ಮೊದಲ ಪುಟ

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ

श्रीमद्भगवद्गीता साधक-संजीवनी - कन्नड़

ತ್ವಮೇವ ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ತ್ವಮೇವ

ತ್ವಮೇವ ಬಂಧುಶ್ಚ ಸಖಾ ತ್ವಮೇವ ।

ತ್ವಮೇವ ವಿದ್ಯಾ ದ್ರವಿಣಂ ತ್ವಮೇವ

ತ್ವಮೇವ ಸರ್ವಂ ಮಮ ದೇವ ದೇವ ॥

ಶ್ರದ್ಧೇಯ ಶ್ರೀರಾಮಸುಖದಾಸಜೀ ಮಹಾರಾಜ್

ಗೀತಾ ಸೇವಾ ಟ್ರಸ್ಟ್

॥ ಓಂ ಶ್ರೀ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ ಪರಿಶಿಷ್ಟದ - ನಮ್ರ ನಿವೇದನೆ

ಭಗವಂತನು ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಎಲ್ಲವೂ ಅನಂತವೇ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಗೀತೆಯ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಅಂತ್ಯ ಬಂದೀತು? ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಚಾರ್ಯರು ಗೀತೆಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿರುವರು. ಅವರ ಟೀಕೆಗಳಿಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇನೋ ಆಗಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ಅವನು ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಬರೆಯಲಾದ ಗೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿದರೂ ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಾರದು. ಯಾವುದೋ ಬಾವಿಯಿಂದ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯಜನರು ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಅದರ ನೀರು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವಂತೆ, ಅಸಂಖ್ಯ ಟೀಕೆಗಳು ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಗೀತೆಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದರ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾವಿಯ ನೀರಿಗಾದರೋ ಮೇರೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಮೇರೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಏನಾದರು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಬುದ್ದಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ -‘ಸಬ ಜಾನತ ಪ್ರಭು ಪ್ರಭುತಾ ಸೋಈ ತದಪಿ ಕಹೇಂ ಬಿನು ರಹಾ ನ ಕೋಈ॥' (ಮಾನಸ-ಬಾಲ-13/1).

ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳ ವಾಣಿಗಿಂತ ನಿಶ್ಚಿತ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳಿಗೂ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ಅಹಮಾದಿರ್ಹಿ ದೇವಾನಾಂ ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ’ (10/2). ಆದ್ದರಿಂದ, ಋಷಿ-ಮುನಿ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮಾರು ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡವರಿರಲೀ, ಅವರ ವಾಣೀ ಎಷ್ಟೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರಲೀ, ಆದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯಾವಾಣಿಯಾದ ‘ಗೀತೆ’ಗೆ ಸರಿಗಟ್ಟಲಾರದು.

ಕಾಲುದಾರಿಯನ್ನು ‘ಪದ್ಧತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಮಾರ್ಗ (ಘಂಟಾಪಥ) ಅಥವಾ ಅಗಲವಾದ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಸ್ಥಾನ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗೀತಾ, ಉಪನಿಷತ್ತು, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ, ಇವು ಮೂರು ‘ಪ್ರಸ್ಥಾನ’ವಾಗಿವೆ, ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಪದ್ಧತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರಸ್ಥಾನತ್ರಯದಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷತ್ತು ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಎರಡರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೂ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗೀತೆಯ ವಿಷಯವು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣಕ್ಕಿಂತ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ-ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಗುಣ ‘ಶಬ್ದ’ವಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ‘ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ’ ಇವೆ.

ವೇದಗಳು ಭಗವಂತನ ನಿಃಶ್ವಾಸವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಗೀತೆಯು ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ. ನಿಃಶ್ವಾಸವಾದರೋ ಸ್ವಾ‘ಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯನ್ನು ‘ಗವಂತನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು.* ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಗೀತೆಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ.

* ನ ಶಕ್ಯಂ ತನ್ಮಯಾ ಭೂಯಸ್ತಥಾ ವಕ್ತಮಶೇಷತಃ ॥ ಪರಂ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಥಿತಂ ಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ತನ್ಮಯಾ ।

(ಮಹಾಭಾರತ, ಆಶ್ವ-16/12-13)

ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಪುನಃ ಹೇಳುವುದು ಈಗ ನನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಾನು ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೆನು.

ಯೋಗಯುಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್-ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕೇಳುವವನ ಹಿತವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿದೆ? ಅವನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಳಿದವನ, ಓದಿದವನ ಹಿತವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿದೆ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಹಿತವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಗೀತೆಯು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನಗಳು ಗೀತೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಯಾವುದೇ ದರ್ಶನದ ಅಂತರ್ಗತವಿಲ್ಲ. ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತೆಂದರೇನು? ಜೀವನವೆಂದರೇನು? ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದರೇನು? ಇದೆಲ್ಲ ಕಲಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಕಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಭವ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿರದೆ ಕೇವಲ ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಆಗ್ರಹವಿದೆ. ಮತಭೇದಗಳು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಟೀಕಾಕಾರರಲ್ಲಿವೆ. ಗೀತೆಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣಗಳ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳವಾಗಲಾರದು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನನ್ನು ಸಮಗ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ದ್ವಿಭುಜ, ಚತುರ್ಭುಜ, ಸಹಸ್ರಭುಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳು ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸಮಗ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೂಪ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರದೇ ಉಪಾನೆ ಮಾಡಲಿ, ಎಲ್ಲ ಉಪಾಸನೆಗಳು ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ಅಂರ್ತಗ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನಗಳೂ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೊಳಗೇ ಇದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲದೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಏನೂ ಇಲ್ಲ-ಇದೇ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಗೀತೆ ಇದೆ.

ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿದೆ. ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ನಿವೃತ್ತಿಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಉದಯಿಸುವುದು ‘ಭೋಗ’ ವಾಗಿದೆ, ನಿವೃತ್ತಿಯು ದೃಢವಾಗುವುದು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯು ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ, ಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದ, ಪ್ರಭಾವರೂಪದಿಂದ, ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾನೇ-ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ-ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ (7ನೇ, 9ನೇ, 10ನೇ ಮತ್ತು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ) ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಬ್ರಹ್ಮ (ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ), ಕೃತ್ಸ್ನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ (ಅನಂತ ಯೋನಿಗಳ ಅನಂತ ಜೀವರು), ಅಖಿಲ ಕರ್ಮ (ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಪ್ರಳಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು), ಅಧಿಭೂತ (ತನ್ನ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪಾಂಚ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್), ಅಧಿದೈವ (ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಭಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತಾ ಸಹಿತ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆ) ಹಾಗೂ ಅಧಿಯಜ್ಞ (ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳು) ಇವರೆಲ್ಲರೂ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ (7/29, 30). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸತ್-ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಪರ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. - ‘ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ (11/37). ಪ್ರಪಂಚವು ತನ್ನ ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಗವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ’ (15/15) ‘ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಎಂದು ಭಗವಂತನೇ ಹೇಳಿರುವನು. ಯಾವ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಗೊಂದಲ, ಅಶಾಂತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ದುಃಖ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಲ್ಲಿ ವಿಷ ಹುಟ್ಟಿದಲ್ಲೆ ಅಮೃತ ಹೊರಟಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಬಿಟ್ಟನು, ಆಗ ಅಮೃತ ಹೊರಬಂತು. ಇದೇ ರೀತಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವನ್ನು ಅಳಸಿಬಿಟ್ಟಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನು. ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ- ಇದು ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಧ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ, ಕಿವಿ ಮುಚ್ಚಿ ನಾದಾನುಸಂಧಾನ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕವಿಲ್ಲ, ಮೂಗು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕವಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ, ವಿಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಾದರೂ ಬರುವ-ಹೋಗವ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನು? ಹೇಗೆ ಬಂದನು?

ಗೀತೆಯು ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ. ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದಲೇ ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಿದ್ದರೂ ಸಗುಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಕಾರಣ-ಸಗುಣದ ಅಂತರ್ಗತ ನಿರ್ಗುಣವೂ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ (ಗುಣಗಳ ನಿಷೇಧ ವಿರುವುದರಿಂದ) ಸಗುಣವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗುಣವೇ ಸಮಗ್ರವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಮ್’ (7/1). ಗೀತೆಯು ಸಮಗ್ರನ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ. ಯಾರು ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೋ, ಗೀತೆಯು ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11).

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ-ಇವು ಮೂರೂ ಯೋಗವಾಗಿವೆ. ಶರೀರ (ಅಪರಾ) ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವಿದೆ, ಶರೀರೀ (ಪರಾ) ಇದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ-ಶರೀರಿ ಎರಡರ ಒಡೆಯ (ಭಗವಂತ) ಇವನಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗವಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಶರೀರಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಶರೀರದಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು, ಅದು ಭಗವಂತನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ, ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ತನಗಾಗಿ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ‘ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ- ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ’ (2/48). ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಯೋಗ’ದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯೋಗವೇ ಆಗಿವೆ. ಕರ್ಮ ಜಡವಾಗಿದೆ, ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ (2/48). ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ (2/50) ಯೋಗವಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ’ (2/49). ಕರ್ತೃವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯ ಪುಷ್ಪಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಇದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಯೋಗವಿಭಾಗ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯೋಗವಿಭಾಗ ಉತ್ತರಾರ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಕರಣ ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಯೋಗವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನತೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಅಸಂಗತೆ, ಸಮತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸೇರಿದುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿವಾರದ, ಸಮಾಜದ ಮತ್ತು ಪ್ರಂಚದ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಕ್ತಾನಿಗಾಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೋತೃವಿಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಕ್ತಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ವಕ್ತಾ ಮಾತಾಡಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶ್ರೋತೃವು ಕೇಳಿ ವಕ್ತಾನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಋಣ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶರೀರ, ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯವರದೆಂದು ತಿಳಿದು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಯೋಗವಾಗುವಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನಿಡದೆ ಅವನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸುವುದು, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನಿಡದೆ ಅವನ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು, ಅವನಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ- ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ದುಃಖಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಂ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಜ್ಞಿತಮ್’ (6/23). ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯೋಗದ ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಧೀನತೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಅಸಂಗತತೆ, ಸಮತೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು- ‘ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಬದುಕಿರಬೇಕು, ಎಂದೂ ಸಾಯಬಾರದು, ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಎಂದೂ ಅಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿರಬಾರದು, ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಸುಖಿಯಾಗಿರಬೇಕು, ಎಂದೂ ದುಃಖಿಯಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಈ ಬಯಕೆಯು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸುವಂತಹುದು ಪ್ರಪಂಚದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸುವಂತಹುದು ಅವನಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ. ಯಾವುದರ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗ ವಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ದೊರಕಿ-ಅಗಲುವಂತಹುದೋ, ಅದನ್ನು ಬಯಸತೊಡಗುವುದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಎಂದೆಂದೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲುತ್ತದೋ, ಅದು ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ (ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ) ಲೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾವ ವಸ್ತು (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಎಂದಿಗೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದು ಸದಾಕಾಲ ದೊರಕಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ನಮಗೆ ದೊರಕಿರುವುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಯೋಗ ಸದಾಕಾಲವಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯೋಗವು ಸದಾಕಾಲವಿದೆ.

ಕೆಲವು ಆಚಾರ್ಯರು ಮೊದಲು ಕರ್ಮಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಆಚಾರ್ಯರು ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ-ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ವಿಶೇಷವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ‘-ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (5/2). ಕಾರಣ-ಜ್ಞಾನಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಆಗಬಲ್ಲದು- ‘ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ’ (3/20) ‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ (4/23) ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ - ‘ಸಂನ್ಯಾಸತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತುಮಯೋಗತಃ’ (5/6). ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಭಕ್ತಿಯೋಗ- ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

ಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನೃಣಾಂ ಶ್ರೇಯೋವಿಧಿತ್ಸಯಾ । ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಭಕ್ತಿಶ್ಚ ನೋಪಾಯೋಽನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ ॥ (11/20/6)

ಇನ್ನೊಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತು ಇದೆ- ಗೀತೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡನ್ನು ಸಮಕಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ- ‘ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ....(3/3) ಕ್ಷರ (ಜಗತ್) ಅಕ್ಷರ (ಜೀವ) - ಎರಡೂ ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ- ‘ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ (15/16), ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಲೌಕಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ’ (15/17). ಕ್ಷರದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ-ಎರಡೂ ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. (6/47). ಗೀತೆಯ ಭಕ್ತಿಯು ಭೇದವುಳ್ಳದ್ದಲ್ಲ, ಅದ್ವೈತ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವಿದೆ, ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದ್ವೈತವಿದೆ. ಕಾರಣ-ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಜಡ-ಚೇತನ, ಜಗತ್-ಜೀವ, ಶರೀರ-ಶರೀರೀ, ಅಸತ್-ಸತ್, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಎರಡೆರಡು ಇವೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ- ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19). ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಮಯಿಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ.....’ (13/10) ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೂಡ ಭಕ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಮಾಂ ಚ ಯೋವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ...’ (14/26). ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಲೂ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ - ‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್’ (18/55) ಈ ಪರಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು, ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು- ಮೂರರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ (11/54). ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ (10/10-11). ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಸಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ’ (6/47) ‘ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ’ (12/2) ‘ಸ ಯೋಗಿ ಪರಮೋ ಮತಃ’ (6/32). ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿ ಬಂದಿದೆ- ‘ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ (6/14). ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ (2/61). ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತಿ (ಪರಾಯಣತೆ) ಹೇಳಿರುವನು, ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಭಕ್ತಿವಿಷಯಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು (18/56-66). ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. (7/29, 30)

ಗೀತೆಯ 7ನೇ, 9ನೇ ಮತ್ತು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ, ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭ ಹಾಗೂ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 56 ರಿಂದ 66 ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ನಮಗೆ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚವಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಇವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೃಪೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳಿರುವನು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ-ಭಕ್ತಿಯೋಗದ; ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ-ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ-ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮಾತುಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ಯೋಗವನ್ನಾಚರಿಸಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಮೂರೂ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ-ಪರಾ ಹಾಗೂ ಅಪರಾ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿವೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗವು ಪರಾದಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅಪರಾದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಾದರು ಒಂದು ಯೋಗದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದಾಗ ಮೂರೂ ಯೋಗದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶರತ್ತು ಇದೆ- ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಮತವನ್ನು ಖಂಡನೆ ಅಥವಾ ನಿಂದನೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಬೇರೆಯವರ ಮತವನ್ನು ಸಣ್ಣದೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ತನ್ನ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಮತವನ್ನು ಸಣ್ಣದೆಂದು ತಿಳಿದು ಖಂಡಸಿ, ನಿಂದಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ) ಯಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿ (ಪರಮಪ್ರೇಮ)ದ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಇಂದಿನ ವರೆಗೆ ಯಾರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಮುಂದೆಯೂ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಇಂತಹುದೊಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಆಳವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮನನ ಮಾಡಿದಾಗ ನಿತ್ಯವೂ ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಿಲಕ್ಷಣ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಭಾವ ತುಂಬಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಬುದ್ದಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬಂದಷ್ಟು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಷ್ಟು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಳಲಾಗುವಷ್ಟನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯು ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಟೀಕೆಯು ಸೀಮಿತವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಗೀತೆಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ‘ಸಾಧಕ-ಸಂಜೀವನೀ’ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದೆವು. ಆದರೆ ಅನಂತರ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಸಂತರಕೃಪೆಯಿಂದ ಗೀತೆಯ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋದುವು. ಅವನ್ನು ‘ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ’ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ’ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇತ್ತು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನೇ ವಿಚಾರಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಿಷ್ಟಕ್ಷವಾಗಿ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ನಮಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ (ಸಮಗ್ರ) ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕಂಡು ಬಂತು. ಕೇವಲ ನಿರ್ಗುಣದ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಸಮಾಧಾನ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಸಗುಣದ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಗ್ರತೆ ಸಗುಣದಲ್ಲೇ ಇದೆ, ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಸಗುಣವನ್ನೇ ಸಮಗ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಮ್’ (7/1).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಬರೆದರೂ ಕೂಡ ಈಗಲೂ ನಮಗೆ ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾವು ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ, ಸಂತರಕೃಪೆಯಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುವೋ-ತಿಳಿಯದು. ಆದರೂ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆ ಭಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಮೊದಲು ಸಾಧಕ-ಸಂಜೀವನೀ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥ ಅನ್ವಯಪೂರ್ವಕ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಕೊರತೆ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಈಗ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅನ್ವಯ ಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅನ್ವಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಅರ್ಥಕ್ಕನುಸಾರ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ವಾಕ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕನುಸಾರ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರಹವಿರಿಸದೆ ಈ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಓದಿದರೆ, ಇದರ ಕುರಿತು ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವು ಅವರ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದೀತು ಮತ್ತು ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯದೇ ಇರುವ ವಿಚಾರವೂ ಕೂಡ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದೀತು.

ವಿನೀತ

ಸ್ವಾಮೀ ರಾಮಸುಖದಾಸ್

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಪ್ರಾಕ್ಕಥನ

ವಂಶೀಧರಂ ತೋತ್ರಧರಂ ನಮಾಮಿ ಮನೋಹರಂ ಮೋಹ ಹರಂ ಚ ಕೃಷ್ಣಮ್ ।

ಮಾಲಾಧರಂ ಧರ್ಮಧುರಂಧರಂ ಚ ಪಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಾರಥ್ಯಕರಂ ಚ ದೇವವ್ ॥

ಕರ್ತವ್ಯದೀಕಾಂ ಚ ಸಮತ್ವಶಿಕ್ಷಾ ಂ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಭಿಕ್ಷಾಂ ಶರಣಾಗತಿಂ ಚ ।

ದದಾತಿ ಗೀತಾ ಕರುಣಾರ್ದ್ರಭೂತಾ ಕೃಷ್ಣೇನ ಗೀತಾ ಜಗತೋ ಹಿತಾಯ ॥

ಸಂಜೀವನೀ ಸಾಧಕ ಜೀವನೀಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಹರೇರ್ವೈ ಸರಲಂ ಬ್ರವೀತಿ ।

ಕರೋತಿ ದೂರಂ ಪಥಿವಿಘ್ನಬಾಧಾಂ ದದಾತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಪರಮಾತ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಮ್ ॥*

* ಯಾರು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಳಲು ಹಾಗೂ ಚಮ್ಮಟಿಕೆ, ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವನೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮೋಹವನ್ನು ಹರಿಸುವನೋ ಆ ಪಾರ್ಥಸಾರಥಿ ಧರ್ಮಧುರಂಧರ, ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮೂಲಕ ಹಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರುಣಾರ್ದ್ರಭೂತಾ ಗೀತೆಯು ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ದೀಕ್ಷೆ, ಸಮತೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ, ಜ್ಞಾನದ ಭಿಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿ ತತ್ತ್ವಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿಸುವಂತಹ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರ ಜೀವನ ಈ ‘ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ’ ಸಾಧನ ಪಥದ ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪೀ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ಮಹಿಮೆ

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮಹಿಮೆ ಅಗಾಧ ಮತ್ತು ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಗವದ್ಗೀತಾ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪ್ರಸ್ಥಾನತ್ರಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಸ್ಥಾನತ್ರಯ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ; ಒಂದು ವೈದಿಕ ಪ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಅದನ್ನು ‘ಉಪನಿಷತ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೊಂದು ದಾರ್ಶನಿಕ ಪ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಅದನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಮಾರ್ತಪ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಅದನ್ನು ‘ಭಗವದ್ಗೀತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳಿವೆ, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಗಳಿವೆ, ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಇವು ಮಂತ್ರವೇ ಆಗಿವೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥತುಂಬಿದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಸೂತ್ರವೆಂದೂ ಹೇಳಬಹುದು. ‘ಉಪನಿಷದ್’ ಅಧಿಕಾರಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ತುಂಬಾ ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಚಿತ್ರಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ವೇಶ, ಸಮುದಾಯ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾರೇ ಆಗಿರಲಿ ಅವನಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿ ಸಮಗ್ರ ಸಾಮಗ್ರಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯ-ವಿಶೇಷದ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಶಂಸೆ ಇಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಏಕರಸ-ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವಂತಹುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಆಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ, ಹೇಗಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ವಥಾ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತವಾದಾಗ ಅದರ ಅನುಭವವು ತಾನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಮಹಾನ್ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಆದರೂ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ, ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಗಂಭೀರ ಗ್ರಂಥದ ಕುರಿತು ಎಷ್ಟೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಇದರ ಕೊನೆ ಮುಟ್ಟಲಾರದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಮುಳುಗಿದಷ್ಟು ಆಳವಾದ ವಿಚಾರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಓರ್ವ ಒಳ್ಳೆಯ ವಿದ್ವಾಂಸ ಪುರುಷನ ಭಾವಗಳೂ ಕೂಡ ಬೇಗನೇ ಅಂತ್ಯಕಾಣದಿದ್ದಾಗ, ಯಾವುದರ ನಾಮ, ರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅನಂತವಾಗಿದೆಯೋ, ಇಂತಹ ಭಗವಂತನಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ ಭಾವಗಳ ಅಂತ್ಯ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು?

ಈ ಪುಟ್ಟದಾದ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಮತ ಮುಂತಾದ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನಿರಲಿ, ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದುತ್ತಲೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಂತೋಷ ಜನಕ ಉಪಾಯಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದರ್ಶನದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲರೂ ಇದರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿರವುದೇ ಗೀತೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವಲ್ಲಿ, ಒಂದೊಂದು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಲು ಸಂಕೋಚ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಗ್ರಂಥದ ಗ್ರಾತ್ರ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಯಥಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥವು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು- ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾರ್ಥದ ಕಲೆಯನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಸರಿಗಟ್ಟುವ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥವು ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯು ಒಂದು ಪ್ರಾಸಾದಿಕ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರ, ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿದಾಯಕ ಭಾವಗಳು ಸ್ಫುರಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಇದನ್ನು ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ತುಂಬಾ ಶಾಂತಿಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಒಂದು ವಿಧಿ ಹೀಗಿದೆ- ಮೊದಲಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಸಹಿತ ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಬಳಿಕ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ಯತ್ರ ಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಕೃಷ್ಣ.......’ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಗೀತೆಯ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕ ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ...........’ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪುಸ್ತಕವಿಲ್ಲದೆ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ತುಂಬಾ ಶಾಂತಿಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೀತೆಯ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಥ ಸ್ಫುರಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾದರೆ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದರ ಸಮಾಧಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವಿಕ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಿಲ್ಲ. ಅನಂತಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ ಗ್ರಂಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಯಾರು ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲನು?

ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯ

ಗೀತೆಯು ಯಾವುದೇ ವಾದದಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ದ್ವೈತ, ಅದ್ವೈತ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ, ದ್ವೈತಾ-ದ್ವೈತ, ವಿಶುದ್ಧಾದ್ವೈತ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಭೇದಾ-ಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ವಾದವನ್ನು, ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು, ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ವಾದ, ಮತ, ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುವವನಿರಲಿ, ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ, ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗದಿರಲೀ ಎಂಬುದೇ ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವರ ಜನ್ಮವು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗದಿರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸದುಪಯೋಗ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅರ್ಥ-ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು; ಮತ್ತು ಸುಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಸುಖಭೋಗದ ಹಾಗೂ ‘ಅದು ಹೀಗೆ ಇರಲಿ’ ಎಂಬುದರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖ ದಾಯಕ ಮತ್ತು ಸುಖದಾಯಕ ಎರಡೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇರ ಬಲ್ಲನು ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದು.

ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಅನೇಕ ರೂಪನಾಗುವೆನು’ ಹೀಗೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪ್ರೇಮವೃದ್ಧಿಯ ಲೀಲೆಗಾಗಿ, ಪ್ರೇಮದ ಆದಾನ-ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಧಾ ಈ ಎರಡು ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಲೀಲೆಯನ್ನಾಡಲು ಒಂದು ಆಟ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಅನಂತ ಜೀವರ (ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಿದ್ದ) ಮತ್ತು ಆಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳ (ಶರೀರಾದಿ) ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು, ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಆಟವಾಡುವವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾದಾಗಲೇ ಆಟ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಜೀವರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ಆ ಆಟದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಧಾಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೇ ಆಕರ್ಷಣವಿತ್ತು, ಆಟದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಂದ ಮರವೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಧಾ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವೃದ್ಧಿಯ ಲೀಲೆ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಇರುವ ಜೀವರೆಲ್ಲರೂ ಮರವೆಯಿಂದ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಆಟದ ಪದಾರ್ಥ (ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು)ಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರು.

ಆಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕೇವಲ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಯಾರ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಜೀವರು ಆಟವಾಡುವುದನ್ನು ಮರೆತು, ದೊರಕಿದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಗೈದು ಆಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿ ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದರು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖರಾದರು. ಆ ಜೀವರು ಶರೀರಾದಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾದರೆ, ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ದುಃಖದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಲೀ, ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಯೋಗ (ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧ)ವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅವತಾರವಾಯಿತು.

ಗೀತೆಯ ಯೋಗ

ಗೀತೆಯ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಾವು ಮೂರು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಬಹುದು—

(1) ‘ಯುಜಿರ್ ಯೋಗೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಯೋಗ ಶಬ್ದ. ಅದರ ಅರ್ಥ-ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ- ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ’ (2/48) ಇತ್ಯಾದಿ. ಇದೇ ಅರ್ಥವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

(2) ‘ಯುಜ್ ಸಮಾಧೌ’ ಧಾತುವಿನಿಂದಾದ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದ. ಇದರ ಅರ್ಥ-ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥಿರತೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ-‘ಯತ್ರೋಪರಮತೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ಯೋಗಸೇವಯಾ’ (6/20) ಇತ್ಯಾದಿ.

(3) ‘ಯುಜ್ ಸಂಯಮನೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದ. ಅದರ ಅರ್ಥ- ಸಂಯಮನ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರಭಾವ-‘ಪಶ್ಯ ಮೇಯೋಗ ಮೈಶ್ವರಮ್’ (9/5) ಇತ್ಯಾದಿ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರು ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದ ಬಂದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಅರ್ಥದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ಉಳಿದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಗೌಣತೆ ಇದೆ; ‘ಯುಜಿರ್ ಯೋಗೇ’ ಈ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ (ಸಂಬಂಧ) ಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಸಮತೆ ಬಂದಾಗ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ*ವೂ ಕೂಡ ತಾನಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ‘ಯಜ್ ಸಮಾಧೌ’ ಈ ಯೋಗ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಥಿರತೆ ಬಂದಾಗ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಕೂಡ ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ‘ಯುಜ್ ಸಂಯಮನೇ’ ಈ ಯೋಗ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಬಂದಾಗ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯೂ ಕೂಡ ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ತುಂಬಾ ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ.

* ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ- ‘ಜಗದ್ ವ್ಯಾಪಾರವರ್ಜಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮ ಸೂತ್ರ-4/4/17) ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (5/19) ಅರ್ಥಾತ್ ಎಂತಹ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧಕ್ಕೆ ‘ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-‘ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧಃ’ (1/2) ಮತ್ತು ಆ ಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮವು-ದ್ರಷ್ಟಾನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು- ‘ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಸ್ವರೂಪೇವಸ್ಥಾನವ್’(1/3) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮ ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/48) ಮತ್ತು 6/23). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಗೀತೆಯು ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ (ನಿತ್ಯಯೋಗ) ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ಅದರಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ವೃತ್ತಿ ರೂಪತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಬೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಬೋಧವು ಅವಸ್ಥಾತೀತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ.

ಸಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ-ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಈ ಮೂರು ಯೋಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿವೆ. ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ- ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮೂರನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಯಿತು; ಸ್ವಯಂ ಇವುಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ವಾಯಿತು; ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ವಾಯಿತು. ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮೂರು ಶಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿವೆ- (1) ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ (ಬಲ), (2) ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ (ಜ್ಞಾನ), (3) ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ (ವಿಶ್ವಾಸ). ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ, ಅದು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ; ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ, ಅದು ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗಿದೆ; ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾಗಲು ಇದೆ, ಅದು ಭಕ್ತಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿರುವವನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವವನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚಿರುವವನು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ಈ ಮೂರರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ.+

+ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು —

ಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನೃಣಾಂ ಶ್ರೇಯೋವಿಧಿತ್ಸಯಾ । ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಭಕ್ತಿಶ್ಚ ನೋಪಾಯೋನ್ಯೋಸ್ತಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ ॥

(11/20/6)

ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ನಾನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ- ಈಗ ಮೂರು ಯೋಗ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನು. ಈ ಮೂರರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗವು ಇಲ್ಲ’ ಇದೇ ಮಾತು ಅಧ್ಯಾತ್ಮರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ದೇವೀಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ —

(1) ಮಾರ್ಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪುರಾಮೋಕ್ಷಾಪ್ತಿಸಾಧಕಾಃ । ಕರ್ಮಯೋಗೋ ಜ್ಞಾನಯೋಗೋ ಭಕ್ತಿಯೋಗಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಃ।

(ಅಧ್ಯಾತ್ಮ-ರಾ. 7/7/59)

(2) ಮಾರ್ಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮೇ ವಿಖ್ಯಾತಾ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತೌ ನಗಾಧಿಪ । ಕರ್ಮಯೋಗೋ ಜ್ಞಾನಯೋಗೋ ಭಕ್ತಿಯೋಗಶ್ಚ ಸತ್ತಮ ॥

(ದೇವಿ. 7/37/3)

ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವ ಪ್ರಣಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಗೀತೆಯು ‘ಯೋಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನೇ ‘ನಿತ್ಯಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ, ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ, ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಹಠಯೋಗ, ಲಯಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿವೆ. ಇದರ ಮುಖ್ಯಕಾರಣ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಯುದ್ಧದ ವಿಷಯವಾಗಿರದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಗೀತೆ ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶವೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸುವುದು ಖಂಡಿತವಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು (2/7, 3/2, 5/1). ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ, ಆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ವಿಷದವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದಲೇ ಸಾಧಕ-ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ವಿಶೇಷ ಆದರವಿದೆ. ಕಾರಣ-ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ಮತದವನಿರಲೀ, ಸಂಪ್ರದಾಯದವನಾಗಿರಲೀ, ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವನಾಗಿರಲಿ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧನೆಯ ಎರಡು ಶೈಲಿಗಳು

ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಿದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಿದೆ. ಚೇತನ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜಡ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇವೆರಡೂ ಇಚ್ಛೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯು ಈಡೇರುವುದು, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಇಚ್ಛೆಯು ಎಂದೂ ಈಡೇರಲಾರದು. ಕೆಲವು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವುಗಳು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇಚ್ಛೆಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರದೆ ಕರ್ಮದ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮದ ಅಧೀನವಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂವಿನ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅನಾದಿ, ಅನಂತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುವಂತೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಅದೇ ರೀತಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಯಾದೀತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯಬೇಕಾದೀತು ಎಂದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರು ತಿಳಿದಿರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಸಾಧಕರು ಜಡತೆ (ಶರೀರಾದಿ)ಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ-ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ ಚಿತ್ತವು ನಿರುದ್ಧವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಜಡವಾದ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡಲಾರದಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು (ಚಿತ್ತ) ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಉಪರಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಚಿತ್ತವು ಉಪರಾಮವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ (6/20) ಆದರೆ ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆಯ ಎರಡು ಶೈಲಿಗಳಿವೆ. ಯಾವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಜಡತೆಯ ಸಹಾಯತೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ‘ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂವಿನ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಜಡತೆಯ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ‘ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇವೆರಡೂ ಸಾಧನ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷತೆಯಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವಯಂನಿಂದ (ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ) ಲೇ ಆಗುವುದಾದರೂ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಿಂದ ನಡೆದಾಗಲೂ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತಡವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಿಂದ ನಡೆದಾಗ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯ ಈ ಎರಡು ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಭೇದಗಳಿವೆ.

(1) ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ) ಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಅವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಅವಸ್ಥಾತೀತ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

(3) ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಕ್ತಿಗಳು (ಸಿದ್ಧಿಗಳು) ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.*

* ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಿಂದ (ಚಿತ್ತ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧ) ನೇರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋದರೆ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದರ್ಶನದ ‘ವಿಭೂತಿ ಪಾದ’ (ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ) ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವಾಗಿವೆ. ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ವಿಘ್ನರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ- ‘ತೇ ಸಮಾಧಾವುಪಸರ್ಗಾ ವ್ಯತ್ಥಾನೇ ಸಿದ್ಧಯಃ’ (3/37) ಅರ್ಥಾತ್- ಆ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಸಮಾಧಿಯ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ (ವ್ಯವಹಾರ)ದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಇವೆ; ‘ಸ್ಥಾನ್ಯುಪನಿಮಂತ್ರಣೆ ಸಂಗಸ್ಮಯಾ ಕರಣಂ ಪುನರನಿಷ್ಟಪ್ರಸಂಗಾತ್’ (3/51) ಅರ್ಥಾತ್-ಲೋಕಪಾಲ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ (ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳ ಲಾಲಸೆಯನ್ನಿತ್ತು) ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ಪಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪುನಃ ಅನಿಷ್ಟ (ಪತನ) ವಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ.

(4) ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ತತ್ಕಾಲ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯಿಂದ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾದಾಗ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ತತ್ಕಾಲ ಸಿದ್ಧಿಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಾದರೋ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಗೇ ಮಹತ್ವಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಸಿದ್ದಿಗಾಗಿ ಕರಣ- ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಗೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟರೆ ಸರಿ, ಆದರೆ ಮನ ನೆಡದಿದ್ದರೆ ಏನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ- ಇದು ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಲಿ, ತೊಡಗದಿರಲಿ ಯಾವ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು- ಇದು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಮತ್ತು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ದಿಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ವಯಂಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ (ನಿತ್ಯಯೋಗ) ವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ವಿವಾಹವಾದ ಮೇಲೆ ಸ್ತ್ರೀಯು ಪುರುಷನನ್ನು ತನ್ನ ಗಂಡನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾರಾದರು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ‘ಇದು ಗಂಗೆಯಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.+ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ (ಕ್ರಿಯೆ) ಮುಖ್ಯತೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ (ವಿವೇಕ) ಮತ್ತು ಒಪ್ಪುವ (ಭಾವ)ದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

+ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯಲು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವು ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯಲು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯಗಳಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ (ಸ್ವಯಂಗೆ) ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೆಂದೂ ಇರುವುದು.

‘ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ’ ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಆಗದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನು ಇದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ವಷ್ಟ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಶರೀರನನ್ನದಾಗಿದೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ’ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸರಿಯಾದ ಮಾನ್ಯತೆ ಗೈದು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದರಿಂದ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ- ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ-ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಅದರಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾತಾನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ- ‘ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27). ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ- ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮಿತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ (5/8) ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾನು ಹಿಂದೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಸಾಧು ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾನ್ಯತೆಗಳು ಸ್ವತಃ ಬಿಡುವವರೆಗೆ ಇವನ್ನು ಬೇರೆಯಾರೂ ಬಿಡಿಸಲಾರದಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ‘ನಾನು ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾನ್ಯತೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಬಿಡಲು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುವಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ಲೌಕಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಗಳು ಅವಾಸ್ತವಿಕ, ಅಸತ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಉಳಿಯುವಂತಹುಗಳಲ್ಲ, ಅಳಿಯುವಂತಹವುಗಳು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ, ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’, ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾನ್ಯತೆಗಳು ವಾಸ್ತವಿಕ, ಸತ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಎಂದೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ವಿಸೃತ್ಮಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಯು ದೃಢವಾದಾಗ ಅದು ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ ಬೋಧ (ಅನುಭವ)ದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯು ವರ್ಣಿಸಲಾದರೂ (4/24-30,34; 6/10-28; 8/8-16; 15/11 ಇತ್ಯಾದಿ) ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯದೇ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ (2/48, 55; 3/17; 4/38; 5/12 ಪೂರ್ವಾರ್ಧ; 6/5; 9/30, 31; 12/12; 18/62, 66, 73 ಇತ್ಯಾದಿ). ಇದರ ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯ ಕೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯೇ ಉಪಯೋಗಿಯಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಇದೇ ಶೈಲಿಗನುಸಾರ (ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡದೆ) ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹನಾಶವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಯಿತು (18/73).

ಸಾಧನೆಯ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಲ್ಲ. ಈ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ತತ್ಕಾಲ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೇ ವರ್ಷಗಳ ಅಂಧಕಾರವಿರಲಿ ಒಂದು ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಗೀರಿದಾಗ ಅದು ನಾಶವಾಗುವಂತೆ, ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಹಳೆಯ (ಅನಂತ ಜನ್ಮದ) ಸಂಬಂಧ ವಿರಲೀ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅದು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮಾಧಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತು ಆಗಿದೆ. ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯೇ ಆಗಿರಲೀ, ಅದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಾಧಿಗೂ ಆರಂಭ-ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆರಂಭ ಅಂತ್ಯವಿರುವತನಕ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಸಾಧನೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.*

* ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ತನಕ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಿರುವುದರಿಂದ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ- ಈ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ‘ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸಂತರು ಸಹಜಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಎಂದೂ ‘ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಆಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಯೋಗದ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ವಿಯೋಗ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಯೋಗದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅಭಿಲಾಷಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಲೇಖನಿ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೆ ಬರವಣಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಲೇಖಕನು ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಕರಣ (ಅಂತಃಕರಣ) ಶುದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇನೋ ಶುದ್ಧವಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಕರ್ತಾ ಶುದ್ಧನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ತಾ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತಃಕರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮೂಲ ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರಣದ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅದರ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವುದಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ- ‘ಸಂಕರ ಸಹಜ ಸರೂಪು ಸಮ್ಹಾರಾ’ (1/58/4) ಅರ್ಥಾತ್-ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ತನ್ನ ಸಹಜ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದನು, ಅದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿದನು. ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ವಸ್ತುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬಂದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖದ ಕಾಮನೆ, ಆಸೆ ಮತ್ತು ಭೋಗದ ಕಾರಣ ಅತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಲು, ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವತನಕ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ, ಯಾವುದೋ ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಆ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋದರೆ ಅದು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರಲು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಯಾವ ಪ್ರೀಯತೆ ಒಳಗೆ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ, ಆ ಪ್ರಿಯತೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ತಿಳಿದು ಬಂದರೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೌದು! ಆ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂಬ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾದರೆ, ಈ ಅಭಿಲಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೂರೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಆಗುವುದಾಗಿವೆ. ಕಾರಣ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಇವೆ; ‘ನಾನು ಶರೀರ ವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ, ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ -ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ವಿಚಾರ ಅಥವಾ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷೆ (ಅಭ್ಯಾಸ)ವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂನಿಂದಲೇ ಸ್ವಯಂವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯ ಈ ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧನೆಯ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಗೇ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಾಧಕರ ಶಿಘ್ರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು- ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಟಿಕೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ

ಸಣ್ಣದಿರುವಾಗಿನಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ರುಚಿ ಇತ್ತು, ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮನನ-ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗ ಮತ್ತು ಅವರ ವಚನಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಗೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಹಾಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಸಂತೋಷ ಕೊಡುವಂತಹ ಅನಂತ ವಿಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಭಾವಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೆಲವು ಗೀತಾಪ್ರೇಮಿ ಸಜ್ಜನರು ವಿಶೇಷ ಆಗ್ರಹಪಡಿಸಿದಾಗ, ಹಠತೊಟ್ಟಾಗ ಗೀತೆಯ ಮಾರ್ಮಿಕ ಭಾವಗಳ ಬೋಧ ತನಗಾದೀತೆಂದು ಹಾಗೂ ಇನ್ಯಾರಾದರು ಮನನ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೂ ಇದರ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗಲೀ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಹನ್ನೆರಡೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ಸಂವತ್ 2030ರಲ್ಲಿ ‘ಗೀತೆಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದಾದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ಸಂವತ್- 2035ರಲ್ಲಿ ‘ಗೀತೆಯ ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದನ್ನು ಬರೆಸಿದ ಬಳಿಕ-ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ-ಈ ಮೂರು ಯೋಗಗಳ ಮೇಲೆ ಮೂರು ಪುಸ್ತಕಗಳು ತಯಾರಾದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಶೋಧನ-ಪರಿವರ್ಧನ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸಿ ಸಂವತ್ 2039ರಲ್ಲಿ ‘ಗೀತೆಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ (ದ್ವಿತೀಯ ಸಂಸ್ಕರಣ) ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಮೂರನೇ, ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಎರಡು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪ್ರಕಾಶನವು ವಿಳಂಬವಾಗಿ ಸಂವರ್ 2040 ರಲ್ಲಾಯಿತು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ‘ಗೀತೆಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ‘ಗೀತೆಯ ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಗೀತೆಯ ಕರ್ಮಯೋಗ-ಈ ಮೂರೂ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಶೈಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು, ಅರ್ಥಾತ್-ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತೆ ಶ್ಲೋಕ, ಭಾವಾರ್ಥ, ಅನ್ವಯ, ಪದವ್ಯಾಖ್ಯೆ, ಈ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಬರೆಯಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಪುಸ್ತಕದ ಬಳಿಕ ಬರೆಯುವ ಶೈಲಿ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಅರ್ಥಾತ್- ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕ ಬಳಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಈ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಬರೆಯಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬೆರೆಯವರ ಪ್ರೇರಣೆಯೂ ಇತ್ತು. ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಠವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಬೇಗನೇ ಬರೆಯಲಾಗುವುದು, ಅದರಿಂದ ಓದುಗರಿಗೆ ಓದಲು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯತ ತಗಲದಿರಲೀ, ಹಾಗೂ ಪುಸ್ತಕವೂ ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಸಾಧಕರ ಕೈಗೆ ತಲುಪಲೀ ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಿತ್ತು. ಇದೇ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಹದಿನಾರನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಸಂವತ್ 2039 ‘ಗೀತೆಯ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು. ಇದಾದ ನಂತರ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಸಂವತ್ 2039 ರಲ್ಲಿ ‘ಗೀತೆಯಸಾರ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಯಿತು.

ಹದಿನಾರನೇ, ಹದಿನೇಳನೇ, ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯು ಅಚ್ಚಾದಾಗ, ಯಾರೋ ಹೇಳಿದರು-ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ಓದುಗರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ಮತ್ತೆ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ತಿಳಿಯುವುದಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಗೀತೆಯ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ’ ಇದರ ಎರಡನೆ ಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿ (ಸಂವತ್ 2040) ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥ ಕೊಡುವ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪದಗಳ ವ್ಯಾಖೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಯಿತು.

ಇದರ ಬಳಿಕ ಹತ್ತನೇ-ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಏಳನೇ, ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ರಾಜವಿದ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ಧ್ಯಾನಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಮೊದಲನೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ಆರಂಭ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಸಂವತ್ 2041ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು.*

* ಮೇಲೆ ಹೇಳಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಹಿಂದೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಗೀತೆಯ ಟೀಕೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹತ್ತು ಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು. ಇವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಕಷ್ಟಗಳು ಇದಿರಾದರೂ ಸತ್ಸಂಗಿ ಸಹೋದರರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇತ್ತು. ಜನರೂ ಕೂಡ ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು, ಅದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಎರಡೆರಡು, ಮೂರು ಮೂರು ಸಂಸ್ಕರಣಗಳೂ ಹೊರ ಬಿದ್ದುವು.

ಈ ಟಿಕೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಕುಳಿತು ಬರೆಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿಯೂ ಬರೆಸಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾಪರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೆಲವು ವಿರೋಧಗಳು ಬರಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಎಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಕೆಲವೆಡೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವಿವೇಚನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತರವಿದೆ; ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇವು ಮೂರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿವೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಸುವಾಗ ‘ಸಾಧಕರಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಲಾಭಹೇಗಾದೀತು’ ಈ ಭಾವ ವಿರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಟಿಕೆಯ ಭಾಷೆ, ಶೈಲಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

ಈ ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಬೇರೆ ಟಿಕೆಗಳಿಂದ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಆದರೆ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಬೇರೆ ಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪೆಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇರದೆ ನನಗೆ ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಿವಾದರೂಪದಿಂದ ಉಚಿತ, ಪ್ರಕರಣ ಸಂಗತ, ಯುಕ್ತಿ ಯುಕ್ತ, ಸಂತೋಷ ಜನಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಂಡಿತೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರ ಖಂಡನೆ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮಂಡನೆ ಮಾಡುವ ಭಾವ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ.

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥವು ತುಂಬಾ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ ಮನನ-ಚಿಂತನ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಸ್ಫುರಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಚಕಿತವಾಗಿ ತೃಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಸುವಾಗ, ಈ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬರೆಸುವ ವಿಚಾರಬಂದಾಗ, ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬರೆಸಲೀ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಬರೆಸಲೀ ಎಂಬ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ನೆರೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ- ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಜೊತೆಯವರ, ಆದರಣೀಯ ಮಿತ್ರರ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಕೆಲವನ್ನು ಬರೆಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಅವರು ಆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಂಡು, ಸಂಶೋಧಿಸಿ ಅವನ್ನು ಪುಸ್ತಕರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಂದಾದರು ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಕೆಲಸ ಬಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕೊರತೆ ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿಲ್ಲ, ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಸಂಶೋಧನೆ-ಪರಿವರ್ಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಬರೆಯಲಾದ ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ನಂತರ ಬರೆಯಲಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು, ಅದನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾಗಿ ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಇಡೀ ಗೀತೆಯ ಟೀಕೆಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಖಂಡಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಪುನರ್ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಿರುತ್ತದೆ-ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಈಗ ಇಡೀ ಗೀತೆಯ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಹೋದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ (ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ) ಗ್ರಂಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಹಿಂದೆ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಸಮಗ್ರ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಪುನಃ ನೋಡಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕ ಸಂಶೋಧನೆ, ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶೈಲಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಒಂದೇಯಾಗಿರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅನಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ತೆಗೆದು ಹಾಕಲಾಯಿತು, ಕೆಲವು ಹೊಸ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ತೆಗೆದು ಉಚಿತವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚು ಪುನರುಕ್ತಿಯಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವಂತಹ ಮಾತುಗಳ ಪುನರುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದು ಉಳಿಸಲಾಗಿವೆ. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತಪ್ಪುಗಳಾಬಹುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಓದುಗರಿಗೆ ತಪ್ಪುಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಿಸಲು ಸುಲಭವಾಗಬಹುದು.

ಗೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಿಷಯಗಳ, ಸಂಶೋಧಿತ ನಿಬಂಧಗಳ ಒಂದು ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ‘ಗೀತಾ ದರ್ಪಣ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ಮನನ-ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ಟೀಕೆ ಬರೆಸುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಲಾಭವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ವಿಷಯಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಬೋಧ ತುಂಬಾ ಆಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಮನನ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ಆಧ್ಯಾತ್ಮ ಲಾಭ ಅವಶ್ಯವಾದೀತು. ಎಂಬ ನನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಧೋರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಮನನ-ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಕೃಷ್ಣಾನುಗ್ರಹದಾಯಿಕಾ ಸಕರುಣಾ ಗೀತಾ ಸಮಾರಾಧಿತಾ ।

ಕರ್ಮಜ್ಞಾನ ವಿರಾಗ ಭಕ್ತಿರಸಿಕಾ ಮರ್ಮಾರ್ಥಸಂದರ್ಶಿಕಾ ॥

ಸೋತ್ಕಂಠಂ ಕಿಲ ಸಾಧಕೈರನುದಿನಂ ಪೇಪೀಯ ಮಾನಾ ಸದಾ ।

ಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರದೇವತೇವ ದಿಶತೀ ಸಂಜೀವನೀ ವರ್ಧತಾಮ್ ॥ *

* ಕರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿರಸದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಈ ಕರುಣಾಮಯಿ ಗೀತೆಯ ಉಪಾಸನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ (ಮನನ ಮಾಡಿದರೆ, ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿದರೆ) ಇದು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪಾ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕರ ಮೂಲಕ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಪದೆ-ಪದೆ ಪಾನಮಾಡುವಂತಹ ಗೀತೆಯ ಪದಗಳ ಮಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ತೋರಿಸುವಂತಹ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದೇವರಂತೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸುವಂತಹ ಈ ‘ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ’ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಲಿ.

ವಿನೀತ —

ಶ್ರದ್ಧೇಯ ಸ್ವಾಮೀ ರಾಮ ಸುಖದಾಸ್ ಮಹಾರಾಜ್

॥ ಶ್ರೀ ಹರಿಃ ॥

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ವಿನಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ

ಓಂ ಅಸ್ಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಮಾಲಾಮಂತ್ರಸ್ಯ ಭಗವಾನ್ವೇದವ್ಯಾಸ ಋಷಿಃ । ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಃ । ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ದೇವತಾ । ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೆ ಇತಿ ಬೀಜಮ್ ॥ ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ ಇತಿ ಶಕ್ತಿಃ ॥ ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಶುಚ ಇತಿ ಕೀಲಕವ್ ॥

ಅಥ ಕರನ್ಯಾಸಃ

ನೈನಂ ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕ ಇತ್ಯಂಗುಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ । ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತ ಇತಿ ತರ್ಜನೀಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ಇತಿ ಮಧ್ಯಮಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನ ಇತ್ಯನಾಮಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಥ ಸಹಸ್ರಶ ಇತಿ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ಇತಿ ಕರತಲಕಲಕರಪೃಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಇತಿ ಕರನ್ಯಾಸಃ ॥

ಅಥ ಹೃದಯಾದಿನ್ಯಾಸಃ

ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕ ಇತಿ ಹೃದಯಾಯ ನಮಃ ॥ ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತ ಇತಿ ಶಿರಸೇ ಸ್ವಾಹಾ ॥ ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ಇತಿ ಶಿಖಾಯೈ ವಷಟ್॥ ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನ ಇತಿ ಕವಚಾಯ ಹುವ್ ॥ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶ ಇತಿ ನೇತ್ರತ್ರಯಾಯ ವೌಷಟ್ ॥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ಇತಿ ಅಸ್ತ್ರಾಯ ಫಟ್ ॥ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥೇ ಪಾಠೇ ವಿನಿಯೋಗಃ ॥

ಧ್ಯಾನಮ್

ಓಂ ಪಾರ್ಥಾಯ ಪ್ರತಿಬೋಧಿತಾಂ ಭಗವತಾ ನಾರಾಯಣೇನ ಸ್ವಯಂ

ವ್ಯಾಸೇನ ಗ್ರಥಿತಾಂ ಪುರಾಣಮುನಿನಾ ಮಧ್ಯೆಮಹಾಭಾರತಮ್ ।

ಅದ್ವೈತಾಮೃತವರ್ಷಿಣೀಂ ಭಗವತೀವ್ ಅಷ್ಟಾದಶಾಧ್ಯಾಯಿನೀಮ್

ಅಂಬ ತ್ವಾಮನುಸಂದಧಾಮಿ ಭಗವದ್ಗೀತೇ ಭವದ್ವೇಷಿಣೀಮ್ ॥

ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ವ್ಯಾಸ ವಿಶಾಲಬುದ್ಧೇ

ಫುಲ್ಲಾರವಿಂದಾಯತಪತ್ರನೇತ್ರ ।

ಯೇನ ತ್ವಯಾ ಭಾರತತೈಲಪೂರ್ಣಃ

ಪ್ರಜ್ವಾಲಿತೋ ಜ್ಞಾನಮಯಪ್ರದೀಪಃ ॥2॥

ಪ್ರಪನ್ನಪಾರಿಜಾತಾಯ ತೋತ್ರವೇತ್ರೈ ಕಪಾಣಯೇ ।

ಜ್ಞಾನಮುದ್ರಾಯ ಕೃಷ್ಣಾಯ ಗೀತಾಮೃತದುಹೇ ನಮಃ ॥3॥

ಸರ್ವೋಪನಿಷದೋ ಗಾವೋ ದೋಗ್ಧಾ ಗೋಪಾಲನಂದನಃ ।

ಪಾರ್ಥೋ ವತ್ಸಃ ಸುಧೀರ್ಭೋಕ್ತಾ ದುಗ್ಧಂ ಗೀತಾಮೃತಂ ಮಹತ್ ॥4॥

ವಸುದೇವಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ ।

ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥5॥

ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣತಟಾ ಜಯದ್ರಥಜಲಾ ಗಾಂಧಾರನೀಲೋತ್ಪಲಾ

ಶಲ್ಯಗ್ರಾಹವತೀ ಕೃಪೇಣ ವಹನೀ ಕರ್ಣೇನ ವೇಲಾಕುಲಾ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮವಿಕರ್ಣಘೋರಮಕರಾ ದುರ್ಯೋಧನಾವರ್ತಿನೀ

ಸೋತ್ತೀರ್ಣಾ ಖಲು ಪಾಂಡವೈ ರಣನದೀ ಕೈವರ್ತಕಃ ಕೇಶವಃ ॥6॥

ಪಾರಾಶರ್ಯವಚಃಸರೋಜಮಮಲಂ ಗೀತಾರ್ಥಗಂಧೋತ್ಕಟಂ

ನಾನಾಖ್ಯಾನಕಕೇಸರಂ ಹರಿಕಥಾ ಸಂಬೋಧನಾಬೋಧಿತಮ್ ।

ಲೋಕೇ ಸಜ್ಜನಷಟ್ಪದೈರಹರಹಃ ಪೇಪೀಯಮಾನಂ ಮುದಾ

ಭೂಯಾದ್ಭಾರತಪಂಕಜಂ ಕಲಿಮಲಪ್ರಧ್ವಂಸಿ ನಃ ಶ್ರೇಯಸೇ ॥7॥

ಮೂಕಂ ಕರೋತಿ ವಾಚಾಲಂ ಪಂಗುಂ ಲಂಘಯತೇ ಗಿರಿಮ್ ।

ಯತ್ಕೃಪಾ ತಮಹಂ ವಂದೇ ಪರಮಾನಂದಮಾಧವವ್ ॥8॥

ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾವರುಣೇಂದ್ರರುದ್ರಮರುತಃ ಸ್ತುನ್ವಂತಿ ದಿವ್ಯೈಃ ಸ್ತವೈ-

ರ್ವೇದೈಃ ಸಾಂಗಪದಕ್ರಮೋಪನಿಷದೈರ್ಗಾಯಂತಿ ಯಂಸಾಮಗಾಃ ।

ಧ್ಯಾನಾವಸ್ಥಿತತದ್ಗತೇನ ಮನಸಾ ಪಶ್ಯಂತಿ ಯಂ ಯೋಗಿನೋ

ಯಸ್ಯಾಂತಂ ನ ವಿದುಃ ಸುರಾಸುರಗಣಾ ದೇವಾಯ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ॥9॥

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಕೃಷ್ಣ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್

ಪರಾಕೃತನಮದ್ ಬಂಧಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನರಾಕೃತಿ । ಸೌಂದರ್ಯಸಾರಸರ್ವಸ್ವಂ ವಂದೇ ನಂದಾತ್ಮಜಂ ಮಹಃ ॥

ಪಸನ್ನಪಾರಿಜಾತಾಯ ತೋತ್ರವೇತ್ರೈಕಪಾಣಯೇ । ಜ್ಞಾನಮುದ್ರಾಯ ಕೃಷ್ಣಾಯ ಗೀತಾಮೃತದುಹೇ ನಮಃ ॥

ವಸುದೇವ ಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ । ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥

ವಂಶೀವಿಭೂಷಿತಕರಾನ್ನವನೀರದಾಭಾತ್

ಪೀತಾಂಬರಾದರುಣಬಿಂಬಫಲಾಧರೋಷ್ಠಾತ್ ।

ಪೂರ್ಣೇಂದುಸುಂದರಮುಖಾದರವಿಂದನೇತ್ರಾತ್

ಕೃಷ್ಣಾತ್ ಪರಂ ಕಿಮಪಿ ತತ್ತ್ವಮಹಂ ನ ಜಾನೇ ॥

ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣತಟಾ ಜಯದ್ರಥಜಲಾ ಗಾಂಧಾರನೀಲೋತ್ಪಲಾ

ಶಲ್ಯಗ್ರಾಹವತೀ ಕೃಪೇಣ ವಹನೀ ಕರ್ಣೇನ ವೇಲಾಕುಲಾ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮವಿಕರ್ಣಘೋರಮಕರಾ ದುರ್ಯೋಧನಾವರ್ತಿನೀ

ಸೋತ್ತೀರ್ಣಾ ಖಲು ಪಾಂಡವೈ ರಣನದೀ ಕೈವರ್ತಕಃ ಕೇಶವಃ ॥

ಅಥ ಗೀತಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್

ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಂ ಪುಣ್ಯಂ ಯಃ ಪಠೇತ್ಪ್ರಯತಃ ಪುಮಾನ್ ।

ವಿಷ್ಣೋಃ ಪದಮವಾಪ್ನೋತಿ ಭಯಶೋಕಾದಿವರ್ಜಿತಃ ॥1॥

ಗೀತಾಧ್ಯಯನಶೀಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಸ್ಯ ಚ ।

ನೈವ ಸಂತಿ ಹಿ ಪಾಪಾನಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಕೃತಾನಿ ಚ ॥2॥

ಮಲನಿರ್ಮೋಚನಂ ಪುಂಸಾಂ ಜಲಸ್ನಾನಂ ದಿನೇ ದಿನೇ ।

ಸಕೃದ್ಗೀತಾಮ್ಭಸಿ ಸ್ನಾನಂ ಸಂಸಾರಮಲನಾಶನಮ್ ॥3॥

ಗೀತಾ ಸುಗೀತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಕಿಮನ್ಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಸ್ತರೈಃ ।

ಯಾ ಸ್ವಯಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಮುಖಪದ್ಮಾದ್ವಿನಿಃಸೃತಾ ॥4॥

ಭಾರತಾಮೃತಸರ್ವಸ್ವಂ ವಿಷ್ಣೋರ್ವಕ್ತ್ರಾದ್ವಿನಿಃಸೃತಮ್ ।

ಗೀತಾಗಂಗೋದಕಂ ಪೀತ್ವಾ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥5॥

ಸರ್ವೋಪನಿಷದೋ ಗಾವೋ ದೋಗ್ಧಾ ಗೋಪಾಲನಂದನಃ ।

ಪಾರ್ಥೋ ವತ್ಸಃ ಸುಧೀರ್ಭೋಕ್ತಾ ದುಗ್ಧಂ ಗೀತಾಮೃತಂ ಮಹತ್ ॥6॥

ಏಕಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ದೇವಕೀಪುತ್ರಗೀತಮೇಕೋ ದೇವೋ ದೇವಕೀಪುತ್ರ ಏವ ।

ಏಕೋ ಮಂತ್ರಸ್ತಸ್ಯ ನಾಮಾನೀ ಯಾನಿ ಕರ್ಮಾಪ್ಯೇಕಂ ತಸ್ಯ ದೇವಸ್ಯ ಸೇವಾ ॥7॥

॥ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ॥

ಓಂ ಪೂರ್ಣಮದಃ ಪೂರ್ಣಮಿದಂ ಪೂರ್ಣಾತ್ಪೂರ್ಣಮುದಚ್ಯತೇ ।

ಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಪೂರ್ಣಮಾದಾಯ ಪೂರ್ಣಮೇವಾವಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ವಂದನೆ

ಗಜಾನನಂ ಭೂತಗಣಾದಿಸೇವಿತಂ ಕಪಿತ್ಥಜಂಬೂಫಲಚಾರುಭಕ್ಷಣಮ್ ।

ಉಮಾಸುತಂ ಶೋಕವಿನಾಶಕಾರಕಂ ನಮಾಮಿ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ ಪಾದಪಂಕಜಮ್ ॥ 1 ॥

ಯಾರು ಆನೆಯ ಮುಖವುಳ್ಳವನೋ, ಭೂತಗಣಾದಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನೋ, ಕಪಿತ್ಥ ಮತ್ತು ಜಂಬೂಫಲಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ತಿನ್ನುವವನೋ, ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೋ ಮತ್ತು ಭಗವತಿ ಉಮೆಯ ಪುತ್ರನೋ ಆ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ ಗಣೇಶನ ಚರಣಕಮಲಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

ಧ್ಯಾನಾಭ್ಯಾಸವಶೀಕೃತೇನ ಮನಸಾ ತನ್ನಿರ್ಗುಣಂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಂ

ಜ್ಯೋತಿಃ ಕಿಂಚನ ಯೋಗಿನೋ ಯದಿ ಪರಂ ಪಶ್ಯಂತಿ ಪಶ್ಯಂತು ತೇ ।

ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ತದೇವ ಲೋಚನಚಮತ್ಕಾರಾಯ ಭೂಯಾಚ್ಚಿರಂ

ಕಾಲಿಂದೀಪುಲಿನೋದರೇ ಕಿಮಪಿ ಯನ್ನೀಲಂ ಮಹೋ ಧಾವತಿ ॥ 2 ॥

ಯೋಗೀ ಜನರು ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ವಶೀಭೂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವುದೋ ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿ, ಆದರೆ ನಮಗಾದರೋ ಯಮುನಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ನೀಲ (ಕೃಷ್ಣ)ನೇ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿರಕಾಲದವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿರಲಿ.

ಯಾವನ್ನಿರಂಜನಮಜಂ ಪುರುಷಂ ಜರಂತಂ

ಸಂಚಿತಯಾಮಿ ನಿಖಿಲೇ ಜಗತಿ ಸ್ಫುರಂತಮ್ ।

ತಾವದ್ ಬಲಾತ್ ಸ್ಫುರತಿ ಹಂತ ಹೃದಂತರೇ ಮೇ

ಗೋಪಸ್ಯ ಕೋಪಿ ಶಿಶುರಂಜನಪುಂಜಮಂಜುಃ ॥ 3 ॥

ಆಹಾ! ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಫುರಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿರಂಜನ, ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ಪುರುಷನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಂಜನ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಯಾರೋ ಗೋಪಶಿಶುವು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸ್ಫುರಿತನಾಗುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.

ನ ವಿದ್ಯಾ ಯೇಷಾಂ ಶ್ರೀರ್ನ ಶರಣಮಪೀಷನ್ನ ಚ ಗುಣಾಃ

ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾ ಲೋಕೈರಪಿ ವೃಜಿನಯುಕ್ತಾಃ ಶ್ರುತಿಜಡಾಃ ।

ಶರಣ್ಯಂ ಯಂ ತೇಪಿ ಪ್ರಸೃತಗುಣಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸುಜನಾ

ವಿಮುಕ್ತಾಸ್ತಂ ವಂದೇ ಯದುಪತಿಮಹಂ ಕೃಷ್ಣಮಮಲಮ್ ॥ 4 ॥

ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಧನವಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದೇ ಆಸರೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗುಣಗಳಿಲ್ಲವೋ, ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲವೋ; ಯಾರನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ಪಾಪಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ್ದಾರೋ, ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಶರಣಾಗತಪಾಲಕ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಸಂತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಗುಣವುಳ್ಳ ಅಮಲಾತ್ಮಾ ಯದುನಾಥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಕರುಣಾರ್ಣವಸ್ಯ ಕರುಣಾಲೇಶೇನ ಬಾಲೋ ಧ್ರುವಃ

ಸ್ವೇಷ್ಟಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಮಾರ್ಯಧಾಮ ಸಮಗಾದ್ರಂಕೋಪ್ಯವಿಂದಚ್ಛ್ರಿಯಮ್ ।

ಯಾತಾ ಮುಕ್ತಿಮಜಾಮಿಲಾದಿಪತಿತಾಃ ಶೈಲೋಪಿ ಪೂಜ್ಯೋಭವತ್

ತಂ ಶ್ರೀಮಾಧವಮಾಶ್ರಿತೇಷ್ಟದಮಹಂ ನಿತ್ಯಂ ಶರಣ್ಯಂ ಭಜೇ ॥ 5 ॥

ಯಾವ ಕರುಣಾಸಿಂಧು ಭಗವಂತನ ಕರುಣಾಲೇಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಬಾಲಕ ಧ್ರುವನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನೋ, ದರಿದ್ರ ಸುದಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡನೋ, ಅಜಾಮಿಳಾದಿ ಪಾಪಿಗಳು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೋ ಮತ್ತು ಗೋವರ್ಧನ ಪರ್ವತವೂ ಪೂಜ್ಯವಾಯಿತೋ, ಅಂತಹ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಶರಣ್ಯ ಭಗವಾನ್ ಮಾಧವವನ್ನು ನಾನು ನಿತ್ಯ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ.

ವಸುದೇವ ಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ ।

ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥ 6 ॥

ಯಾರು ವಸುದೇವನ ಪುತ್ರನೋ, ದಿವ್ಯರೂಪಧಾರಿಯೋ, ಕಂಸ, ಚಾಣೂರರ ನಾಶಮಾಡಿದವನೋ, ದೇವಕಿಗಾಗಿ ಪರಮ ಆನಂದಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಆ ಜಗದ್ಗುರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ನಾನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ.

ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್ ।

ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ವ್ಯಾಸಂ ತತೋ ಜಯಮುದೀರಯೇತ್ ॥ 7 ॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸರಸ್ವತೀ ಮತ್ತು ವೇದವ್ಯಾಸರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ

ಅವತರಣಿಕೆ

ಪಾಂಡವರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ಷರತ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯವೇನು ಮೊನಚಾದ ಸೂಜಿಯ ಮೊನೆಯಷ್ಟು ನೆಲವನ್ನೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧವಲ್ಲದೆ ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಪಾಂಡವರು ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಂಡವರ ಮತ್ತು ಕೌರವರ ಯುದ್ಧವಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಅದರಂತೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆ ಆಗತೊಡಗಿತು.

ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸ ದೇವರಿಗೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಆ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣ ಅವರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ‘ಯುದ್ಧವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮಹಾನ್ ಸಂಹಾರವಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯಾರೂ ತಪ್ಪಿಸಲಾರರು. ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲೆ ಕುಳಿತಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೆಂದ - ‘ನಾನು ಜನ್ಮವಿಡೀ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದೆ, ಈಗ ನನ್ನ ಕುಲದ ಸಂಹಾರವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧವು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ? ಈ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’. ಆಗ ವೇದವ್ಯಾಸರು ‘ನಾನು ಸಂಜಯನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲಾ ಘಟನೆಗಳನ್ನೂ, ಸೈನಿಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲ, ಕೇಳಬಲ್ಲ, ನೋಡಬಲ್ಲವನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳ ಬಲ್ಲನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸಂಜಯನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದರು.

ನಿಶ್ಚಿತ ಸಮಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಸಂಜಯನು ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು. ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಥದಿಂದ ಕೆಡಹಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸಂಜಯನು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದನು. ಈ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಃಖವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಪ್ರಲಾಪಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಅವನು ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲಾ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವರೆಗೆ ಸಂಜಯನು ಯುದ್ಧ ಸಂಬಂಧವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅರುಹಿದನು.*ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಸಂಜಯನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ —

* ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಹದಿನೆಂಟು ಪರ್ವಗಳಿವೆ. ಆ ಪರ್ವಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಅನೇಕ ಅವಾಂತರ ಪರ್ವಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ (ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದ ಅಂತರ್ಗತ) ಈ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಪರ್ವ’ವಿದೆ. ಇದು ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ**

** ವೈಶಂಪಾಯನ ಮತ್ತು ಜನಮೇಜಯರ ಸಂವಾದದ ಅಂತರ್ಗತ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ- ಸಂಜಯರ ಸಂವಾದವಿದೆ ಮತ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ-ಸಂಜಯರ ಸಂವಾದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನರ ಸಂವಾದವಿದೆ.

ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ ಸಮವೇತಾ ಯುಯುತ್ಸವಃ ।

ಮಾಯಕಾಃ ಪಾಂಡವಾಶ್ಚೈವ ಕಿಮಕುರ್ವತ ಸಂಜಯ ॥

ಸಂಜಯ - ಹೇ ಸಂಜಯಾ+, ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ - ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ - ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಸಮವೇತಾಃ - ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ, ಯುಯುತ್ಸವಃ - ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಮಾಮಕಾಃ - ನನ್ನವರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಾಂಡವಾಃ - ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ಕಿಮ್ - ಏನು, ಅಕುರ್ವತ - ಮಾಡಿದರು? ॥ 1 ॥

+ ಸಂಜಯನ ಜನ್ಮವು ಗವಲ್ಗಣ ಹೆಸರಿನ ಸೂತನಿಂದಾಗಿತ್ತು. ಇವನು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಸಂಜಯೋ ಮುನಿಕಲ್ಪಸ್ತು ಜಜ್ಞೆ ಸೂತೋ ಗವಲ್ಗಣಾತ್’ (ಮಹಾಭಾರತ, ಆದಿ-63/97). ಇವನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದನು.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ಎಲೈ ಸಂಜಯ! ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಯುದ್ಧದ
ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನವರು ಹಾಗೂ ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ॥ 1 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ — ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದ್ದರು. ರಾಜಾ ಕುರುವೂ ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಯಜ್ಞಾದಿ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ರಾಜಾ ಕುರುವಿನ ತಪಸ್ಯಾಭೂಮಿ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಧರ್ಮಭೂಮಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಮತ್ತು ‘ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಇದು ನಮ್ಮ ಕುರುವಂಶೀಯರ ಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಕಾಳಗದ ಭೂಮಿಯಾಗಿರದೆ ತೀರ್ಥಭೂಮಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಲಾಭವಾಗಲಿ ಎಂಬ ವಿಚಾರಗೈದು ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆದೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಭೂಮಿ, ಧನ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಈ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾದಾಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭೂಮಿಗಾಗಿಯೇ, ರಾಜರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಗಾಗಿಯೇ ಯುದ್ಧಮಾಡು ವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ. ಕರುವಂಶದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕುರುವಂಶೀ ಯರಾದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜಾಕುರುವಿನ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ಕೌರವರಿಂದ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಭೂಮಿ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣ) ಇಬ್ಬರೂ ಭೂಮಿಗಾಗಿಯೇ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವರು.

ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯಾದ ಕಾರಣ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ‘ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದಪ್ರಯೋಗ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದ್ದರೂ, ನಮ್ಮ ಸನಾತನ ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದಿದ್ದರೂ ಅದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಮಾಡುವುದೇ ಇದರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದವರ ಉದ್ಧಾರ ವಾಗಲಿ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ ಎಂದು ಯುದ್ಧದಂತಹ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಧರ್ಮಭೂಮಿ-ತೀರ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದಬಂದಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ’ ಪದದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ — ಪ್ರಾರಂಭದ ‘ಧರ್ಮ’ ಪದದಿಂದ ‘ಧರ್’ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮಮ’ ಪದದಿಂದ ‘ಮ’ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗೀತೆಯು ಧರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಪಾಲನೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಗನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿದ್ದರೂ ಅದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಎಲ್ಲರ ಹಿತದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲ್ಲ; ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ಪಡೆಯಬೇಕು. (16/24).

‘ಸಮವೇತಾಯುಯುತ್ಸವಃ’ — ರಾಜರ ಮೂಲಕ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಸಂಧಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಇಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು-ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಮೊನಚಾದ ಸೂಜಿ ಮೊನೆಯಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು* ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಕೊಡಲಾರೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಉಪಾಯಗಾಣದೆ ಪಾಂಡವರೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರು ಈರ್ವರೂ ಸೇನಾಸಹಿತ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

* ಯಾವದ್ಧಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಯಾ ಸೂಚ್ಯಾ ವಿದ್ಯೇದಗ್ರೇಣ ಕೇಶವ । ತಾವದಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಭೂಮೇರ್ನ ಪಾಂಡವಾನ್ ಪ್ರತಿ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಉದ್ಯೋಗ- 127/25)

ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಬೇಕಾದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದಾಗಲೀ ಅಧರ್ಮದಿಂದಾಗಲೀ, ನ್ಯಾಯದಿಂದಾಗಲೀ, ಅನ್ಯಾಯದಿಂದಾಗಲೀ, ವಿಹಿತ ರೀತಿಯಿಂದಾಗಲೀ, ನಿಷಿದ್ಧರೀತಿಯಿಂದಾಗಲೀ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಭಾವ ಅವನದಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷವೇ ಯುಯುತ್ಸು ಅರ್ಥಾತ್ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು.

ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೇ ಆದ್ಯತೆ ಇತ್ತು. ನಾವು ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೂ ನಮ್ಮ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಬರಲು ಬಿಡೆವು, ಧರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧನಡೆಯಲಾರೆವು ಎಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಮಹಾರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನಾಲ್ಕೂ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯೊಡನೆ ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದನೋ ಆ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಕಾರಣವೇ ಮಹಾರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು* ಅರ್ಥಾತ್ ಕೇವಲ ಮಾತೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನರೂಪಿ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ತಾತ್ವರ್ಯ — ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಾದರೋ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯುಯುತ್ಸುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರು ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯುಯುತ್ಸುಗಳಾಗಿದ್ದರು.

* ಮಾತೆ ಕುಂತಿಯು ತುಂಬಾ ಸಹಿಷ್ಣುವಾಗಿದ್ದಳು. ಕಷ್ಟದಿಂದುಳಿದು ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ರಾಜ್ಯ, ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಾತು ಅವಳಲ್ಲಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಭಗವಂತಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತನ್ನೇ ವರದಾನವಾಗಿ ಬೇಡಿದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತೆ. ಅವಳಲ್ಲಿ ಸುಖ ಲೋಲುಪತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಗಾಗಿ ದುಃಖವಿತ್ತು. ಮೊದಲೆಯದು — ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೌರವ — ಪಾಂಡವರು ಪರಸ್ಪರ ಕಾದಾಡಲಿ, ಬೇಕಾದ ಹಾಗೇ ಮಾಡಲೀ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸೊಸೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ದುಷ್ಟರು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಗ್ನಳಾಗಿಸಲು ಬಯಸಿದರು, ಅಪಮಾನ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರು-ಇಂತಹ ಹೇಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯತ್ವವಲ್ಲ. ಈ ಮಾತು ತಾಯಿ ಕುಂತಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕೆಡುಕನೆನಿಸಿತ್ತು.

‘ಮಾಮಕಾಃ ಪಾಂಡವಾಶ್ಚೈವ’ — ಪಾಂಡವರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು (ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಅಣ್ಣನಾದ್ದರಿಂದ) ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಅನುಚಿತ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರು ಉಚಿತ-ಅನುಚಿತದ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಕೌರವ** ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಈರ್ವರು ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಪುನಃ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕೊಡುವ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿತ್ತು. ತನ್ನ ಪುತ್ರರ ಬಗ್ಗೆ ಮೋಹವಿತ್ತು. ಅವನು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಆದರೆ ಪಾಂಡವರನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ+ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಳಗಿರುವ ಭಾವವೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಈ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಭಾವದ ಕಾರಣವೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಕುಲ ಸಂಹಾರದ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಬಡಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಊರುಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್ ಇವರು ನನ್ನವರು, ಇವರು ಬೇರೆಯವರು ಇಂತಹ ಭಾವವನ್ನು ಇರಿಸಬಾರದೆಂಬ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಭಾವದಿಂದ ಪರಸ್ಪರರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾಗದೆ ಕಲಹವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

** ‘ಕೌರವ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರಾದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರಾದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬಂದು ಹೋದರೂ, ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳಿಗೆ ಪಾಂಡವ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕೌರವ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

+ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ನನ್ನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳು ನನ್ನ ಪುತ್ರರಲ್ಲ, ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಭಾವವಿತ್ತು. ಈ ಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಭೀಮನಿಗೆ ವಿಷವುಣಿಸಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಸೆದು ಬಿಡುವುದು, ಲಾಕ್ಷಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸುಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದು, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೊಂದಿಗೆ ಕಪಟದಿಂದ ಜೂಜಾಡುವುದು, ಪಾಂಡವರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಎಂದೂ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಅವನೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಾಂಡವರ ನಾಶವಾದರೆ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ರಾಜ್ಯವು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವಿತ್ತು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಏವ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಂಡವರಾದರೋ ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವರು ಏನು ಮಾಡಿದರು?

[‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’* ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮಾಮಕಾಃ ಪದದ ಉತ್ತರವು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ (ಎರಡನೇ) ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತನಕ ಕೊಡುವನು. ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪಾಂಡವರ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ದುರ್ಯೋಧನನು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವರ ರಣಕೌಶಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡಿದನು. ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲು ಭೀಷ್ಮಾಚಾರ್ಯರು ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌರವಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಶಂಖವೇ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಮತ್ತೆ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದದ ಉತ್ತರಕೊಡುವನು. ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಪಾಂಡವ ಪಕ್ಷದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ಅನಂತರ ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವಾದಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ಅದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಸೈನ್ಯದ ಹೃದಯ ಬಿರಿಯಿತು. ಬಳಿಕ ಸಂಜಯನು ಪಾಂಡವರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ-ಹೇಳುತ್ತಾ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವನು.]

* ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಇದನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ಣನೆಮಾಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಸಂಜಯನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಯೋಧನಃ’ (1/2) ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಃ’ (1/14) ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು ಉಪಯೋಗವಾಗಿವೆ.

‘ಕಿಮಕುರ್ವತ’ — ‘ಕಿಮ್’ ಶಬ್ದದ ವಿಕಲ್ಪ, ನಿಂದಾ (ಆಕ್ಷೇಪ) ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಯುದ್ಧನಡೆಯಿತೇ ಇಲ್ಲವೇ? ಈ ರೀತಿಯ ವಿಕಲ್ಪವಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆದು ಹೋಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಥದಿಂದ ಕೆಡಹಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ ಸಂಜಯನು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಇದೇನು ಮಾಡಿದರು? ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ಅವರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಾರದಾಗಿತ್ತು’ ಇಂತಹ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧವಾದರೋ ನಡೆದೇ ಇದೆ. ಆಕ್ಷೇಪಪೂರ್ವಕ ಕೇಳುವ ಭಾವವು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಮ್’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಸಂಜಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನನ್ನ ಪುತ್ರರು (ಮಾಮಕಾಃ) ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು (ಪಾಂಡವಾಃ) ಈ ಮತಭೇದದಿಂದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು, ಅದರಿಂದ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು, ಕೋಲಾಹಲವಾಯಿತು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರು ಕೌರವರು ಸತ್ತುಹೋದರು. ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೂ ಸಾಯಲಿಲ್ಲ.

ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಬೆಣ್ಣೆ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಇದರ ಭೇದದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಭಗವದ್ಗೀತಾರೂಪೀ ಬೆಣ್ಣೆಯು ಹೊರಟಿತು.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಗೊಂದಲದಿಂದ ಯುದ್ಧವುಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಗೊಂದಲದಿಂದ ಗೀತೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಸಂಧಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನುಕೊಂಡು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಃಶಾಸನ, ಕರ್ಣ, ಶಕುನಿ ಮೊದಲಾದವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದರು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂತಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಈ ದುಷ್ಟರನ್ನು ಬೇಗನೇ ಮುಗಿಸಿಬಿಡಬೇಕೆಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕಾರಣ — ಇವರು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಇವರ ಪಾಪಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು, ಇದರಿಂದ ಇವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ನಷ್ಟವಾದೀತು. ಈ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮಾತೆ ಕುಂತಿಯು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಳು.

ಸಂಬಂಧ — ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪಾಂಡವಾನೀಕಂ ವ್ಯೂಢಂ ದುರ್ಯೋಧನಸ್ತದಾ ।

ಆಚಾರ್ಯಮುಪಸಂಗಮ್ಯ ರಾಜಾ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥

ತದಾ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವ್ಯೂಢಮ್ - ವಜ್ರವ್ಯೂಹದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ, ಪಾಂಡವಾನೀಕಮ್ - ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ತು - ಮತ್ತು, ಆಚಾರ್ಯಮ್- ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ, ಉಪಸಂಗಮ್ಯ - ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ರಾಜಾ - ರಾಜಾ, ದುರ್ಯೋಧನಃ - ದುರ್ಯೋಧನನು (ಈ), ವಚನಮ್ - ವಚನವನ್ನು, ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 2 ॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಜ್ರವ್ಯೂಹದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜಾ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತದಾ’ — ಸ್ಯೆನ್ಯಗಳು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸಮಯದ ಮಾತನ್ನು ಸಂಜಯನು ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ ‘ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು?’ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಲೋಸುಗವೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು.

‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ* ಪಾಂಡವಾನೀಕಂ ವ್ಯೂಡಮ್’ — ವಜ್ರವ್ಯೂಹದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವು ತುಂಬಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಒಮ್ಮತದಿಂದ ನಿಂತಿತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತಭೇದವಿರಲಿಲ್ಲ.+ ಅವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿದ್ದನು. ಯಾರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿರುತ್ತಾರೋ ಅದರ ಪ್ರಭಾವವು ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಗಾಢವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ತೇಜ (ಪ್ರಭಾವ)ವು ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಭಾವವು ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀತಿಯುಕ್ತ ಗಂಭೀರ ವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

* ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೋಡಿ) ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು (1-2) ಕೌರವ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತುವುದು. (1-20) ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವಜನರನ್ನು (ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು) ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೋಹಾವಿಷ್ಟನಾಗುವಿಕೆ. (1-28) ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಎರಡು ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ ಆದರೋ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿವೆ. ಮತ್ತು ಒಂದು ೞದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

+ ಕೌರವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮತಭೇದವಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ, ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಶ್ಶಾಸನಾದಿಗಳು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ವಿಕರ್ಣ ಮೊದಲಾದವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮತಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೋ ಅಲ್ಲಿ ತೇಜ (ಪ್ರಭಾವ)ವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

‘ರಾಜಾ ದುರ್ಯೋಧನಃ’ — ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ರಾಜಾ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆತ್ಮೀಯತೆ (ಮೋಹ) ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿತ್ತು. ಪರಂಪರೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಯುವರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಾದರೋ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ದುರ್ಯೋಧನನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸಂಜಯನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗಾಗಿ ‘ರಾಜಾ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದನು.

‘ಆಚಾರ್ಯಮುಪಸಂಗಮ್ಯ’ — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತವೆ.

(1) ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಥಾತ್ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿಸಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು.

(2) ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆದರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೂ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

(3) ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿತ್ತು.

ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಅವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಗುರುದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೇ ಏಕೆ ಹೋದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ದ್ರೋಣರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರು ಉಭಯ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರು ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ ಈರ್ವರ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಈರ್ವರಲ್ಲಿ ದ್ರೊರ್ಣಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಗುರುಗಳೆಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು, ಆದರೆ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸ್ನೇಹವಿರಲಿಲ್ಲ; ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ ಇತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲವೋ, ಅವರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದರವಿತ್ತು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಭೀಷ್ಮರಾದರೋ ನಮ್ಮ ತಾತಂದಿರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಹೋಗದಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು. ಹೋಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸಿಟ್ಟಾದರೂ ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲಾದರೂ ಅವರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ. ಕಾರಣ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಕೌಟುಂಬಿ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಭೀಷ್ಮರಿಗೂ ಅವನ ಕುರಿತು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭೀಷ್ಮರು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿರುವರು. (1/12).*

* ವಿ.ಸೂ. — ಮುಂದೆ ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನೇರಗೀಟಿನಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಗೀತೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ವಚನಮಬ್ರವೀತ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಬ್ರವೀತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸಾಕಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅಬ್ರವೀತ್’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ‘ವಚನಮ್’ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮಾತಾಡಿದರೆ ವಚನವನ್ನೇ ಹೇಳುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಚನಮ್’ ಶಬ್ದದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೂಡ ‘ವಚನಮ್’ ಶಬ್ದ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದ್ರೋರ್ಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗಿ, ಅವರು ನಮ್ಮದೇ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ವಿಜಯವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧವಾಗಲೀ ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ನೀತಿಯುಕ್ತ ಗಂಭೀರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಯಾವ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಪಶ್ಯೈತಾಂ ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾಣಾಮಾಚಾರ್ಯ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಮ್ ।

ವ್ಯೂಢಾಂ ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ ತವ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಧೀಮತಾ ॥

ಆಚಾರ್ಯ- ಹೇ ಆಚಾರ್ಯರೇ!, ತವ - ತಮ್ಮ, ಧೀಮತಾ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಶಿಷ್ಯೇಣ - ಶಿಷ್ಯನಾದ, ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ- ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ, ವ್ಯೂಢಾಮ್ - ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಪಾಂಡು ಪುತ್ರಾಣಾಂ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ, ಏತಾಮ್ - ಈ, ಮಹತೀಮ್ - ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಚಮೂಮ್ - ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡಿರಿ ॥ 3 ॥

ಹೇ ಆಚಾರ್ಯರೇ ! ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಶಿಷ್ಯ ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಈ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರಿ ॥ 3 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಚಾರ್ಯ’ — ದ್ರೋಣರಿಗಾಗಿ ‘ಆಚಾರ್ಯ’ರೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಲು ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವವು — ನೀವು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ — ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಆಚಾರ್ಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯಾ ಕಲಿಸುವವರಾದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಎಲ್ಲರ ಗುರುವಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಪಕ್ಷ ಅಥವಾ ಆಗ್ರವಿರಬಾರದು ಎಂದಿತ್ತು.

‘ತವ ಶಿಷ್ಟೇಣ ಧೀಮತಾ’ — ಈ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವವು ಇಂತಿತ್ತು — ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿಗೂ ಕೂಡ ನೀವು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿರುವಿರಿ; ಮತ್ತು ಆ ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತಿರುವಷ್ಟು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ’ ಈ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ದ್ರುಪದನು ಯಾಜ ಮತ್ತು ಉಪಯಾಜ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಹುಟ್ಟಿದನು. ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರ ಆ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ನಿಮ್ಮ ಇದಿರು (ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ) ಸೇನಾಪತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು.

ದುರ್ಯೋಧನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ದ್ರುಪದಪುತ್ರ’ ಈ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರೊಡನೆ ದ್ರುಪದನು ಯಾವ ವೈರವನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದನೋ ಆ ವೈರಭಾವವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಈಗ ವೈರವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂದರ್ಭವಿರುವುದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾಣಾಮ್ ಏತಾಂ ವ್ಯೂಢಾಂ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಂ ಪಶ್ಯ’ — ದ್ರುಪದಪುತ್ರನ ಮೂಲಕ ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಂಡವರ ಭಾರೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ನೀವು ಸ್ನೇಹವಿರಿಸಿದ್ದಿರೋ, ಅದೇ ಪಾಂಡವರು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲತಕ್ಕಂತಹ ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿಸಿ ವ್ಯೂಹ ರಚಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಪಾಂಡವರು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಿರಿಸುವುದಾದರೆ ಕನಿಷ್ಟಪಕ್ಷ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನನ್ನಾದರೂ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾ ಪತಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಇಷ್ಟು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಅವನನ್ನೇ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಕೌರವರಿಗಿಂತ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೌರವರ ಸೇನೆ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ* ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯು ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಇದ್ದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತವೆ.

* ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ 21,870 ರಥಗಳು, 21870 ಆನೆಗಳು, 65610 ಕುದುರೆಗಳು, 109350 ಕಾಲಾಳುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

(ಮಹಾಭಾರತ, ಆದಿ-2/23-26)

(1) ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸೇನೆಯೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಕಾಣುವಂತೆ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. (2) ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಯೋಧರು ಒಮ್ಮತದವರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಏಕತೆಯ ಕಾರಣ ಪಾಂಡವರ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸೇನೆಯು ಬಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಸೇನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ನೀವು ಈ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಡಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀವು ವಿಶೇಷ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ. ಪಾಂಡವರ ಸೇನಾಪತಿ ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುವುದು ನಿಮಗೆ ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಮಾತು.

‘ಏತಾಂ ಪಶ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವುಗಳು ಈ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಬಹುದು, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ಬೇಗನೇ ನಿರ್ಣಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ದ್ರೋರ್ಣಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿ, ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವರಿಗೆ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಮಹಾರಥಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅತ್ರ ಶೂರಾ ಮಹೇಷ್ವಾಸಾ ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾ ಯುಧಿ ।

ಯುಯುಧಾನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ದ್ರುಪದಶ್ಚ ಮಹಾರಥಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಧೃಷ್ಟಕೇತುಶ್ಚೇಕಿತಾನಃ ಕಾಶಿರಾಜಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।॥

ಪುರುಜಿತ್ ಕುಂತಿಭೋಜಶ್ಚ ಶೈಬ್ಯಶ್ಚ ನರಪುಂಗವಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಯುಧಾಮನ್ಯುಶ್ಚ ವಿಕ್ರಾಂತ ಉತ್ತಮೌಜಾಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।॥

ಸೌಭದ್ರೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವ ಏವ ಮಹಾರಥಾಃ ॥

ಅತ್ರ - ಇಲ್ಲಿ (ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ), ಶೂರಾಃ - ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶೂರರಿದ್ದಾರೆ, ಮಹೇಷ್ವಾಸಾಃ - (ಅವರಲ್ಲಿ) ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಿಲ್ಗಾರರಿದ್ದಾರೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, (ಯಾರು) ಯುಧಿ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾಃ - ಭೀಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೋ (ಅವರಲ್ಲಿ), ಯುಯುಧಾನಃ - ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ), ವಿರಾಟಃ - ವಿರಾಟರಾಜ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾರಥಃ - ಮಹಾರಥೀ, ದ್ರುಪದಃ - ದ್ರುಪದನೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಧೃಷ್ಟಕೇತುಃ - ಧೃಷ್ಟಕೇತುವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಚೇಕಿತಾನಃ - ಚೇಕಿತಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೀರ್ಯವಾನ್ - ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಕಾಶಿರಾಜಃ - ಕಾಶಿರಾಜನೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಪುರುಜಿತ್ - ಪುರುಜಿತ್ತು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕುಂತಿಭೋಜಃ - ಕುಂತಿಭೋಜ (ಇವರಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು), ಚ - ಹಾಗೂ, ನರಪುಂಗವಃ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಶೈಬ್ಯಃ - ಶೈಬ್ಯನೂ (ಇದ್ದಾನೆ), ವಿಕ್ರಾಂತಃ - ಪರಾಕ್ರಮೀ, ಯುಧಾಮನ್ಯುಃ - ಯುಧಾಮನ್ಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ವೀರ್ಯವಾನ್ - ಪರಾಕ್ರಮೀ, ಉತ್ತಮೌಜಾಃ - ಉತ್ತಮೌಜನು (ಇದ್ದಾನೆ), ಸೌಭದ್ರಃ - ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ದ್ರೌಪದೇಯಾಃ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರೂ (ಇದ್ದಾರೆ), ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಇವರೆಲ್ಲರು, ಮಹಾರಥಾಃ - ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.॥4-5-6॥

ಇಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾ-ಮಹಾ ಶೂರರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಉತ್ತಮ ಬಿಲ್ಗಾರರಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಭೀಮಸೇನ, ಅರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ), ರಾಜಾವಿರಾಟ, ಮಹಾರಥೀ ದ್ರುಪದನೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಧೃಷ್ಟಕೇತು ಮತ್ತು ಚೇಕಿತಾನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಕಾಶಿರಾಜನೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಪುರುಜಿತ್ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಭೋಜ (ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು), ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೈಬ್ಯನೂ, ಪರಾಕ್ರಮೀ ಯುಧಾಮನ್ಯು, ಮತ್ತು ವೀರನಾದ ಉತ್ತಮೌಜಾ, ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರು ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4-5-6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅತ್ರ ಶೂರಾ ಮಾಹೇಷ್ವಾಸಾ ಭೀಮಾರ್ಜುನ ಸಮಾಯುಧಿ’ — ಯಾವುದರಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಎಸೆಯಲ್ಪಡು ತ್ತವೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಇಷ್ವಾಸ ಅರ್ಥಾತ್ ಧನುಸ್ಸು. ಇಂತಹ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಇಷ್ವಾಸ (ಧನಸ್ಸು) ಯಾರ ಬಳಿ ಇವೆಯೋ ಅವರೆಲ್ಲ ಮಹೆಷ್ವಾಸರು, ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಬಾಣ ಹೂಡಲು ಹಾಗೂ ನಾರಾಚವನ್ನು ಎಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಬಲ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಜೋರಾಗಿ ಎಳೆದುಬಿಟ್ಟಾಗ ಬಾಣವು ವಿಶೇಷ ಹೊಡೆತ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ದೊಡ್ಡ- ದೊಡ್ಡ ಧನಸ್ಸುಗಳು ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತುಂಬಾ ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಶೂರವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಯೋಧರಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರು ಭೀಮಸೇನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ಸಮಾನರೂ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಯುಯುಧಾನಃ’ — ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ)ನು ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತ್ತಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸಾತ್ಯಕಿಯು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದನು, ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ಮಹಾರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಯುಯುಧಾನನ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಈ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನೋಡಿರಿ! ಇವನು ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದನ್ನು ಕಲಿತನು ಮತ್ತು ನೀವು ಅವನಿಗೆ ‘ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಧನುರ್ಧರರಿಲ್ಲದಂತೆ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತೇನೆ’* ಎಂಬ ವರದಾನವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿರಿ, ಈ ರೀತಿ ನೀವಾದರೋ ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಇಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿ ಇಟ್ಟಿರುವಿರಿ, ಆದರೆ ಅವನು ಕೃತಘ್ನನಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡಲು ನಿಂತಿರುವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಅರ್ಜುನನ ಶಿಷ್ಯ ಯುಯುಧಾನನೂ ಅವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವನು.

* ಪ್ರಯತಿಷ್ಯೇ ತಥಾಕರ್ತುಂ ಯಥಾ ನಾನೋ ಧನುರ್ಧರಃ ತ್ವತ್ಸಮೋ ಭವಿತಾ ಲೋಕೆ ಸತ್ಯಮೇತದ್ ಬ್ರವೀಮಿತೇ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಆದಿ — 131/27)

[ಯುಯುಧಾನನು ಮಹಾಭಾರತದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯದೆ ಯಾದವರ ತಮ್ಮ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ವಿರಾಟಶ್ಚ’ — ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ವೀರ ಸುಶರ್ಮನು ಅಪಮಾನಿತನಾದನೋ, ನಿಮಗೆ ಸಮ್ಮೋಹನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಬೇಕಾಯಿತೋ ಮತ್ತು ನಮಗೂ ಯಾರ ಹಸುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕಾಯಿತೋ, ಆ ರಾಜಾ ವಿರಾಟನು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು.

ರಾಜಾವಿರಾಟನಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ವೈರಭಾವ, ದ್ವೇಷಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯುಯುಧಾನನ ಬಳಿಕ ನಾನು ದ್ರುಪದನ ಹೆಸರೆತ್ತಿದ್ದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಪುಸಲಾಯಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ವೈರಭಾವ ಉಂಟುಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರುಪದನ ಹೆಸರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ವಿರಾಟನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಆಚಾರ್ಯರು ನನ್ನ ಚತುರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು ವರು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನು.

[ರಾಜಾ ವಿರಾಟನು ಉತ್ತರ, ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಶಂಖ ಹೆಸರಿನ ಮೂರು ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ದ್ರುಪದಶ್ಚ ಮಹಾರಥಾಃ’ — ನೀವಾದರೋ ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿದಿರಿ, ಆದರೆ ಅವನು — ನಾನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನೀನು ಭಿಕ್ಷುಕನಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ-ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರತೆ ಹೇಗೆ? ಎಂದು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಅಪಮಾನಮಾಡಿದನು. ಹಾಗೂ ವೈರಭಾವದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪುತ್ರನನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಆ ಮಹಾರಥೀ ದ್ರುಪದನೇ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಲು ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು.

[ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು,]

‘ಧೃಷ್ಟಕೇತುಃ’ — ಧೃಷ್ಟಕೇತುವಿನ ತಂದೆ ಶಿಶುಪಾಲನನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರದಿಂದ ಕೊಂದಿದ್ದನು. ಆ ಕೃಷ್ಣನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಇವನು ಕಾದಾಡಲು ನಿಂತಿರುವ ಇವನು ಎಷ್ಟು ಮೂರ್ಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ!

[ಧೃಷ್ಟಕೇತುವು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ಚೇಕಿತಾನಃ’ — ಎಲ್ಲ ಯಾದವ ಸೇನೆಯಾದರೋ ನಮ್ಮ ಕಡೆಯಿಂದ ಕಾದಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಯಾದವ ಚೇಕಿತಾನನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು.

[ಚೇಕಿತಾನನು ದುರ್ಯೋಧನನು ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ಕಾಶಿರಾಜಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್’ — ಈ ಕಾಶಿರಾಜನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರ ಮಹಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

[ಕಾಶಿರಾಜನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ಪುರುಜಿತ್ಕುಂತಿಭೋಜಶ್ಚ’ — ಪುರುಜಿತ್ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಭೋಜ ‘ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕುಂತಿಯ ಸಹೋದರರಾದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಮಾವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೂ ಇವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರುವ ಕಾರಣ ಇವರು ನಮ್ಮ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿರುವರು.’

[ಪುರುಜಿತ್ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಭೋಜ ಇವರೀರ್ವರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು.]

‘ಶೈಬ್ಯಶ್ಚನರಪುಂಗವಃ’ — ಈ ಶೈಬ್ಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವ. ಇವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಿವಾರದ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಇವನೂ ನಮ್ಮ ನೆಂಟನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವನು.

‘ಯುಧಾಮನ್ಯುಶ್ಚ ವಿಕ್ರಾಂತ ಉತ್ತವೌಜಾಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್’ — ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ದೊಡ್ಡ ಬಲಶಾಲೀ ಮತ್ತು ವೀರಯೋದ್ಧಾ ಯುಧಾಮನ್ಯು ಹಾಗೂ ಉತ್ತವೌಜಾ ಇವರು ನನ್ನ ವೈರಿಯಾದ ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಚಕ್ರಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀವು ಇವರ ಕಡೆಗೂ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

[ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವಾಗ ಇವರೀರ್ವರನ್ನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು.]

‘ಸೌಭದ್ರಃ’ — ಇವನು ಕೃಷ್ಣನ ತಂಗಿ ಸುಭದ್ರೆಯ ಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ತುಂಬಾ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಗರ್ಭದಲ್ಲೇ ಚಕ್ರವ್ಯೆಹ ಭೇದನದ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಕ್ರವ್ಯೆಹ ರಚನೆಯ ಸಮಯ ನೀವು ಇವನ ಕುರಿತು ಗಮನವಿಡಿರಿ.

[ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುಃಶಾಸನ ಪುತ್ರನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗದಾಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಮನ್ಯು ಮಡಿದನು.]

‘ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ’ — ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ, ಅರ್ಜುನ, ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವ ಈ ಐವರ ಮೂಲಕ ದ್ರೌಪದಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, ಸುತಸೋಮ, ಶ್ರುತಕರ್ಮಾ, ಶತಾನೀಕ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಸೇನ ಹುಟ್ಟಿದವರು. ಈ ಐವರನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ, ದ್ರೌಪದಿಯು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿ ನನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ನೋವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿರು ವಳು. ಅವಳ ಈ ಐದೂ ಪುತ್ರರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ನೀವು ಅದರ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಿರಿ.

[ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವಾಗ ಐವರನ್ನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು.]

‘ಸರ್ವಏವಮಹಾರಥಾಃ’ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ ರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಧನುರ್ಧಾರೀ ಯೋಧರನ್ನು ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನೋ ಅಂತಹ ವೀರ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಮಹಾರಥಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ* ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಮಹಾರಥಿಗಳು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವರು.

* ಏಕೋ ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ಯೋಧಯೇದ್ ಯಸ್ತು ಧನ್ವಿನಾವ್ ಶಸ್ತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೀಣಶ್ಚ ಮಹಾರಥ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥

ಸಂಬಂಧ — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ಉಂಟುಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನೀಯಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿ- ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಇದ್ದರೆ ನೀನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಏಕೆ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಬರುತ್ತಲೇ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ತಾನ್ನಿಬೋಧ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ।

ನಾಯಕಾ ಮಮ ಸೈನ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ ತಾನ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ ॥

ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ - ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ!, ಅಸ್ಮಾಕಮ್, ತು - ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ, ಯೇ - ಯಾರು, ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ - ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ತಾನ್ - ಅವರ ಕುರಿತು (ನೀವೂ), ನಿಬೋಧ - ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಿರಿ, ತೇ - ನಿಮಗೆ, ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ - ಜ್ಞಾಪಿಸಲು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಸೈನ್ಯಸ್ಯ - ಸೇನೆಯ (ಯಾವ), ನಾಯಕಾಃ - ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು (ನಾನು), ಬ್ರವೀಮಿ - ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.॥7॥

ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ! ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರ ಕುರಿತು ನೀವು ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೊಡಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಜ್ಞಾಪಿಸಲು ನನ್ನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಾಯಕರನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ತಾನ್ನಿಬೋಧ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ’ — ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಹೇಗೆ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಥಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶೇಷತೆ ಇರುವ ಮಹಾರಥಿಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವರ ಸೈನ್ಯದ ಮಹಾರಥಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚೇ ವಿಶೇಷತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡವರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ನೀವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ.

ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯ’ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಬೋಧ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಾದರೋ ಮುಂದೆ ನಿಂತೇ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ನೋಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೋಡಿರಿ) ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯು ಮುಂದುಗಡೆ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಕಡೆಗೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬೆನ್ನು ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೋಡುವ ಮಾತು ಹೇಳದೆ ಅದರ ಕುರಿತು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಲು ‘ನಿಬೋಧ’ (ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಿರಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾಯಕಾ ಮಮ ಸೈನ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ ತಾನ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ’ — ನನ್ನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೇನಾಪತಿ ಗಳಿದ್ದಾರೋ, ಸೇನಾನಾಯಕರಿದ್ದಾರೋ, ಮಹಾರಥಿಗಳಿ ದ್ದಾರೋ, ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಜ್ಞಾಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ನಿಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅವರತ್ತ ಸೆಳೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

‘ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ’ — ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸೇನಾನಾಯಕರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಹೇಳಲಿ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಕೇವಲ ಅವರ ಸಂಕೇತಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನೀವಾದರೋ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಬಲ್ಲವರೇ ಆಗಿದ್ದೀರಿ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವವು — ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷವು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಬಲವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜನೀತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಶತ್ರುಪಕ್ಷವು ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದು ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷವು ಬಲಿಷ್ಠ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ದುರ್ಬಲ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು ಮತ್ತು ನಾವು ಉಪೇಕ್ಷೆ, ಉದಾಸೀನತೆ ಮೊದಲಾದ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸ್ಪದ ಕೊಡ ಬಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಾಗಿ ನಾನು ಅವರ ಸೇನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಭಾವ ಬಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಭಯವೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕಾರಣ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪಶು, ಪಕ್ಷೀ, ವೃಕ್ಷ ಲತಾದಿಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಷ್ಟೇ ಉಚ್ಚಮಟ್ಟದ ಭೌತಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳಿದ್ದರೂ ಅವೆಲ್ಲವು ಅನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಭಾವ ತುಂಬಾ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಆದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಭೌತಿಕ ಬಲದ ವಿಶ್ವಾಸ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಶೇಷತೆ ಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅವರ ಮೇಲೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸ ಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಭವಾನ್ಭೀಷ್ಮಶ್ಚ ಕರ್ಣಶ್ಚ ಕೃಪಶ್ಚ ಸಮಿತಿಂಜಯಃ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ವಿಕರ್ಣಶ್ಚ ಸೌಮದತ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ ॥

ಭವಾನ್ - ನೀವು (ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು), ಚ - ಮತ್ತು, ಭೀಷ್ಮಃ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕರ್ಣಃ- ಕರ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಮಿತಿಂಜಯಃ - ಸಂಗ್ರಾಮವಿಜಯೀ, ಕೃಪಃ - ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ, ವಿಕರ್ಣಃ - ವಿಕರ್ಣ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸೌಮಿದತ್ತಿಃ - ಸೋಮದತ್ತನ ಪುತ್ರ ಭೂರಿಶ್ರವಾ — ॥8॥

ದ್ರೊಣಾಚಾರ್ಯರಾದ ನೀವು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರೂ, ಕರ್ಣನು, ಸಂಗ್ರಾಮವಿಜಯೀ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ, ವಿಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಸೋಮದತ್ತನ ಮಗ ಭೂರಿಶ್ರವಾ — ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭವಾನ್ ಭೀಷ್ಮಶ್ಚ’ — ನೀವು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಈರ್ವರೂ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷ ಪುರುಷರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಓರ್ವರು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ, ದೇವತೆ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಮನುಷ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಯಾರು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲರಾರರು. ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮಾತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ. ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರಾದರೋ ಆಬಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾ ಮರಣಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ಯಾರೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರರು.

[ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರಾಯಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು.]

‘ಕರ್ಣಶ್ಚ’ — ಕರ್ಣನಾದರೋ ತುಂಬಾ ಶೂರವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿದೆ. ಅವನ ಇದಿರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಇಂತಹ ಕರ್ಣನೂ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

[ಕರ್ಣನು ಮಹಾಭಾರತ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ಕೃಪಶ್ಚ ಸಮಿತಿಂಜಯಃ’ — ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ಅವರಾದರೋ ಚಿರಂಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ,* ನಮ್ಮ ಪರಮ ಹಿತೈಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪಾಂಡವ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು.

* ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ, ಬಲಿ, ವೇದವ್ಯಾಸ, ಹನುಮಾನ್, ವಿಭೀಷಣ, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ, ಪರಶುರಾಮ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಈ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಚಿರಂಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಬರೆದಿದೆ —

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ಬಲಿರ್ವ್ಯಾಸೋ ಹನೂಮಾಂಶ್ಚ ವಿಭೀಷಣಃ । ಕೃಪಃ ಪರಶುರಾಮಶ್ಚ ಸಪ್ತೈತೇ ಚಿರಜೀವಿನಃ ॥

(ಪದ್ಮಪುರಾಣ 46/7)

ಸಪ್ತೈತಾನ್ ಸಂಸ್ಮರೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಮಥಾಷ್ಟಮಮ್ । ಜೀವೇದ್ವರ್ಷಶತಂ ಸೋಽಪಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿವಿವರ್ಜಿತಃ ॥

ಇಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರ ನಂತರ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರ ಹೆಸರು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ವಿಶ್ವಾಸ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರ ಮೇಲೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಣನ ಹೆಸರಾದರೋಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇಹೊರಬಿತ್ತು.ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರು ಎಲ್ಲಾದರು ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರ ಅಪಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿದಾರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ‘ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ’ — ಇವರೂ ಚಿರಂಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ ವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿರುವರು. ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಇವರು ತುಂಬಾ ಚತುರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ವಿಕರ್ಣಶ್ಚ ಸೌಮದತ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ’ — ಕೇವಲ ಪಾಂಡವರೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನೀವು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಕರ್ಣನು ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಶೂರವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರಾದ ಶಾಂತನುವಿನ ತಮ್ಮ ಬಾಹ್ಲಿಕರ ಮೊಮ್ಮಗ ಹಾಗೂ ಸೋಮದತ್ತರ ಪುತ್ರ ಭೂರಿಶ್ರವರೂ ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದಕ್ಷಿಣೆಯಳ್ಳ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವರು. ಇವರು ದೊಡ್ಡ ಶೂರವೀರರು ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

[ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಕರ್ಣನು ಭೀಮನಿಂದ ಮತ್ತು ಭೂರಿ ಶ್ರವಾ ಸಾತ್ಯಕಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

ಇಲ್ಲಿ ಈ ಶೂರವೀರರ ಹೆಸರು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ — ಆಚಾರ್ಯರೇ! ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀವು, ಭೀಷ್ಮರು, ಕರ್ಣ, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಂತಹ ಮಹಾನ್ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಶೂರವೀರರಿದ್ದಿರೋ ಅಂತಹವರು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ಇವರೀರ್ವರು ಚಿರಂಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಒಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಭಯದ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಅನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಶೂರಾ ಮದರ್ಥೇ ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ ।

ನಾನಾಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಯುದ್ಧ ವಿಶಾರದಾಃ ॥

ಅನ್ಯೇ - ಇವರಲ್ಲದೆ, ಮದರ್ಥೇ - ನನಗಾಗಿ, ತ್ಯಕ್ತ ಜೀವಿತಾಃ - ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹಂಗನ್ನೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಂತಹ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕ, ಶೂರಾಃ - ವೀರರಿದ್ದಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ - ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲರೂ, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ - ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಚತುರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥9॥

ಇವರಲ್ಲದೆ ನನಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹಂಗನ್ನೂ ಕೂಡ ತೊರೆದಂತಹ ಅನೇಕ ಶೂರವೀರರಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರವೀಣ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಶೂರಾ ಮದರ್ಥೇ ತ್ಯಕ್ತ ಜೀವಿತಾಃ’ — ನಾನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಎಷ್ಟು ವೀರರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನೋ, ಅವರಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ, ಬಾಹ್ಲೀಕ, ಶಲ್ಯ, ಭಗದತ್ತ, ಜಯದ್ರಥ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಶೂರವೀರ ಮಹಾರಥಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ, ಅವರು ನನ್ನ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ, ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಕಾದಲು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹಂಗನ್ನು ತೊರೆದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ಅವರು ನನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ತುಹೋದರೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಲಾರರು. ಅವರಿಗೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಿ?

‘ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ’ — ಇವರೆಲ್ಲ ಜನರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಹರಿಸುವ ಖಡ್ಗ, ಗದಾ, ತ್ರಿಶೂಲ ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಕೈಯಂದ ಎಸೆದು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವಂತಹ ಬಾಣ, ತೋಮರ, ಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಕಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ಧ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ, ಯಾವ ಪಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು; ಸೇನೆಯನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಮೊದಲಾದ ಯುದ್ಧದ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇವರು ತುಂಬಾ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ, ಆಗ ತನ್ನ ಧೂರ್ತತೆಯ ಫಲಿಸದಿದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ವಿಚಾರ ಬಂದವು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ* —

* ವ್ಯಾಸಪ್ರದತ್ತ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಜಯನು ಸೈನಿಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಷಯಗಳೂ ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು.

ಪ್ರಕಾಶಂ ವಾಪ್ರಕಾಶಂ ವಾ ದಿವಿ ವಾ ಯದಿ ವಾ ನಿಶಿ । ಮನಸಾ ಚಿಂತಿತಮಪಿ ಸರ್ವಂ ವೇತ್ಸ್ಯತಿ ಸಂಜಯಃ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಭೀಷ್ಮ — 2/11).

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ।

ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಿದಮೇತೇಷಾಂ ಬಲಂ ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ॥

ಅಸ್ಮಾಕಮ್ - ನಮ್ಮ, ತತ್ - ಆ, ಬಲಮ್ - ಸೇನೆಯು (ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು), ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್- ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ; (ಏಕೆಂದರೆ), ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ - ಅದರ ಸಂರಕ್ಷಕ (ಉಭಯ ಪಕ್ಷಪಾತಿ) ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಾರೆ, ತು - ಆದರೆ, ಏತೇಷಾಮ್ - ಈ ಪಾಂಡವರ, ಇದಮ್ - ಈ, ಬಲಮ್ - ಸೇನೆಯು (ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು), ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್ - ಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ; (ಏಕೆಂದರೆ), ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ - ಇದರ ಸಂರಕ್ಷಕ (ನಿಜ ಸೇನಾಪಕ್ಷ ಪಾತಿ) ಭೀಮಸೇನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥

ನಮ್ಮ ಆ ಸೇನೆಯು ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಸಂರಕ್ಷರು ಉಭಯಪಕ್ಷಪಾತಿ ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಈ ಸೇನೆಯು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಸಂರಕ್ಷಕನು ನಿಜಸೇನಾ ಪಕ್ಷಪಾತಿ ಭೀಮಸೇನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿ ರಕ್ಷಿತಮ್’ — ಅಧರ್ಮ-ಅನ್ಯಾಯದ ಕಾರಣ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವು ದೊಡ್ಡದಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಾಂಡವರಿಗಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯಲು ಅಸಮರ್ಥವೇ ಆಗಿದೆ! ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತಭೇದಗಳಿವೆ. ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ಏಕತೆ, ಸಂಘಟನೆ, ನಿರ್ಭಯತೇ, ನಿಃಸಂಕೋಚತೆ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಕರು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಉಭಯ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಲವು ಇದೆ. ಅವರು ಕೃಷ್ಣನ ದೊಡ್ಡ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಕುರಿತು ತುಂಬಾ ಆದರವಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೂ ಅವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸ್ನೇಹವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಒಳಗಿಂದೊಳಗೆ ಪಾಂಡವರ ಒಳಿತನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಭೀಷ್ಮರೇ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವು ಅವರನ್ನು ಇದಿರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಮರ್ಥ ವಾಗಬಲ್ಲದು? ಆಗಲಾರದು.

‘ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಿದಮೇತೇಷಾಂ ಬಲ ಭೀಮಾಭಿ ರಕ್ಷಿತಮ್’ — ಆದರೆ ಈ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಇವರ ಸೈನ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಮತಭೇದಗಳಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಮ್ಮತರಾಗಿ ಸಂಘಟಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನು ಭೀಮ ಸೇನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನನ್ನ ಸಹಿತ ನೂರು ಮಂದಿ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವನು. ಅರ್ಥಾತ್ ಇವನು ನಮ್ಮನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವನ ಶರೀರವು ವಜ್ರದಂತೆ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಇವನಿಗೆ ನಾನು ವಿಷಉಣಿಸಿದ್ದೆ, ಆದರೂ ಇವನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಈ ಭೀಮಸೇನನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸೇನೆಯು ನಿಜವಾಗಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.

ದುರ್ಯೋಧನನು ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಭೀಷ್ಮರ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದನು, ಅವರು ಸೇನಾಪತಿಯ ಪಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಭೀಮ ಸೇನನ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದನು, ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಯಲ್ಲ? ಹೀಗೇಕೆ, ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ದುರ್ಯೋಧನನು ಈಗ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಮಾತು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಷಯ ದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸೇನೆಯ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ? ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಭೀಮಸೇನನ ಶಕ್ತಿಯ, ಬಲಿಷ್ಠತೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚು ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಭೀಮಸೇನನ ಹೆಸರನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅರ್ಜುನನು ಕೌರವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗದೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವನು. (1/20) ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ವ್ಯೆಹರಚನಾಯಕ್ತ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋೀಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವು ತುಂಬಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.* ಒಳಗಿನಿಂದ ಭಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಧೂರ್ತತನದಿಂದ ದ್ರೋಣಾ ಚಾರ್ಯರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅವರನ್ನು ಪಾಂಡವರ ವಿರುದ್ಧ ಎತ್ತಿಕಟ್ಟಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವಿದೆ, ಅನ್ಯಾಯವಿದೆ, ಪಾಪವಿದೆ. ಅನ್ಯಾಯೀ, ಪಾಪೀವ್ಯಕ್ತಿಯು ಎಂದೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಇರಲಾರನೆಂಬುದು ನಿಯಮವಿದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿದೆ, ನ್ಯಾಯವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಧೂರ್ತತನವಿಲ್ಲ, ಭಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ, ವೀರತ್ವವಿದೆ. ಆಗಲೇ ಅವನು ವೀರತೆಯಿಂದ ಸೇನಾ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಗೈಯ್ಯಲು ‘ಅಚ್ಯುತನೇ! ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು’ (1/21) ಎಂದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರೊಳಗೆ ನಾಶಯುಕ್ತ ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆಶ್ರಯವಿದೆಯೋ, ಆದರವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರೊಳಗೆ ಅಧರ್ಮವಿದೆಯೋ, ಅನ್ಯಾಯವಿದೆಯೋ, ದುರ್ಭಾವವಿದೆಯೋ ಅವನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಬಲವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಬರಿದಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಎಂದೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಇದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವಿದೆಯೋ ಅವನು ಎಂದೂ ಭಯಭೀತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬಲವು ನಿಜವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಅಧರ್ಮ, ಅನ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಎಂದೂ ಅಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ವನ್ನು ಪಡೆಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಂದೂ ಹಿತವಾಗದೆ ಅಹಿತವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ಕೌರವರ ಸೈನ್ಯದ ಶಂಖ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವ-ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯ ಬಿರಿದುಹೋಯಿತು. (1/13, 19) ಇದರಿಂದ ಅಧರ್ಮ- ಅನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಕಾರಣ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಹೃದಯಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಯವು ತಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿರಾಯುಧ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು+ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನ ನಾರಾಯಣೀ ವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಮೇಲಿತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ವೈಭವದ ಮೇಲಿತ್ತು. ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವನ ಹೃದಯ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಬಲವು ನಿಜವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವೈಭವದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರ ಹೃದಯ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಬಲವು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

+ ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಕೃಷ್ಣೇನ ಕುಂತೀಪುತ್ರೋಧನಂಜಯಃ । ಅಯುಧ್ಯ ಮಾನಂ ಸಂಗ್ರಾಮೆ ವರಯಾಮಾಸ ಕೇಶವಮ್ ॥

(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ 7/21).

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಧನಂಜಯನು ಸಂಗ್ರಾಮಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ (ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ನಿರಾಯುಧನಾದ ಆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ (ತನ್ನ ಸಹಾಯಕನಾಗಿ) ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ಮಹಾರಥಿಕ ರಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಅಯನೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಯಥಾಭಾಗಮವಸ್ಥಿತಾಃ ।

ಭೀಷ್ಮಮೇವಾಭಿರಕ್ಷಂತು ಭವತಃ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ॥

ಚ - ದುರ್ಯೋಧನನು ಬಾಹ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಮಹಾರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು, ಭವಂತಃ - ನೀವು, ಸರ್ವೇಷು, ಏವ - ಎಲ್ಲ ಜನರು, ಅಯನೇಷು - ವ್ಯೂಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಯಥಾಭಾಗಮ್ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಜಾಗದಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ- ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದು, ಹಿ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ, ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಎಲ್ಲರೂ, ಭೀಷ್ಮಮ್ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು, ಅಭಿರಕ್ಷಂತು - ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥11॥

ದುರ್ಯೋಧನನು ಬಾಹ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಮಹಾರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ವ್ಯೆಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಯನೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ..... ಭವಂತಃ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ’ — ಯಾವ-ಯಾವ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ನೀವೆಲ್ಲ ಯೋಧರು ಆಯಾಯಾ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ.

ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಒಳಂಗಿಂದೊಳಗೆ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ — ಭೀಷ್ಮರು ಯುದ್ಧಮಾಡುವಾಗ ಯಾವುದೇ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರದಿಂದ ಶಿಖಂಡಿಯು ಅವರ ಮುಂದೆ ಬಾರದಿರಲಿ, ಇದರ ಕುರಿತು ನೀವೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡಿರಿ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಶಿಖಂಡಿಯು ಅವರ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದರೆ ಭೀಷ್ಮರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಶಿಖಂಡಿಯು ಮೊದಲಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು ಸ್ತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಬಳಿಕ ಪುರುಷರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭೀಷ್ಮರು ಅವನನ್ನು ಸ್ತ್ರಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಶಿಖಂಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವರು. ಈ ಶಿಖಂಡಿಯು ಶಂಕರನ ವರದಾನದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿರುವನು. ಆದುದರಿಂದ ಶಿಖಂಡಿಯಿಂದ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವರು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವರು, ಅದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಯೇ ನಮ್ಮ ವಿಜಯವಾದೀತು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಎಲ್ಲ ಮಹಾರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಏನೂ ಮಾತನಾಡದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾನಸಿಕ ಉತ್ಸಾಹ ಭಂಗವಾಗಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಕುರಿತು ಭೀಷ್ಮರು ಗೈದ ಸ್ನೇಹ-ಸೌಹಾರ್ದದ ಮಾತನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ತಸ್ಯ ಸಂಜನಯನ್ಹರ್ಷಂ ಕುರುವೃದ್ಧಃ ಪಿತಾಮಹಃ ।

ಸಿಂಹನಾದಂ ವಿನದ್ಯೋಚ್ಚೈಃ ಶಂಖಂ ದಧ್ಮೌ ಪ್ರತಾಪವಾನ್ ॥

ತಸ್ಯ - ಆ (ದುರ್ಯೋಧನನ), ಹರ್ಷಮ್ - (ಹೃದಯದಲ್ಲಿ) ಹರ್ಷವನ್ನು, ಸಂಜನಯನ್ - ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ, ಕುರುವೃದ್ಧಃ - ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ, ಪ್ರತಾಪವಾನ್ - ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ, ಪಿತಾಮಹಃ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಸಿಂಹನಾದಮ್- ಸಿಂಹದಂತೆ, ವಿನದ್ಯ - ಗರ್ಜಸಿ, ಉಚ್ಚೈಃ - ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ, ಶಂಖಮ್ - ಶಂಖವನ್ನು, ದಧ್ಮೌ - ಊದಿದರು. ॥12॥

ಆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಯ ಸಂಜನಯಮ್ ಹರ್ಷಮ್’ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವಾಗುವುದು ಶಂಖಧ್ವನಿ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಂಖಧ್ವನಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಂಖಧ್ವನಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಹರ್ಷವಾಗು ವುದು ಬಳಿಕ ಆಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಅರ್ಥಾತ್ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಂಖವನ್ನು ಊದುತ್ತಾ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಹರ್ಷಿತನನ್ನಾಗಿಸಿದರು’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ ‘ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಹರ್ಷಿತನನನ್ನಾಗಿಸಲು ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖವನ್ನೂದಿದರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಕಾರಣ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಂಜಯನು ಈ ಭಾವವನ್ನ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಶಂಖವಾದನ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭೀಷ್ಮರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಂಜಯನು ಮುಂದೆ ‘ಪ್ರತಾಪವಾನ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

‘ಕುರುವೃದ್ಧಃ’ — ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ವೃದ್ಧರು ಬಾಹ್ಲಿಕರು (ಇವರು ಭೀಷ್ಮರ ತಂದೆ ಶಾಂತನುವಿನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದರು) ಇದ್ದರೂ ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಯೋವೃದ್ಧರಿದ್ದರೋ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧರಾದ ಕಾರಣ ಸಂಜಯನು ಭೀಷ್ಮರಿಗಾಗಿ ‘ಕುರುವೃದ್ಧಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪ್ರತಾಪವಾನ್’ — ಭೀಷ್ಮರ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಭಾವ ಹಿರಿದಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಕನಕ-ಕಾಮಿನಿಯ ತ್ಯಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ವಿವಾಹವೂ ಕೂಡ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಭೀಷ್ಮರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗಹನವಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಇವೆರಡೂ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವವೂ ಜನರ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.

ತಮ್ಮನಾದ ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯನಿಗಾಗಿ ಕಾಶಿರಾಜನ ಕನ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಕರೆತರುವಾಗ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಭೀಷ್ಮರ ಮೇಲೆ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರಿದ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಮುಗಿದುಬಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮರೊಬ್ಬರೇ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸದೆಬಡಿದರು. ಭೀಷ್ಮರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿತಿರುವ ಪರಶು ರಾಮರ ಇದಿರಿನಲ್ಲಿ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮೇಲೆ ಇವರ ಪ್ರಭಾವ ಬಿದ್ದಿತು.

ಭೀಷ್ಮರು ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಂದೇಹಗಳಿದ್ದರೆ ಭೀಷ್ಮರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಕೋ; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೀಷ್ಮರು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಬಿದ್ದಿತು.

* ತಸ್ಮಿನ್ನಸ್ತಮಿತೇ ಭೀಷ್ಮೇ ಕೌರವಾಣಾಂ ಧುರಂಧರೇ । ಜ್ಞಾನಾನ್ಯಸ್ತಂ ಗಮಿಷ್ಯಂತಿ ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಾಂ ಚೋದಯಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಶಾಂತಿ — 46/23)

‘ಪಿತಾಮಹಃ’ — ಈ ಪದದ ಆಶಯ — ದುರ್ಯೋಧನನು ಆಡಿದ ಚತುರತೆಯ ಮಾತುಗಳ ಯಾವ ಉತ್ತರವನ್ನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ದುರ್ಯೋಧನನು ಧೂರ್ತತೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮೋಸಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವರ ತಿಳಿದು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪಿತಾಮಹ (ಅಜ್ಜ)ರಾಗಿದ್ದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರು ದುರ್ಯೋಧನನ ಧೂರ್ತತೆಯನ್ನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ಬಂದವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಂತೆ ಸುಮ್ಮನಿರದೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯಭಾವದ ಕಾರಣ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷ ಪಡಿಸಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಿಂಹನಾದಂ ವಿನದ್ಯೌಚ್ಚೈಃ ಶಂಖಂ ದಧ್ಮೌ’ — ಸಿಂಹವು ಗರ್ಜಿಸಿದಾಗ ಆನೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಪಶುಗಳೂ ಭಯಭೀತವಾಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಗರ್ಜನೆ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಭಯಭೀತರಾಗುವರು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಂತೋಷಪಡುವನು ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರೊಂದಿಗೆ ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರೊಂದಿಗೆ ಜನ್ಮದ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು. ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧವಿರುವಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದಾಗಿ ಪಕ್ಷಪಾತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಆಡಿದ ಧೂರ್ತತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು, ಅದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾನಸಿಕ ಉತ್ಸಾಹ ಭಂಗವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು.

ಸಂಬಂಧ — ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಊದಿದ ಶಂಖ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು? ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ತತಃ ಶಂಖಾಶ್ಚ ಭೇರ್ಯಶ್ಚ ಪಣವಾನಕಗೋಮುಖಾಃ ।

ಸಹಸೈವಾಭ್ಯಹನ್ಯಂತ ಸ ಶಬ್ದಸ್ತುಮಲೋಭವತ್ ॥

ತತಃ - ಅನಂತರ, ಶಂಖಾಃ - ಶಂಖಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೇರ್ಯಃ - ಭೇರಿಗಳು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪಣವಾನಕ, ಗೋಮುಖಾಃ - ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ, ಕೊಂಬು ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು, ಸಹಸಾ, ಏವ - ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ, ಅಭ್ಯಹನ್ಯಂತ- ಮೊಳಗಿದವು (ಅವುಗಳ), ಸಃ, ಶಬ್ದಃ - ಆ ಶಬ್ದವು, ತುಮುಲಃ - ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರ, ಅಭವತ್ - ಆಯಿತು. ॥13॥

ಅನಂತರ ಶಂಖಗಳು ಮತ್ತು ಭೇರಿಗಳು, ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ, ಕೊಂಬು ಕಹಳೆ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದವು. ಆ ಶಬ್ದವು ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತಃ ಶಂಖಾಶ್ಚ ಭೇರ್ಯಶ್ಚ ಪಣವಾನಕ ಗೋಮುಖಾಃ’ — ಭೀಷ್ಮರು ಯುದ್ಧಾರಂಭವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿರದೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಸಂತೋಷಪಡಿ ಸಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಕೌರವ ಸೇನೆಯು ಭೀಷ್ಮರ ಶಂಖವಾದನವನ್ನು ಯುದ್ಧ ಘೋಷಣೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದ ಮೇಲೆ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಾದಿ ಎಲ್ಲ ರಣವಾದ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದವು.

‘ಶಂಖ’ಗಳು — ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ದೇವರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆರತಿ ಎತ್ತುವಾಗ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾಂಗಲಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಾಯಿಂದ ಊದುತ್ತಾರೆ. ‘ಭೇರಿ’— ಹೆಸರಿನ ದೊಡ್ಡನಗಾರಿ. ಇದನ್ನು ನೌಬತ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯು ತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು ಎಮ್ಮೆಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತಾರೆ. ಮರದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಇದನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಪಣವ’ ಹೆಸರು ದೊಳ್ಳಿನದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಅಥವಾ ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು ಆಡಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಮತ್ತು ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಡೊಲಕಿಯಂತಿದ್ದರೂ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಯಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಣವ ವನ್ನು ನುಡಿಸುವುದು ಗಣಪತಿಯ ಪೂಜೆಯಂತೆ ಮಂಗಲಕರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಆನಕ’ ಹೆಸರು ಮೃದಂಗದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಖವಾಜ್ ಎಂದೂ ಕರಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಎರಡೂ ಕಡೆ ಚರ್ಮದ ಮುಚ್ಚಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೋಮುಖ’ ಇದು ಹಾವಿನಂತೆ ಡೊಂಕಾಗಿದ್ದು, ಮುಖವು ಹಸುವಿನಂತಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೊಂಬು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಬಾಯಿಂದ ಊದಿ ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಹಸೈವಾಭ್ಯಹನ್ಯಂತ’* — ಕೌರವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬಾ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಶಂಖವು ಮೊಳಗಿದಾಗಲೇ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ರಣ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಗೆ ಮೊಳಗಿದವು. ಅವು ಮೊಳಗು ವುದರಲ್ಲಿ ತಡವಾಗಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ.

* ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಅತ್ಯಂತ ಸುಗಮಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿಸಲೋಸುಗ ಎಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತೃವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಕರ್ಮಕರ್ತೃ’ ಪ್ರಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಯಾರೋ ಮರವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲು ‘ಮರ ಸೀಳುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳು ಬಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ವಾದ್ಯಗಳು ಬಾರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ‘ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಶಬ್ದಸ್ತುಮುಲೋಽಭವತ್’ — ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕೌರವ ಸೈನ್ಯದ ಶಂಖಾದಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದವು ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಧ್ವನಿಯು ಜೋರಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು — ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವಿನ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು. ಇದರ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸಂಜಯನು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಇದರ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ತತಃ ಶ್ವೇತೈರ್ಹಯೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಮಹತಿ ಸ್ಯಂದನೇ ಸ್ಥಿತೌ ।

ಮಾಧವಃ ಪಾಂಡವಶ್ಚೈವ ದಿವ್ಯೌ ಶಂಖೌ ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ ॥

ತತಃ - ಅನಂತರ, ಶ್ವೇತೈಃ - ಬಿಳಿಯ, ಹಯೈಃ - ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಯುಕ್ತೇ - ಕೂಡಿದ, ಮಹತಿ - ಮಹಾನ್, ಸ್ಯಂದನೇ- ರಥದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತೌ - ಕುಳಿತಿರುವ, ಮಾಧವಃ - ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಾಂಡವಃ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು, ಏವ - ಕೂಡ, ದಿವ್ಯೌ - ದಿವ್ಯವಾದ, ಶಂಖೌ - ಶಂಖಗಳನ್ನು, ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ - ತಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಊದಿದರು. ॥14॥

ಅನಂತರ ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾನ್ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ದಿವ್ಯವಾದ ಶಂಖಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಊದಿದರು. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತಃ ಶ್ವೇತೈರ್ಹಯೈರ್ಯುಕ್ತೇ’ — ಚಿತ್ರರಥ ಗಂಧರ್ವನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನೂರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಕುದುರೆಗಳು ಸತ್ತು ಹೋದರೂ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು, ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಶೇಷತೆ ಇತ್ತು. ಇವು ಪೃಥ್ವಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲವು. ಇವೇ ನೂರು ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿನ ಸುಂದರ, ಪಳಗಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಜುನನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದವು.

‘ಮಹತಿ ಸ್ಯಂದನೇ ಸ್ಥಿತೌ’ — ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಆಹುತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾದ ತುಪ್ಪವನ್ನು ತಿಂದು-ತಿಂದು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅಜೀರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯು ಖಾಂಡವವನದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ತಿಂದು (ಸುಟ್ಟು) ತನ್ನ ಅಜೀರ್ಣವನ್ನು ದೂರಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಖಾಂಡವವನದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಫಲವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಂದೆಂದು ಖಾಂಡವವನವನ್ನು ಸುಡುವಾಗಲೆಲ್ಲ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಗರೆದು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಇಡೀ ವನವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ತನ್ನ ಅಜೀರ್ಣವನ್ನು ದೂರಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಈ ಮಹಾರಥವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಒಂಭತ್ತು ಎತ್ತಿನ ಬಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಸುವಷ್ಟು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಈ ರಥದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದು ಬಂಗಾರದಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ತೇಜೋಮವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಗಾಲಿಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು ದೃಢವಾಗಿದ್ದುವು. ಇದರ ಧ್ವಜವು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯು ತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಧ್ವಜವು ಒಂದು ಯೋಜನ (ನಾಲ್ಕು ಗಾವುದ)ದವರೆಗೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದರೂ ಇದು ಭಾರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೂ ತಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೂ ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಆಂಜನೇಯಸ್ವಾಮಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು.

‘ಸ್ಥಿತೌ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಸುಂದರ, ತೇಜೋಮಯ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರೀತಿಯ ಭಕ್ತ ಅರ್ಜುನನು ವಿರಾಜಮಾನರಾದ್ದರಿಂದ ಆ ರಥದ ಶೋಭೆ ಹಾಗೂ ತೇಜವು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.

‘ಮಾಧವಃ ಪಾಂಡವಶ್ಚೈವ’ — ‘ಮಾ’ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಧವ’ ಹೆಸರು ಪತಿಯದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಧವ’ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿಯದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಂಡವ’ ಹೆಸರು ಅರ್ಜುನನದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಪಾಂಡವಾನಾಂ ಧನಂಜಯಃ’ (10/37).

ಅರ್ಜನನು ‘ನರ’ನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ‘ನಾರಾಯಣ’ನ ಅವತಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ವದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನರ (ಅರ್ಜುನ) ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ (ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ)ರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ‘ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್’ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಭವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಇವರಿಬ್ಬರೇ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲಿ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಗಾಂಡೀವ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಅರ್ಜುನರಿರುತ್ತಾರೋ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೀ, ವಿಜಯ, ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಅಚಲನೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/78).

‘ದಿವ್ಯೌ ಶಂಖೌ ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ’ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶಂಖಗಳು ತೇಜೋಮಯ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಅವರು ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಊದಿದರು.

ಕೌರವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸೇನಾಪತಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಶಂಖ ಊದುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾರಥಿಯಾಗಿರುವ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಶಂಖವನ್ನು ಏಕೆ ಊದಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ—ಭಗವಂತನು ಬೇಕಾದರೆ ಸಾರಥಿಯಾಗಿರಲಿ, ಮಹಾರಥಿಯಾಗಿರಲಿ, ಅವನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸದಾಕಾಲ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಹಿರಿಯವನೇ ಆಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಅವನು ಅಚ್ಯುತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ್ಯುತನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಮುಖ್ಯನಾಗಿದ್ದು ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಂದ, ಉಪನಂದ ಮೊದಲಾದವರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಲಾದರೋ ಅವರು ಬಾಲಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ ಇಂದ್ರಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆ ಇರಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಮುಖ್ಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿರುವನು.

ಯಾರಾದರು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣವನಾಗಿದ್ದು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದ ಕಾರಣ ತನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸ್ವತಃ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಣ್ಣವನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ದೊಡ್ಡವನಾದವನು ಎಲ್ಲೇ ಇರಲಿ ಅವನಿಂದಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಾನವೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಆ ಸಾರಥಿಯ ಸ್ಥಾನ (ಪದವು)ವೂ ಕೂಡ ಎತ್ತರವಾಯಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬೇರೆಯವರ ಶಂಖವಾದನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಪಾಂಚಜನ್ಯಂ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ದೇವದತ್ತಂ ಧನಂಜಯಃ ।

ಪೌಂಡ್ರಂ ದಧ್ಮೌ ಮಹಾಶಂಖಂ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರಃ ॥

ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಪಾಂಚಜನ್ಯಮ್ - ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಹೆಸರಿನ (ಹಾಗೂ),
ಧನಂಜಯಃ - ಧನಂಜಯ ಅರ್ಜುನನು, ದೇವದತ್ತಮ್ - ದೇವದತ್ತ ಹೆಸರಿನ (ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು ಮತ್ತು), ಭೀಮಕರ್ಮಾ - ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತಹ, ವೃಕೋದರಃ - ವೃಕೋದರ ಭೀಮನು, ಪೌಂಡ್ರಮ್ - ಪೌಂಡ್ರ ಹೆಸರಿನ, ಮಹಾಶಂಖಮ್ - ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು, ದಧ್ಮೌ - ಊದಿದನು. ॥15॥

ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಹೆಸರಿನ ಹಾಗೂ ಧನಂಜಯ ಅರ್ಜುನನು ದೇವದತ್ತ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತಹ ವೃಕೋದರ ಭೀಮಸೇನನು ಪೌಂಡ್ರವೆಂಬ ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯಂ ಹೃಷೀಕೇಶಃ’ — ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲರ ಅಂತರಂಗದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ಭಗವಂತನು ಪಂಚಜನ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖರೂಪಧಾರೀ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನನ್ನು ಶಂಖರೂಪದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶಂಖದ ಹೆಸರು ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ವೆಂದಾಯಿತು.

‘ದೇವದತ್ತಂ ಧನಂಜಯಃ’ — ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅನೇಕ ರಾಜರನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅತುಲ ಧನವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಹೆಸರು ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂದಾಯಿತು.* ನಿವಾತಕವಚಾದಿ ದೈತ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಾಗ ಇಂದ್ರನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ದೇವದತ್ತ’ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈ ಶಂಖದ ಧ್ವನಿಯು ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ಎದೆ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಶಂಖವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಊದಿದನು.

* ಸರ್ವಾಂಜನಪದಾಂಜಿತ್ವಾ ವಿತ್ತಮಾದಾಯ ಕೇವಲಮ್ । ಮಧ್ಯೇ ಧನಸ್ಯ ತಿಷ್ಠಾಮಿ ತೇನಾಹುರ್ಮಾಂ ಧನಂಜಯಮ್ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ವಿರಾಟ — 44/13)

‘ಪೌಂಡ್ರಂ ದಧ್ಮೌ ಮಹಾಶಂಖಂ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರಃ’ — ಹಿಡಿಂಬಾಸುರ, ಬಕಾಸುರ, ಜಟಾಸುರ — ಮೊದಲಾದ ಅಸುರರನ್ನು ಹಾಗೂ ಕೀಚಕ, ಜರಾಸಂಧ, ಮೊದಲಾದ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ವೀರರನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣ ಭೀಮಸೇನನ ಹೆಸರು ‘ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಅವನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಜಠರಾಗ್ನಿಯಲ್ಲದೆ ‘ವೃಕ’ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಅಗ್ನಿಯಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಭೋಜನ ಕರಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ವೃಕೋದರ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರ ಭೀಮಸೇನನು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ‘ಪೌಂಡ್ರ’ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು.

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಅನಂತವಿಜಯಂ ರಾಜಾ ಕುಂತೀಪುತ್ರೋ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ।

ನಕುಲಃ ಸಹದೇವಶ್ಚ ಸುಘೋಷಮಣಿಪುಷ್ಪಕೌ ॥

ಕುಂತೀಪುತ್ರಃ - ಕುಂತೀಪುತ್ರ, ರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ - ರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ಅನಂತವಿಜಯಮ್ - ಅನಂತ ವಿಜಯ ಎಂಬ (ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು ಹಾಗೂ), ನಕುಲಃ - ನಕುಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಹದೇವಃ - ಸಹದೇವನು, ಸುಘೋಷ-ಮಣಿ ಪುಷ್ಪಕೌ - ಸುಘೋಷ ಮತ್ತು ಮಣಿಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ (ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು). ॥16॥

ಕುಂತೀಪುತ್ರ ರಾಜಾಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅಂತವಿಜಯ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರು ಸಘೋಷ ಮತ್ತುಮಣಿ ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಂತ ವಿಜಯಂ ರಾಜಾ.... ಸುಘೋಷಮಣಿ ಪುಷ್ಪಕೌ’ — ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಇವರು ಕುಂತಿಯ ಪುತ್ರರು, ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರು ಮಾದ್ರಿಯ ಪುತ್ರರು, ಈ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ‘ಕುಂತೀಪುತ್ರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರಾಜಾ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ವನವಾಸದ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯ (ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ)ಕ್ಕೆ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ನಿಯಮಕ್ಕನುಸಾರ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತ ವಾಸದ ಬಳಿಕ ಅವನು ರಾಜನಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಂಜಯನು — ಮುಂದೆಯೂ ಧರ್ಮರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜನಾಗುವನು ಎಂಬುದರ ಸಂಕೇತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಕಾಶ್ಯಶ್ಚ ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ ಶಿಖಂಡೀ ಚ ಮಹಾರಥಃ ।

ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ಸಾತ್ಯಕಿಶ್ಚಾಪರಾಜಿತಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ದ್ರುಪದೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವಶಃ ಪೃಥಿವೀಪತೇ ।

ಸೌಭದ್ರಶ್ಚ ಮಹಾಬಾಹುಃ ಶಂಖಾನ್ದಧ್ಮುಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ॥

ಪೃಥಿವೀಪತೇ - ರಾಜನೇ, ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ, ಕಾಶ್ಯಃ - ಕಾಶಿರಾಜನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾರಥಃ- ಮಹಾರಥೀ, ಶಿಖಂಡೀ - ಶಿಖಂಡೀ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನಃ - ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು, ಚ - ಹಾಗೆಯೇ, ವಿರಾಟಃ - ರಾಜಾ ವಿರಾಟನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರಾಜಿತಃ - ಅಜೇಯ, ಸಾತ್ಯಕಿಃ - ಸಾತ್ಯಕಿಯು, ದ್ರುಪದಃ - ರಾಜಾದ್ರುಪದನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದ್ರೌಪದೇಯಾಃ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು, ಚ - ಹಾಗೆಯೇ, ಮಹಾಬಾಹುಃ - ಉದ್ದವಾದ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಸೌಭದ್ರಃ- ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು (ಇವರೆಲ್ಲರು), ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಪೃಥಕ್-ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ (ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ), ಶಂಖಾನ್ - ಶಂಖಗಳನ್ನು, ದಧ್ಮುಃ - ಊದಿದರು. ॥17, 18॥

ರಾಜನೇ! ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಕಾಶಿರಾಜನೂ, ಮಹಾರಥೀ ಶಿಖಂಡಿಯೂ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನೂ, ರಾಜಾ ವಿರಾಟನೂ, ಅಜೇಯ ಸಾತ್ಯಕಿಯೂ, ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನೂ, ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರೂ ಮತ್ತು ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥17, 18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಶ್ಯಶ್ಚ ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ .... ಶಂಖಾನ್ ದಧ್ಮುಃ ಪೃಥಕ್-ಪೃಥಕ್’ — ಮಹಾರಥೀ ಶಿಖಂಡಿಯು ತುಂಬಾ ಶೂರ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನ ಮೊದಲ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ (ಕಾಶೀರಾಜನ ಕನ್ಯೆ ಅಂಬಾ)ಯಾಗಿದ್ದಳು. ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಪುತ್ರೀರೂಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದನು. ಮುಂದೆ ಇದೇ ಶಿಖಂಡಿಯು ಸ್ಥೂಣಾಕರ್ಣನೆಂಬ ಯಕ್ಷನಿಂದ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪುರುಷನಾದನು. ಭೀಷ್ಮರು ಇವೆಲ್ಲ ವಿಷಯ ತಿಳಿದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶಿಖಂಡಿಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಇವನ ಮೇಲೆ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನೇ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ ಭೀಷ್ಮರ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಿದನು.

ಅರ್ಜುನನ ಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ತುಂಬಾ ಶೂರವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧಲ್ಲಿ ಇವನು ದ್ರೋಣನಿರ್ಮಿತ ಚಕ್ರವ್ಯೆಹದಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅನೇಕ ವೀರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಆರು ಮಹಾರಥಿಗಳು ಇವನನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮುತ್ತಿ ಇವನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು. ದುಃಶ್ಶಾಸನ ಪುತ್ರನ ಮೂಲಕ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗದಾಪ್ರಹಾರವಾದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಮೃತ್ಯುವಾಯಿತು.

ಸಂಜಯನು ಶಂಖವಾದನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶೂರವೀರರಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಭೀಷ್ಮರ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶೂರವೀರಲ್ಲಿನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನೆಂಟು ವೀರರ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಂದ ಸಂಜಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ಪಕ್ಷ (ಕೌರವಸೇನೆ)ದ ಪರವಾಗಿ ಆದರವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅಧರ್ಮ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪಕ್ಷ (ಪಾಂಡವ ಸೇನೆ)ದ ಕುರಿತು ಆದರವಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ಆದರ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಅವರ ಪಕ್ಷದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರ ಪಕ್ಷದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೆ ಅವನಿಗೆ ಆನಂದವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಸಂಬಂಧ — ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖವಾದನವು ಕೌರವಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಸ ಘೋಷೋ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ಹೃದಯಾನಿ ವ್ಯದಾರಯತ್ ।

ನಭಶ್ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚೈವ ತುಮುಲೋ ವ್ಯನುನಾದಯನ್ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಸಃ - (ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಗಳ) ಆ, ತುಮುಲಃ - ಭಯಂಕರ, ಘೋಷಃ - ಶಬ್ದವು, ನಭಃ - ಆಕಾಶ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪೃಥ್ವೀಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು, ಏವ - ಕೂಡ, ವ್ಯನುನಾದಯನ್ - ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್ - ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ, ಹೃದಯಾನಿ - ಹೃದಯಗಳನ್ನು, ವ್ಯದಾರಯತ್ - ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. ॥19॥

ಮತ್ತು ಆ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಗಳ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶ ಹಾಗೂ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸ ಘೋಷೋ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ..... ತುಮುಲೋ ವ್ಯನುನಾದಯನ್’ — ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಆ ಶಂಖಧ್ವನಿಯು ಎಷ್ಟು ವಿಶಾಲ, ಆಳ, ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ವಾಯಿತೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ (ಧ್ವನಿ-ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ) ಪೃಥ್ವಿ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯದ ಭಾಗ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದಾಗಿ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸುವವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜರುಗಳ ಹೃದಯಗಳು ಹೋಳಾದವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೃದಯವನ್ನು ಯಾವುದಾದರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸೀಳಿದಾಗ ಆಗುವ ವೇದನೆಯಂತೆ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ನೋವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಶಂಖ ಧ್ವನಿಯು ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ಸಾಹ, ಬಲವನ್ನು ದುರ್ಬಲವಾಗಿಸಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯ ದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಸಂಜಯನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮುಂದೆಯೇ ಸಂಜಯನು ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಹೃದಯಗಳು ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟಿತು’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಸಭ್ಯತೆಯಿಂದೊಡಗೊಂಡ, ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವೂ ಅಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಜಯನು ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳದೆ ‘ತಾವಕೀನಾನಾಮ್’ (ನಿಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಗಳ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾ ಗಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದೇ ಸಭ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಯಾರು ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರೋ’* ಹೀಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತ ಹಾಗೂ ಸಭ್ಯತಾ ಪೂರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಅನ್ಯಾಯ ಪಕ್ಷ ವಹಿಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ಹೋಳಾದುವು — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಈ ಅರ್ಥ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

* ‘ಅನ್ಯಾಯೇನ ಧೃತಂ ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಯೈಸ್ತೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ’ ಹೀಗೆ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ ಏವ’ ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ತದ್ಧಿತ’ದ ‘ಅಣ್’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ’ ಈ ರೂಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಕೌರವರ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ+ ಸೇನೆಯ ಶಂಖ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಅವುಗಳ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆಯ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೈನ್ಯದ ಶಂಖಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕೌರವರ ಹೃದಯಗಳು ಏಕೆ ಸೀಳಿ ಹೋದವು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ, ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯಗಳಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಧರ್ಮ ಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷವಾದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ವಿರುತ್ತದೆ, ಶೌರ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸದ ಮೊದಲೂ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವನವಾಸದ ಬಳಿಕವೂ ನಿಯಮಕ್ಕನು ಸಾರ ಕೌರವರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿತ್ತು, ಶೌರ್ಯವಿತ್ತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷ ಧರ್ಮದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೌರವರ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೈನ್ಯದ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದವು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಧರ್ಮ, ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಹೃದಯಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅಧರ್ಮವು ಅಧರ್ಮಿಯನ್ನು ತಿಂದಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ತುಂಬಾ ಪ್ರಯಾಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಛಲ-ಕಪಟದಿಂದ, ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪಾಂಡವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯ ಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೌರವರ ಪಕ್ಷ ಅಧರ್ಮದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಂಡವರ ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ಸೀಳಿ ಹೋದುವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸಂಕಟ ಉಂಟಾಯಿತು.

+ ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಸೇನೆಯು ಸೇರುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದ ಮೇಲೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜ್ಯವಾಳುವ ನೀತಿಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಸಮ್ಮತ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದುರ್ಯೋಧನನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು, ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಒಳ್ಳೆರೀತಿಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸೇನೆಯು ಒಟ್ಟಾಯಿತು. ಯಾರು ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರೋ, ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವರೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿ ಒಂಭತ್ತು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆಯು; ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆಯಿಂದ ಕೌರವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇವರೆಲ್ಲ ಸೇರಿದರು. ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ನಾರಾಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಮದ್ರರಾಜ ಶಲ್ಯನ ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆಯು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನು ಧೂರ್ತತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆ ಇತ್ತು.

ಈ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಗಳು ಆಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯವು ಶಿಥಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ — ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕವೇ ಭಯಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಹೋದಾಗ ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಅನ್ಯಾಯ-ಅಧರ್ಮ ಯುಕ್ತ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಸಂಜಯನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಈಗ ಸಂಜಯನು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾಕಟ್ಯದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಅಥ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಕಪಿಧ್ವಜಃ ।

ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ ಧನುರುದ್ಯಮ್ಯ ಪಾಂಡವಃ ॥

ಹೃಷೀಕೇಶಂ ತದಾ ವಾಕ್ಯಮಿದಮಾಹ ಮಹೀಪತೇ ।

ಮಹೀಪತೇ - ಹೇ ರಾಜಾ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ!, ಅಥ - ಈಗ, ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ - ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ, ತದಾ -ಆ ಸಮಯ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಿರುವ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗಡಿಗರು, ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್- ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮುಂದುಗಡೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಕಪಿಧ್ವಜಃ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು, ಧನುಃ - (ತನ್ನ) ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು, ಉದ್ಯಮ್ಯ - ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು (ಮತ್ತು), ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ, ಇದಮ್- ಈ, ವಾಕ್ಯಮ್ - ಮಾತನ್ನು, ಆಹ - ಹೇಳಿದನು. ॥20॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮಹೀಪತೇ! ಈಗ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗಡಿಗರು ವ್ಯವಸ್ಥಿತರಾಗಿ ಮುಂದುಗಡೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥ’ — ಈ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈಗ ಸಂಜಯನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದ ರೂಪೀ ‘ಭಗವದ್ಗೀತೆ’ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಇತಿ’ ಪದದಿಂದ ಈ ಸಂವಾದವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಉಪದೇಶವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ’ — ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆಗಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿರಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಗಳು ಅದನ್ನು ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿದು ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಿದ್ಧವಾದವು. ಈ ರೀತಿ ಸೇನೆಯು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ವೀರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ತನ್ನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು.

‘ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ — ಸಂಜಯನ ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನು ಮಹಾಭಾಗ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಕೌರವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವನ ಕೈ ನೇರವಾಗಿ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸಿನೆಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು — ‘ಧನುರುದ್ಯಮ್ಯಃ’ ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯತೆ, ಉತ್ಸಾಹ, ಶೌರ್ಯವಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ಕಪಿಧ್ವಜಃ’ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕಪಿಧ್ವಜ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಆಂಜನೇಯನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಒಂದುದಿನ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ವಾಯುವು ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಸಹಸ್ರದಳ ಕಮಲವನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಇದಿರಲ್ಲಿ ತಂದು ಹಾಕಿತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ಬಹು ಸಂತಸಗೊಂಡು ಅವಳು ಭೀಮಸೇನನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು — ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀವು ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಕಮಲಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡಿರಿ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಭೀಮಸೇನನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಕದಳೀವನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹನುಮಂತನ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳಾದವು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಗ್ರಹಪಡಿಸಿದಾಗ ಭೀಮಸೇನನೆಂದ- ‘ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆ ಸದಾ ಇರಲಿ’ ಆಗ ಆಂಜನೇಯನು — ಹೇ ವಾಯುಪುತ್ರಾ! ನೀನು ಬಾಣ-ಶಕ್ತಿಗಳ ಆಘಾತದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದಾಗ ನಾನು ನನ್ನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಆ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವೆನು. ಇದಲ್ಲದೆ ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ನಾನು ಮಾಡುವ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕಳಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದ ನೀವುಗಳು ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲಿರಿ.* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರ ರಥದ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ಆಂಜನೇಯನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವರ ವಿಜಯ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು.

* ತದಾಹಂ ಬೃಂಹಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಸ್ವರವೇಣ ರವಂ ತವ ವಿಜಯಸ್ಯ ಧ್ವಜಸ್ಥಶ್ಚ ನಾದಾನ್ ಮೋಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದಾರುಣಾನ್॥

ಶತ್ರೂಣಾಂ ಯೇ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ ಸುಖಂ ಯೇನ ಹನಿಷ್ಯಥ ।

(ಮಹಾಭಾರತ, ವನ — 151/17-18)

‘ಪಾಂಡವಃ’ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಪಾಂಡವರ ನೆನಪು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಜಯನು (1/14ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ) ‘ಪಾಂಡವಃ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಹೃಷೀಕೇಶಂ ತದಾ ವಾಕ್ಯಮಿದಮಾಹ ಮಹೀಪತೇ’ — ಪಾಂಡವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ದುರ್ಯೋಧನನು ಗುರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಧೂರ್ತತೆ ತಂಬಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಕೌರವ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಜಗದ್ಗುರು, ಅಂತರ್ಯಾಮೀ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರೇರಕನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ (ಮುಂದೆ ಹೇಳಬಹುದಾದ) ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಥಂ ಸ್ಥಾಪಯ ಮೇಚ್ಯುತ ॥

ಯಾವದೇತಾನ್ನಿರೀಕ್ಷೇಹಂ ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನವಸ್ಥಿತಾನ್ ।

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಕೈರ್ಮಯಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಮಸ್ಮಿನ್ರಣಸಮುದ್ಯಮೇ ॥

ಅಚ್ಯುತ - ಅಚ್ಯುತನೇ!, ಯಾವತ್ - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು (ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ), ಅವಸ್ಥಿತಾನ್ - ನಿಂತಿರುವ, ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನ್ - ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ರಣಸಮುದ್ಭಮೇ - ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ,
ಮಯಾ- ನನಗೆ, ಕೈಃಸಹ - ಯಾರ-ಯಾರ ಜೊತೆಗೆ, ಯೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಏತಾನ್ - ಇದನ್ನು,
ನಿರೀಕ್ಷೆ- ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ (ತನಕ ನೀನು), ಮೇ - ನನ್ನ, ರಥಮ್ - ರಥವನ್ನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ,
ಸೇನೆಯೋಃ - ಸೇನೆಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಾಪಯ - ನಿಲ್ಲಿಸು. ॥21, 22॥

ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಅಚ್ಯುತನೇ! ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಯೋಧರೊಡನೆ ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾರ-ಯಾರ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯ ವಾಗಿದೆ ಇದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವತನಕ ನೀನು ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸು. ॥21, 22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಚ್ಯುತ ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಥಂ ಸ್ಥಾಪಯ’ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಇದಿರು ನಿಂತಿದ್ದವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅವು ಒಂದು ಸೇನೆ ಇನ್ನೊಂದು ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಹೊಡೆಯುವಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಿದ್ದವು — ಈ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿತ್ತು — (1) ಸೇನೆಗಳು ಎಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದವೋ, ಆ ಅಗಲದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗ ಮತ್ತು (2) ಕೌರವ-ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಗಳು ಎಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದವೋ ಅದರ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಅಂತಹ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನೋಡಬಹುದಿತ್ತು.

‘ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ’ — ಈ ಪದವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ (1/21ರಲ್ಲಿ) ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನು ಶೌರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. (1/21) ಪುನಃ ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (1/24) ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ (2/10) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಶೂರ-ವೀರತೆ ಇತ್ತು. ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ನೋಡಿರುವುದರಿಂದ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಅವನ ಮೋಹ ದೂರವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲೇಯಾದರೂ ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವನೋ, ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಆ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಬಲ್ಲನು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲ್ಲುದು. ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಾವದೇತಾನ್ನಿರೀಕ್ಷೇಹಂ ........ ರಣಸಮುದ್ಯಮೇ’ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು? ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೌರವ-ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸೇನಾಸಹಿತ ಎಷ್ಟು ರಾಜರು ನಿಂತಿರುವರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ತನಕ ನೀನು ರಥವನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿಡು. ಈ ಯುದ್ಧೋದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾರ-ಯಾರ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ? ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ನನ್ನ ಸಮಾನ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಯಾರು ನನ್ನಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನ್’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ನಾವಾದರೋ ಸಂಧಿಯ ಮಾತನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದ್ದೆವು, ಆದರೆ ಅವರು ಸಂಧಿಯ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಎಷ್ಟು ಬಲವನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಚೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವರು ಇದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಯೇಬಿಡುವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನವೇಕ್ಷೇಹಂ ಯ ಏತೇಽತ್ರ ಸಮಾಗತಾಃ ।

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ದುರ್ಬುದ್ಧೇರ್ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ ॥

ದುರ್ಬುದ್ಧೇಃ - ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ - ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ- ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಯೇ - ಯಾವ, ಏತೇ - ಈ ರಾಜರು, ಅತ್ರ - ಇಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ, ಸಮಾಗತಃ - ಬಂದಿರುವ, ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನ್ - ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ (ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಪೇಕ್ಷೇ -ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥23॥

ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಈ ರಾಜರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವರು. ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಯೇಬಿಡುವೆ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ* ದುರ್ಬದ್ಧೇರ್ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಿಯಚಿ ಕೀರ್ಷವಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು — ಈ ದುರ್ಯೋಧನನು ನಮ್ಮನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಷಡ್ಯಂತ್ರ ರಚಿಸಿರುವನು. ನಮ್ಮನ್ನು ಅಪಮಾನ ಪಡಿಸಲು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ನಿಯಮಕ್ಕನುಸಾರ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಾವು ಅರ್ಧರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ಇವನು ಕಬಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿ ಇವನದಾಗಿದೆ; ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಜರುಗಳು ಇವನಿಗೆ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಲೋಕ-ಪರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗು ವಂತಹ, ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕು, ಅಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು ಇದು ಮಿತ್ರರ ಕರ್ತವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ರಾಜರುಗಳು ದುರ್ಯೋಧನನ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸದೆ, ಅದನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿ ಅವನ ಪತನ ವನ್ನೇ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಹಿತವು ಯಾವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿದೆ; ಅವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವೂ ಯಾವ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಪರಲೋಕವೂ ಯಾವ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಧಾರಿಸೀತು? ಈ ಮಾತುಗಳ ವಿಚಾರವೇ ಅವರು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ರಾಜರುಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಮ್ಮಾ! ಕನಿಷ್ಠಪಕ್ಷ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯ ನೀನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಪಾಂಡವರ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು ಎಂದು ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವೂ ಉಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನ ಪರಲೋಕವೂ ಸುಧಾರಿಸ ಬಹುದಿತ್ತು.

* ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರ’ ಪದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — (1) ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಗಳು (2) ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರ (ರಾಜ್ಯ) ವನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು. ಇಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರ-ದುರ್ಯೋಧನನಿಗಾಗಿಯೇ ೞಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನವೇಕ್ಷೇಹಂ ಯ ಏತೇತ್ರ ಸಮಾಗತಾಃ’ — ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕರಾದವರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೋಡಿಯಾದರೂ ಕೊಳ್ಳುವೆ! ಇವರು ಅಧರ್ಮದ, ಅನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಉಳಿಯಲಾರರು, ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದಾರು.

‘ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರು ಯಾರು ಎಂದು ನೋಡಿಯೇ ಬಿಡುವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತೋ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ಗುಡಾಕೇಶೇನ ಭಾರತ ।

ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರಥೋತ್ತಮಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್ ।

ಉವಾಚ ಪಾರ್ಥ ಪಶ್ಯೈತಾನ್ ಸಮವೇತಾನ್ಕುರೂನಿತಿ ॥

ಭಾರತ - ಭರತವಂಶೀ ರಾಜನೇ!, ಗುಡಾಕೇಶೇನ - ನಿದ್ರಾವಿಜಯೀ ಅರ್ಜುನನು, ಏವಮ್ - ಈ ರೀತಿ, ಉಕ್ತಃ - ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೇನೆಗಳ,
ಮಧ್ಯೆ - ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರ ಇದಿರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವೇಷಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ, ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್ - ರಾಜರುಗಳ ಮುಂದೆ, ರಥೋತ್ತಮಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು,
ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ - ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಏತಾನ್ - ಈ, ಸಮವೇತಾನ್ - ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ,
ಕರೂನ್ - ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥24, 25॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಭರತವಂಶೀ ರಾಜನೇ! ನಿದ್ರಾವಿಜಯೀ ಅರ್ಜುನನು ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರ ಇದಿರು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ರಾಜರುಗಳ ಮುಂದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಈ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥24, 25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಗುಡಾಕೇಶೇನ’ — ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ (1) ‘ಗುಡಾ’ ಬಾಗಿರುವುದರ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ‘ಕೇಶ’ ಕೂದಲಿನ ಹೆಸರು. ಯಾರ ತಲೆಯ ಕೂದಲೂ ಗುಂಗುರು ಆಗಿರುವೆಯೋ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ವಾಗಿದೆ. (2) ‘ಗುಡಾಕಾ’ ನಿದ್ರೆಯ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ‘ಈಶ’ ಎಂದರೆ ಒಡೆಯ. ಯಾರು ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಮಾಡಲಿ, ಮಾಡದಿರಲಿ, ಹೀಗೆ ನಿದ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಹತೋಟಿ ಇರುವವನ ಹೆಸರು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’. ಅರ್ಜುನನ ಕೂದಲೂ ಗುಂಗುರಾಗಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ನಿದ್ದೆಯು ಅವನ ಅಧೀನವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಏವಮುಕ್ತಃ’ — ಯಾರು ನಿದ್ರೆಯ-ಆಲಸ್ಯದ, ಸುಖದ ಗುಲಾಮನಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ವಿಷಯ-ಭೋಗಗಳ ದಾಸನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ದಾಸ (ಭಕ್ತ)ನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಭಕ್ತನ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಕೇಳುವುದೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ ಅರ್ಜುನನು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.

‘ಹೃಷೀಕೇಶಃ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹೆಸರು ‘ಹಷೀಕ’ವೆಂದು. ಯಾರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ‘ಈಶ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಒಡೆಯನೋ ಅವನನ್ನು ಹೃಷೀಕೇಶ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಷೀಕೇಶ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕನಾಗಿರುವನೋ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವನೋ, ಆ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಂತನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ಇದು ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವನ ಕೃಪೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರಥೋತ್ತ ಮಮ್’ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಖಾಲಿ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟನು.

‘ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್’ — ಆ ರಥವನ್ನು ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ವಿಲಕ್ಷಣ ಚತುರತೆಯಿಂದ- ಎಲ್ಲಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧಉಳ್ಳ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ವಿದ್ಯಾಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರು ಹಾಗೆಯೇ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ರಾಜರುಗಳು ಇದಿರ್ಗಡೆ ಕಾಣಬಹುದಂತಹ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.

‘ಉವಾಚ ಪಾರ್ಥ ಪಶ್ಯೈತಾನ್ಸಮವೇತಾನ್ಕುರೂನಿತಿ’ — ‘ಕುರು’ ಪದದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಈರ್ವರೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕುರುವಂಶೀಯರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಈ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ನಾವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ! ಈ ಪಕ್ಷದವರಾಗಲೀ, ಆ ಪಕ್ಷದವರಾಗಲೀ; ಕೆಟ್ಟವರಿರಲೀ, ಒಳ್ಳೆಯವರಿರಲಿ; ಸದಾಚಾರಿಗಳಾಗಿರಲಿ, ದುರಾಚಾರಿಗಳಾಗಿರಲಿ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಕುಟುಂಬದವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾದೀತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮೋಹ ಜಾಗ್ರತವಾದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಲೀ, ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಕಲಿಯುಗದ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶ ಕೊಡಬಹುದು — ಇದೇ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯೈತಾನ್ ಸಮವೇತಾನ್ ಕುರೂನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ‘ಪಶ್ಯೈತಾನ್ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಸಮಾನಿತಿ’ ಹೀಗೂ ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾಕಟ್ಯದ ಅವಕಾಶವೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ! ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನೊಳಗೆ ಸುಪ್ತವಾಗಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹವೂ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವುದು ತನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದಾದರು ಹುಣ್ಣಾದರೆ ವೈದ್ಯರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಹಣ್ಣಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತೆ ಅದು ಹಣ್ಣಾದಾಗ ಸೀಳಿ ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಮೋಹವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಜಾಗ್ರತ ಗೈದು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನೊಳಗೆ ಅಡಗಿದ್ದ ಮೋಹವನ್ನು ‘ಕರೂನ್ ಪಶ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಜಾಗ್ರತಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ಉಪದೇಶಕೊಟ್ಟು ನಾಶಮಾಡುವನು.

ಅರ್ಜನನು ಹೇಳಿದ್ದ ‘ಇವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ’ ‘ನಿರೀಕ್ಷೆ’ (1/22) ‘ಅವೇಕ್ಷೆ’ (1/23); ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೀನು ನೋಡು) ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹವನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ‘ಕುರೂನ್ ಪಶ್ಯ’ (ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.

ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ತಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾದರೆ ಕುಟುಂಬದ ಅವಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ಇವರು ನನ್ನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾದರೆ ಭಕ್ತನ ಅವಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಗಮನವೇ ಹೋಗದೆ ಇವನು ‘ನನ್ನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥ (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ (ಮೋಹ)ಯ ಮತ್ತು ಭಗತ್ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನತೆಯ ಕಾರಣ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾದರೋ ಆಗ ಬಹುದು ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಎಂದೂ ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಏನಾಯಿತು ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ತತ್ರಾಪಶ್ಯತ್ ಸ್ಥಿತಾನ್ ಪಾರ್ಥಃ ಪಿತನಥ ಪಿತಾಮಹಾನ್ ।

ಆಚಾರ್ಯನ್ಮಾತುಲಾನ್ ಭ್ರಾತನ್ಪುತ್ರಾನ್ ಪೌತ್ರಾನ್ಸಖೀಂಸ್ತಥಾ ॥

ಶ್ವಶುರಾನ್ ಸುಹೃದಶ್ಚೈವ ಸೇನಯೋರುಭಯೋರಪಿ ।

ಅಥ - ಅನಂತರ, ಪಾರ್ಥಃ - ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನನು, ತತ್ರ - ಆ, ಉಭಯೋಃ, ಏವ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ- ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಾನ್ - ಸ್ಥಿತರಾದ, ಪಿತನ್ - ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರಾದವರನ್ನು, ಪಿತಾಮಹಾನ್ - ಅಜ್ಜಂದಿರನ್ನು,
ಆಚಾರ್ಯಾನ್- ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು, ಮಾತುಲಾನ್ - ಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಭಾತನ್ - ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು, ಪುತ್ರಾನ್ - ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಪೌತ್ರಾನ್ - ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಸಖೀನ್ - ಮಿತ್ರರನ್ನು, ಶ್ವಶುರಾನ್ - ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರನ್ನು,
ಚ - ಮತ್ತು, ಸುಹೃದಃ- ಸಹೃದಯರನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಪಶ್ಯತ - ನೋಡಿದನು. ॥26॥

ಅನಂತರ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರನ್ನು, ಅಜ್ಜಂದಿರನ್ನೂ, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನೂ, ಮಾವಂದಿರನ್ನೂ, ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನೂ, ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರರನ್ನೂ, ಹೆಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟಮಾವಂದಿರನ್ನೂ ಮತ್ತು ಸಹೃದಯರನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡಿದನು. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ರಾಪಶ್ಯತ್ .. ಸೇನಯೋರುಭಯೋರಪಿ’— ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಈ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ರಾದ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರತ್ತ ಹೋಯಿತು. ಆ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೂರಿಶ್ರವಾದಿ ತಂದೆಯ ಸಹೋದರರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನನಗೆ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭೀಷ್ಮರು, ಸೋಮದತ್ತ ಮೊದಲಾದ ಅಜ್ಜಂದಿರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ ಮೊದಲಾದ ಆಚಾರ್ಯ (ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಸಿದವರು ಮತ್ತು ಕುಲಗುರು)ರಿದ್ದಾರೆ. ಪುರುಜಿತ್, ಕುಂತಿ ಭೋಜ, ಶಲ್ಯ, ಶಕುನಿ ಮುಂತಾದ ಮಾವಂದಿರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಭೀಮಸೇನ, ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಅಣ್ಣಂದಿರು ಇದ್ದಾರೆ. ಅಭಿಮನ್ಯು, ಘಟೋತ್ಕಚ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ (ದುರ್ಯೋಧನನ ಪುತ್ರ) ಮುಂತಾದ ನನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಹೋದರರ ಪುತ್ರರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪುತ್ರ, ನನಗೂ ಮೊಮ್ಮಗ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ದ್ರುಪದ, ಶೈಬ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರು ಇದ್ದಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾತ್ಯಕಿ, ಕೃತವರ್ಮಾ ಮೊದಲಾದ ಸಹೃದಯರೂ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದನು.

ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನೆಲ್ಲ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ತಾನ್ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸ ಕೌಂತೇಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಬಂಧೂನವಸ್ಥಿತಾನ್ ॥

ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟೋ ವಿಷೀದನ್ನಿದಮಬ್ರವೀತ್ ।

ಅವಸ್ಥಿತಾನ್ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ, ತಾನ್ - ಆ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಮಸ್ತ, ಬಂಧೂನ್ - ಬಾಂಧವರನ್ನು,
ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ - ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಸಃ - ಆ, ಕೌಂತೇಯಃ - ಕುಂತೀನಂದನ ಅರ್ಜುನನು, ಪರಯಾ - ಅತ್ಯಂತ,
ಕೃಪಯಾ - ಹೇಡಿತನದಿಂದ, ಆವಿಷ್ಟಃ - ಕೂಡಿಕೊಂಡು, ವಿಷೀದನ್ - ವಿಷಾದಪಡುತ್ತಾ, ಇದಮ್ - ಹೀಗೆ,
ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು — ॥27॥

ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಂಧವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಕುಂತೀನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ವಿಷಾದಪಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ॥27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ಬಂಧೂನವಸ್ಥಿತಾನ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾರನ್ನು ನೋಡಿರುವನೋ ಅವರಲ್ಲದೆ ಅರ್ಜುನನು ಬಾಹ್ಲೀಕ ಮೊದಲಾದ ತಾತಂದಿರನ್ನು; ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ಶಿಖಂಡೀ, ಸುರಥ ಮುಂತಾದ ಭಾವಂದಿರು, ಜಯದ್ರಥ ಮೊದಲಾದ ಭಾವನೆಂಟರನ್ನು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಕೆಲವು ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು.

‘ಸ ಕೌಂತೇಯಃ ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟಃ’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸ ಕೌಂತೇಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯು ಯಾರಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸಂದೇಶ ಕಳಿಸಿದ್ದಳೋ ಮತ್ತು ಅವನು ಶೂರವೀರತೆಯಿಂದ ಬಂದು ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಕೈ ಮಿಲಾಯಿಸುವವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ?’ ಎಂದು ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಅದೇ ಕುಂತೀನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಅಂಜುಬುರಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಸಂಬಂಧೀ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ ಸಂಬಂಧೀ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಈ ಪಕ್ಷದ ಜನರು ಸಾಯಲಿ, ಆ ಪಕ್ಷದ ಜನರು ಸಾಯಲೀ ನಷ್ಟವಾದರೋ ನಮ್ಮದೇ ಆಗುವುದು, ಕುಲಕ್ಷಯವಾದರೋ ನಮ್ಮದೇ ಆದೀತು, ಸಂಬಂಧಿಗಳಾದರೋ ನಮ್ಮವರೆ ಸತ್ತು ಹೋದಾರು! ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬಂತು. ಇಂತಹ ವಿಚಾರ ಬಂದದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಇಂಗಿಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನೊಳಗೆ ಹೇಡಿತನ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಈ ಹೇಡಿತನಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ (2/2-3ರಲ್ಲಿ) ‘ಕಶ್ಮಲಮ್’ ಹಾಗೂ ‘ಹೃದಯ — ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು (2/7 ರಲ್ಲಿ) ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ — ‘ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಃ’ ಇದರಿಂದ ಈ ಹೇಡಿತನವು ಮೊದಲು ಇರದೆ ಈಗ ಬಂದಿರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಆಗಂತುಕ ದೋಷ ವಾಗಿದೆ. ಆಗಂತುಕವಾದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಆದರೆ ಶೌರ್ಯವು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಇದ್ದೇ ಇರುವುದು.

ಅತ್ಯಂತ ಹೇಡಿತನವೆಂದರೇನು? ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂದೆ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ಅಪಮಾನ ಮಾಡುವ, ದುಃಖ ಕೊಡುವ, ವೈರಭಾವವಿರಿಸುವ, ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಶ್ಶಾಸನ, ಶಕುನಿ ಮೊದಲಾದ ವರು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಯುದ್ದದ ವಿಚಾರಬಾರದಿರುವುದು, ಅವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡದಿರುವುದು — ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹೇಡಿತನರೂಪೀ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಅರ್ಜುನಾದಿಗಳ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಬಯಸುವರೋ, ಆ ಅಧರ್ಮಿಗಳ, ಪಾಪಿಗಳ ಮೇಲೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರುಣೆ ಬರುವಷ್ಟು ಹೇಡಿತನ ದೋಷವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು (1/35-36). ಅವನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪೀ ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತ ನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಿಷೀದನ್ನಿದಮಬ್ರವೀತ್’ — ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ, ಕುಲದ, ದೇಶದ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುವುದು? ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ದುಃಖಿ ಆಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಅವಸ್ಥಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ ಕೃಷ್ಣ ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥

ಸೀದಂತಿ ಮಮ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಮುಖಂ ಚ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ ।

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ವೇಪಥುಶ್ಚ ಶರೀರೇ ಮೇ ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಗಾಂಡೀವಂ ಸ್ರಂಸತೇ ಹಸ್ತಾತ್ತ್ವಕ್ಚೈವ ಪರಿದಹ್ಯತೇ

ನ ಚ ಶಕ್ನೋಮ್ಯವಸ್ಥಾತುಂ ಭ್ರಮತೀವ ಚ ಮೇ ಮನಃ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಯುಯುತ್ಸುಮ್ - ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಸ್ವಜನಮ್ - ಕುಟುಂಬ ಸಮುದಾಯವನ್ನು, ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ - ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಗಾತ್ರಾಣಿ - ಅವಯವಗಳು, ಸೀದಂತಿ- ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಮುಖಮ್ - ಬಾಯಿ, ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ - ಒಣಗುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಶರೀರೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ವೇಪಥುಃ- ನಡುಕ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ರೋಮಹರ್ಷಃ, ಜಾಯತೇ - ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿನಿಂತಿವೆ,
ಹಸ್ತಾತ್ - ಕೈಯಿಂದ, ಗಾಂಡೀವಮ್ - ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು, ಸ್ರಂಸತೆ - ಜಾರುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ತ್ವಕ್ - ಚರ್ಮ,
ಏವ - ಕೂಡ, ಪರಿವಹ್ಯತೇ- ಸುಡುತ್ತಿದೆ, ಮೇ- ನನ್ನ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಭ್ರಮತಿ, ಇವ - ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅವಸ್ಥಾತುಮ್ - ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಲೂ, ಚ - ಕೂಡ, ನ, ಶಕ್ನೋಮಿ - ಅಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥28, 29, 30॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಈ ಕುಟುಂಬ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಅವಯವಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ, ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿನಿಂತಿವೆ, ಕೈಯಿಂದ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರುತ್ತಿದೆ, ಮೈಬಿಸಿ ಏರಿದೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಲೂ ಕೂಡ ಅಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥28, 29, 30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ ಕೃಷ್ಣ ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಇಷ್ಟು ಬಾರಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತಂಬಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಈ ಮಾತು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಜಯನು ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಥ ಹೆಸರಿನ ಉಲ್ಲೇಖಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯತ್ರಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಯತ್ರಪಾರ್ಥೋ ಧನುರ್ಧರಃ’ (18/78).

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಸಮವೇತಾ ಯಯುತ್ಸವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನೂ ‘ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧ ನಾದಿಗಳು ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಇಂತಹ ಭೇದವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಜನಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದವರು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಭಯವಿದೆ, ಶೋಕವಿದೆ; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸು ಅಂತಹುದಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರು ತನ್ನವರೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಸತ್ತರು ಅವನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ ಪದವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾತು ಪಾಂಡವನೀಕಮ್’ (1/2) ‘ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್’ (1/20) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಮ್’ (1/28). ಈ ಮೂರರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದುರ್ಯೋಧನನ ನೋಡುವಿಕೆಯು ಒಂದೇ ರೀತಿಯದಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗಾದರೋ ಯುದ್ಧದ ಒಂದೇ ಭಾವವಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ನೋಡುವಿಕೆಯು ಎರಡು ರೀತಿಯದಾಗಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೋಡಿ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಬಂದು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಈಗ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಯುದ್ಧ ದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ.

‘ಸೀದಂತಿ ಮಮ ಗಾತ್ರಾಣಿ ...... ಭ್ರಮತೀವ ಚ ಮೇ ಮನಃ’ — ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧೋತ್ತರ ಪರಿಣಾಮದ ಕುರಿತು ಚಿಂತೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆ ಚಿಂತೆಯ, ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವ ಅರ್ಜುನನ ಇಡೀ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ನನ್ನ ಶರೀರದ ಕೈ, ಕಾಲು, ಬಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಒಂದೊಂದು ಅವಯವಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಮುಖ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮಾತಾಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ! ಶರೀರವಿಡೀ ಗಡ-ಗಡ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ! ಶರೀರದ ರೋಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಿಮಿರಿ ನಿಂತಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಡೀ ಶರೀರ ರೋಮಾಂಚಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ! ಯಾವ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಾರಾಚದ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ಭಯಭೀತರಾಗುವರೋ ಅಂತಹ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ಇಂದು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ! ಇಡೀ ಶರೀರವು ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ.* ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದೇ ತೋಚುತ್ತಿಲ್ಲ! ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಿರಲೂ ನಾನು ಅಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ! ನಾನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬೀಳುವೆನೋ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ! ಇಂತಹ ಅನರ್ಥಕಾರೀ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದೂ ಒಂದು ಪಾಪವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

* ಚಿಂತಾ ಚಿತಾಸಮಾ ಯುಕ್ತಾ ಬಿಂದುಮಾತ್ರಂ ವಿಶೇಷತಃ ಸಜೀವಂ ದಹತೇ ಚಿಂತಾ ನಿರ್ಜೀವಂ ದಹತೇ ಚಿತಾ॥

ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಚಿತೆಗೆ ಸಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಕೇವಲ ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನ ಹೆಚ್ಚಳವಿದೆ. ಚಿಂತೆಯು ಬದುಕಿರುವುದನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿತೆಯು ಸತ್ತವನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶೋಕಜನಿತ ಶರೀರದ ಎಂಟು ಚಿನ್ಹೆಗಳ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಾವೀ ಪರಿಣಾಮದ ಸೂಚಕ ಶಕುನಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಪರೀತಾನಿ ಕೇಶವ ।

ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ ॥

ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವಾ (ನಾನು), ನಿಮಿತ್ತಾನಿ - ಲಕ್ಷಣ (ಶಕುನ)ಗಳನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ವಿಪರೀತಾನಿ - ವಿಪರೀತವಾಗಿ, ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ (ಮತ್ತು), ಆಹವೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಜನವ್ - ಸ್ವಜನರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ನ, ಅನುಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥31॥

ಹೇ ಕೇಶವಾ! ನಾನು ಲಕ್ಷಣ (ಶಕುನ)ಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಂದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ಕೂಡ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಪರೀತಾನಿ ಕೇಶವ’— ಹೇ ಕೇಶವಾ! ನಾನು ಶಕುನಗಳನ್ನೂ* ಕೂಡ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹ (ಹರ್ಷ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಉತ್ಸಾಹವು ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಿದ್ಧಮಾಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಉತ್ಸಾಹ ಭಂಗವಾದರೆ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯದ ಪರಿಣಾಮ ಒಳ್ಳೆಯ ದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ— ಈಗ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಅವಯವಗಳ ಶಿಥಿಲತೆ, ನಡುಕ, ಬಾಯಿ ಒಣಗುವುದು ಅವು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಶಕುನಗಳೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲ.+ ಇದಲ್ಲದೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಉದುರುವುದು, ಹೊತ್ತುತಪ್ಪಿ ಗ್ರಹಣವಾಗುವುದು, ಭೂಕಂಪವಾಗುವುದು, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುವುದು, ಚಂದ್ರನ ಕಪ್ಪುಕಲೆ ಅಳಿಸಿ ಹೋಗುವುದು, ಮೋಡಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ಮಳೆಬೀಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಹಿಂದೆ ಆದ ಶಕುನಗಳೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈಗೀನ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಎರಡೂ ಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಂಡರೆ ನನಗೆ ಇವು ವಿಪರೀತ ಅರ್ಥಾತ್ ಮುಂದಿನ ಅನಿಷ್ಟದ ಸೂಚಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತವೆ.

* ಎಷ್ಟು ಶಕುನಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೋ ಅವು ಯಾವುದಾದರು ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಘಟನೆಗಳು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವು ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯ ನಿರ್ಮಾತೃವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಭಾವೀ ಘಟನೆಗಳ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಶಕುನಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶಕುನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆಯಿಂದ ಶಕುನಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

+ ಅರ್ಜುನನು ಶರೀರದಲ್ಲಾಗುವ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶಕುನಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವು ಶಕುನಗಳೇ ಅಲ್ಲ. ಇವುಗಳು ಶೋಕದ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ವಿಕಾರಗಳು.

‘ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ’— ಯುದ್ಧಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದಾದರು ಲಾಭವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ವಿಷಯ ಇದಲ್ಲ. ಈ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡೂ ಹಿತಕಾರಕವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ತಮ್ಮ ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವವನು ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪೀಯಾಗು ತ್ತಾನೆ. ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟೀತು, ಅದರಿಂದ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಶ್ಯಾಮಿ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೇಯಃ ಅನುಪಶ್ಯಾಮಿ’** — ಈ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು— ನಾನು ಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಎರಡೂ ರೀತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ನಮಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಹಿತಕಾರಕವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

** ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯು ಭೂತ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ ಶಕುನಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ‘ಅನುಪಶ್ಯಾಮಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯು ಭವಿಷ್ಯದ ಪರಿಣಾಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಶುಭ ಶಕುನಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅನಿಷ್ಟಕಾರಕ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯವ ಅನಿಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ನ ಕಾಂಕ್ಷೇ ವಿಜಯಂ ಕೃಷ್ಣ ನ ಚ ರಾಜ್ಯಂ ಸುಖಾನಿ ಚ ।

ಕಿಂ ನೋ ರಾಜ್ಯೇನ ಗೋವಿಂದ ಕಿಂ ಭೋಗೈರ್ಜೀವಿತೇನ ವಾ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! (ನಾನು), ವಿಜಯಮ್ - ವಿಜಯವನ್ನು, ನ, ಕಾಂಕ್ಷೆ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಮ್, ನ (ಕಾಂಕ್ಷೆ)- ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ನ, ಸುಖಾನಿ, (ಕಾಂಕ್ಷೆ) - ಸುಖಗಳನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೋವಿಂದಾ - ಹೇ ಗೋವಿಂದಾ!, ನಃ - ನಮಗೆ, ರಾಜ್ಯೇನ - ರಾಜ್ಯದಿಂದ, ಕಿಮ್ - ಯಾವ ಲಾಭ?, ಭೋಗೈಃ - ಭೋಗಗಳಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭ?, ವಾ - ಅಥವಾ, ಜೀವಿತೇನ, ಕಿಮ್ - ಜೀವಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ॥32॥

ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ನಾನು ವಿಜಯವನ್ನೂ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇ ಗೋವಿಂದಾ! ನಮಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದಾಗಲೀ, ಭೋಗಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ಅಥವಾ ಬದುಕಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವಿದೆ? ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಕಾಂಕ್ಷೇ ವಿಜಯಂ ಕೃಷ್ಣ ನ ಚ ರಾಜ್ಯಂ ಸುಖಾನಿ ಚ’ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಜಯವಾಗಿ, ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು, ಅಧಿಕಾರ ಬಂದೀತು ಎಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖಗಳೂ ದೊರೆಯು ವವು. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಜಯದ, ರಾಜ್ಯದ ಹಾಗೂ ಸುಖಗಳ ಕಾಮನೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲಿಲ್ಲ.

‘ಕಿಂ ನೋ ರಾಜ್ಯೇನ ಗೋವಿಂದ ಕಿಂ ಭೋಗೈರ್ಜೀವಿತೇನ ವಾ’ — ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ (ವಿಜಯ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ) ಕಾಮನೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯವು ದೊರೆತರೂ ಅದರಿಂದ ನಮಗೆ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ಎಷ್ಟೇ ಸುಂದರವಾದ ಭೋಗಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ರಾಜ್ಯದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭೋಗುಸುತ್ತಾ ಎಷ್ಟು ವರ್ಷ ಬದುಕಿರಬಲ್ಲೆವು! ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೂ ನಮಗೆ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ವಿಜಯ, ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗಗಳು ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಳಗೆ ಕಾಮನೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಮಹತ್ವ ಇದ್ದರೆನೇ ಸುಖಕೊಡಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇವುಗಳ ಕಾಮನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ನಮಗೆ ಏನು ಸುಖ ಕೊಟ್ಟಾವು? ಈ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ಬದುಕಿರುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ನಮಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ಈ ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗಗಳು ಯಾರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವವು? ರಾಜ, ಭೋಗಗಳಾದರೋ ಕುಟುಂಬದವರಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವರೇ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಇವನ್ನು ಯಾರು ಭೋಗಿಸುವರು? ಭೋಗಿಸುವ ಮಾತು ದೂರವುಳಿಯಿತು ಬದಲಿಗೆ ನಮಗೆ ಇನ್ನೂ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕವೇ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ವಿಜಯಾದಿಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಯೇಷಾಮರ್ಥೇ ಕಾಂಕ್ಷಿತಂ ನೋ ರಾಜ್ಯಂ ಭೋಗಾಃ ಸುಖಾನಿ ಚ ।

ತ ಇಮೇಽವಸ್ಥಿತಾ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಾನಿ ಚ ॥

ಯೇಷಾಮ್, ಅರ್ಥೇ - ಯಾರಿಗಾಗಿ, ನಃ - ನಮ್ಮ, ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗಾಃ - ಭೋಗಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು,
ಸುಖಾನಿ - ಸುಖದ, ಕಾಂಕ್ಷಿತಮ್ - ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ, ತೇ, ಇಮೇ - ಅವರೆಲ್ಲರೂ (ತಮ್ಮ), ಪ್ರಾಣಾನ್ - ಪ್ರಾಣಗಳ, ಚ- ಮತ್ತು, ಧನಾನಿ - ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ಬಿಟ್ಟು, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥33॥

ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಭೋಗಗಳ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳ ಹಾಗೂ ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇಷಾಮರ್ಥೇ ಕಾಂಕ್ಷಿತಂ ನೋ ರಾಜ್ಯಂ ಭೋಗಾಃ ಸುಖಾನಿ ಚ’ — ನಾವು ಬಯಸುವ ರಾಜ್ಯ, ಸುಖಾದಿಗಳು ನಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕುಟುಂಬದವರು, ಪ್ರೇಮಿಗಳು, ಮಿತ್ರರು ಮುಂತಾದವರಿಗಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಆಚಾರ್ಯರು, ತಂದೆಯಂದಿರು, ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಕ್ಕಳು ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು, ಇವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು, ಸಂತೋಷವಾಗಿಡಲು ನಾವು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.

‘ತ ಇಮೇವಸ್ಥಿತಾ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಾನಿ ಚ’ — ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನಮ್ಮ ಇದಿರು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ನಮಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವಿಲ್ಲ, ಧನದ ತೃಷೆ ಇಲ್ಲ; ನಾವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸತ್ತೇ ಹೋದರು ಯುದ್ಧ ದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತರೆ ಮತ್ತೆ ನಮಗೆ ರಾಜ್ಯಯಾತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಕಾಗಿದೆ? ಸುಖಯಾತಕ್ಕೆ ಬೇಕು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆಲ್ಲದರ ಇಚ್ಛೆ ನಾವು ಏತಕ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು?

‘ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಾಕ್ತ್ವಾಧನಾನಿ ಚ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಪ್ರಾಣಗಳ, ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾವು ಬದುಕುಳಿಯಬಲ್ಲೆವು ಮತ್ತು ನಮಗೆ ಧನ ಸಿಗಬಹುದು ಈ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ, ಧನದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವರು ಸಾಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ನಿಂತಿರುತ್ತಿದ್ದರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಧನದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವುಗಳ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಾವು ರಾಜ್ಯ, ಸುಖ ಬಯಸುತ್ತೇವೋ ಅವರು ಯಾರು — ಇದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ ಪುತ್ರಾಸ್ತಥೈವ ಚ ಪಿತಾಮಹಾಃ ।

ಮಾತುಲಾಃ ಶ್ವಶುರಾಃ ಪೌತ್ರಾಃ ಶ್ಯಾಲಾಃ ಸಂಬಂಧಿನಸ್ತಥಾ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಏತಾನ್ನ ಹಂತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಘ್ನತೋಽಪಿ ಮಧುಸೂದನ ।

ಅಪಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಹೇತೋಃ ಕಿಂ ನು ಮಹೀಕೃತೇ ॥

ಆಚಾರ್ಯಾಃ* - ಆಚಾರ್ಯರು, ಪಿತರಃ - ತಂದೆಯರು, ಪುತ್ರಾಃ - ಮಕ್ಕಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಪಿತಾಮಹಾಃ - ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಾತುಲಾಃ - ಮಾವಂದಿರು, ಶ್ವಶುರಾಃ - ಹೆಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರು, ಪೌತ್ರಾ - ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಶ್ಯಾಲಾಃ - ಭಾವನೆಂಟರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ (ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ), ಸಂಬಂಧಿನಃ - ಸಂಬಂಧಿಗಳು (ನನ್ನ ಮೇಲೆ), ಘ್ನತಃ - ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನಾನು), ಏನಾನ್ - ಇವರನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲಲು, ನ, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ (ಹಾಗೂ), ಮಧೂಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! (ನನಗೆ), ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ - ಮೂರು ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯ, ಹೇತೋಃ, ಅಪಿ - ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ, (ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ), ನು - ಮತ್ತೆ, ಮಹೀಕೃತೇ, ಕಿಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಗಾಗಿ (ನಾನು ಇವರನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲಲೇ)? ॥34, 35॥

* ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಿತೃನಥ ಪಿತಾಮಹಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ತಂದೆಯರು ಮತ್ತು ಅಜ್ಜಂದಿರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಆಚಾರ್ಯರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದನು; ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದಿರುವ ವಿಷಯ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಆದರಣೀಯ, ಪೂಜ್ಯ ಆಚಾರ್ಯರು, ಹಿರಿಯರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಜೀವನದ ಪರಮ ಹಿತೈಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಆಚಾರ್ಯರೂ, ತಂದೆಯಂದಿರೂ, ಮಕ್ಕಳೂ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಾವಂದಿರು, ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರುವ, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಭಾವನೆಂಟರು, ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗಾ ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! ನನಗೆ ಮೂರುಲೋಕದ ರಾಜ್ಯವೇ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಪೃಥ್ವಿಗಾಗಿ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲೇ? ॥34, 35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಈ ಮೂರೂ ನರಕದ ದ್ವಾರಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದೇ ಕಾಮದ ಈ ಮೂರು ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಮೂರೂ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು — ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗಿಸು ವುದು ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ಲೋಭವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಕಾಮವಾಗಿದೆ. ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ — ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ‘ಕ್ರೋಧ’ವನ್ನು ಸಫಲವಾಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಲೋಭ’ದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳ ನಿಷೇಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ.... ಕಿಂ ನು ಮಹೀಕೃತೇ’ — ನಮ್ಮ ಈ ಕುಟುಂಬದವರು ತಮ್ಮ ಅನಿಷ್ಟ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಗೈದು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದರೂ, ನಾನು ನನ್ನ ಅನಿಷ್ಟ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದರೂ ನಾನು ನನ್ನ ಇಷ್ಟ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಲೋಭಗೊಂಡು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ನಾನು ನರಕದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಹೊಂದಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಬಾರಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಆಶಯ — ನಾನು ಇವರ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಇವರು ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುವರು? ಆದರೆ ‘ಮೊದಲು ಇವನು ನಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಪಡಿಸಿರುವನು’ ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಇಂತಹ ವಿಚಾರ ದಿಂದ ಇವರು ನನ್ನ ಶರೀರದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ರಾದರೂ (ಘ್ನತೋಪಿ) ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಮೂರುಲೋಕದ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗ ಬಹುದು ಎಂಬ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಮೂರುಲೋಕದ ರಾಜ್ಯಸಿಗ ಬಹುದು ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ (‘ಅಪಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಹೇತೋಃ)’ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮಧುಸೂದನಾ’* — ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನಾದರೋ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಾಗಿರುವೆ. ಆದರೆ ಈ ದ್ರೋಣಾದಿ ಆಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರೇ ಆದಿ ಅಜ್ಯಂದಿರು ದೈತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಲೇ! ಇವರಾದರೋ ನಮಗೆ ತುಂಬಾ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

* ‘ಮಧು ಹೆಸರಿನ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಹೆಸರು ‘ಮಧುಸೂದನಃ’ ಎಂದಾಯಿತು.

‘ಆಚಾರ್ಯಃ’ — ಈ ಕುಟುಂಬಿಯರಲ್ಲಿನ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯ ಮೊದಲಾದವರೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ವಿದ್ಯೆಯ, ಹಿತದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ, ಇಂತಹ ಪೂಜ್ಯ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ನಾನು ಸೇವೆಮಾಡಬೇಕೋ, ಇವರೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡಬೇಕೋ? ಆಚಾರ್ಯರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು, ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ನಮಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಪಿತರಃ’ — ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇರುವ ತಂದೆಯಂತಿರುವವರದ್ದೇ ರೂಪ ಈ ನಮ್ಮ ಶರೀರವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದಿಂದ ಅವರ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದು ನಾವು ಕ್ರೋಧ ಅಥವಾ ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಆ ತಂದೆಯವರನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಿ?

‘ಪುತ್ರಾಃ’ — ನಮ್ಮ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಪುತ್ರರು ಸರ್ವಥಾ ಪಾಲಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನಮಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದಾಗಲೂ ಅವರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ನಮ್ಮ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

‘ಪಿತಾಮಹಾಃ’ — ಇಂತಹ ಅಜ್ಜಂದಿರು ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಯವರಿಗೂ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿರುವಾಗ, ನಮಗಾಗಿಯಾದರೋ ಪರಮಪೂಜ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಹೊಡೆಯಬಲ್ಲರು, ಕೊಲ್ಲಲೂಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ದುಃಖವಾಗದೆ ಸುಖವಾಗುವಂತಹ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ದೊರೆಯು ವಂತಹ, ಅವರ ಸೇವೆ ಆಗುವಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ನಮ್ಮಿಂದ ಆಗಬೇಕು.

‘ಮಾತುಲಾಃ’ — ನಮ್ಮ ಸೋದರಮಾವಂದಿರು ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವ ತಾಯಂದಿರ ಸಹೋದರರಾಗಿ ದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಾಯಂದಿರಂತೆ ಸಮಾನ ಪೂಜ್ಯ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಶ್ವಶುರಾಃ’ ಈ ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರು ನನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಹೋದರರ ಪತ್ನಿಯರ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರೂ ನಮಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಿ?

‘ಪೌತ್ರೌಃ’ — ನಮ್ಮ ಪುತ್ರರ ಮಕ್ಕಳು (ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು) ಅವರಾದರೋ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಶ್ಯಾಲಾಃ’ — ನಮ್ಮ ಭಾವನೆಂಟರು ನಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರ ಪ್ರಿಯ ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಾದೀತು?

‘ಸಂಬಂಧಿನಃ’ — ಎಷ್ಟು ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾರೋ, ಇವರಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟು ಸಂಬಂಧಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ, ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೋ, ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೇ? ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯದ ಒಡೆಯರಾದರೂ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಉಚಿತವೇ? ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣ ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಪರಿಣಾಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ನಿಹತ್ಯ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ನಃ ಕಾ ಪ್ರೀತಿಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜನಾರ್ದನ ।

ಪಾಪಮೇವಾಶ್ರಯೇದಸ್ಮಾನ್ ಹತ್ವೈತಾನಾತತಾಯಿನಃ ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! (ಈ), ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು, ನಿಹತ್ಯ - ಕೊಂದು, ನಃ- ನಮಗೆ, ಕಾ - ಯಾವ, ಪ್ರೀತಿಃ - ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸ್ಯಾತ್ - ಉಂಟಾದೀತು?, ಏತಾನ್ - ಈ, ಆತತಾಯಿನಃ - ಆತ ತಾಯಿಯರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ, ಅಸ್ಮಾತ್ - ನಮಗೆ, ಪಾಪವ್, ಏವ - ಪಾಪವೇ, ಆಶ್ರಯೇತ್ - ತಟ್ಟೀತು. ॥36॥

ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾದೀತು? ಈ ಆತ ತಾಯಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟೀತು. ॥36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿಹತ್ಯ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ನಃ .... ಹತ್ವೈತಾನಾತತಾಯಿನಃ’ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಯೋಗಿಗಳೂ ಆಗಿರುವ ಬೇರೆ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕೊಂದು ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾದೀತು? ನಾನು ಸಿಟ್ಟಿನ ಹಾಗೂ ಲೋಭದ ಆವೇಶದಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಕೊಂದರೂ, ಆವೇಶ ಶಾಂತವಾದ ಮೇಲೆ ದುಃಖಿಸಬೇಕಾದೀತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ನಾವು ಎಂತಹ ಅನರ್ಥಮಾಡಿದೆವು ಎಂದು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡಬೇಕಾದೀತು. ಕುಟುಂಬದವರ ನೆನಪು ಬಂದಾಗ ಅವರು ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯು ಪದೇ-ಪದೇ ಚುಚ್ಚೀತು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಶೋಕ ಕಾಡುತ್ತಿರಬಹುದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಎಂದಾದರೂ ಸಂತೋಷವಾಗಬಲ್ಲುದೇ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಾವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸಂತೋಷ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ತಟ್ಟುವ ಪಾಪವು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಭಯಂಕರ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟೀತು.

ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವರು, ವಿಷ ಉಣಿಸುವವರು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾದವರು, ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವರು, ಭೂಮಿ (ರಾಜ್ಯ)ಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವರು* ಹೀಗೆ ಆರುಪ್ರಕಾರದ ಆತ ತಾಯಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೆ ಈ ಆರೂ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಅವರು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಲಾಕ್ಷಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸುಡಲು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ವಿಷಉಣಿಸಿ ನೀರಿಗೆ ಎಸೆದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಕಪಟ ದ್ಯೂತದಿಂದ ಅವರು ಪಾಂಡವರ ಧನ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರು. ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಳೆತಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವೆ, ನೀನು ನನ್ನ ದಾಸಿಯಾಗಿರುವೆ’ ಮೊದಲಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹಿರಿದಾದ ಅಪಮಾನಮಾಡಿದ್ದನು. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದನು.

* ಅಗ್ನಿದೋ ಗರದಶ್ಚೈವ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿರ್ಧನಾಪಹಃ ಕ್ಷೇತ್ರದಾರಾಪಹರ್ತಾ ಚ ಷಡೇತೇ ಹ್ಯಾತತಾಯಿನಃ ॥

(ವಸಿಷ್ಠ ಸ್ಮೃತಿ 3/19)

ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವನು, ವಿಷಕೊಡುವವನು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲಲು ತೊಡಗಿರುವವನು, ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಸಿದು ಕೊಳ್ಳುವವನು ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು ಇವರು ಆರೂ ಆತ ತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರ ವಚನಗಳಿಗನುಸಾರ ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷ (ಪಾಪ) ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾತತಾಯಿವಧೇ ದೋಷೋ ಹಂತುರ್ಭವತಿ ಕಶ್ಚನ’ (ಮನುಸ್ಮೃತಿ 8/351) ಆದರೆ ಆತ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೊಲ್ಲುವ ಕ್ರಿಯೆ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಯಾರ ಹಿಂಸೆಯೂ ಮಾಡಬಾರದು — ‘ನ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾ ಭೂತಾನಿ’; ಹಿಂಸಿಸದಿರುವುದು ಪರಮ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ — ‘ಅಹಿಂಸಾ ಪರಮೋಧರ್ಮಃ’.+ ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಕುಟುಂಬದವರ ಹಿಂಸಾ ಕಾರ್ಯ ನಾವು ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು?

+ ಆತ ತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು — ಇದು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಯಾರನ್ನೂ ಹಿಂದಿಸಬೇಡ — ಇದು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದಾದರು ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುತ್ತದೋ ಅದು ೞಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ೞಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವು ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಎರಡರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಬಂದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.

‘‘ಸ್ಮೃತ್ಯೋರ್ವಿರೋಧೇ ನ್ಯಾಯಸ್ತು ಬಲವಾನ್ ವ್ಯವಹಾರತಃ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಾತ್ತು ಬಲವದ್ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಃ॥’’

(ಯಾಜ್ಞವ ವಲ್ಕ್ಯ 2/21)

ಆತತಾಯಿಗಳಾದ್ದರಿಂದ ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೂ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳಾದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ ಏವ ಪಾಪಿಷ್ಠತಮೋ ಯಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಕುಲನಾಶನಮ್’ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಆತತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ನಮಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಾದೀತು? ಅವರಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳು ವುದು, ಅವರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ತನ್ನ ಮಗನೇ ಆತ ತಾಯಿಯಾದರೆ ಅವನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ ಹೊರತು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾದೀತೇ?

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನೌಚಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಹಾ ವಯಂ ಹಂತುಂ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್ ।

ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್ - ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರಾದ (ಈ), ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲಲು, ವಯಮ್ - ನಾವು, ನ, ಅರ್ಹಾಃ - ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಮಾಧವ - ಹೇ ಮಾಧವಾ!, ಸ್ವಜನಮ್- ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಯರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು (ನಾವು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಸುಖಿನಃ, ಸ್ಯಾಮ - ಸುಖಿಗಳಾಗುವೆವು.॥37॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರಾದ ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾವು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಮಾಧವಾ! ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಹೇಗೆ ಸುಖಿಗಳಾಗುವೆವು. ॥37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಹಾ ವಯಂ ಹಂತುಂ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರನ್ ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್’ — ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ (ಮೊದಲನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) ನಾನು ಕುಟುಂಬಿಯ ರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಯುಕ್ತಿಗಳು, ನೆಪಗಳು ಹೇಳಿರುವನೋ, ಎಷ್ಟು ವಿಚಾರ ಪ್ರಕಟಸಿರುವೆನೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಇರುವಾಗ ನಾವು ಇಂತಹ ಅನರ್ಥಕಾರೀ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬಲ್ಲೆವು? ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರಾದ ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ- ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಕಾರ್ಯ ನಮಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮಂತಹ ಸಜ್ಜನರು ಇಂತಹ ಅನುಚಿತ ಕಾರ್ಯ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು.

‘ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ’ — ಹೇ ಮಾಧವಾ! ಈ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದಲೇ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖವಾದರೆ ಸಂತಾಪವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖವಾದೀತು?

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇವರು ನಮ್ಮ ಘನಿಷ್ಟ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಈ ಮಮತಾ ಜನಿತ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಮೋಹವಿರುವಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕ ಅದುಮಲ್ಪಡು ತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ ಅದುಮುವುದರಿಂದ ಮೋಹದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮೋಹವು ಪ್ರಬಲವಾಗುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಸರಿಯಾದ ಅರಿವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ನಿನಗೆ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಸ್ವಜನರಿರುವಂತೆ, ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೂ ನೀವು ಸ್ವಜನ ರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಸ್ವಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀನಾದರೋ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಲೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಗಳು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ ಮಾತೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ — ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇ ನ ಪಶ್ಯಂತಿ ಲೋಭೋಪಹತಚೇತಸಃ ।

ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಮಿತ್ರದೋಹೇ ಚ ಪಾತಕಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಕಥಂ ನ ಜ್ಞೇಯಮಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಾಪಾದಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತಿತುಮ್ ।

ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿರ್ಜನಾರ್ದನ ॥

ಯದ್ಯಪಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಲೋಭೋಪಹತಚೇತಸಃ - ಲೋಭದ ಕಾರಣ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಗಳು ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದಂತಹ, ಏತೇ - ಈ (ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು), ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಮ್ - ಕುಲದ ನಾಶ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ,
ದೋಷಮ್ - ದೋಷವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೆ - ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ,
ಪಾತಕಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ನ, ಪಶ್ಯಂತಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೂ), ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ!, ಕುಲಕ್ಷಯ ಕೃತಮ್- ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ದೋಷಮ್ - ದೋಷವನ್ನು, ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿಃ - ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ,
ಅಸ್ಮಾಭಿಃ- ನಾವುಗಳು, ಪಾಪಾತ್ - ಪಾಪದಿಂದ, ನಿವರ್ತಿತುಮ್ - ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ವಿಚಾರವನ್ನು,
ಕಥಮ್ - ಏಕೆ, ನ - ಮಾಡಬಾರದು? ॥38, 39॥

ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಭದ ಕಾರಣ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಗಳು ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದಂತಹ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಕುಲನಾಶ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಕುಲನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ನಾವುಗಳು ಪಾಪದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬಾರದು? ॥38, 39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇ ನ ಪಶ್ಯಂತಿ ... ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೇ ಚ ಪಾತಕಮ್’ — ಇಷ್ಟು ದೊರಕಿದರೆ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಿಗಲಿ, ಹೀಗೆಯೇ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರಲಿ, ಹೀಗೆ, ಹಣ, ಜಮೀನು, ಮನೆ, ಆದರ, ಪ್ರಶಂಸೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕುರಿತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವೃತ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಲೋಭ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಲೋಭ ವೃತ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಅಳಿದು ಹೋಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು — ಯಾವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೊರಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಕುಟುಂಬಿಗಳ ನಾಶಮಾಡಲು ಹೊರಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಆ ರಾಜ್ಯವು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದಿನವಿದ್ದೀತು ಮತ್ತು ನಾವು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದಿನ ಇರುವೆವು? ನಾವಿರುವಾಗಲೇ ಈ ರಾಜ್ಯ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾದೀತು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವು ಇರುವಾಗಲೇ ನಮ್ಮ ಶರೀರಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು? ಎಂಬ ವಿಚಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಯೋಗದ ಸುಖ ಎಷ್ಟು ಪಡೆಯುವನೋ, ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವು ಅಷ್ಟೇ ಅವನಿಗೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಆಗದಷ್ಟು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಲೋಭವು ಹರಡಿದ ಕಾರಣ ಇವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವೇ — ರಾಜ್ಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯಂಕರ ಪಾಪವು ಇವರಿಗೆ ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ.

ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಮಯ, ಸಂಪತ್ತು, ಶಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಚಿಂತೆಗಳು, ಆಪತ್ತುಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ದ್ರುಪದ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರು ಬಾಲ್ಯ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಸ್ನೇಹಿತರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ವೈಮನಸ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮನೋಮಾಲಿನ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಮತಭೇದಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಮತ ಭೇದದಿಂದ ವೈರಭಾವ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರುಪದನು ಒಂದು ದಿನ ದ್ರೋಣರ ಅಪಮಾನ ಗೈದು ಆ ಮಿತ್ರತೆಗೆ ಅಪಚಾರಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ರಾಜಾದ್ರುಪದ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರಲ್ಲಿ ವೈರಭಾವ ಉಂಟಾಯಿತು. ತನ್ನ ಅಪಮಾನದ ಸೇಡುತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕ ರಾಜಾದ್ರುಪದನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವನ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯ ವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರುಪದನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ನಾಶಮಾಡಲು ಒಂದು ಯಜ್ಞಮಾಡಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಇವರನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡನು. ಈ ರೀತಿ ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ವೈರಭಾವ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರ ಪಾಪವಾದೀತು, ಈ ಕಡೆಗೆ ಕೌರವಾದಿ ಗಳು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈಗ ನಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಿರುವ, ಆ ವಸ್ತು ಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ನಾವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬದುಕಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರಕಿ, ಅಗಲಿದಾಗ ಅವುಗಳ ಅಭಾವದ ದುಃಖ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದು ಎಷ್ಟು ದುಃಖದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಮೊದಲು ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವವಿದ್ದಾಗ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವ ಈಗ ಇದೆಯೋ ಅವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ದೊರಕಿದ ಮೇಲೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅಭಾವವೇ ಆದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರಕುವ ಮೊದಲಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ನಮ್ಮದಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕೇವಲ ಪರಿಶ್ರಮವೇ ಮಡಿಲಿಗೆ ಬಿತ್ತು, ದುಃಖವೇ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸುಖವು ಕೇವಲ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ಆಗಿತ್ತು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಲೋಭರೂಪೀ ದೋಷವು ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸುಖವೇ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹುದೇ ಮೋಹರೂಪೀ ದೋಷವಿಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕುಟುಂಬದವರಿಂದ ಸುಖವೇ ಆಗಲಾರದು. ಆಸೆಯೆಂಬ ದೋಷವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಂಗ್ರಹದ ಸುಖವೇ ಆಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಖವು ಯಾವುದಾದರೂ ದೋಷ ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖವು ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಇಂತಹ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಲೋಭವು ಅವರ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ಕಥಂ ನ ಜ್ಞೇಯಮಸ್ಮಾಭಿಃ ... ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿರ್ಜನಾರ್ದನ’— ಒಂದು ವೇಳೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಕುಲಕ್ಷಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ನಾವುಗಳು ಕುಲಕ್ಷಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನೋಡಲೇಬೇಕು (ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದೆ ನಲವತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಮಾಡುವನು); ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಕುಲಕ್ಷಯದಿಂದ ಆಗುವ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೋಹ, ವೈರ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಆಗುವ ಪಾಪವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ಆ ಮಿತ್ರರು ನಮಗೆ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟರೂ ಆ ದುಃಖವು ನಮಗೆ ಅನಿಷ್ಟಕಾರಕವಲ್ಲ. ಕಾರಣ ದುಃಖದಿಂದಾದರೋ ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನಪಾಪಗಳ ನಾಶವೇ ಆದೀತು, ನಮ್ಮ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಆದೀತು. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದ್ರೋಹ-ವೈರಭಾವವಿದ್ದರೆ ಅದು ಸತ್ತನಂತರವೂ ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದೀತು ಮತ್ತು ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ನಮಗೆ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೀತು. ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಪತನವೇ ಆದೀತು. ಇಂತಹ ಅನರ್ಥ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರ ರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಏಕೆ ವಿಚಾರಮಾಡಬಾರದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಚಾರಗೈದು ನಾವು ಈ ಪಾಪದಿಂದ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಬದುಕುಳಿಯಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಲೋಭದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹ (ಮೋಹ)ದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳ ಕಡೆಗೆ ಇರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ದೋಷಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ವೆಂಬ ನಿಯಮವಿದೆ. ಬದಲಿಗೆ ಇವರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದೋಷವಿದೆ ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದೋಷವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ದೋಷವಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದಾದರು ಬೇರೆ ದೋಷವಿರಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಬೇರೆ ದೋಷವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬೇರೆ ಯವರ ದೋಷವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಒಂದು ದೋಷವೇ ಆಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದು ಈ ಎರಡೂ ದೋಷಗಳು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಜುನ ನಿಗೂ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಅಭಿಮಾನವಾಗುತ್ತಿದೆ. (ಒಳ್ಳೆಯ ತನದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದೋಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮೋಹರೂಪೀ ದೋಷಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಕುಲದ ಕ್ಷಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾವು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಆ ದೋಷಗಳು ಯಾವುವು? ಆ ದೋಷಗಳ ಪರಂಪರೆಯು ಮುಂದಿನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ಕುಲಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ ।

ಧರ್ಮೇ ನಷ್ಟೇ ಕುಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧರ್ಮೋಭಿಭವತ್ಯುತ ॥

ಕುಲಕ್ಷಯೇ - ಕುಲದ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ, ಸನಾತನಾಃ - ಸದಾಕಾಲ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ, ಕುಲಧರ್ಮಾಃ - ಕುಲಧರ್ಮಗಳು, ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ - ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಉತ - ಮತ್ತು, ಧರ್ಮೇ - ಧರ್ಮದ, ನಷ್ಟೇ - ನಾಶವಾದಾಗ (ಉಳಿದಿರುವ), ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕುಲಮ್ - ಕುಲವನ್ನು, ಅಧರ್ಮಃ - ಅಧರ್ಮವು, ಅಭಿಭವತಿ - ಅದುಮಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಕುಲಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಸದಾಕಾಲ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ನಾಶವಾದಾಗ ಉಳಿದಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಕುಲವನ್ನು ಅಧರ್ಮವು ಅದುಮಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕುಲಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ’ — ಯುದ್ಧವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಲ(ವಂಶ)ದ ಕ್ಷಯ (ಹ್ರಾಸ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಲವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗಿನಿಂದ ಕುಲದ ಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕುಲದ ಪವಿತ್ರಪರಂಪರೆ, ಪವಿತ್ರರೀತಿ ಗಳು, ಮರ್ಯಾದೆಗಳೂ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಕುಲದ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಸದಾಕಾಲ ಕುಲ ದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಧರ್ಮವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮದ ಸಮಯ, ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಸಮಯ, ವಿವಾಹದ ಸಮಯ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಂತರ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಾವ-ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪವಿತ್ರ ರೀತಿ-ರಿವಾಜುಗಳು, ಜೀವಿತ ಮತ್ತು ಮೃತಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ ಕುಲದ ನಾಶವಾದಾಗ ಕುಲದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುವ ಧರ್ಮಗಳು ಯಾರ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುವವು?

‘ಧರ್ಮೇ ನಷ್ಟೇ ಕುಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧರ್ಮೋಭಿಭವತ್ಯುತ’ — ಕುಲದ ಪವಿತ್ರ ಮರ್ಯಾದೆಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಗಳು ನಷ್ಟವಾದಾಗ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಧರ್ಮವು ಸಮಸ್ತ ಕುಲವನ್ನು ಅದುಮಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲವನ್ನು ಧರ್ಮವು ಆವರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಕುಲವೇ ನಾಶವಾದಾಗ ಕುಲವು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆಗ ಅಧರ್ಮವು ಯಾವುದನ್ನು ಅದಮಿಬಿಡುವುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಕಾದಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಪುರುಷರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕಾದಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲದ ಬಾಲಕ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಅಧರ್ಮವು ಅದುಮಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ-ಶಾಸ್ತ್ರ ವ್ಯವಹಾರಾದಿಗಳ ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥ ಮತ್ತು ಅನುಭವೀ ಪುರುಷರು ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವವರು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವರು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮರ್ಯಾದೆಯ, ವ್ಯವಹಾರದ ಜ್ಞಾನ ಆಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಮಾಡಲೇಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ಕ್ರಷ್ಣ ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ ಕುಲಸ್ತ್ರಿಯಃ ।

ಸ್ತ್ರೀಷು ದುಷ್ಟಾಸು ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಜಾಯತೇ ವರ್ಣಸಂಕರಃ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಅಧರ್ಮಾಭಭಿವಾತ್ - ಅಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ, ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯಃ - ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು,
ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ - ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ - ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯಾ, ಸ್ತ್ರೀಷು - ಸ್ತ್ರೀಯರು, ದುಷ್ಟಾಸು - ದೂಷಿತರಾದಾಗ, ವರ್ಣಸಂಕರಃ - ವರ್ಣಸಂಕರವು, ಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥41॥

ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಅಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯಾ! ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾದಾಗ ವರ್ಣಸಂಕರವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥41॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯಃ’ — ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ದವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ಬೆಳೆದಾಗ ಆಚರಣೆಗಳು ಅಶುದ್ಧವಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಮಸೀ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಮಸೀ ಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದೂ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ದವಾದ ಮಾತುಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಿಯ ರಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಸ್ತ್ರೀಷು ದುಷ್ಟಾಸು ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಜಾಯತೇ ವರ್ಣ ಸಂಕರಃ’ — ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾದ ಮೇಲೆ ವರ್ಣಸಂಕರವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.* ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಇಬ್ಬರೂ ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಾಗಿ ಅವರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂತಾನವನ್ನು ವರ್ಣಸಂಕರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಧರ್ಮಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದಕ್ಕೆ ‘ಸಂಕರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ ಆಗದಿದ್ದಾಗ ಧರ್ಮಸಂಕರ, ವರ್ಣಸಂಕರ, ಜಾತಿಸಂಕರ, ಕುಲಸಂಕರ, ವೇಷಸಂಕರ, ಭಾಷಾಸಂಕರ, ಆಹಾರಸಂಕರ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಸಂಕರದೋಷಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣ’ನೆಂದು ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು — ನೀನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವವನಾದ ಕಾರಣ ‘ಕೃಷ್ಣ’ನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ನೀನು ನಮ್ಮ ಕುಲವನ್ನು ಯಾವ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಎತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ’ ಸಂಭೋದನೆಯ ಭಾವವು — ನೀನು ವೃಷ್ಣಿ ವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ ಕಾರಣ ‘ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ’ನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಕುಲ (ವಂಶ)ದ ನಾಶವಾದಾಗ ನಮ್ಮ ವಂಶಜರು ಯಾವ ಕುಲದವರೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಲದ ನಾಶ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಸಂಕರೋ ನರಕಾಯೈವ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ಕುಲಸ್ಯ ಚ ।

ಪತಂತಿ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕಕ್ರಿಯಾಃ ॥

ಸಂಕರಃ - ವರ್ಣಸಂಕರನು, ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ - ಕುಲಘಾತಿಯರನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕುಲಸ್ಯ - ಕುಲವನ್ನು, ನರಕಾಯ, ಏವ - ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವವನೇ (ಆಗುತ್ತಾನೆ), ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕ ಕ್ರಿಯಾಃ - ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಗಳು ಸಿಗದಿವುದರಿಂದ, ಏಷಾಮ್ - ಈ (ಕುಲಘಾತಿಗಳ), ಪಿತರಃ - ಪಿತೃಗಳು, ಹಿ - ಕೂಡ (ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ), ಪತಂತಿ - ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥42॥

ವರ್ಣಸಂಕರನು ಕುಲಘಾತಿಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಕುಲವನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವವನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಗಳು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಕುಲಘಾತಿಗಳ ಪಿತೃಗಳು ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥42॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಂಕರೋ ನರಕಾಯೈವ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ಕುಲಸ್ಯ ಚ’ — ವರ್ಣಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವರ್ಣಸಂಕರ (ಸಂತಾನ) ದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಮರ್ಯಾದೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಹುಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಂತದ ಕುಲಧರ್ಮ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಕುಲಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕುಲ ಮರ್ಯಾದೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಲದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ‘ಕುಲಘಾತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಣಸಂಕರನು ಇಂತಹ ಕುಲಘಾತಿಗಳನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಕುಲಘಾತಿಯರನ್ನೇ ಅಲ್ಲ, ಕುಲಪರಂಪರೆ ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲವನ್ನೇ ಅವನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಪತಂತಿ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕ ಕ್ರಿಯಾಃ’— ಯಾರು ಕುಲದ ನಾಶ ಮಾಡಿರುವರೋ, ಅಂತಹ ಕುಲಘಾತಿಗಳ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ವರ್ಣಸಂಕರನ ಮೂಲಕ ಪಿಂಡ-ನೀರು (ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣ)ಗಳು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪಿಂಡ — ನೀರು ಸಿಗುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವರು ಆ ಪುಣ್ಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪಿಂಡೋದಕವು ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಸ್ಥಿತಿ ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ — ತರ್ಪಣವು ಸಿಗದಿರುವ ಕಾರಣ — ವರ್ಣಸಂಕರನಿಗೆ ಪೂರ್ವಜರ ಕುರಿತು ಆದರ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳ ಶ್ರಾದ್ಧ- ತರ್ಪಣಮಾಡುವ ಭಾವನೇಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಲೋಕರೂಢಿಯಂತೆ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣವನ್ನು ನೀಡಿದರೂ ಕೂಡ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಆ ಪಿಂಡ — ನೀರು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಆದರ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ಪಿಂಡೋದಕ ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ‘ಆಜಾನ’ ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ‘ಮರ್ತ್ಯ’ ಪಿತೃಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಪಿತೃಲೋಕದಲ್ಲಿ ರುವ ಪಿತೃಳು ‘ಆಜಾನ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಸತ್ತು ಹೋದ ಪಿತೃಗಳು ‘ಮರ್ತ್ಯ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರಾದ್ಧ- ತರ್ಪಣ ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಮರ್ತ್ಯ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಾರು ಕುಟುಂಬದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡಿವರೋ ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣದ ಆಸೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವರೋ ಆ ಮರ್ತ್ಯ ಪಿತೃಗಳದ್ದೇ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.’

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ದೋಷೈರೇತೈಃ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕೈಃ ।

ಉತ್ಸಾದ್ಯಂತೇ ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ ಕುಲಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಾ ॥

ಏತೈಃ - ಈ, ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕೈಃ - ವರ್ಣಸಂಕರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ, ದೋಷೈಃ - ದೋಷಗಳಿಂದ, ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ - ಕುಲಘಾತಿಯರ, ಶಾಶ್ವತಾಃ - ಹಿಂದಿನಿಂದ ನಡೆದುಬಂದ, ಕುಲಧಮಾಃ - ಕುಲಧರ್ಮಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ - ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು, ಉತ್ಸಾಂದ್ಯಂತೇ - ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥43॥

ಈ ವರ್ಣಸಂಕರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕುಲಘಾತಿಯರ ಹಿಂದಿನಿಂದ ನಡೆದಬಂದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೋಷೈರೇತೈಃ ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ ........ ಕುಲಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಾಃ’ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಲದ ನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಕುಲದ ಜೊತೆಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕುಲ ಧರ್ಮಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಕುಲಧರ್ಮಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ದಿಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುವುದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಈ ವರ್ಣಸಂಕರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ದೋಷ ಗಳಿಂದ ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವವರ ಜಾತಿಧರ್ಮ (ವರ್ಣ ಧರ್ಮ)ಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಕುಲಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಧರ್ಮವೆಂದರೇನು? ಒಂದೇ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕುಲದ ತನ್ನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪರಂಪರೆ ಗಳಿವೆ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮರ್ಯಾದೆಗಳಿವೆ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಚರಣೆಗಳಿವೆ, ಅವೆಲ್ಲವು ಆ ಕುಲದ ‘ಕುಲಧರ್ಮ’ವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವವು. ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕುಲಗಳ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ವರ್ಣಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವವು. ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾಗಿವೆ. ಈ ಕುಲಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಜನಾರ್ದನ ।

ನರಕೇನಿಯತಂ ವಾಸೋ ಭವತೀತ್ಯನುಶುಶ್ರುಮ ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ!, ಉತ್ಪನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಮ್ - ಯಾರ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ - (ಆ) ಮನುಷ್ಯರು, ವಾಸಃ - ವಾಸವು, ಅನಿಯತಮ್ - ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ, ನರಕೆ - ನರಕಗಳಲ್ಲಿ,
ಭವತಿ- ಇರುತ್ತದೆ, ಇತಿ - ಎಂದು (ನಾವು), ಅನುಶುಶ್ರುಮ - ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥44॥

ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಯಾರ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಸವು ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥44॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಮ್ ............... ಅನುಶುಶ್ರಮ’* — ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ವಿವೇಕ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರಲು, ಒಳ್ಳೆಯವಾಗಿಸಲು ಅಥವಾ ಕೆಡಿಸಲು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನು ಸದಾಕಾಲ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖಭೋಗ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆಚರಣೆಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಲದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಆಗತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿಂದೆ, ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗತಿ, ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದವರೆಗೆ ನರಕಗಳ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಾವು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಹಿರಿಯರಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ.

* ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾದ ಕಾರಣವೇ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಶುಶ್ರುಮ ಪರೋಕ್ಷ ಲಿಟ್’ದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

‘ಮನುಷ್ಕಾಣಾಮ್’ — ಪದದಲ್ಲಿ ಕುಲಘಾತಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಕುಲದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಸಮಾವೇಶ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾದ ಕುಲಘಾತಿಯರ ಪಿತೃಗಳ, ತನ್ನ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟುವ ವಂಶದ ಸಮಾವೇಶವೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯುದ್ಧದಿಂದಾಗುವ ಅನರ್ಥಪರಂಪರೆಯ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಏನಾಯಿತು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ಅಹೋ ಬತ ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಂ ವ್ಯವಸಿತಾ ವಯಮ್ ।

ಯದ್ರಾಜ್ಯಸುಖಲೋಭೇನ ಹಂತುಂ ಸ್ವಜನಮುದ್ಯತಾಃ ॥

ವಯಮ್ - ನಾವುಗಳು, ಯತ್ - ಯಾವ, ರಾಜ್ಯ ಸುಖಲೋಭೇನ - ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ, ಸ್ವಜನಮ್- ನಮ್ಮ ಸ್ವಜನರನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲಲು, ಉದ್ಯತಾಃ - ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದು, ಮಹತ್ಪಾಪಮ್ - ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡಲು, ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದೆವಲ್ಲಾ!, ಅಹೋ, ಬತ - ಇದು ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮತ್ತು ಖೇದದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥45॥

ನಾವುಗಳು ಯಾವ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ನಮ್ಮ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದು, ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿದ್ದೆವಲ್ಲ! ಇದು ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಖೇದದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥45॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಹೋ ಬತ .... ಸ್ವಜನಮುದ್ಯತಾ’ — ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ದುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲ. ಇವರಿಗೆ ಲೋಭವು ತಲೆಗೇರಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾದರೆ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವಾದರೋ ಧರ್ಮ — ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದರೂ ಏನೂ ಅರಿಯದ ಜನರಂತೆ ನಾವುಗಳು ಭಾರೀದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯ-ವಿಚಾರಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೆವಲ್ಲ! ಇದು ನಮಗೆ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮತ್ತು ಖೇದ (ದುಃಖ)ದ ಮಾತಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು, ಕೇಳಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು, ಹಿರಿಯ ರಿಂದ ಕಲಿತುದನ್ನು, ನಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಗೈದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅನಾದರಮಾಡಿ, ಇಂದು ನಾವು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪಾಪಮಾಡಲು ವಿಚಾರಮಾಡಿದ್ದೇವಲ್ಲ — ಇದು ಭಾರೀದೊಡ್ಡ ಪಾಪವಾಗಿದೆ — ‘ಮಹತ್ಪಾಪಮ್’.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಹೋ’ ಮತ್ತು ‘ಬತ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಅಹೋ’ ಪದವು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಿಂದ ಆಗುವ ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆ ಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಾವು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವ ಗಟ್ಟಿ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿದ್ದೆವಲ್ಲ! ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು ‘ಬತ’ ಪದವು ಖೇದದ, ದುಃಖದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನ ಉಳಿಯುವ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾದುದು ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ.

ಪಾಪಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ದರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯದ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಜಯವಾದರೆ ರಾಜ್ಯ, ವೈಭವ ಸಿಗಬಹುದು, ನಮ್ಮ ಆದರ ಸತ್ಕಾರವಾದೀತು, ನಮ್ಮ ಮಹತ್ವ ಬೆಳೆದೀತು, ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದೀತು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞೆ ನಡೆದೀತು, ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಧನವಿರುವುದರಿಂದ ನಾವು ಮನಬಂದಂತೆ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವೆವು, ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವೆವು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭ ಆವರಿಸಿದೆ. ಅದು ನಮ್ಮಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ತಮ್ಮ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳ, ತಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಆದರ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಹಿರಿಯರು ಮೊದಲಾದವರ ಆಜ್ಞೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳ ಅನಾದರ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಹಿರಿಯರ ಮತ್ತು ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ ಉತ್ತಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರನು. ತನ್ನ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಅನಾದರ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರದಿಂದ ತಡೆಯುವವರಾರು? ಹೀಗೆಯೇ ನಾವೂ ಕೂಡ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಆದರ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅನರ್ಥಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಯಾರು ತಡೆಯಬಲ್ಲರು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಡೆಗಿದೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ದೋಷಿ ಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ದೂರಸರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೋಷ ಯಾವುದು ಇದರ ಕಡೆಗೆ ಅರ್ಜುನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ, ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ, ಕಾಮನೆಯೇ ದೋಷವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗದಿರುವ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಖೇದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರಶೀಲ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಶೂರ-ವೀರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ, ಕುಲಕ್ಷಯದ ದೋಷದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದ ಪಾತಕದಲ್ಲಿ ಲೋಭವನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನು; ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯೂ ತಾನೂ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಪಾಪವುಂಟಾಗಲು ಲೋಭವನ್ನೇ ಹೇತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಅರ್ಜುನನು — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಿದನು? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಇಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗು ವುದಕ್ಕೆ ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇವಲ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಲೋಭವೇ ಹೇತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಕೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. (3/2) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಯಾರು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಲ್ಲಿ (3/36) ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ತವ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’

ಸಂಬಂಧ — ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಖೇದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನೆಪಗಳ ಕೊನೆಯ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ಯದಿ ಮಾಮಪ್ರತೀಕಾರಮಶಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ ।

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾ ರಣೇ ಹನ್ಯುಸ್ತನ್ಮೇ ಕ್ಷೇಮತರಂ ಭವೇತ್ ॥

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷಪಾತಿ ಜನರು, ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ - ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ರಣೇ- ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಅಪ್ರತಿಕಾರಮ್ - ಇದಿರಿಸದೆ ಇರುವ, ಅಶಸ್ತ್ರಮ್ - (ಹಾಗೂ) ಶಸ್ತ್ರರಹಿನಾದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯದಿ- ಒಂದು ವೇಳೆ, ಹನ್ಯುಃ - ಕೊಂದರೂ, ತತ್ - ಅದು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಕ್ಷೇಮತರಮ್ - ತುಂಬಾ ಹಿತಕಾರಕ, ಭವೇತ್- ಆದೀತು.॥46॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷಪಾತಿ ಜನರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಇದಿರಿಸದೇ ಇರುವ ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೊಂದರೂ ಅದು ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಹಿತಕರವೇ ಆದೀತು. ॥46॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಿ ಮಾಮ್ ..... ಕ್ಷೇಮತರಂಭವೇತ್’ — ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತನಾದರೆ ಕದಾಚಿತ್ ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದಾರು, ಕಾರಣ — ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಇವರುಗಳು ಯಾಕೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವರು? ಆದರೂ ಕದಾಚಿತ್ ‘ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಮ್ಮ ದಾರಿಯ ಮುಳ್ಳು ಹೊರಟುಹೋಗಲೀ, ವೈರಿಯು ಮುಗಿದುಹೋಗಲೀ, ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿರುವ ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳು, ಇದಿರಿಸದೆ ಇರುವ; ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರ ರಹಿತನಾದ ನನ್ನನು ಕೊಂದೇ ಬಿಟ್ಟರೂ, ಅವರ ಆ ಕೊಲ್ಲುವಿಕೆಯು ನನಗಾಗಿ ಹಿತಕರವೇ ಆದೀತು. ಕಾರಣ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಂದು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದುದರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾದರೂ ಆದೀತು. ಆ ಪಾಪ ದಿಂದ ನಾನು ಶುದ್ಧನಾದೇನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿದೇನು ಮತ್ತು ಕುಲದ ನಾಶವು ಆಗಲಾರದು.’

[ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ವರ್ಣಸುವ ವಿಷಯದ ಪ್ರಭಾವವು ಸ್ವತಃ ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಕೂಡಾ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮಾತಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಈಗ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಷ್ಟು ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ-ಮಾತಾಡುತ್ತ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕುಳಿತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಯೋಚಿಸಿದ; ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಾಡುವ ಆವೇಶ ಹೊರಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಮಾತಾಡುತ್ತೇನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮಾತಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳಲಿ. ಒಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ಲೋಕವು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿರಲಿ. ಆಗ ನನ್ನ ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ.]

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮುಳುಗಿಹೋದ ನಿವೃತ್ತನಾಗು ವುದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿಹೋದ ಜನರು, ಅವನ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಾರು. ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಇದರ ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ, ಆ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವರು. ಅದರಿಂದ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ಮಾತುಗಳು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹವಿದೆ. ಹಾಗೂ ಆ ಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡ ಅವನು ಧರ್ಮದ — ಸಾಧುಗಳ ಉತ್ತಮವಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿ ದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹವಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತುಗಳು ಸರಿ ಎಂದು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಕಡೆಗೆ ಇದೆ. ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗೆ ಆದೀತು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಈ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅವರು (ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಜನರು) ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಿಸಲಾರರು. ಬದಲಿಗೆ, ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದ ಉಳಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ್ದು ಸರಿಯಲ್ಲ ವೆಂದು ತಿಳಿದಾರು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸದೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧವಾದರೋ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ವಿಚಾರವಾದರೋ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿತ್ತು; ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗಿದ್ದ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಆಮಂತ್ರಣ ಕೊಟ್ಟು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಆದರೆ ಆ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅನಿಷ್ಟಕಾರಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದ. ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ದೂರವುಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸದಿರುವುದು ನಿನ್ನ ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ

ಯಾರೋ ಬದರೀನಾರಾಯಣ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿ ದ್ದರು. ಆದರೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ ಆಯಿತು. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ದಕ್ಷಿಣವನ್ನು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ. ಅದರಿಂದ ಬದರೀ ನಾರಾಯಣನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯದೆ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ನಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಇದಿರುಗಡೆಯಂದ ಬಂದ ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕೇಳಿದ, ಅಯ್ಯಾ! ಯಾವ ಕಡೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೀರಿ? ಅವರೆಂದರು — ಬದರೀನಾರಾಯಣಕ್ಕೆ! ಆಗ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹೇಳಿದ — ಅಯ್ಯಾ! ಬದರೀನಾರಾಯಣ ಈ ಕಡೆಗಿಲ್ಲ, ಆ ಕಡೆಗಿದೆ. ನೀನಾದರೋ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗ್ತಾ ಇದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅವನಿಗೆ ಬದರೀನಾರಾಯಣಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವವನಲ್ಲವಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ದಿಕ್ಕಿನ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗ ತೋರಿಸುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜನನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಸರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸಿಲ್ಲ.

ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ (ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ 2/9) ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನು ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡು ವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು ತ್ತೇನೆ. ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. (‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ 18/73) ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಈ ವಚನದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿದ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯುದ್ಧವಾಗುವುದು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿ ಇತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದೇ ಹೋಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಯಾರೂ ತಪ್ಪಿಸಲಾರರು. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನು ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಬೆಳೆದಿರುವ ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಈ ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಯೋಧರು ಯಾರೂ ಬದುಕಲಾರರು.’ (11/32) ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ನರಸಂಹಾರ ಆವಶ್ಯಂಭಾವಿ ಆಗುವುದೇ ಇತ್ತು. ಈ ನರಸಂಹಾರವು ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೆ ಇದ್ದರೂ, ಯಾವ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಹಿತ ಐವರೂ ಸಹೋದರರು ವಿವಾಹಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ವೀಕಾರಮಾಡಿದ್ದನೋ ಆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಾದರೋ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವನು. ಭೀಮಸೇನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಎಂದೂ ಹಿಂದೆಸರಿಯಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕೌರವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಮಾಡಿದ್ದನು. ದ್ರೌಪದಿಯಾದರೋ ತನ್ನ ಪತಿಗಳಾದವರು (ಪಾಂಡವರು) ಕೌರವರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ತಂದೆ (ದ್ರುಪದ) ತಮ್ಮ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಐವರು ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗೂ ಅಭಿಮನ್ಯು ಕೌರವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು.* ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.

* ಯದಿ ಭೀಮಾರ್ಜುನೌ ಕೃಷ್ಣ ಕೃಪಣೌ ಸಂಧಿಕಾಮುಕೌ ಪಿತಾ ಮೇ ಯೋತ್ಸ್ಯತೇ ವೃದ್ಧಃ ಸಹ ಪುತ್ರೈರ್ಮಹಾರಥೈಃ॥

ಪಂಚ ಚೈವ ಮಹಾವೀರ್ಯಾಃ ಪುತ್ರಾ ಮೇ ಮದುಸೂದನ ಅಭಿಮನ್ಯುಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಯೋತ್ಸ್ಯಂತೇ ಕುರುಭಿಃ ಸಹ॥

(ಮಹಾಭಾರತ — ಉದ್ಯೋಗ — 82/37, 38)

ಭವಿತವ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಕೈಯಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ತನ್ನ ಪತನವನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಉಪದೇಶಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ಆಜ್ಞೆಗನು ಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಎಂದೂ ಚ್ಯುತರಾಗಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ವಾದ-ವಿವಾದಗಳ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾರ್ಜನಃ ಸಂಖ್ಯೇ ರಥೋಪಸ್ಥ ಉಪಾವಿಶತ್ ।

ವಿಸೃಜ್ಯ ಸಶರಂ ಚಾಪಂ ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ ॥

ಏವಮ್ - ಹೀಗೆ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ - ಶೋಕಾಕುಲ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ಅರ್ಜುನಃ - ಅರ್ಜುನನು, ಸಶರಮ್ - ಬಾಣಸಹಿತ, ಚಾಪಮ್ - ಧನುಸ್ಸನ್ನು, ವಿಸೃಸ್ಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸಂಖ್ಯೇ - ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ರಥೋಪಸ್ಥೇ - ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಉಪವಿಶತ್ - ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥47॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶೋಕಾಕುಲ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಅರ್ಜುನನು ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥47॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾರ್ಜುನಃ ......... ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನ ಮಾನಸಃ’ — ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬ ದವರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ ಮೊದಲಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಳಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೆ ಇರುವ ನಿರ್ಣಯ ವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಯಾವ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದನೋ, ಅದೇ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಎಡಗೈಯಿಂದ ಗಾಂಢೀವ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಬಲಗೈಯಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಇರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಎಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲೇ ಶೋಕಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಕುಳಿತು ಬಿಟ್ಟನು.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಇಂತಹ ಶೋಕಾಕುಲ ಅವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗಲು ಭಗವಂತನು ಭೀಷ್ಮ-ದ್ರೋಣರ ಮುಂದೆಯೇ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದುದು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರತವಾದುದೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಆಗಿದೆ. ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರವಾದ ಬಳಿಕ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವರು. ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟದ ಮಾತೇ ಆಗಿದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಾದರೋ ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಈ ನಷ್ಟದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಟ್ಟು ನಾವು ಇಂತಹ ಪಾಪದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಲೇಬೇಕು. ನಾವುಗಳು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದಲೋಭದಿಂದ ಕುಲದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ನಾವು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪನ್ನು ಮಾಡಿದೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೆ ಇರುವ ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇದಿರು ನಿಂತಿರುವ ಈ ಯೋಧರು ಕೊಂದೇಬಿಟ್ಟರೂ ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಹಿತವೇ ಆದೀತು. ಈ ರೀತಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೋಹವು ಆವರಿಸಿದ ಕಾರಣ, ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಪರತನಾಗಲು ಹಾಗೂ ತಾನು ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಹಿತವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮೋಹದ ಕಾರಣ, ಧನುಸ್ಸು — ಬಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ವಿಷಾದಮಗ್ನನಾಗಿ ಕುಳಿತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕಲನಾಗಿರು ವುದು ಮೋಹದ್ದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗೋನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಧ್ಯಾಯಃ ॥1॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗವೆಂಬ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥1॥

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುಷ್ಟಿಕೆಯನ್ನು ಬರೆದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಓಂ-ತತ್-ಸತ್* ಇವು ಮೂರೂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪವಿತ್ರ ನಾಮಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಮಾತ್ರ ಜೀವರ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡುವಂತವುಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ-- ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅಂಗ ವೈಗುಣ್ಯವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುವಾಗ ಶ್ಲೋಕ, ಪದ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುವ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡುವುದಾಗಿ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದ ಜ್ಞಾಪಕ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಓಂತತ್ಸತ್’ ನ ಉಚ್ಛಾರಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

* ನೋಡಿರಿ — ಗೀತಾ — ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ.

ಮಹರ್ಷಿವೇದವ್ಯಾಸರಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಓಂ’ ಉಚ್ಛಾರಣೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ರಚನೆಯ ಅಂಗ- ವೈಗುಣ್ಯವು ಇಲ್ಲವಾಗಲಿ. ‘ತತ್’ ಉಚ್ಛಾರಣೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ನನ್ನ ರಚನೆಯು ‘ಸತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿನಾಶೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂಥಹುದಾಗಲಿ. ‘ಇತಿ’ ಸಾಕು! ನನಗೆ ಇದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಶ್ರೀಮತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ವಾದುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಐಶ್ವರ್ಯ — ಧರ್ಮ-ಯಶ-ಶ್ರೀ-ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಆರು ‘ಭಗ’ ಗಳು ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಶ್ರೀಮತ್ ಭಗವತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಉನ್ಮತ್ತನಾದಾಗ ಆನಂದ ಮಗ್ನನಾದಾಗ ಅವನ ಮುಖದಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ಹಾಡು (ಗೀತ) ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಆನಂದದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಗೀತಾ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣದ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಗೀತಮ್’ ಎಂದಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೂ ಉಪನಿಷತ್ ಸ್ವರೂಪ ವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಶಬ್ದ ‘ಗೀತಾ’ ಎಂದೇ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರತತ್ತ್ವ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ವಾಣಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಉಪನಿಷದ್-ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಉಪನಿಷದ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ವರ್ಣ — ಆಶ್ರಮ — ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರಹವಿರಿಸದೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂಥ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ಯೆಯಾದ ಕಾರಣ, ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ’ ಎಂದಿದೆ.

ಈ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾರೂಪೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ — ಜ್ಞಾನಯೋಗ — ಧ್ಯಾನಯೋಗ — ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಯೋಗಸಾಧನೆಗಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಪ್ರವರ ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ನಿಃಸಂಕೋಚಭಾವದಿಂದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಅದರ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದಾನೆ. ಇವರಿಬ್ಬರ ಭಾವಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಇಬ್ಬರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಶೇಷಮಹಿಮೆ ಯಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ವಿಷಾದದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಈ ವಿಷಾದವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಅಥವಾ ಸಂತರ ಸಂಗ ದೊರಕಿದಾಗ ಸಂಸಾರದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂಥಹುದಾಗಿದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೂ ವಿಷಾದವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅವರ ವಿಷಾದವು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನ ವಿಷಾದವೇ ಭಗವಂತನ ಸಮ್ಮುಖತೆ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ‘ಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು ‘ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಗೆ ಪುಷ್ಟಿಕೆ ಇರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೂಡಾ ಸರಿಯಾಗಿ ಮನನ — ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಆ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ದಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಿ ಹೋದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯ ಪುಷ್ಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ ವಿದ್ಯಾಯಾಮ್’ ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ’ ಈ ಪದಗಳಾದರೋ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸು’ ಮತ್ತು ‘ಉಪನಿಷತ್ಸು’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವದ್ವಾಣಿಯ ಸಮಸ್ತ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯೂ ಒಂದು ಉಪನಿಷತ್ತಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ’ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ) ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ’ (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದ’ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೂರೂ ಬಂದಿವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದ’ದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯಮೂಢನಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ (2/7) ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ ಪದ ದಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ (18/73) ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯ ಕೇಳಿದ್ದನು (2/7, 3/2), 5/1), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ,

ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಧ್ಯಾಯಃ’ದ 3, ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ’, ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳು 12, ಶ್ಲೋಕಗಳ 558 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪದಗಳು 586 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಧ್ಯಾಯಃ’ದ 7, ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ’, ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳ 37, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1504 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 48 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ 1566 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲಾ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂವತ್ತೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆರು ‘ಉವಾಚ’ಗಳಿವೆ. ಒಂದು ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ’ ಮೂರು ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’ ಮತ್ತು ಎರಡು ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 47 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ 5ನೇ ಮತ್ತು 33ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಹಾಗೂ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 42 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ದುರ್ಯೋಧನನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೂ, ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ದುಃಖಿತನಾದನು. ಆಗ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಭೀಷ್ಮರು ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖಊದಿದರು. ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖ ಊದಿದ ಬಳಿಕ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ರಣವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಇದಾದನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳ ಇದಿರಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಜನ-ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು.

ಇದಾದ ಬಳಿಕ ವಿಷಾದಮಗ್ನ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಏನು ಹೇಳಿದನು — ಈ ಮಾತನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಲು ಸಂಜಯನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ತಂ ತಥಾ ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ ।

ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುಸೂದನಃ ॥

ತಥಾ - ಅಂತಹ, ಕೃಪಯಾ - ಕಾತರಭಾವದಿಂದ, ಆವಿಷ್ಟಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ, ವಿಷೀದಂತಮ್ - ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿರುವ, ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ - ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮಸುಕಾದ, ತಮ್ - ಆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು, ಮಧುಸೂದನಃ- ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು, ಇದಮ್ - ಈ (ಮುಂದೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ), ವಾಕ್ಯಮ್ - ಮಾತನ್ನು, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಅಂತಹ ಕಾತರತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ, ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿರುವ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮಸುಕಾದ ಆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಂ ತಥಾ ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮ್’ — ಅರ್ಜುನನು ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿರೂಪದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ನಾನು ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾದಾಡುವವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಯ ಜೊತೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಯೋಧರು ಸಾಹಸಗೈದು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವರು? ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವೇ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾದಾಡಲು ಅವರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಧೈರ್ಯಬಂತು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹ, ಶೂರತನ ಇತ್ತೋ ಆ ಅರ್ಜುನನೇ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವರು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ, ಅವನ ಶರೀರ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಮುಖ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ. ಶರೀರವು ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿ ನಿಂತಿವೆ. ಕೈಯಿಂದ ಧನಸ್ಸು ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ, ಚರ್ಮಸುಡುತ್ತಿದೆ. ನಿಲ್ಲಲೂ ಕೂಡ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಶೋಕಾಕುಲವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿಸಿದಂತಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ‘ನ ದೈನ್ಯಂ ನ ಪಲಾಯನಮ್’ ಈ ಸ್ವಭಾವವೆಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವನು ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಕಾರಣ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳು ವುದು ಎಲ್ಲಿ! ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ಚರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಜಯನು ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ‘ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟಃ’ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

‘ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್’ — ಅರ್ಜುನನಂತಹ ಮಹಾನ್ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ ಆವರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿ ಗೋಚರ ವಾಗದಷ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ ಬಂತು.

‘ವಿಷೀದಂತವಿದಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುಸೂದನಃ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾತರತೆಯ ಕಾರಣ ವಿಷಾದಪಡುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಜನನಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡನೇ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಷೀದಂತಮುವಾಚ’ ಇಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೇ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು, ‘ಇದಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಉವಾಚ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ‘ವಾಕ್ಯಮ್’ ಪದ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ‘ವಾಕ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಈ ವಚನ, ಈ ವಾಣಿಯು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸೋಗಿನಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕೆಡುಕಿನ ಮೇಲೆ ಈ ಭಗವಂತನವಾಣಿಯು ನೇರವಾಗಿ ಆಘಾತ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವ ಅರ್ಜುನನ ನಿರ್ಣಯವು ಗೊಂದಲವುಂಟು ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜನನಿಗೆ ತನ್ನ ದೋಷದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತ ಗೊಳಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಗಂಭೀರ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ವಾಣಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ (2/7).

ಸಂಜಯನು ‘ಮಧುಸೂದನಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು #ಮಧು ಹೆಸರಿನ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ ದುಷ್ಟ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ನಾಶ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಕುತಸ್ತ್ವಾ ಕಶ್ಮಲಮಿದಂ ವಿಷಮೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ।

ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಕೀರ್ತಿಕರಮರ್ಜುನ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ವಿಷಮೇ - ಈ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ, ತ್ವಾ - ನಿನಗೆ, ಇದಮ್ - ಈ, ಕಶ್ಮಲಮ್ - ಕಾತರತೆಯು,
ಕುತಃ - ಎಲ್ಲಿಂದ, ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ - ಬಂದೊದಗಿತು. (ಇದನ್ನು), ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. (ಅದು), ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಲ್ಲ. (ಮತ್ತು) ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್ - ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ತರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ॥2॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು* — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಈ ಕಾತರತೆಯು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೊದಗಿತು? ಇದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ತರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ॥2॥

* ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಭಗ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ‘ಮತುಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ನಿತ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಗ್ರ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಯಶ, ಶ್ರೀ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಆರು ‘ಭಗ’ಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಿರುತ್ತವೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅರ್ಜುನ’ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ನೀನು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ನಿರ್ಮಲ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಲುಷ್ಯ — ಕಾತರತೆಯು ಬರುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಇದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಉದ್ಭವಿಸಿತು?

‘ಕುತಸ್ತ್ವಾ ಕುಶ್ಮಲಮಿದಂ ವಿಷಮೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಂತಹ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ- ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ಸಾಹ ಬರಬೇಕಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇಂತಹ ಸಲ್ಲದ ಅವಸರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಹೇಡಿತನವು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು?

ಆಶ್ಚರ್ಯವು — ತಾನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಮಾತಾಡುವುದು ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲಿ ಎಂದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಕುತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾತರರೂಪೀ ದೋಷವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಆಗಂತುಕ ದೋಷವಾಗಿದೆ, ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ.

‘ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಕಾತರತೆಯು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಚನಗಳಲ್ಲೇ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ನಿನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆವರಿಸಿದೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಧನುಸ್ಸು- ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಥದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವೆ.

‘ಅನಾರ್ಯ ಜುಷ್ಟಮ್’* - ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಭಾವಗಳು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಈ ನಿನ್ನ ಹೇಡಿತನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ಹೇಡಿತನವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನಿನ್ನಂತೆ ಹೇಡಿಗಳಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮದಿಂದ ಉಪರತನಾಗುವುದು ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಲ್ಲ.

* ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ನಙ್’ ಸಮಾಸವು ‘ಆರ್ಯೈರ್ಜುಷ್ಟಮಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ — ಈ ತೃತೀಯಾ ಸಮಾಸದ ಬಳಿಕವೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಹೇಗೆಂದರೆ ‘ನ ಆರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್ ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’. ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ನಙ್’ ಸಮಾಸ ತೃತೀಯಾ ಸಮಾಸದ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದರೆ ‘ನ ಆರ್ಯಾ ಅನಾರ್ಯಾಃ’ ‘ಅನಾರ್ಯೈರ್ಜುಷ್ಟಮನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ — ಅನಾರ್ಯ ಪುರುಷರಿಂದ ಯಾವುದರ ಸೇವನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಲ್ಲ.

‘ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್’ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ ಲೋಕವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಈ ಹೇಡಿತನವು ಸ್ವರ್ಗನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಹೇಡಿತನದಿಂದಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗಲಾರದು.

‘ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್’ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಒಳ್ಳೆಯವರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಪುರುಷರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಲಭಿಸುವಂತಹ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಈ ಹೇಡಿತನವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡದೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನ ಬರುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ ‘ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್’ ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. (1) ವಿಚಾರಶೀಲರಾದ ಮನುಷ್ಯರು; ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಧ್ಯೇಯ, ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನದೇ ಆಗಿರು ತ್ತದೆ. (2) ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಮನುಷ್ಯರು; ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. (3) ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಜಗತ್ತಿಗೇ ಆದರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಧ್ಯೇಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ಈ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವು ವಿಚಾರಶೀಲ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಧ್ಯೇಯವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಧ್ಯೇಯವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ತರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವು ತುಂಬಾ ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ಅದು ನಿನ್ನ ಪತನಮಾಡುವಂತಹುದು, ನಿನ್ನನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ತರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕಾತರತೆಯು ಆವರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ ಪಾರ್ಥ ನೈತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ ।

ಕ್ಷುದ್ರಂ ಹೃದಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನಾ!, ಕ್ಲೈಬ್ಯಮ್ - ಈ ಭೀರುತನವನ್ನು, ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ - ಹೊಂದಬೇಡ (ಏಕೆಂದರೆ), ತ್ವಯಿ - ನಿನಗೆ, ಏತತ್ - ಇದು, ನ ಉಪಪದ್ಯತೇ - ಉಚಿತವಲ್ಲ, ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪಾ!, ಕ್ರುದ್ರಮ್ ಹೃದಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್ - ಹೃದಯದ ಈ ತುಚ್ಛ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ (ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ), ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥3॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಭೀರುತನವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನಗೆ ಇದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಹೇ ಪರಂತಪಾ! ಹೃದಯದ ಈ ತುಚ್ಛ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಾರ್ಥ’* — ಮಾತೇ ಪೃಥಾ (ಕುಂತೀ)ಳ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ವೀರತೆಯ ಭಾವ ಜಾಗ್ರತ ಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.** ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಭೀರುತನವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡು ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಬಾರದು.

* ಪೃಥಾ (ಕುಂತೀ)ಳ ಪುತ್ರನಾದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಪಾರ್ಥ ಸಂಬೋಧನವು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನೊಡನೆ ಇರುವ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಘನಿಷ್ಠತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಬಾರಿ ಪಾರ್ಥ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದಿರುವನು. ಅರ್ಜುನನ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಗಿಂತ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದರ ಬಳಿಕ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಗ ‘ಕೌಂತೇಯ’ ಸಂಬೋಧನೆಯದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಆವೃತ್ತಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಆಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಶೇಷ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದಾದರೂ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡವುದಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಅವನ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಪ್ರೇಮವು ಉಕ್ಕಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅವನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ನನ್ನ ಸೋದರತ್ತೇ (ಪೃಥಾ - ಕುಂತಿ)ಯ ಮುದ್ದಿನವನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೀಯೆ, ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಆಗಿರುವೆ ಎಂಬಂತಿದೆ (4/3). ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ವಿಶೇಷ ಗೋಪನೀಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳುವೆನೋ ಅದು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆನು.

**ಕುಂತಿಯು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಡನೆ? ‘ನೀನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿರುವ ಭೀಮನಲ್ಲಿ - ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮಾತೆಯು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹಡೆಯತ್ತಾಳೋ ಆ ಸಮಯ ಈಗ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಏತದ್ ಧನಂಜಯೋವಾಚ್ಯೋ ನಿತ್ಯೋದ್ಯುಕ್ತೋ ವೃಕೋದರಃ ॥ ಯದರ್ಥಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾ ಸೂತೇ ತಸ್ಯ ಕಾಲೋಯಮಾಗತಃ ।

(ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋ — 137/9-10)

‘ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ’ - ಅರ್ಜುನನು ಭೀರುತನದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದನ್ನು ಅಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವುದು ಧರ್ಮದ ಮಾತಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಷಂಡತನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ನಪುಂಸಕತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು.

‘ನೈತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ’ — ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಷಂಡತನ ಬರಬಾರದಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಕುಂತಿಯಂತಹ ವೀರ ಕ್ಷಾತ್ರಮಾತೆಯ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿರುವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜನ್ಮದಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೂ ಈ ಭೀರುತನ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಪರಂತಪ’ — ನೀನು ಸ್ವತಃ ಪರಂತಪನಾಗಿರುವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುವವನು, ಓಡಿಸುವವನಾಗಿರುವೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಈಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವೆಯಾ?

‘ಕ್ಷುದ್ರಂ ಹೃದಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷುದ್ರಮ್’ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳುಂಟು: (1) ಈ ಹೃದಯದ ದುರ್ಬಲತೆಯು ತುಚ್ಛತೆಯನ್ನು ತಂದು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಮುಕ್ತಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ನೀನು ಈ ತುಚ್ಛತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಿದ್ದರೆ ಸ್ವತಃ ತುಚ್ಛನಾಗುವೆ ಮತ್ತು (2) ಈ ಹೃದಯದ ದುರ್ಬಲತೆಯು ತುಚ್ಛವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಗೆ ಇದು ತರವಲ್ಲ. ತುಚ್ಛವಸ್ತುವಿನ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಯಾವುದೇ ತರಹದಲ್ಲೂ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ.

ನಾನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದೆ ಯಾದರೆ ಇದು ನಿನ್ನ ಹೃದಯದ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಿದೆ, ಕೀಳುತನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸು.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಇದಿರ್ಗಡೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಏಳು, ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಪರಿವೆಮಾಡದೆ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು — ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ಎಂದು ತಟ್ಟನೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿ (ನೆಪ)ಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆದರಿಸದೆ ಭಗವಂತನು ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಗೆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕಾತರತೆಯ ದೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಗದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಕುರಿತು ಸಮಾಧಾನ ಪಡೆಯದೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಕಥಂ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಂಖ್ಯೇ ದ್ರೋಣಂ ಚ ಮಧುಸೂದನ ।

ಇಷುಭಿಃ ಪ್ರತಿ ಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಾರ್ಹಾವರಿಸೂದನ ॥

ಮಧೂಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ!, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸಂಖ್ಯೇ - ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಭೀಷ್ಮಮ್ - ಭೀಷ್ಮರ, ಚ - ಮತ್ತು, ದ್ರೋಣಮ್ - ದ್ರೋಣರ, ಪ್ರತಿ - ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಇಷುಭಿಃ - ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ- ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? (ಏಕೆಂದರೆ), ಅರಿಸೂದನ - ಹೇ ಶತ್ರುಸೂದನಾ! (ಇವರು), ಪೂಜಾರ್ಹೌ - ಈರ್ವರೂ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! ನಾನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಶತ್ರುಸೂದನಾ! ಇವರೀರ್ವರೂ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಧುಸೂದನಾ’ ಮತ್ತು ‘ಅರಿಸೂದನಾ’ ಈ ಎರಡೂ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಹಾಗೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಾಗಿರುವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಅಧರ್ಮಮಯ ಆಚರಣ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವಂತಹ ಮಧು-ಕೈಟಭ ಮೊದಲಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದಿರುವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ದ್ವೇಷಿಸುವ, ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡುವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನೀನು ಕೊಂದಿರುವೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಇದಿರ್ಗಡೆ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ನಿಂತಿರುವರು. ಇವರಾದರೋ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನೇಹವಿಟ್ಟವರು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣಕೊಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ನನ್ನ ಪರಮಹಿತೈಷಿ ಅಜ್ಜನನ್ನು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಗುರುವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಿ?

‘ಕಥಂ+ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಂಖ್ಯೇ ದ್ರೋಣಂ ಚ’ — ನಾನು ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆಸರಿಯದೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ನೀನು ‘ಈ ಕಾತರತೆ, ಷಂಡತನ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂತು! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ನಾನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರೊಡನೆ ಹಾಗೂ ದ್ರೋಣರೊಡನೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? ಇದನ್ನು ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚಿಸು. ಸ್ವಾಮೀ! ಇದು ನನ್ನ ಹೇಡಿತನವಲ್ಲ. ನಾನು ಸಾಯಲು ಹೆದರಿದಾಗ ಹೇಡಿತನವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ನಾನು ಸಾಯಲು ಹೆದರುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೊಲ್ಲಲು ಹೆದರುತ್ತಿರುವೆ.

+ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನು ‘ಕುತಃ’ ಪದದಿಂದ ‘ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಹೇಡಿತನ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಆ ‘ಕುತಃ’ ಪದದ ಬದಲಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಥಮ್’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಸಂಬಂಧೀ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ ಸಂಬಂಧೀ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈ ಜನ್ಮದ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ನಮಗೆ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ನಾನು ಅವರ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಅಪ್ಪಾ! ಅಪ್ಪಾ! ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಅಪ್ಪನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ರೀತಿ ಅವರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ನೇಹವನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವರು. ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರೂ ನಮಗೆ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರನಾದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಿಗೂ ಕೂಡ ನನ್ನಂತೆ ಕಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅಷ್ಟು ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೇಮವಿದೆ. ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟರು, ಆದರೆ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುವು ದನ್ನು ನನಗೆ ಕಲಿಸಿದರು, ತಮ್ಮ ಮಗನಿಗಿಲ್ಲ! ಅವರು ‘ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಯಾರೂ ಆಗಲಾರರು ಎಂಬ ವರದಾನವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಇಂತಹ ಪೂಜನೀಯರಾದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರ ಮುಂದೆ ಮಾತಿನಿಂದ ‘ಎಲೋ, ನೀನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಷ್ಟೇ ಪಾಪವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪಾಪದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಇಷುಭಿಃ ಪ್ರತಿ ಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಾರ್ಹೌ’ — ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರಾದ ಕಾರಣ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರು ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಆದರಣೀ ಯರೂ, ಪೂಜನೀಯರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ನಾನು ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗ ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಿ? ಅವರ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪದ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇವಿಸಲು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಿಂತಲೂ ಪೂಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಪೂಜನೀಯರನ್ನು ನಾನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲೀ?

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಈಗ ಭಗವದ್ವಾಣಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಉಂಟಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜನನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಣಯದ ಸಂತುಲನೆ ಗೈದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಗುರೂನಹತ್ವಾ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ ಶ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ ।

ಹತ್ವಾರ್ಥಕಾಮಾಂಸ್ತು ಗುರೂನಿಹೈವ ಭುಂಜೀಯ ಭೋಗಾನ್ ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ ॥

ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ - ಮಹಾನುಭಾವರಾದ, ಗುರೂನ್ - ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು, ಅಹತ್ವಾ - ಕೊಲ್ಲದೆ, ಇಹ, ಲೋಕೆ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ (ನಾನು), ಭೈಕ್ಷ್ಯಮ್ - ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವನ್ನು, ಭೋಕ್ತುಮ್ - ಉಣ್ಣುವುದು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು (ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ); ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಗುರೂನ್ - ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಇಹ - ಇಲ್ಲಿ, ರುಧಿರ ಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ - ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ (ಹಾಗೂ), ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್ - ಧನದ ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವುಳ್ಳ, ಭೋಗಾನ್ - ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಏವ, ತು - ಅದನ್ನೇ, ಭುಂಜೀಯ - ಭೋಗಿಸುವೆನು. ॥5॥

ಮಹಾನುಭಾವರಾದ ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವನ್ನು ಉಣ್ಣುವುದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ ಹಾಗೂ ಧನದ ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಭೋಗಿಸುವೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ — ಎರಡನೇ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ವಚನಗಳು ಈಗ ಅರ್ಜುನೊಳಗೆ ಪ್ರಭಾವಬೀರುತ್ತಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವನಲ್ಲ! ಎಲ್ಲಾದರೂ ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಇದೆಯೇ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಡಿಲಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಘೆ.

‘ಗುರೂನಹತ್ವಾ ..... ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ’ — ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣಾದಿ ಪೂಜ್ಯರೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ದುರ್ಯೋಧನನೊಬ್ಬನೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರನು. ಈ ರೀತಿ ಯುದ್ಧ ಆಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗಲಾರದು, ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದೀತು. ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಕಷ್ಟದಿಂದಲೇ ಸಾಗೀತು. ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ ಭಿಕ್ಷಾ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸ ಬೇಕಾದೀತೆಂಬಲ್ಲಿಗೂ ಬಂದೀತು. ಆದರೆ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತ ಆ ಕಷ್ಟಕರ ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿಯನ್ನಾದರೂ ಅವಲಂಬಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

‘ಇಹ ಲೋಕೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರವಾದೀತು, ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವರು; ಆದರೂ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

‘ಅಪಿ’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನಗೆ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವುದೂ ಎರಡೂ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

‘ಹತ್ವಾರ್ಥ ಕಾಮಾಂಸ್ತು ... ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್’ — ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರ ಹತ್ಯೆಯ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ ಮತ್ತು ಧನವೇ ಮುಂತಾದ ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಭೋಗಿಸುವೆ. ನನಗಾದರೋ ಭೋಗಗಳು ದೊರೆಯುವವು. ಆ ಭೋಗಗಳು ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುವುದು, ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದು ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇದೆ.

ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣಾದಿ ಹಿರಿಯರು ಧನದಿಂದಾಗಿ ಕೌರವ ರಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥ ಕಾಮಾನ್ ಪದವನ್ನು ‘ಗುರೂನ್’ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ‘ಹಣದ ಆಸೆಯುಳ್ಳ ಹಿರಿಯರು ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರು ಮುಂತಾದ ಹಿರಿಯರು ಧನದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ದುರ್ಯೋಧನನ ವೃತ್ತಿಭೋಗಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ದರ್ಯೋಧನನ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನ ನನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಕೌರವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಅರ್ಜುನನು ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ‘ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವವುಳ್ಳವರನ್ನು ಅರ್ಥದ ಕಾಮನೆ ಉಳ್ಳವರು ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಥದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವರು ಮಹಾನುಭಾವ ರಾಗಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್ ಪದವು ‘ಭೋಗಾನ್ ಪದದ್ದೇ ವಿಶೇಷಣವಾಗಬಲ್ಲುದು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ — ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ‘ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ತಿಳಿದನು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವನು.* ಮೊದಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿ ರುವ ಒಂದೇ ಪಕ್ಷವಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದು, ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು (ಗೀತಾ - 1/47). ಆದರೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಪಕ್ಷ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಾವಾದರೋ ಧರ್ಮ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಧನ ರಾಜ್ಯಾದಿ ಲೋಭದಿಂದ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ತಮಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಧನ, ರಾಜ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆನು! ಈ ರೀತಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೆಡುಕೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ.

* ಕೇವಲ ಭೌತಿಕದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿ ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮುಖ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅವನು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ-ಮಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡು ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೂಡ ಭೌತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭೌತಿಕ (ಪ್ರಾಕೃತ) ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯತ್ತ ಈಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗಮನವೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭೌತಿಕ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಮೇಲೇಳಲೊಲ್ಲದು. ಅವನು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ-ಮಮತೆಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೆಡುಕು ಕೆಟ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ನೀಗುವುದು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕೆಡುಕು ಒಳಿತನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ನೀಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ಸೀತೆಯ ಇದಿರು ರಾವಣ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಇದಿರು ಕಾಲನೇಮಿ ರಾಕ್ಷಸ ಬಂದಾಗ ಅವರನ್ನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನು ಗುರುತಿಸದಾದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ವೇಷ ಸಾಧುಗಳದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಅರ್ಜನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವುದು ಒಳಿತಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ (ಹಿಂಸಾತ್ಯಾಗ) ರೂಪೀ ಒಳಿತನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕೆಟ್ಟತನ ಬಂದಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ - ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕೆಡುಕು ಕೆಟ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ಮೋಹವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕೆಟ್ಟತನವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಒತ್ತಾಯಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು.

ಇಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯ ನೆಪದಿಂದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆ (ಕಟ್ಟಪಾಡು) ಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕೆಡುಕು ಏಕತಾರೂಪೀ ಒಳ್ಳೆಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಕೆಟ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆ ಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಜನತೆಯ ಪತನವಾದೀತು, ಜನರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆಸುರೀಭಾವ ಬಂದೀತು ಈ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಹಣದ ನೆಪದಿಂದ ಜನರು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ವಂಚನೆ, ಮೋಸ, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತುಕತೆ ಮೊದಲಾದ ದುಷ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ದೋಷರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ನಾವು ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿ ಮಹಾನುಭಾವರನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆವು ಎಂಬ ಕೆಡುಕು ಮುಂದೆಬಂದಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಅರ್ಜುನನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿದುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವುದ ರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕೆಟ್ಟರೂಪದಿಂದ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ - ‘ಮಹಾನು ಭಾವಾನ್’ - ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿ ಹಿರಿಯರ ಅನುಭಾವ, ಆಂತರಿಕಭಾವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ, ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರಲಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತಾ ಹೋಗುವಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯೋ ಯದ್ವಾ ಜಯೇಮ ಯದಿ ವಾ ನೋ ಜಯೇಯುಃ ।

ಯಾನೇವ ಹತ್ವಾ ನ ಜಿಜೀವಿಷಾಮಸ್ತೇವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ ॥

ನಃ - ನಮಗಾಗಿ (ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಈ) ಕತರತ್ - ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು, ಗರೀಯಃ- ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಯತ್, ವಾ - ಅಥವಾ (ನಾವು ಅವರನ್ನು), ಜಯೇಮ - ಗೆಲ್ಲುವವೋ, ಯದಿ, ವಾ - ಅಥವಾ (ಅವರು), ನಃ - ನಮ್ಮನ್ನು, ಜಯೇಯುಃ - ಗೆಲ್ಲುವರೋ, ಏತದ್ - ಇದನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ನಾವು, ನ, ವಿದ್ಮಃ - ತಿಳಿಯಲಾರೆವು, ಯಾನ್- ಯಾರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು (ನಾವು), ನ, ಜಿಜೀವಿಷಾಮಃ - ಬದುಕಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತೇ, ಏವ - ಅವರೇ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳು, ಪ್ರಮುಖೇ - ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥

ನಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವುದು ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಅಥವಾ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ ಇದನ್ನು ಕೂಡ ನಾವು ತಿಳಿಯಲಾರೆವು. ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯಃ’ — ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲೇ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರಲೇ ಈ ಎರಡರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಲಾರದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕಾರಣ ದೇವಾ! ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಪಾಪವಾದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ನನಗಾಗಿ ಯಾವ ಪಕ್ಷ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಇದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯದವ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪಕ್ಷ ಎರಡೂ ಸಮಪಕ್ಷಗಳಾಗಿವೆ.

‘ಯದ್ವಾ ಜಯೇಮ ಯದಿ ವಾ ನೋ ಜಯೇಯುಃ’ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ನಾವು ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ ಅಥವಾ ಅವರು (ದುರ್ಯೋಧ ನಾದಿಗಳು) ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ ಇದು ಕೂಡ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲದ ಮೇಲೆ ಅವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಕುರಿತು ಅವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಂಭವಿಸುವುದೋ ಇದರ ಕುರಿತು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದು.

‘ಯಾನೇವ ಹತ್ವಾ ನ ಜಿಜೀವಿಷಾಮಃ’ — ನಾವಾದರೋ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ಜೀವಿಸಲೂ ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುವ ಮಾತಾದರೋ ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು. ಕಾರಣ, ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ನಾವು ಬದುಕಿದ್ದು ಏನು ಮಾಡುವುದು? ತಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಚಿಂತೆ, ಶೋಕವನ್ನೇ ಪಡೆಯು ವೆವು! ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ನಾವು ಬದುಕ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತೇವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ’ - ನಾವು ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ಬದುಕಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳೇ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಿಗಳೂ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಕುಟುಂಬಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ.

ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದ ಅರ್ಜುನನು ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮೂಢಚೇತಾಃ ।

ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್ ॥

ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತ ಸ್ವಭಾವಃ - ಕಾತರತೆಯ ದೋಷದಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ (ಮತ್ತು), ಧರ್ಮಸಮೂಢಚೇತಾಃ - ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ (ನಾನು), ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ಪೃಚ್ಛಾಮಿ - ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಯತ್ - ಯಾವುದು, ನಿಶ್ಚಿತಮ್ - ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದೋ, ತತ್ - ಆ (ಮಾತನ್ನು), ಮೇ - ನನಗೆ, ಬ್ರೂಹಿ - ಹೇಳು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಶಿಷ್ಯಃ - ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರಪನ್ನಮ್ - ಶರಣಾದ, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ಶಾಧಿ - ಉಪದೇಶಿಸು. ॥7॥

ಕಾತರತೆಯ ದೋಷದಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣ ಉಳ್ಳ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಯಾವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಶರಣಾದ ನನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸು. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮೂಢಚೇತಾಃ’* - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದನ್ನು ಸರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪಾಪದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯವೂ ತೋಚುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಪರತನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಉಪರತನಾಗುವುದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದೂ, ಕಾತರತಾ ರೂಪೀ ದೋಷವಲ್ಲವೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಈ ಉಪರತಿಯನ್ನು ಹೇಡಿತನ ಮತ್ತು ಹೃದಯದ ಹೀನ ದುರ್ಬಲತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಭಗವಂತನ ಆ ನಿಃಸಂದಿಗ್ಧ ವಚನಗಳಿಂದ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಬಂತು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇತಸ್’ ಶಬ್ದ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಇದಾದರೋ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಹೇಡಿತನವೇ ಆಗಿದೆ. ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಪಲಾಯನ (ಬೆನ್ನು ತೋರುವುದು) ಇವೆರಡೂ ಇಲ್ಲ.’** ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಹೇಡಿತನ ರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲಿಗೆ ಹೇಡಿತನರೂಪೀ ದೋಷದಿಂದ ನನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಸ್ವಭಾವವು ಒಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದಾಗಿ. ನಾನು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾರದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕೆಲಸಮಾಡದಷ್ಟು ಮೂಢತೆ ಆವರಿಸಿದೆ.

** ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ದ್ವೇ ನ ದೈನ್ಯಂ ನ ಪಲಾಯನಮ್ ।

ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಹೃದಯದ ತುಚ್ಛ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು, ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ)ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಇರಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಸಂದೇಹ ಉಳಿದಿರುವ ಕಾರಣ — ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ನಾಶಮಾಡುವುದು, ಪೂಜ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅಧರ್ಮ (ಪಾಪ)ವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಧರ್ಮವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕುಟುಂಬಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಯುದ್ಧಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು ಇವೆರಡರ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಲುಕಿತು. ಹೀಗಾದಾಗ ‘ಈಗ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ನನ್ನ ಧರ್ಮವೇನು? ಇದರ ನಿರ್ಣಯಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’

‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ‘ನೀನು ಹೇಡಿತನದ ಕಾರಣದಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಈ ನಡವಳಿಕೆ ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಇಂತಹ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಾದರೋ ತಮಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವಂತಹ ಆಚರಣೆ ಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೆನಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಅದರಂತೆ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುವಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ (ವಿಷಾದ) ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ — ಮನುಷ್ಯನು ತಾನಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಉದ್ದೇಶದ ಜಾಗ್ರತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅಸಂತುಷ್ಟನಾದರೆ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲಾರನಾದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉದ್ದೇಶ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಜಾಗ್ರತಿ ಆಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಽಹಮ್’ — ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತಾದರೋ ಗುರುವಿನಲ್ಲಿ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾರಥಿಯ ಬಳಿ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಮಾತಿನಂತೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ರಥಿ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡವೆ ನಿಲ್ಲಿಸು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಾವ ಅಳಿದುಹೋಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶಿಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಮೀ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ದ್ದೇನೆ, ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯಲು ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ - ಗುರುಗಳಾದರೋ ಉಪದೇಶಮಾಡುವರು. ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾರ್ಗದ ಜ್ಞಾನ ನೀಡುವರು, ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಾಶ ನೀಡುವರು. ಎಲ್ಲ ಮಾತನ್ನೂ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವರು; ಆದರೆ ಸಾಧನಾಪಥದಲ್ಲಿ ಚರಿಸುವುದು ಶಿಷ್ಯನದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶ ಮಾಡಲಿ, ನಾನು ಅದರಂತೆ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವೆನು ಹಾಗೆ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಾಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಾನು ಏಕೆ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ಗುರುಗಳ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಬಿಡಬಾರದು! ಕೇವಲ ತಾಯಿಯ ಹಾಲಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಮಗು ಕಾಯಿಲೆ ಬಿದ್ದರೆ, ಕಾಯಿಲೆ ಕಳೆಯಲು ತಾಯಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಔಷಧಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ ವಿನಹ ಮಗುವಿಗಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾನೂ ಸರ್ವಥಾ ಗುರುವಿಗೇ ಶರಣಾಗುವೆನು. ಗುರುವಿನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗುವೆನು. ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪೂರ್ಣ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಗುರುವಿನ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸ್ವತಃ ಗುರುಗಳೇ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು. ಈ ಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು — ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ‘ಶಾಧಿ ಮಾಮ್’, ನನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾದಮೇಲೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮುಂದೆ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ - ‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳುವನು. ಅರ್ಜುನನ ಆ ಮಾತೂ ಕೂಡ ಶರಣಾಗತಿಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಶರಣಾಗತನಾದ ಬಳಿಕ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆನು, ಅಥವಾ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏನು ಮಾಡುವೆನು, ಏನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಮಾತು ಉಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಶರಣ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಿಸುವನು, ಏನು ಮಾಡಿಸಲಾರನು ಎಂಬುದೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣ್ಯನು ಮಾಡಿಸುವುದನ್ನೇ ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಈ ಕೊರತೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ (18/66) ‘ನನಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ಶರಣಾಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ (18/73) ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾಲ್ಕು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — (1) ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋ ..... ಧರ್ಮ ಸಮ್ಮೂಢಚೇತಾಃ (2) ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (3) ‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಮ್’ (4) ‘ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’. ಇದರಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈಗ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರಲ್ಲಿ ಕೇಳುವನೋ ಅವನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಹೇಳದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ದರಲ್ಲಿ ಯಾರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಶಿಷ್ಯ ನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಗುರುವಿನ ಮೇಲೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗ ತೋರುವ ವಿಶೇಷ ದಾಯಿತ್ವ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಶರಣ್ಯನಿಗೆ ಶರಣಾಗತನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಬೇಕಾತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಉದ್ಧಾರದ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಶರಣ್ಯನೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂತು— ಭಗವಂತನಿಗಾದರೋ ಯುದ್ಧಮಾಡಿಸುವ ಭಾವವಿದೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮೊದಲು ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಈಗಲೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುವನು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಬಹುಶಃ ನಾನು ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಇದಿರು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರಿಸದಾದೆನು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ನ ಹಿ ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ ಮಮಾಪನುದ್ಯಾದ್ ಯಚ್ಛೋಕಮುಚ್ಛೋಷಣಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ ।

ಅವಾಪ್ಯ ಭೂಮಾವಸಪತ್ನಮೃದ್ಧಂ ರಾಜ್ಯಂ ಸುರಾಣಾಮಪಿ ಚಾಧಿಪತ್ಯವ್ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಭೂಮೌ - ಪೃಥ್ವಿಯ, ಋದ್ಧಮ್ - ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಮೃದ್ಧವಾದ (ಮತ್ತು), ಅಸಪತ್ನಮ್ - ಶತ್ರುರಹಿತ, ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸುರಾಣಾಮ್ - (ಸ್ವರ್ಗದ) ದೇವತೆಗಳ, ಆಧಿಪತ್ಯಮ್ - ಆಧಿಪತ್ಯ, ಅವಾಪ್ಯ - ಸಿಕ್ಕಿದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಉಚ್ಛೋಷಣಮ್ - ಒಣಗಿಸುವಂತಹ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಶೋಕಮ್ - ಶೋಕವಿದೆಯೋ (ಅದು), ಅಪನುದ್ಯಾತ್ - ದೂರವಾದೀತು ಎಂದು ನಾನು, ನ, ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.॥8॥

ಕಾರಣ ಪೃಥ್ವಿಯ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಮತ್ತು ಶತ್ರುರಹಿತ ರಾಜ್ಯವು ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗದ ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುವಂತಹ ನನ್ನ ಯಾವ ಶೋಕವಿದೆಯೋ ಅದು ದೂರವಾದೀತು ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ವಿಜಯವಾದೀತು, ವಿಜಯವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕೀತು. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಅಳಿಸಿಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಸಂತೋಷವಾದೀತು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಶೋಕದ ಕಾರಣ — ವಿಜಯವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ನನ್ನ ಶೋಕ ದೂರವಾದೀತು ಎಂಬ ಮಾತು ನನಗೆ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ನನ್ನದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಅವಾಪ್ಯ ಭೂಮಾವಸಪತ್ನಮೃದ್ಧಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ — ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ನವಾದ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ, ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳು ತಂಬಾ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಳಿ ಹೇರಳ ಧನ-ಧಾನ್ಯವಿದೆ. ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವೈರಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯ ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ನನ್ನ ಶೋಕ ದೂರವಾಗಲಾರದು.

‘ಸುರಾಣಾಮಪಿ ಚಾಧಿಪತ್ಯಮ್’ — ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ತುಚ್ಛ ಭೋಗವುಳ್ಳ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇನು, ಇಂದ್ರನ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳುಳ್ಳ ರಾಜ್ಯವು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ನನ್ನ ಶೋಕವು, ಉರಿಯು, ಚಿಂತೆಯು ದೂರವಾಗಲಾರದು.

ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ನಾನು ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಏನಾದೀತು? ಆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಆ ಬದುಕಿನಿಂದ ಏನಾದೀತು? ನಾವು ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸುಖಗಳನ್ನು ಬಯಸುವೆವೋ ಅವರೇ ಸಾಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವರು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು (1/32, 33). ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಪೃಥ್ವಿಯ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ನ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ, ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯ ದೊರಕಿದರೂ ನನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗಲಾರದು. ಅಲ್ಲಿ (1/32, 33 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮಮತೆಯ ಒಲವು ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದುದರಿಂದ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಉಪರತಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಉಪರತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ.

‘ನ ಹಿ ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ ಮಮಾಪನುದ್ಯಾದ್ಯಚ್ಛೋಕ ಮುಚ್ಛೋಷಣ ಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ — ಕುಟುಂಬಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಶಂಕೆ ಯಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಇಷ್ಟು ಶೋಕವಾಗಿದ್ದರೆ. ಅವರು ಸತ್ತಾಗ ಇನ್ನೆಷ್ಟು ಶೋಕವಾದೀತು! ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕವಾಗುವು ದಾದರೆ ಆ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿದಾಗ ಅಳಿದು ಹೋದೀತು; ಆದರೆ ಕುಟುಂಬನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕವು ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತಾಗ ಹೇಗೆ ದೂರವಾದೀತು? ಶೋಕವು ಅಳಿದುಹೋಗುವುದು ದೂರವುಳಿಯಿತು, ಬದಲಿಗೆ ಶೋಕ ಹೆಚ್ಚೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ತುಹೋದರೆ ದೊರಕಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾರು ಭೋಗಿಸುವರು? ಅದು ಯಾರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲಿನ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಆಧಿಪತ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೊರಗಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾದೀತು ಎಂದು ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ- ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಂ ಗುಡಾಕೇಶಃ ಪರಂತಪ ।

ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಗೋವಿಂದಮುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ಬಭೂವ ಹ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಶತ್ರುತಾಪನ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ!, ಏವಮ್ - ಹೀಗೆ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಗುಡಾಕೇಶಃ - ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅರ್ಜನನು, ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಗೋವಿಂದಮ್ - ಭಗವಾನ್ ಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ, ನ, ಯೋತ್ಸ್ಯೇ - (ನಾನು) ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಹ - ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ತೂಷ್ಣೀಮ್, ಬಭೂವ - ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥9॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಶತ್ರತಾಪನ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ! ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅರ್ಜುನನು ಅಂತರ್ಯಾವಿಾ ಭಗವಾನ್ ಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ ..... ಬಭೂವ ಹ’ — ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಇದಿರಿಗಿಟ್ಟು, ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದೀತು, ಮಾನ ಸಿಗಬಹುದು, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಲಭಿಸೀತು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ, ದುಃಖಗಳು ದೂರವಾಗಲಾರವು ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಸರಿ ಎಂದು ಅನಿಸಿತು.

ಅರ್ಜನನು ಭಗವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಹುದುಗಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು, ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದಾಗ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಮಾತೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಏನಾಯಿತು — ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ತಮುವಾಚ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ ಭಾರತ ।

ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಚಃ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ!, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೇನೆಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವಿಷೀದಂತಮ್ - ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿರುವ, ತಮ್ - ಆ (ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ), ಪ್ರಹಸನ್, ಇವ - ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಹೃಷೀಕೇಶಃ- ಭಗವಾನ್ ಹೃಷೀಕೇಶನು, ಇದಮ್ - ಈ (ಮುಂದೆ ಹೇಳುವ), ವಚಃ - ವಚನವನ್ನು, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥10॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ! ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಅರ್ಜುನನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಭಗವಾನ್ ಹೃಷೀಕೇಶನು ಈ (ಮುಂದೆ ಹೇಳುವ) ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಮುವಾಚ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ..... ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಚಃ’ — ಅರ್ಜುನನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೌರ್ಯ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯೋಧರನ್ನು ನೋಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಅಲ್ಲೇ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಷಾದಮಗ್ನನಾದನು! ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಬಂದಿದ್ದ ಉದ್ದೇಶದಂತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನು ಚಿಂತಾಕುಲನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ) ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನ ಭಾವಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಥಾತ್ - ಮೊದಲಿದ್ದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ಈಗ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಗುಬಂತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲೇ (2/7ರಲ್ಲಿ) ಹೇಳಿದ್ದನು — ನಾನು ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡು. ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲೇ, ಮಾಡದಿರಲೇ, ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಏನೂ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರೆ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಗು ಬಂತು. ಕಾರಣ, ಶರಣಾಗತನಾದ ಮೇಲೆ ತಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏನು ಮಾಡಬಾರದು ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಶರಣ್ಯನು ಏನು ಹೇಳುವನೋ ಅದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದ ಮೇಲೆ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಒಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಶರಣಾಗತನಾಗುವುದರಿಂದ ದೂರವುಳಿದನು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಗುಬಂತು. ‘ಇವ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೋರಾಗಿ ನಗುಬಂದರೂ ಭಗವಂತನು ಮುಗಳ್ನಕ್ಕು ಹೇಳಿದನು.

‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ನಿನಗೆ ಅನಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡು — ‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’ (18/63) ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ — ಮನುಷ್ಯನು ಚಿಂತಾ-ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಒಂದು, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿ ಅರ್ಜನನದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಾದ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣ ದಯೆ ಉಕ್ಕಿಬಂತು. ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕರ ಮಾತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಡದೆ, ಅವನ ಭಾವದತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜನನ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಡದೆ (ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ) ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಚನಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದವನನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಷ್ಟು ದಯೆ ಇದೆ!

‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಂತರಿಕ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನೊಳಗಿನ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈಗಲಾದರೋ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ದೊರಕುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಶೋಕವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವಂತೆ ಕಾಣದಿದ್ದ ಕಾರಣ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಸ್ವತಃ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಈ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಲಾರದು ಮತ್ತು ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡುವನು. ‘ಇದಂ ವಚಃ ಉವಾಚ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ಕೆಲಸ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಉವಾಚ’ದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ‘ವಚಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ವಚಃ’ ಪದದಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಭಾವ ತುಂಬಿದೆ. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ರಹಸ್ಯಮಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೈದು ಅದನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ, ಸಬೋಧಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಜಾಯಿಸಲು ಹೇಳುವುದರತ್ತ, ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಚಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಧರ್ಮಭೂಮಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೌರವಸೇನೆ ನಿಂತಿದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆ ನಿಂತಿದೆ. ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ರಥ ನಿಂತಿದೆ. ಆ ರಥದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕುಳಿತಿರುವನು ಮತ್ತು ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಶರೀರಿಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಶೋಕಾವಿಷ್ಟ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಶೋಕ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಉಪದೇಶಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇಳುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೇ ।

ಗತಾಸೂನಗತಾಸೂಂಶ್ಚ ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ ॥

ತ್ವವ್ - ನೀನು, ಅಶೋಚ್ಯಾನ್ - ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲದವರಿಗಾಗಿ, ಅನ್ವಶೋಚಃ - ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾನ್ - ವಿದ್ವತ್ತಿನ (ಪಂಡಿತರಂತೆ) ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಭಾಷಸೆ - ಆಡುತ್ತಿರುವೆ; (ಆದರೆ), ಗತಾಸೂನ್ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವರಿಗಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಗತಾಸೂನ್ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ, ಪಂಡಿತಾಃ - ಪಂಡಿರು, ನ, ಅನುಶೋಚಂತಿ - ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥

ನೀನು ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲದವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವೆ; ಆದರೆ ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ನನ್ನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇವರು ನನ್ನವರಲ್ಲ; ಇವರು ನನ್ನ ನಿಜಕುಟುಂಬಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರು ನನ್ನ ನಿಜ ಕುಟುಂಬಿಗಳಲ್ಲ; ಇವರು ನಮ್ಮ ಜಾತಿಯವರು, ಇವರು ನಮ್ಮ ಜಾತಿಯವರಲ್ಲ; ಇವರು ನಮ್ಮ ಗೋತ್ರದವರು, ಇವರು ನಮ್ಮ ಗೋತ್ರದವರಲ್ಲ; ಇವರು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರು ಮತ್ತು ಇವರು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನವರ ಬಗ್ಗೆ ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಮತಾ, ಕಾಮನೆ ಮೊದಲಾದ ವುಗಳಿಂದಲೇ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗ, ಗಾಬರಿ, ಸಂತಾಪ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಗಳಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಪಾಂಡವರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು ತಮ್ಮ ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆದರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರ ಬಗ್ಗೆ ಮಮತೆ ಇತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಇವರು ನನ್ನವರು ಮತ್ತು ಇವರು ನನ್ನವರಲ್ಲ ಎಂಬ ಭೇದಭಾವಪೂರ್ಣ ಪಕ್ಷಪಾತವಿತ್ತು.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿದ್ದ ಮಮತೆಯೇ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಆ ಮಮತೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಮತೆಯಂತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಂತೆ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸ್ವಜನರೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ’ (1/28). ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೂ ಸ್ವಜನರೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ’ — ‘ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ’ (1/37). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಆ ಮಮತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನು. ಅದು ಈ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ — ನೀನು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸು ಮತ್ತು ಶೋಕಿಸಬೇಡ — ‘ಮಾ ಶುಚಃ’ (18/66). ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ ಎಲ್ಲ ಅಳಿದು ಹೋದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುವನು.

‘ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ’ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳಿವೆ — ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್, ಶರೀರಿ ಮತ್ತು ಶರೀರ. ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯಾದರೋ ಅವಿನಾಶಿ ಯಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಶರೀರ ವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಅಶೋಚ್ಯ (ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ್ದು)ವಾಗಿವೆ. ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶಿಯ ನಾಶವು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶೋಕ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶೋಕಿಸುವುದು ಶರೀರಿಯ ಕುರಿತು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶರೀರದ ಕುರಿತೂ ಶೋಕಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶೋಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಅವಿವೇಕ (ಮೂರ್ಖತೆ)ವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ಇದಿರು ಜನನ-ಮರಣ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮೊದಲಾದ ರೂಪದಿಂದ ಬರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ್ದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುವುದು, ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬೇಕಾದರೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಬರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಬರಲಿ; ಅದರ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಾದರೆ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುವುದು ಹೇಗೆ? ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಇಲ್ಲವಾಗುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷಿಸುವುದು-ಶೋಕಪಡುವುದು, ಸುಖೀ ಅಥವಾ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೆ’ — ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ನೀನು ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಶೋಕವನ್ನೂ ಪಡುತ್ತಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೀನು ಪಂಡಿತನಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪಂಡಿತರಾದವರು ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಎಂದೂ ಶೋಕಪಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಕುಲದ ನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಕುಲ-ಧರ್ಮಗಳು ನಷ್ಟವಾದಾವು. ಧರ್ಮ ನಷ್ಟವಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುವರು, ಅದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರನು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳು ವನು. ಆ ವರ್ಣಸಂಕರನು ಕುಲಘಾತಕಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಲವನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪಿಂಡ- ತರ್ಪಣಾದಿಗಳು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಪಿತೃಗಳು ಪತನ ರಾದಾರು — ಇಂತಹ ನಿನ್ನ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಶರೀರವು ನಾಶವಂತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಶರೀರೀ ಅವಿನಾಶಿ ಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಶರೀರಿಯು ಸ್ವತಃ ಅವಿನಾಶಿಯಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕುಲಘಾತಿ ಮತ್ತು ಕುಲವು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಭಯ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಪಿತೃಗಳು ಪತಿತರಾಗುವ ಚಿಂತೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಕುಲದ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಚಿಂತೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅವರು ಪತನರಾಗುವ ಭಯವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇದರಿಂದ ಶರೀರವು ನಾಶವುಳ್ಳ ದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಶರೀರಿಯು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗು ತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಗಳ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸು ವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಗತಾಸೂನಗತಾಸೂಂಶ್ಚ’ — ಎಲ್ಲರ ಸ್ಥೂಲ-ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರ ಪಿಂಡ- ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವರ ವಿಯೋಗ ಆಗುವುದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ನೀನು ಶೋಕಪಡುತ್ತಿರುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಸತ್ತುಹೋದವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಸತ್ತುಹೋದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮೃತಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪಿಂಡ- ತರ್ಪಣಾದಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವಂತೆ ಮೃತಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಹರಿಸುವ ಕಫ-ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಮೃತಾತ್ಮನು ಪರವಶನಾಗಿ ತಿಂದು-ಕುಡಿಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.* ಇನ್ನೂ ಜೀವಿಸಿರುವವರಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕ ಮಾಡಬಾರದು. ಅವರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರ ಗತಿ ಏನಾದೀತು! ಅವರ ಭರಣ-ಪೋಷಣ ಹೇಗಾದೀತು! ಅವರಿಗೆ ಯಾರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿಯಾರು! ಮುಂತಾದ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ.

* (1) ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶ್ರು ಬಾಂಧವೈರ್ಮುಕ್ತಂ ಪ್ರೇತೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಯತೋಽವಶಃ । ತಸ್ಮಾನ್ನ ರೋದಿತವ್ಯಂ ಹಿ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಶಕ್ತಿತಃ ॥

(ಪಂಚತಂತ್ರ, ವಿತ್ರಭೇದ 365)

ಮೃತಾತ್ಮರು ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಿಂದ ಹರಿಸಿದ ಕಫಯುಕ್ತ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ವಿವಶರಾಗಿ ತಿಂದು-ಕುಡಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಳಬಾರದು. ಇದಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮೃತಾತ್ಮನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಬೇಕು.

(2) ಮೃತಾನಾಂ ಬಾಂಧವಾ ಯೇ ತು ಮುಂಚಂತ್ಯಶ್ರೂಣಿ ಭೂತಲೇ । ಪಿಬಂತ್ಯಶ್ರೂಣಿ ತಾನ್ಯದ್ಧಾ ಮೃತಾಃ ಪ್ರೇತಾಃ ಪರತ್ರ ವೈ॥

(ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ-ಬ್ರಾಹ್ಮ-ಸೇತು-48-42)

ಮೃತಾತ್ಮನ ಬಂಧು ಬಾಂಧವರು ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ಹಾಕುವ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಮೃತಾತ್ಮನು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕುಡಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ನನ್ನ ಶರೀರದ ಅವಯವಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಮುಖ ಬಾಡಿದೆ ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮೂಲಕಾರಣವು — ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಶರೀರದ ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕುಟುಂಬದವರು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ — ಶೋಕಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಹಾಗೂ ಚಿಂತೆ — ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಕಾರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಇವೇ ದುಃಖದ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗಿರುವವರು ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗದವರು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಪಿಂಡ- ತರ್ಪಣಾದಿಗಳು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ (1-42). ಇದು ಅರ್ಜುನನ ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಅವರ ಚಿಂತೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಾವು ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇ ವೆಯೋ ಅವರೇ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಧನದ ಆಸೆ ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ (1-33). ಇದು ಅರ್ಜುನನ ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಅವರ ಚಿಂತೆಯಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಚಿಂತೆಗಳು ಶರೀರದಿಂದಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ಚಿಂತೆಗಳು ಧಾತುರೂಪದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಎರಡೂ ನಾಶಯುಕ್ತವೇ ಆಗಿವೆ.

‘ಗತಾಸೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಇವರಿಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಚಿಂತೆಯ ಮಾತಲ್ಲ. ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಇವರಿಗಾಗಿ ಪಿಂಡ-ನೀರು ಕೊಡುವುದು, ಶ್ರಾದ್ಧ - ತರ್ಪಣ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಅವರಿಗಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು, ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯವು ಚಿಂತೆಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ವಿಚಾರದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ವಿಚಾರದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ವಿಚಾರಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ’ — ಸತ್-ಅಸತ್ ವಿವೇಕ ಶೀಲ ಬುದ್ಧಿಯ ಹೆಸರು ‘ಪಂಡಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಆ ‘ಪಂಡಾ’ ಯಾರಲ್ಲಿ ವಿಕಸಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ ಅಸತ್ತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾದವರು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ತನ್ನು-ಸತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೂ ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂ ಸತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶರೀರವು ಅಸತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅಸತ್ತನ್ನು ಸತ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಹೀಗೆ ಇರಲಿ, ಸಾಯದಿರಲಿ — ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿಯೇ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಶೋಕ-ಚಿಂತೆ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ - ಒಂದು ವಿಭಾಗ ಶರೀರದ್ದಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಭಾಗ ಶರೀರಿ (ಶರೀರವುಳ್ಳವ)ಯದಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಎರಡರ ಸ್ವಭಾವವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಜಡ, ಇನ್ನೊಂದು ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಅವಿನಾಶೀ. ಒಂದು ವಿಕಾರೀ, ಇನ್ನೊಂದು ಅವಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಮ್’ (8/19) ‘ಸರ್ಗೇಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಲಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ’ (14/2).

ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರೀ ಎರಡೂ ಅಶೋಚ್ಯವಾಗಿವೆ. ಶರೀರದ ನಾಶ ನಿರಂತರವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ವಿನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶೋಕವು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರವು ನಿರಂತರ ಸಹಜನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯು ನಿರಂತರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ. ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಈ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರು ಮೃತ ಅಥವಾ ಜೀವಿತ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶರೀರದ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವ ಶರೀರಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪದ ಅಸ್ತಿತ್ವ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ದಾರ್ಶನಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಾದರೋ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅನಾತ್ಮಾ ಇದಂ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಇದಂನಿಂದ ಆತ್ಮಾ- ಅನಾತ್ಮದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡದೆ ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವಕ್ಕನು ಸಾರ ದೇಹ-ದೇಹೀ, ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಗೀತೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ‘ನಾನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನೂ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು — ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (2/7) ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಿಯ ಭೇದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು. ‘ನಾನು ದೇಹನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವವರೆಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಉಪದೇಶ ಕೇಳುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ, ಸಾಧನವು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಲಾರದು.

ತನ್ನದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವ ವಸ್ತುವೇ ನಮ್ಮದಾಗಬಲ್ಲದು. ಶರೀರವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿರಂತರ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಶರೀರದ ಸಜಾತಿಯತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರಿಯ ಸಜಾತಿಯತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವನಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಮರೆವು ಆಗಿದೆ. ಈ ಮರೆವೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಶರೀರ - ಶರೀರಿಯ ಭೇದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವುದರ ಮೃತ್ಯುವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ನೀನಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಶರೀರವಲ್ಲ. ನೀನು ಜ್ಞಾತಾ (ತಿಳಿಯುವವ) ಆಗಿರುವೆ, ಶರೀರ ಜ್ಞೇಯ (ತಿಳಿಯಲು ಬರುವಂತಹುದು)ವಾಗಿದೆ (13/1). ನೀನು ಸರ್ವದೇಶೀಯನಾಗಿರುವೆ — ‘ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ (2/24), ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತವ್ (2/17), ಶರೀರ ಏಕದೇಶೀಯವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಚಿನ್ಮಯ ಲೋಕದ ನಿವಾಸಿ ಯಾಗಿರುವೆ, ಶರೀರ ಜಡಪ್ರಪಂಚದ ನಿವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ನೀನು ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ಅಂಶನಾಗಿರುವೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೆ (15/7). ಶರೀರವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ವಾಗಿದೆ— ‘ಮನಃ ಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ (15/7). ನೀನು ನಿರಂತರ ಅಮರತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವೆ. ಶರೀರವು ನಿರಂತರ ಮೃತ್ಯುವಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಶರೀರದ ಕ್ಷತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಕ್ಷತಿಯು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ, ಭಯ ಮೊದಲಾದವು ಆಗಬಾರದು.

ಶರೀರಿಯು ಯಾವುದೇ ಶರೀರದಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ‘ಸರ್ವಗತಃ (2/24). ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತವ್ (2/17). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನ ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಶರೀರೀ (ಶರೀರವುಳ್ಳ)ಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಶರೀರಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತಃ (2/25). ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ (2/28) ಎಂದೂ ಹೇಳಿರುವನು. ಶರೀರವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಷ್ಟವಾಗು ವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ (2/16). ಯಾವುದರ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅಸತ್ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು ಸಾಧಕನು ಶರೀರೀ (ಶರೀರವುಳ್ಳವ) ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಶರೀರವೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ‘ಶರೀರೀ (ದೇಹೀ) ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಶರೀರೀ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಶರೀರವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ವಿಚಾರಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಾವು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರೀ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಮಾಡದಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೇವೆ. ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿ ಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ಮೋಹ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ವಿವೇಕಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ ಈ ವಿವೇಕವು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಶರೀರವನ್ನು ನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮನುಷ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲ, ಪಶುಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಶುಕದೇವರು ಮಹಾರಾಜಾ ಪರೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತ್ವಂ ತು ರಾಜನ್ ಮರಿಷ್ಯೇತಿ ಪಶುಬುದ್ಧಿಮಿಮಾಂ ಜಹಿ ।

ನ ಜಾತಃ ಪ್ರಾಗಭೂತೋದ್ಯ ದೇಹವತ್ತ್ವಂ ನ ನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ - 12/5/2)

ರಾಜನೇ! ಈಗ ನಾನು ಸತ್ತುಹೋಗುವೆ ಎಂಬ ಈ ಪಶುಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಶರೀರವು ಮೊದಲಿರ ಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಸತ್ತು ಹೋದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ನೀನು ಮೊದಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿ ಪುನಃ ಸತ್ತುಹೋಗುವೆ ಈ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಸತ್-ತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತವೇಕೆ? — ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ನ ತ್ವೇವಾಹಂ ಜಾತು ನಾಸಂ ನ ತ್ವಂ ನೇಮೇ ಜನಾಧಿಪಾಃ ।

ನ ಚೈವ ನ ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ ಸರ್ವೇ ವಯಮತಃ ಪರಮ್ ॥

ಜಾತು - ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ನ, ಆಸನ್ - ಇರಲಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ನ - ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇಮೇ - (ಹಾಗೂ) ಈ, ಜನಾಧಿಪಾಃ - ರಾಜರುಗಳು, ನ - ಇರಲಿಲ್ಲ, ನ, ತು, ಏವ - ಈ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅತಃ, ಪರಮ್ - ಇದರ ನಂತರ (ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ), ವಯಮ್ - (ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ರಾಜರು) ನಾವು, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲರು, ನ, ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ - ಇರಲಾರೆವು, ನ, ಏವ - (ಎಂಬ ಮಾತು) ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ॥12॥

ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರ ನಂತರ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶರೀರಿ (ಸತ್) ಮತ್ತು ಶರೀರ (ಅಸತ್) ಈ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳು ಇವೆ. ಇವೆರಡೂ ಅಶೋಚ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶೋಕವು ಶರೀರಿ (ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ)ಯ ಕುರಿತು ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಕುರಿತೂ ಆಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಶರೀರಿಯ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಎಂದೂ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಇವೆರಡಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅಶೋಚ್ಯಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಈಗ ಶರೀರಿಯ ನಿತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ನ ತ್ವೇವಾಹಂ ಜಾತು ..... ಜನಾಧಿಪಾಃ’ — ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವತರಿಸುವವರೆಗೆ ಈ ರೂಪದಿಂದ (ಕೃಷ್ಣ ರೂಪದಿಂದ) ಎಲ್ಲರ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಜನ್ಮ ಆಗುವವರೆಗೆ ನೀನು ಈ ರೂಪದಿಂದ (ಅರ್ಜುನನಾಗಿ) ಎಲ್ಲರ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಹಟ್ಟುವವರೆಗೆ ಈ ರೂಪದಿಂದ (ರಾಜರ ರೂಪದಿಂದ) ಎಲ್ಲರ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು-ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟರಾಗಿರಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇದ್ದೆವು, ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ ‘ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ— ‘ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಮೊದಲು ನಾವೆಲ್ಲರು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದೆವು ಈ ಮಾತು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಿತ್ಯ-ತತ್ತ್ವವು ಸದಾಕಾಲ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಇರಲೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಜಾತು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ, ಘಟನೆ, ವಸ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಅಭಾವ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಗಲಾರದು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮುಂದೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿವೆ. ಆದರೆ ಅವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ, ನೀನು ತಿಳಿಯೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಈಶ್ವರತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಅಲ್ಲಿ (4/5ರಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನ ಆಶಯವು ತನ್ನ ಮಹತ್ತನ್ನು, ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಶಯವು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ.

‘ನ ಚೈವ ...... ವಯಮತಃ ಪರಮ್’ — ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಶರೀರಗಳ ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಉಳಿಯಲಾರವು. ಒಂದು ದಿನ ಈ ಶರೀರವೂ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಆದರೂ ಅಂತಹ ಅವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇರಲಾರೆವು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾವೆಲ್ಲರು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇರುವೆವು. ಕಾರಣ — ನಿತ್ಯ-ತತ್ತ್ವದ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರು — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇರಲಾರೆವು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೂತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಮಾತನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಆದರೆ ವರ್ತಮಾನದ ಮಾತು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಶರೀರಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ‘ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಈ ಶರೀರಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿವೆ. ಈ ರೀತಿ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವ ಅನುಭವವನ್ನು ನಾವು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೂತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಅಭಾವವಿಲ್ಲದಂತೆಯೇ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ. ಇದರ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯ ಮೊದಲೂ ಕೂಡ ‘ಈಗ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅನುಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಎಚ್ಚರಾದ ಮೇಲೆಯೂ ‘ಈಗಲೂ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅನುಭವವು ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ನಿದ್ದೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ನಾವು ಹೇಗಿದ್ದೇವೋ ಹಾಗೇ ಇದ್ದೆವು. ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಅಭಾವವಾಗಿತ್ತು, ನಮ್ಮ ಅಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳು - ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು. ಹಾಗೂ ಈಗಲೂ ಶರೀರಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವು ನಾಶದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ; ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಸತ್ತೆ (ಇರುವಿಕೆ)ಯು ಮೊದಲೂ ಇತ್ತು, ನಂತರವೂ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ.

ನಮ್ಮ ಇರುವಿಕೆಯು ಕಾಲಾತೀತ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ ಈ ಮೂರೂ ಕಾಲಗಳು ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆ ಕಾಲಾತೀತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇರಲಾರವು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಯಾವಾಗ ಈ ಶರೀರಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಆಗಲೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಈ ಶರೀರಗಳು ಇರಲಾರವೋ ಆಗಲೂ ನಾವು ಇರುವೆವು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳಾದರೋ ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರವು - ಇದರಿಂದ ಶರೀರಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮೊದಲು ಇದ್ದೆವು ಹಾಗೂ ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವೆವು. — ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವರೂಪದ ನಿತ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ಅದಾದರೋ ನಮಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ! ಇದರ ಉತ್ತರ — ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ದೃಶ್ಯದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಆ ದೃಶ್ಯವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಅವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಯಂ (ತಾನು) ದೃಶ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿದಾಗ ಅವನು ದ್ರಷ್ಟಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ನೋಡುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನೋಡುವ ಸಾಧನಗಳು (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು) ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ) ಇವುಗಳೆಲ್ಲವುಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ನೋಡುವವನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧನಾದಾನು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೋಡುವವನ ಸಂಜ್ಞೆಯು ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೋಡುವವನ ಯಾವ ಸಂಜ್ಞೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನ ಆಧಾರರೂಪವಾದ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವೇ ಉಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾವು ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ಆಧಾರ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರತೀತೀಗಳ ಪ್ರಕಾಶವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕವೆಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಕೂಡ ಆಧೇಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ಯದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಇವೆ. ಆಧೇಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ಯಗಳು ಇರದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಸತ್ತೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಸತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವನಿಗೆ ಶೋಕವು ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲುದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಶೋಚ್ಯವಾಗಿದ್ದೇವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮರ ಸಾಧರ್ಮ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಕೃಷ್ಣರೂಪದಿಂದ, ನೀನು ಅರ್ಜುನ ರೂಪದಿಂದ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ರಾಜರುಗಳು ರಾಜರೂಪದಿಂದ ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರರು. ಆದರೆ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರು ಮೊದಲೂ ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವೆವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು, ನೀನು ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜರುಗಳು ಈ ಮೂವರೂ ಶರೀರದಿಂದಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇವೆ ಆದರೆ ಸತ್ತೆಯಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ಶರೀರಗಳಾದರೋ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪ (ಸ್ವಯಂ)ದ ಸತ್ತೆಯು ಮೊದಲೂ ಇತ್ತು, ನಂತರವೂ ಇದ್ದೀತು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಶರೀರಗಳು ಇರದಿದ್ದಾಗಲೂ ಸತ್ತೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳು ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗಲೂ ಸತ್ತೆಯು ಇದ್ದೀತು. ಒಂದು ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲ.

ನಾನು, ನೀನು ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜರುಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಇರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯ ಇರುವಿಕೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಇದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ — ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಚಿನ್ಮಯ ಇರುವಿಕೆ ಇದೆ. ನಾನು (ಅಹಮ್) ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಇದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನನ್ನ (ಅಹಮ್) ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಇರದೆ ಇದೆ ಎಂಬುದೇ ಇದ್ದೀತು. ಆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವೇ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿದೆ, ಶರೀರ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ಭೂತಕಾಲ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕಾಲದ ಘಟನೆ ಕಂಡಷ್ಟೇ ದೂರ ವರ್ತಮಾನವೂ ಇದೆ. ಭೂತ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಂತೆ ವರ್ತಮಾನ ದಿಂದಲೂ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಯಿತು? ಇವು ಮೂರೂ ಕಾಲದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಕಾಲದಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಕಾಲದ್ದಾದರೋ ಖಂಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪ (ಸತ್ತೆ)ವು ಅಖಂಡವಾಗಿದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಅನೇಕ ಯುಗಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಶರೀರಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಶರೀರವು ಬದಲಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಅದು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ದೇಹಿನೋಸ್ಮಿನ್ಯಥಾ ದೇಹೇ ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ ।

ತಥಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಧೀರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ॥

ದೇಹಿನಃ - ದೇಹಧಾರಿಯ, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ದೇಹೇ - ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಕೌಮಾರಮ್ - ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನಮ್ - ತಾರುಣ್ಯ (ಮತ್ತು), ಜರಾ - ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ (ಆಗುತ್ತವೆ), ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹಾಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ - ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ತತ್ರ - ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಧೀರಃ - ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು, ನ, ಮುಹ್ಯತಿ - ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ದೇಹಧಾರಿಯ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಉಂಟಾಗ್ತುತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೇಹಿನೋಽಸ್ಮಿನ್ಯಥಾದೇಹೇ* ... ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ’ — ಶರೀರಧಾರಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತದನಂತರ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಶರೀರ ದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಅವಸ್ಥೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

* ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಗಳಾದರೋ ಶರೀರಧಾರಿಗಳ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ದೇಹ ಶಬ್ದವು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವಾಚಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಧಾರಿಯ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಶರೀರಿಯು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರಿ ದ್ರಷ್ಟಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಶರೀರ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಬಾಲ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತಥಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ — ಯೌವನ ಮೊದಲಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ದೇಹಾಂತರದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರವು ಬಾಲಕನಿಂದ ಯುವಕ ಹಾಗೂ ಯುವಕನಿಂದ ಮುದಿಯಾದರೆ, ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಯಾರೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರಿಯು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನಾದರೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಶೋಕವಾಗ ಬಾರದು. ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರ ಇರುವಾಗಲೇ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನಾದಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವಂತೆಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳು ಇರುವಾಗಲೇ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗು ತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಾಲ್ಯ, ತಾರುಣ್ಯಾದಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಇರುವಂತೆಯೇ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು (ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಬೇರೆ ಶರೀರ ಧಾರಣ ಮಾಡುವುದು) ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ಇರುವಾಗಲೇ ಕೌಮಾರಾದಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದರೋ ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅವಸ್ಥೆಗಳಂತೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರ ದಲ್ಲೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶರೀರವು ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹಾಂತರ ರೂಪದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.**

** ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಮೇಲೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವಾದರೋ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮುಕ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ನಮಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.. ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದ ಜ್ಞಾನ ನಮಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಜ್ಞಾನವು ಆಗದಿದ್ದಾಗ ಅದರ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಜ್ಞಾನ ನಮಗೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನ್ನೆ ಈಗ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು — ಹೇಗೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಜ್ಞಾನವು ಅದರ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಆಗುವಂತೆಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳ ಜ್ಞಾನವೂ ಅವುಗಳ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ‘ಜಾಗೃತ್, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ ‘ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದ ‘ಸುಷುಪ್ತಿಗಳನ್ನು ಅವಸ್ಥೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗು ತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಬಾಲಕನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಯುವಾವಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಯುವಕನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮುದುಕನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವು ಕೂಡ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಾರಣಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವವು ಹೊಸತನ, ಚೈತನ್ಯವು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಉಂಟಾಗವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಯೌವನಾವಸ್ಥೆಯಂತೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಯಿಂದಲೂ ಕಾರಣಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯೇತರ — ದೇವತೆ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಶರೀರಗಳು ಸಿಕ್ಕಿರುವವನಿಗೆ ಆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ (ದೇಹಾಧ್ಯಾಸದ ಕಾರಣ) ‘ನಾನು ಇದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಯಿತು. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಣಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವ (ಪ್ರಕೃತಿ) ಇರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದು ದೇವತೆಗಳ ಅಭ್ಯಾಸವು ಒಂದಾದರೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅಭ್ಯಾಸವು ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾರಣಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಯಿತು.

ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಶರೀರಿ (ದೇಹಿ-ಆತ್ಮ)ಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗಿರುವುದಾದರೆ, ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಕೂಡ ‘ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ* ಎಂಬ ಜ್ಞಾನ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಕೂಡ ಯಾರು ಮೊದಲು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದನೋ, ಯುವಕನಾಗಿದ್ದನೋ ಅವನೇ ನಾನು ಈಗಲೂ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ತತ್ತೇದಂತಾವಗಾಹಿ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾ’.

ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾದರೆ ಅದರ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮೊದಲಿನ ಶರೀರದ ಅರಿವು ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಹಿಂದಿನ ಶರೀರದ ಅರಿವು ಆಗದಿರಲು ಕಾರಣ — ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕಷ್ಟಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಹೊಡೆದಾಗ, ಹೆಚ್ಚು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಯುಂಟಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಅರಿವು ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆಯೇ ಮರಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜನನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಘಾತ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಜ್ಞಾನ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.* ಆದರೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಕಷ್ಟಗಳಾಗದಿರುವವನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರದ ಅವಸ್ಥಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಂತೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲದು.+

* ‘ಮ್ರಿಯತೇ ರುದತಾಂ ಸ್ವಾನಾಮುರುವೇದನಯಾಸ್ತಧೀಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ — 3/30/18)

ಮನುಷ್ಯನು ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸ್ವಜನರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇದನೆಯಿಂದ ಅಚೇತನನಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

* ‘ವಿನಿಷ್ಕ್ರಾಮತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸೋ ಹತಸ್ಮೃತಿಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ — 3/31/23)

ಜನನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ವಾಸದ ಗತಿಯು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವಸ್ಮೃತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

+ ‘ಯೇ ಮೃತಾಃ ಸಹಸಾ ಮರ್ತ್ಯಾ ಜಾಯಂತೇ ಸಹಸಾ ಪುನಃ । ತೇಷಾಂ ಪೌರಾಣಿಕೋಭ್ಯಾಸಃ ಕಂಚಿತ್ ಕಾಲಂ ಹಿ ತಿಷ್ಠತಿ ॥

ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತಿಸ್ಮರಾ ಲೋಕೇ ಜಾಯಂತೇ ಬೋಧಸಂಯುತಾಃ । ತೇಷಾಂ ವಿವರ್ಧತಾಂ ಸಂಜ್ಞಾ ಸ್ವಪ್ನವತ್ ಸಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ - ಅನು- 145)

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕೂಡಲೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲೋ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಕೆಲಕಾಲದವರೆಗೆ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ವಿಷಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ‘ಜಾತಿಸ್ಮರ ರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಹೇಗೆ-ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೋ. ಹಾಗೆ-ಹಾಗೇ ಅವರ ಆ ಹಳೆಯ ಸ್ಮೃತಿಯು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ನಷ್ಟವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈಗ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ — ಅವಸ್ಥಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ಜ್ಞಾನವು ದೇಹಾಂತರದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯ ಅರಿವಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿ (ಗಾಢನಿದ್ರೆ)ಯಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ವಾದರೂ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಂತಹ ಗಾಢನಿದ್ರೆ ಬಂತೆಂದರೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಅರಿವು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ‘ಯಾವ ಅರಿವು ಇರಲಿಲ್ಲ ಇದರ ಅರಿವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಮಲಗುವ ಮೊದಲು ಇದ್ದ ನಾನೇ ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೂ ಇದ್ದೇನೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದೆ. ಈ ರೀತಿ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯ ಅರಿವು ಅಖಂಡ ರೂಪದಿಂದ ನಿರಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯ (ಇರುವಿಕೆಯ) ಅಭಾವದ ಅರಿವು ಯಾರಿಗೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರಧಾರಿಯ ಸತ್ತೆಯ ಸತ್ ಭಾವವು ಅಖಂಡರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಗಲೇ ಮುಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಇರುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರಾಂತರಗಳ ಅರಿವು ಆಗದಿರ ಬಹುದು, ಆದರೆ ನಾನು ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ಅನುಭವವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಧೀರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ’ — ಸತ್ — ಅಸತ್ತಿನ ಬೋಧವಾದವನೇ ಧೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಸಂದೇಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಉಚ್ಚ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣವು ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ರ’ ಪದದ ಅರ್ಥವು ದೇಹಾಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ದೇಹ — ದೇಹಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇಹ ಯಾರು? ದೇಹಿ ಯಾರು? ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಎಂದರೇನು? ಅನಿತ್ಯ ಯಾವುದು? ನಿತ್ಯ ಯಾವುದು?ಅಸತ್ ಯಾವುದು, ಸತ್ ಯಾವುದು? ವಿಕಾರಿ ಯಾರು? ಅವಿಕಾರಿ ಯಾವುದು? ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಿ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಸಂಗತೆಯ ಅಖಂಡ ಅರಿವು ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರವು ಎಂದೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸತ್ತೆಯು ಎಂದೂ ಅನೇಕ ವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರವು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸತ್ತ ಮೇಲೆಯೂ ಇರಲಾರದು ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅದು ಸಾಯುತ್ತಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗಿನಿಂದಲೇ ಶರೀರವು ಸಾಯುವ ಕ್ರಮ (ಪರಿವರ್ತನೆ) ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯು ಸತ್ತಾಗ ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಸತ್ತಾಗ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಸತ್ತಾಗ ದೇಹಾಂತರ — ಅವಸ್ಥೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಶರೀರದ್ದಾಗಿವೆ. ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧತ್ವ — ಈ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ ಹಾಗೂ ಕಾರಣ ಶರೀರದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯು ಈ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಸತ್ತಾವಿಭಾಗವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಎಂದೂ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜೀವನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ನರಕ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕಗಳು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಶರೀರಿಯು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋನಿಗಳು (ಶರೀರ) ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಜೀವನು (ಶರೀರೀ) ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವನು ಒಂದೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆಗಲೇ ಅವನು ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವವನು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೂ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಲಿಪ್ತನಾದರೆ, ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಎಂಬತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಯಾರು ಅನುಭವಿಸುವುದು? ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕಗಳಿಗೆ ಯಾರು ಹೋಗುವುದು? ಯಾರು ಮುಕ್ತರಾಗುವುದು?

ಹುಟ್ಟುವುದು, ಸಾಯುವುದು ನಮ್ಮ ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಶರೀರದ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಆಯುಸ್ಸು ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅಂತರ್ಗತ ಅನೇಕ ಶರೀರಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಸಾಯುತ್ತವೆ. ನಾವು ಅನೇಕ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದರೂ ನಾವು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೇಗಿದ್ದೆವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತೇವೆ (2/22). ಹೀಗೆಯೇ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ನಮ್ಮ ಅಸ್ತ್ವಿತ್ವವು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರತಾ ಮತ್ತು ಅಸಂಗತಾ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಜೀವವು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಶರೀರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅಸಂಗವಾದ ಕಾರಣ ನಾವು ಅನೇಕ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಅದೇ ಆಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗಿನ ಸಂಗವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದರ ಕಾರಣ ನಾವು ಅನೇಕ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇವೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಗವು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ನಾವು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಂಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಹೊಸ ಸಂಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯದಿದ್ದರೆ ಮುಕ್ತಿ (ಅಸಂಗತೆ)ಯು, ಸ್ವಾಧೀನತೆಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತು - ಶರೀರಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಗುವ ಶೋಕದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತು ಕೌಂತೇಯ ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖದಾಃ ।

ಆಗಮಾಪಾಯಿನೋನಿತ್ಯಾಸ್ತಾಂಸ್ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಭಾರತ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ (ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳು), ತು - ಆದರೋ, ಶಿತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ - ಶೀತ (ಅನುಕೂಲತೆ) ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ (ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ) ಮೂಲಕ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ, (ಹಾಗೂ), ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ - ಬಂದುಹೋಗುವಂತಹವುಗಳು (ಮತ್ತು), ಅನಿತ್ಯಾಃ - ಅನಿತ್ಯ ವಾಗಿವೆ, ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋತ್ಪನ್ನ ಅರ್ಜುನಾ!, ತಾನ್ - ಅವುಗಳನ್ನು (ನೀನು), ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ - ಸಹಿಸು. ॥14॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ (ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳು)ಗಳಾದರೋ ಶೀತ (ಅನುಕೂಲತೆ) ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ (ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ)ಯ ಮೂಲಕ ಸುಖ-ದುಃಖ ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಬಂದುಹೋಗುವಂತಹ ವುಗಳೂ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಹೇ ಭರತ ವಂಶೋತ್ಪನ್ನ ಅರ್ಜುನಾ! ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ಸಹಿಸು. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೊದಲು (11ರಿಂದ 13ರವರೆಗೆ) ಮತ್ತು ಮುಂದೆ (16 ರಿಂದ 30ರ ತನಕ) ದೇಹೀ ಮತ್ತು ದೇಹ ಈ ಎರಡರ ಪ್ರಕರಣವೇ ಇದೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶದ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದುದು) ಹೇಗೆ ಬಂದುವು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಹೇಗೆ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಿಗಳ ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದ್ದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತನ್ನನ್ನು ಅವರ ಸಾಲಿನಲ್ಲೇ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರಾದಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯ, ವಿನಾಶೀ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.]

‘ತು’ — ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದೇಹಾದಿ ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ — ಯಾವುದರಿಂದ ಅಳತೆ - ತೂಕ ವಾಗುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನವಾಗು ತ್ತದೋ ಆ (ಜ್ಞಾನ ಸಾಧನ) ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಹೆಸರು ‘ಮಾತ್ರಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಮಾತ್ರಾ ದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸಂಯೋಗವಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಸ್ಪರ್ಶ’ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವಂತಹ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಆಗಿವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೇ ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು? ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು? ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ‘ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ’ (ಬಂದು ಹೋಗುವ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಕೇವಲ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಗದೆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ (ಅಹಂನಲ್ಲಿ) ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಆದ ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಕೂಡ ನಿತ್ಯದಂತೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ಆ ಸ್ವೀಕೃತಿಯನ್ನು ಬಿಡುವವರೆಗೆ ಆ ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗವಾದ ಮೇಲೆಯೂ, ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗಲೂ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.* ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ವಿಧವೆ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪತಿಯಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ವಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಅವಳನ್ನು ಯಾರಾದರು ಇವಳು ಇಂಥವನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವಳ ಕಿವಿ ನೆಟ್ಟಗಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಬಂಧೀ (ಪತಿ)ಯು ಇರದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಂದು- ಹೋಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

* ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಅಸ್ವೀಕೃತಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸತ್ ಸತ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಆಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಅಸ್ವೀಕೃತಿಯಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟೇ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ, ಎಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೂ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆದರೂ, ಎಷ್ಟೇ ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ - ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖದಾಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಶೀತ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ ಶಬ್ದಗಳು ಅನುಕೂಲತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ವಾಚಕ ವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಚಳಿ ಮತ್ತು ಸೆಕೆ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅವು ಏಕದೇಶೀಯವಾಗಿ ಕೇವಲ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯ (ತ್ವಚಾ-ಚರ್ಮ)ದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೀತದ ಅರ್ಥವು ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣದ ಅರ್ಥವು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಎಂದು ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್— ನಾವು ಬಯಸುವಂತಹ ಅನುಕೂಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ನಾವು ಬಯಸದಿರುವಂತಹ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆದಿ ಸಿಗುವುದರಿಂದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಇವುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭಾವನೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಖ-ದುಃಖದಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

‘ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ’ — ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಆದಿ - ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ, ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವಿನಾಶಶೀಲ ಮತ್ತು ಬಂದು ಹೋಗುವು ದಾಗಿವೆ. ಅವು ಉಳಿಯುವಂತಹುಗಳಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು. ಅದರಿಂದ ಅವು ‘ಆಗಮಾಪಾಯಿ’ಗಳಾಗಿವೆ.

‘ಅನಿತ್ಯಾಃ’ — ಅವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ನಂತರ ಇರದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇವೆಯಲ್ಲ! ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವು ಅನಿತ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ‘ಅವನ್ನು ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಮೊದಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ್ನು ‘ಅನಿತ್ಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಕೇವಲ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ಅನಿತ್ಯ — ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿರದೆ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣವೂ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು? — ದಿನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಲಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ದೆ

ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸತನ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೂ ಸಂಜೆಯವರೆಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನಃ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಬಳಲಿಕೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸತನದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬಳಲಿಕೆ ಬರುವಂತೆಯೇ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಲವಲವಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ‘ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ’ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ‘ಅನಿತ್ಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅನಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಮುಂದೆ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಅಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳುವನು ಮತ್ತು ಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸಿದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು.ಘೆ

‘ತಾಂ ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ’ — ಇರುವ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ ಸ್ತ್ರೀಗಳು ಮುಂದುಗಡೆ ಬಂದಾಗ ‘ಇವು ಅನುಕೂಲವಾಗಿವೆ. ಹಾಗೂ ಇವು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿವೆ — ಹೀಗೆ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆ - ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಜ್ಞಾನ ಆದಮೇಲೆಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಾತ್ರಾ ಸ್ಪರ್ಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ ಇರುವುದೇ ಅವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಸಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ‘ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಮತ್ತೊಂದು ಭಾವ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕತರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಅವುಗಳು ಭಾವ ಮತ್ತು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಅವಸ್ಥೆಗಳು ನಿನ್ನಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಅವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿದ್ದಿ. ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಿ; ನೀನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೇ ಇರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ರುವುದೇ ‘ತಿತಿಕ್ಷಾ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರವು ಎಂದಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಯಾವುದರ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥ (ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ)ಗಳು ಎಂದೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ - ವಿಯೋಗ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಬಯಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ ದಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಬಯಸದೇ ಇರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಂಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಬಂದುಹೋಗು ವಂತಹವು ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣವೂ ಬಂದುಹೋಗು ವಂತಹವುದು ಹಾಗೂ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೂ ಬಂದು ಹೋಗುವಂತಹ ವುಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವ ನಿರ್ವಿಕಾರೀ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ — ವಿಯೋಗದಿಂದಾಗಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗ ಬಾರದು, ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ನೋಡುವವನು ಒಬ್ಬನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಎರಡರಿಂದ ಬೇರೆಯೇ (ನಿರ್ವಿಕಾರ) ಇರುತ್ತಾನೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲತೆ ಯನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವಂತ(ಸ್ವರೂಪ)ದ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲತೆ(ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ)ಯ ಅನುಭವವು ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೀತ ಶಬ್ದವು ಅನುಕೂಲತೆಯ ಮತ್ತು ‘ಉಷ್ಣ ಶಬ್ದವು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೆಚ್ಚು ಚಳಿಬಿದ್ದಾಗ ಮರಗಳು ಒಣಗುತ್ತವೆ. ಹೆಚ್ಚು ಸೆಕೆ ಉಂಟಾದಾಗಲೂ ಮರಗಳು ಒಣಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಚಳಿ-ಸೆಕೆ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಅನುಕೂಲತೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವೆರಡನ್ನೂ ಸಹಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್ ಇವುಗಳಿಂದ ಮೇಲೇಳಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಸುಖ-ದುಃಖ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ- ಕ್ರೋದ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಬಂದುಹೋಗುವಂತಹವುಗಳು; ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವಂತಹುದು. ಸಾಧಕನು ಬದಲಾಗುವ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ನೋಡದಿರುವುದೇ ಅವನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಮರವೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು ತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಕಡೆಯು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಅದು ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನಲ್ಲಿ)ನಲ್ಲಿ ಆದಿ - ಅಂತ್ಯ-ಮಧ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಸ್ಥೆಯು ಎಂದೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂ ಎಂದೂ ಅನೇಕ ರೂಪವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಡುಬರುವುದಾ ಗಿದೆ, ನೋಡುವಂತಹ (ಬುದ್ಧಿ)ದೂ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವುದು ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವಂತ ಹುದೂ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನಲ್ಲಿ)ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವವನಿಲ್ಲ, ಕಾಣುವವನಿಲ್ಲ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವವನಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯುವವನಿಲ್ಲ. ಈ ಕಂಡುಬರುವವನು, ಕಾಣುವವನು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಅವಸ್ಥೆಸ್ಥಿತಿಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಕಂಡುಬರುವವನು, ಕಾಣುವವನು ಇರಲಾರರು ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಇರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಅಳಿದು ಹೋದೀತು ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಉಳಿದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಂಡುಬರುವು(ದೃಶ್ಯ)ದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಸ್ವಯಂ’ ನೋಡುವವನು (ದೃಷ್ಟಾ) ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಕಂಡು ಬರುವವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಯಂ ಉಳಿದೀತು. ಆದರೆ ಅದರ ಹೆಸರು ನೋಡುವವನೆಂದು ಇರಲಾರದು. ಇದೇ ರೀತಿ ‘ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಸ್ವಯಂ (ಚಿನ್ಮಯಸತ್ತೆ) ‘ಶರೀರೀ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಆದರೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಯಂ ಉಳಿದೀತು, ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಶರೀರೀ ಎಂದು ಇರಲಾರದು (13/1). ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸಲೆಂದೇ ‘ಶರೀರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಗಳ ತಿತಿಕ್ಷೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಿತು. ಈಗ ಇಂತಹ ತಿತಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಏನಾದೀತು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಯಂ ಹಿ ನ ವ್ಯಥಯಂತ್ಯೇತೇ ಪುರುಷಂ ಪುರುಷರ್ಷಭ ।

ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಧೀರಂ ಸೋಮೃತತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಪುರುಷರ್ಷಭ - ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನನೇ, ಸಮದುಃಖಸುಖಮ್ - ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ, ಯಮ್ - ಯಾವ, ಧೀರಮ್ - ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಪುರುಷಮ್ - ಮನುಷ್ಯನನ್ನು, ಏತೇ - ಈ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶ (ಪದಾರ್ಥ)ಗಳು, ನ, ವ್ಯಥಯಂತಿ - ವಿಚಲಿತ (ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ)ಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಅಮೃತತ್ವಾಯ - ಅಮರನಾಗಲು, ಕಲ್ಪತೇ - ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥15॥

ಕಾರಣ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಈ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶ (ಪದಾರ್ಥ)ಗಳು ವಿಚಲಿತ (ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ)ಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಅಮರ ನಾಗಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪುರುಷರ್ಷಭ’ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಬದಲಾಗದಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು, ಬದಲಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲದಿರುಂತಹುದನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದೇ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಧೀರಮ್’ — ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷ(ಚೇತನ)ನೇ ಕಾರಣ (ಹೇತು)ವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಹೇತುವಾಗುತ್ತಾನೆ (13/20, 21). ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನು ಯಾರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಂ ಹಿ ನ ವ್ಯಥಯಂತ್ಯೇತೇ ಪುರುಷಮ್’ — ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಕಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ವ್ಯಥೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ದುಃಖವೂ ವ್ಯಥೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಮತೆಯತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯಿರುವವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮತೆಯತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖದ ಅರಿವಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಭೋಗವು ಆಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆ ಸುಖದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯು ಬಂದಾಗಲೂ ಆ ದುಃಖದ ಅರಿವಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಭೋಗ ಆಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆ ದುಃಖದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬೀಳದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಥಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಜ್ಞಾನ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸೋಮೃತತ್ತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ — ಇಂತಹ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ಅಮರತ್ವಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಅಮರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಬಂದನಂತರ ಅವನು ಅಮರನಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಅಮರತೆಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡ ವಿಕಾರಗಳು ತಪ್ಪಾಗಿತ್ತು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರದೆ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಮಹಾನ್ ಆನಂದ, ಪರಮ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು. ಆನಂದ, ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(6/22) ಅಲ್ಲದೆ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಂಭಾವನೆಯಿಂದ ನಾವು ಸುಖಿಗಳಾಗುವೆವು. ಅರ್ಥಾತ್ — ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಅನುಕೂಲಕರ ವಸ್ತುಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ - ಲೋಲುಪತೆ ಇರುವುದಾದರೆ ನಾವು ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆವು. ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ನಮಗೆ ದೊರೆಯಲಾರದು. ಕಾರಣ— ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯು ಅನುಕೂಲತೆಯ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಯವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಅದರಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಆಗಲಾರದು; ಅಂದರೆ ಭೋಗವೇ ಆದೀತು. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ಕ್ರಿಯಾದಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ನಾವು ದುಃಖಿಗಳಾದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಲಾರದು; ಅಂದರೆ ಭೋಗವೇ ಆದೀತು. ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇರಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿ ದುಃಖಿಗಳಾಗಿಯೇ ಇರುವೆವು.

ಆದರೆ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದಾಗ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲೇ ಹರ್ಷಿತನಾದರೆ ಈ ಅನುಕೂಲತೆಯು ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಈ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪ ಯೋಗವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸುಖ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ದುಃಖಿಗಳದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ದುಃಖಿ ಗಳದ್ದೇ ಹಕ್ಕು ಇರುವುದು. ನಾವು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ನಮಗೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವ ಸುಖವಾಗು ತ್ತದೆ, ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಯಾವಾಗ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿತ್ವ ಇಲ್ಲವೋ ಆಗ ಮಾತ್ರ ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ, ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಇರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ನಮಗೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಗಳಾದ ಸುಖ ಸಿಗಬಹುದೇ? ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸಿಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವ ಸುಖವಾದರೋ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತರೇ, ದರಿದ್ರರೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ದೊರಕಿದ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತರ ಸೇವೆ ಮಾಡದೆ ಸ್ವಯಂ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಿದರೆ ನಾವು ಕೃತಘ್ನರಾಗುತ್ತೇವೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ದುಃಖೀ ಜನರಿಂದಲೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿ ಯನ್ನು ದುಃಖಿಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಈಗ ಮಾಡೋಣ. ದುಃಖದ ಕಾರಣವು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ, ಆಸೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಒಳಗೆ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಾಗಲೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ದುಃಖ ದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯ, ಸುಖದ, ಆಶೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ನಮಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗ ಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ನಮ್ಮನ್ನು ದುಃಖಿಯಾಗಿಸಲಾರದು. ರೋಗಿಗೆ ಅತಿ ಕಹಿಯಾದ ಔಷಧಿಯು ಕುಡಿಯುವಾಗಲೂ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಈ ಔಷಧಿಯಿಂದ ನನ್ನ ರೋಗವು ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂತೋಷ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳು ಆಳವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡಾಗ ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯುವವನು ಅದನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಸೂಜಿಯಿಂದ ಮತ್ತೂ ಆಳವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಿದಾಗ ತುಂಬಾ ನೋವು ಆಗುತ್ತದೆ, ಆ ನೋವಿನಿಂದ ನರಳುತ್ತಾನೆ, ಒದ್ದಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯುವವನಿಗೆ ತಮ್ಮಾ! ನೀನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು, ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯಬೇಡ ಎಂದು ಯಾರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಳ್ಳು ಹೊರಟುಹೋದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನೋವು ದೂರವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ಆ ನೋವನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ದುಃಖವನ್ನೂ, ನೋವನ್ನೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಕಹಿ ಔಷಧಿ ಕುಡಿಯಲು, ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯುವ ನೋವಿನಿಂದ ದುಃಖಿಯಾದರೆ ಇದು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಯಂಕರ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು.

ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಉಪಭೋಗ ಪಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಭೋಗ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರ್ಗ-ನರಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಸುಖ-ದುಃಖ ಭೋಗಿಸುವ ಸ್ಥಾನಗಳು ಈ ಸ್ವರ್ಗ- ನರಕಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವು ಸುಖ- ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೆ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿರದೆ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮೇಲೇಳದಿದ್ದರೆ ನಾವು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಹೇಗೆ ಪಾತ್ರ ರಾದೇವು? ಆಗಲಾರೆವು.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು — ಈ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವು ಮತ್ತು ಬಂದುಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿವೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತ ಹವುಗಳಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳು ದೊರಕಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗ ವಾದಾಗಲೇ ವಿಯೋಗವಾಗಲು ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳು ಮೊದಲು ಇದ್ದಿಲ್ಲ, ನಂತರ ಇರಲಾರವು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ನಾವು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗಿಗಳಾಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೇವೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗಿಗಳಾಗಿ ನಾವು ಭೋಗ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಮಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ನಮಗೆ ಭುಕ್ತಿ (ಭೋಗ)ಯದ್ದೇ ರುಚಿ ಇರುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಕೊಟ್ಟಾನು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾವು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸದೆ ಅದರ ಸದುಪ ಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ, ನಾವು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಮಹಾನ್ ಆನಂದದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆವು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಥೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೇ ವ್ಯಥೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯಥಾರಹಿತನಾಗಲಾರನು. ವ್ಯಥಾ ರಹಿತನಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಪಡೆದು ಹರ್ಷಿತನಾಗ ದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವು ಒದಗಿದಾಗ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗದಿರುವುದು (5/20). ವ್ಯಥಾರಹಿತನಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿರಸಮ್ಮೂಡಃ’ (5/20).

ಸುಖದಾಯಕ, ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದೇ ವ್ಯಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಯಾಗುವುದು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಎಂದೂ ಸುಖಿಯಾಗಿರಲಾರನು. ಸಾಧಕನು ಸುಖ- ದುಃಖಗಳ ಭೋಗ ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಬದಲಿಗೆ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕು. ಸುಖದಾಯಕ- ದುಃಖದಾಯಕವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದು ವಾಸ್ತವಿಕ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಅಮರತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದು, ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಸುಖದ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಿದೆ. ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ದುಃಖದ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಿದೆ. ದುಃಖದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನು ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ದುಃಖದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಯೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ’ (5/22) ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವ ಆ ಯೋಗಿಯು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ ಮೇಲೆದ್ದು ಅಮರತೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆಗಿರುವ ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ ।

ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಽಂತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ॥

ಅಸತಃ - ಅಸತ್ತಿಗೆ, ಭಾವಃ - ಭಾವ (ಸತ್ತೆ), ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತು - ಮತ್ತು, ಸತಃ - ಸತ್ತಿಗೆ, ಅಭಾವಃ - ಅಭಾವವು, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ - ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರು, ಅನಯೋಃ, ಉಭಯೋಃ, ಅಪಿ - ಇವೆರಡನ್ನೇ, ಅಂತಃ - ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ದೃಷ್ಟಃ - ನೋಡಿದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಭವಿಸಿರುವರು. ॥16॥

ಅಸದ್ವಸ್ತುವಿಗೆ ಭಾವ (ಸತ್ತೆ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸದ್ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಭಾವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡಿದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಭವಿಸಿರುವರು. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನು — ‘ಭೂ ಸತ್ತಾಯಾಮ್’ (ಭಾವಃ, ಅಭಾವಃ), ‘ಅಸ್ ಭುವಿ’ (ಅಸತಃ, ಸತಃ) ಮತ್ತು ‘ವಿದ್ ಸತ್ತಾಯಾಮ್’ (ವಿದ್ಯತೇ) — ಈ ಮೂರು ಸತ್ತಾವಾಚಕ ಧಾತುಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು. ಈ ಮೂರರ ಪ್ರಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಿಸಲೆಂದೇ ಇದೆ]

‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ — ಶರೀರವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯ (ಹುಟ್ಟುವ) ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸತ್ತನಂತರವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಇದು ಕ್ಷಣ-ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಶಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಶರೀರವು ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಈ ಮೂರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಕೂಡ ಭಾವವಿಲ್ಲ, ಇದೂ ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಈ ಶರೀರವಾದರೋ ಜಗತ್ತಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ನಮೂನೆ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಿವರ್ತನದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಗತ್ತು ಮೊದಲು ಅಭಾವವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಂತರವೂ ಅಭಾವವಾದೀತು. ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಕಾಲರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ನಿರಂತರ ಉರಿಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆಯು ಉರಿದ ಬಳಿಕ ವಾದರೋ ಇದ್ದಲು, ಬೂದಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕಾಲರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ಇದ್ದಿಲು ಅಥವಾ ಬೂದಿ ಏನೂ ಉಳಿಯ ದಂತೆ ವಿಲಕ್ಷಣ ರೀತಿಯಿಂದ ಸುಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಜಗತ್ತಿನ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ — ‘ಸತ್’ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ದೇಹವು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ದೇಹಿಯು ಇದ್ದನು. ದೇಹ ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ದೇಹಿಯು ಇರುವನು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ದೇಹವು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದ್ದರೂ ದೇಹಿಯು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಜಗತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗದಿದ್ದಾಗಲೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು. ಜಗತ್ತಿನ ಅಭಾವವಾದರೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಉಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ಜಗತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಾದರೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಹೇಗಿದೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಾವು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲೆವು. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೋಡಲಾರೆವು. ಕಾರಣ — ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಕ್ಷಣದ ಮೊದಲು ಇದ್ದ ವಸ್ತುಗಳು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಲಚ್ಚಿತ್ರ ನೋಡುವಾಗ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ದೃಶ್ಯವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟರಿನಲ್ಲಿ ಫಿಲ್ಮ್ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ವೇಗವಾಗಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳು ಗ್ರಹಿಸಲಾರವು.* ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಮಾತು ಇನ್ನೊಂದಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಗತ್ತು ಒಂದು ಬಾರಿಯೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಕರಣಗಳಿಂದ ನಾವು ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೋ, ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೋ ಆ ಕರಣಗಳೂ ಕೂಡ ಜಗತ್ತಿನವೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಜಗತ್ತು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತವಾದ ಶರೀರ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಜಗತ್ತು ಎಂದೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ! ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತೀತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

* ನಿತ್ಯದಾ ಹ್ಯಂಗ ಭೂತಾನಿ ಭವಂತಿ ನ ಭವಂತಿ ಚ । ಕಾಲೇನಾಲಕ್ಷ್ಯವೇಗೇನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ತನ್ನ ದೃಶ್ಯತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ 11/22/42)

ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಾಶ ಆಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕಾಲದ ಗತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಜಗತ್ತಿನ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ) ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪವು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದು. ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಅಭಾವವಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಭಾವ (ಸತ್ತಾ) ವಾಗಿದೆ. ಅದು ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

‘ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಽಂತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ’ — ಇವೆರಡರ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್-ಅಸತ್, ದೇಹೀ - ದೇಹದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಇವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವೇ ವಿದ್ಯಮಾನ ವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಇವುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹಿದ್ದಾರೆ.

ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ತತ್ತ್ವವೂ ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ತತ್ತ್ವವೂ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವು ಒಂದೇ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಎರಡರ ತತ್ತ್ವವು ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವ ತತ್ತ್ವವು ‘ಸತ್’ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸತ್ತೆಯೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಅಸತ್ತು ಸತ್ತಾಯುಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರತೀತವಾಗತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ (7/5), ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ (13/1/2), ‘ಪುರುಷ’ (13/19) ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ (15-16) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅಸತ್ತನ್ನು ‘ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’, ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’, ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಾರೆಂದು ಅರ್ಜುನನು ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ಶೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಏನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಇವರೆಲ್ಲ ಸಾಯಲಾರರೇ? ಅಸತ್ತಾದರೋ ಸತ್ತೇ ಹೋಗುವುದು, ನಿರಂತರ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವರಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದು ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ನಿನ್ನ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಸತ್ತು ಹೋಗಿರುವರು, ಜೀವಂತರಿರುವವರು ಇವರಿಬ್ಬರಿಗಾಗಿಯೂ ಪಂಡಿತರು ಶೋಕಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹಿಯ ನಿತ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಧೀರ’ ಶಬ್ದಬಂದಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಧೀರ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ (ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಚನೆ ಬಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ’* ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪಂಡಿತ’, ‘ಧೀರ’ ಮತ್ತು ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಶೋಕವಾದರೆ ಅವರು ವಿವೇಕಿಗಳಲ್ಲ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವರಲ್ಲ.

* ‘ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ’ (2/11) ‘ಧಿರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ’ (2/13) ‘ಸಮದುಃಖ ಸುಖಂ ಧೀರಮ್’ (2/15) ಈ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ‘ಪಂಡಿತ’ ಮತ್ತು ‘ಧೀರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ)ಗಳು ‘ಅಸತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಂಡಿರುವವರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿ (ಅನುಭವಯಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ‘ಸತ್ನ ಅಭಾವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ (ಸತ್-ತತ್ತ್ವ) ವಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾಲ್ಕು — ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ — ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ — ಈ ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ, ಪುರಾಣಗಳ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ ತುಂಬಿದೆ. ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಸತ್ ಇವೆರಡನ್ನೇ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ, ಕ್ಷರ-ಅಕ್ಷರ, ಶರೀರ- ಶರೀರಿ, ಅನಿತ್ಯ-ನಿತ್ಯ ನಾಶವಂತ-ಅವಿನಾಶಿ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು, ಚಿಂತಿಸಲು, ನಿಶ್ಚಯಿಸಲು (ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ) ಬರುವ ಎಲ್ಲವೂ ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿದೆ. ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಚಿಂತಿಸುವುದು ಅದೂ ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಂಡು ಬರುವುದೆಲ್ಲವೂ ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧ (ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರ)ದಲ್ಲಿ ಮರು ಧಾತುಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

(1) ‘ಭೂ ಸತ್ತಾಯಾಮ್’ - ಅಂದರೆ ‘ಅಭಾವಃ’ ಮತ್ತು ‘ಭಾವಃ’.

(2) ಅಸ್ ಭುವಿ - ಅಂದರೆ ‘ಅಸತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸತಃ’.

(3) ವಿದ್ ಸತ್ತಾಯಾಮ್ - ಅಂದರೆ ‘ವಿದ್ಯತೆ’ ಮತ್ತು ‘ನವಿದ್ಯತೇ’.

ಈ ಮೂರೂ ಧಾತುಗಳ ಮೂಲ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಇವು ಮೂರೂ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ‘ಭೂ’ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ’ ಆಗಿದೆ, ‘ಅಸ್’ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ ‘ಸತ್ತಾ’ (ಇರುವಿಕೆ) ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ವಿದ್’ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ ‘ವಿದ್ಯಮಾನತೆ’ (ವರ್ತಮಾನದ ಸತ್ತೆ) ಆಗಿದೆ.

‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ — ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ‘ಅಸತಃ ಭಾವಃ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ ಅರ್ಥಾತ್ - ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಸತ್ತಿನ ಅಭಾವವು ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರ ನಿರಂತರ ಅಭಾವ (ಪರಿವರ್ತನೆ) ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ ವರ್ತಮಾನವಲ್ಲ. ಅಸತ್ ಉಪಸ್ಥಿತವಿಲ್ಲ. ಅಸತ್ ಪ್ರಾಪ್ತವಲ್ಲ. ಅಸತ್ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ ಪ್ರಸ್ತುತವಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ ಯಾವಾಗಲೂ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವಿನ ನಾಶ ಅವಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗಲೇ ಅದರ ನಾಶ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಎರಷ್ಟು ಬಾರಿ ನೋಡದನೇ ವೇಗವಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದನ್ನು ಒಂದು ಬಾರಿ ನೋಡಿದ್ದನ್ನು ಪುನಃ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಅಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಭಾವ ಸದಾಕಾಲವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟೇ ಇರುವಿಕೆ ಕೊಟ್ಟರೂ, ಎಷ್ಟೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅಸತ್ ದೊರಕುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಎಂದೂ ದೊರಕಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ದೊರಕ ಲಾರದು. ಅಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ — ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ‘ಸತಃ ಅಭಾವಃ ನ ವಿದ್ಯತೆ’ — ಅರ್ಥಾತ್ ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವು ಇರದೆ ಸತ್ನ ಭಾವವೇ ಇರುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರ ಅಭಾವ (ಪರಿವರ್ತನೆ) ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಭಾವವಾಗುವುದನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ನಿರಂತರ ಇರುವುದು. ಸತ್ ನಿರಂತರ ವರ್ತಮಾನವಾಗಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ದೊರಕುವುದಾಗಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ಹಾಜರಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ಕಾಯಂ ಆಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ ಇದರ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಸತ್ (ಅಭಾವರೂಪೀ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ) ಆಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸದ್ವಸ್ತುವು ಸದಾ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ತಿನ ಭಾವವು ಸದಾಕಾಲವಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಅದರಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ವಿಮುಖವಾದರೂ, ಅದನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೂ, ಅದನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಖಂಡನೆ ಮಾಡಿದರೂ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದರ ಅಭಾವ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಮಾಡಲಾರರು ( 2/17).

‘ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟಃ’ — ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ ನೋಡಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಅಸತ್ತಿನ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ಭಾವ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವ (ನಿಷ್ಕರ್ಷ)ವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ಒಂದೇ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಒಂದೇ ‘ಇದೆ’. ಇದನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಸತ್ತಿನ ತತ್ತ್ವವೂ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ತತ್ತ್ವವೂ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸತ್-ತತ್ತ್ವ ‘ಇದೆ ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ಅಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಭಾವ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಅಸತ್ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಬದಲಿಗೆ ಸತ್ತೇ ಸತ್ ಇದೆ. ಆ ಸತ್ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಿಯ ವಿಭಾಗವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಯಿತು.

ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ವಿವೇಕವಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಅಳಿದುಹೋದಮೇಲೆ ವಿವೇಕವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಂತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತ ತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ’ — ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಉಭಯೋರಪಿ’ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿದೆ, ‘ಅಂತಃ’ದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ದೃಷ್ಟಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿವೇಕವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ಒಂದು ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಇದು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಸರ್ವೋಪರಿ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ ಇದೂ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಸಾಧಕನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅನುಭವವಿರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಇರುವುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಕು ಇದೇ ವೇದಾಂತ ಅಂದರೆ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ವೇದಗಳ ಮುಖ್ಯ ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅಭಾವ ಎರಡು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ‘ಅಭಾವ’ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಭಾವ’ ಮತ್ತು ‘ಅಭಾವ’ ಎರಡೂ ಕಂಡುಬಂದರೂ ‘ಭಾವ’ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ‘ಅಭಾವದ ಅಂತರ್ಗತ ಭಾವ-ಅಭಾವವಿವೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಭಾವ’ದ ಅಂತರ್ಗತ ಭಾವ-ಅಭಾವವಿವೆ. ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯವಿಯೋಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ (ಮಿಲನ-ವಿರಹ)ಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಯೋಗ-ವಿಯೋಗ (ಮಿಲನ-ವಿರಹ)ಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅಭಾವವೇ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭಾವವೇ ಉಳಿಯಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎಂದರೇನು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ।

ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥

ಯೇನ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ (ಜಗತ್ತು), ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಅವಿನಾಶಿ - ಅವಿನಾಶೀ, ತು - ಎಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಅವ್ಯಯಸ್ಯ - ಅವಿನಾಶಿಯ, ವಿನಾಶಮ್ - ವಿನಾಶವನ್ನು, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೂ ಕೂಡ, ನ, ಕರ್ತುಮ್, ಅರ್ಹತಿ - ಮಾಡಲಾರರು. ॥17॥

ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಈ ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾರರು. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ‘ಸತ್’ನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಆ ಅವಿನಾಶಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದಂತದಿಂದ ಕಾಣುವ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆ ಪರೋಕ್ಷ ತತ್ತ್ವವೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವುದೇ ‘ಇದೆ’ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಜಗತ್ತು ‘ಇಲ್ಲ’ ವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಪದದಿಂದ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ದೂರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪರೋಕ್ಷ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’* — ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳುವುದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. — ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಆ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಭರಣದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವು, ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣವು, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ವ್ಯಾಪ್ತ (ಪರಿಪೂರ್ಣ) ವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವೇ ವ್ಯಾಪ್ತ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆ ಸತ್ - ತತ್ತ್ವವೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ.

* ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ — ಈ ಪದಗಳು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರುಬಾರಿ ಬಂದಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ (2/17ರಲ್ಲಿ) ಈ ಪದಗಳು ಶರೀರಿಯ ಕುರಿತು ಬಂದಿವೆ. ಇಂತಹ ಶರೀರಿಯಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಬಾರಿ ಈ ಪದಗಳು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಈಶ್ವರನಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಈಶ್ವರನು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳು ಈಶ್ವರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಮೂರನೇ ಬಾರಿ ಈ ಪದಗಳು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯೂ ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ.

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜವಿದ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಭಗವಂತನು ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳುವಾಗ — ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯಾದರೋ ‘ಯೇನ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಮತ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಮಯಾ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನು ಅಪರೋಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕತುರ್ನಮರ್ಹತಿ’ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಅವ್ಯಯ** ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಆದರೆ ಶರೀರ ವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ವಿನಾಶದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು. ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಇವರು ಸಾಯಲಾರರು ಎಂದು ನೀನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ವಿನಾಶೀಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವೂ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿನಾಶೀಯು ಶಾಶ್ವತವಾದುದು. ವಿನಾಶೀಯ ನಾಶವೇ ಆಗುವುದು.

** ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಅವ್ಯಯನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎರಡೂ ಅವ್ಯವವಾದರೂ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು (ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ) ಪ್ರಕಟ ಹಾಗೂ ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶರೀರಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇದಂತದಿಂದ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸತ್ತೆಯು ಇದೇ ಸತ್-ತತ್ತ್ವದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ‘ನನ್ನ’ ಶರೀರವಿದೆ, ನಾನು ಶರೀರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇವನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದು ಪಶುವಾಗಿದೆ, ಇದು ಮರವಿದೆ, ಇದು ಮನೆ ಇದೆ ಮುಂತಾಗಿ ನಾವು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ವೃಕ್ಷ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ ಎಂಬ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವ ಸತ್ತೆಯು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ವೃಕ್ಷ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದ ಜಗತ್ತು (ಅಸತ್) ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇದೆ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವ (ಸತ್)ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ವೃಕ್ಷ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಬೇರೆ - ಬೇರೆಯಾದುವು. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ ಎಂಬುದು ಒಂದೇ ಉಳಿಯಿತು. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಪಶುವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಗಳಾದರೋ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾದುವು, ಆದರೆ ‘ಇದ್ದೇನೆ ಅಥವಾ ‘ಇದೆ ಎಂಬುದು ಒಂದೇ ಉಳಿಯಿತು.

ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ — ಈ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಶರೀರ-ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಸಂಗೋ ಹ್ಯಯಂ ಪುರುಷಃ’ (ಬೃಹದಾ 4/3/15), ‘ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ’ (13/22). ಜೀವಾತ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವವಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾ ನಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಣಃ ।

ಅನಾಶಿನೋಽಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ ॥

ಅನಾಶಿನಃ - ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ - ತಿಳಿಯಲು ಬಾರದಿರುವ (ಮತ್ತು), ನಿತ್ಯಸ್ಯ - ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ, ಶರೀರಿಣಃ - ಈ ಶರೀರಿಯ, ಇಮೇ, ದೇಹಾಃ - ಈ ದೇಹಗಳು, ಅಂತವಂತಃ - ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು, ಉಕ್ತಾಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು), ಯುಧ್ಯಸ್ವ - ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥18॥

ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ತಿಳಿಯಲು ಬಾರದಿರುವ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ ಈ ಶರೀರಿಯ ಈ ದೇಹಗಳು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಾಶಿನಃ’ — ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರ ಕ್ಷತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಅನಾಶೀ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ.

‘ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ’ — ಯಾವುದು ‘ಪ್ರಮಾ’(ಪ್ರಮಾಣ)ದ ವಿಷಯವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಅಪ್ರಮೇಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಪ್ರಮಾಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಪ್ರಮಾಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರ ವಚನಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ತತ್ತ್ವವು ಕೇವಲ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.* ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಷಯವಲ್ಲ.

* ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ತ್ವವು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾದರೂ ಮುಂದೆ ಇದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಇದು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ನೀನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡು ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರು ಯಾರನ್ನೂ ಕೂಡ ಬಾಧ್ಯರಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡುವುದು ಅಥವಾ ಇಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರಿಸಿದರೆ, ಈ ತತ್ತ್ವವು ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಅವನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರಿಸದಿದ್ದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವು ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’ — ಇದು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹುದು. ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಇದು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾ ಉಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಣಃ’ — ಈ ಅವಿನಾಶೀ, ಅಪ್ರಮೇಯ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾದ ಶರೀರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯವಿರುವವು ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವುಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯದ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅಂತ್ಯವೇ-ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯ ಕುರಿತು ಏಕವಚನವಿದ್ದು ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ಬಹುವಚನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಒಂದು ಕಾರಣ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಎರಡನೇ ಕಾರಣ — ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶರೀರಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ‘ಸರ್ವಗತಃ’ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವೆಂದು ತಿಳಿಸುವನು. ಈ ಶರೀರಿಯಾದರೋ ಅವಿನಾಶಿಯು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೇಳಲಾಗುವ ಇದರ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುವಂತಹುವಾಗಿವೆ. ಹೇಗೆ ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ನಾಶಯುಕ್ತ ವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಯಾರೂ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿಸಲಾರರು. ನಾಶಯುಕ್ತ ವಾದುದರ ವಿನಾಶೀತನವು ನಿತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ನಾಶವೇ ಆದೀತು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಗೋಚರಿಸುವ ದೇಹಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಗಳು ಯಾರದ್ದಾಗಿವೆ? ‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’ ‘ಅನಾಶಿನಃ’ — ಈ ದೇಹಗಳು ನಿತ್ಯದ್ದಾಗಿವೆ. ಅವಿನಾಶಿಯದ್ದಾಗಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗದಿರುವ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವು ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅರ್ಥವು. ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಂತೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಾನು ಎಂಬುದು ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ‘ಮಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನತನ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಇದು ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಆಯಯಾ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ತನ್ನನ್ನು ಧನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು’ ಧನಿಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ತನ್ನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ತನ್ನನ್ನು ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ವಿದ್ಯಾವಂತ-ವಿದ್ವಾನ್’ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’, ತನ್ನನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ’, ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಮೊದಲಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಇವನು ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇರಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಆಯಾಯಾ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಕುಟುಂಬ ನನ್ನದು; ಧನವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಧನವು ನನ್ನದು; ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಬುದ್ಧಿ ನನ್ನದು; ಶರೀರವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಶರೀರ ನನ್ನದು ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಜಡತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಉಂಟಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ ಮತ್ತು ನಾನು (ಸ್ವಯಂ) ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿವೇಕವನ್ನು ಆದರಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವವರು ಪಂಡಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಪಂಡಿತರು ಎಂದೂ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ — ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ — ಅಸತ್ತಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತಸ್ಮಾತ್* ಯುಧ್ಯಸ್ವ’ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ - ಅಸತ್ತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಒದಗಿಬಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರವಾದರೋ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದು ಆಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಯುದ್ಧಮಾಡು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯುಕ್ತಿಯು ತಿಳುವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿತಾದರೆ ಈಗ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ಇದೇ ರೀತಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಕರಣದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಯುಕ್ತಿಯ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನೇ, ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಮೊದಲಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುವಾಗ ಬಂದಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು, ಮೂವತ್ತೇಳು, ಅರವತ್ತೆಂಟನೆ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಮೊದಲಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಯಕ್ತಿಯ ಸಮಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟು ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸತ್-ತತ್ತ್ವದ್ದೇ ವಿವೇಚನೆ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಸತ್ತಿನ ಬೋಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಸತ್ತಿನ ಬೋಧವಾದಾಗ ಅಸತ್ತಿನ ನಿವೃತ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಹವೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಸತ್ತಿನ ಅನುಭವಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಃಸಂದಿಗ್ಧನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಿದ್ಧವಾಗತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಬೇಕಾದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲೀ; ಇದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಯಾ ಆಶ್ರಮದ ಅನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಾನಗಳು ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅನುಸಾರ ಸತ್ - ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡಲ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಮುಂದೇ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಂಗಃ’ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು (13/9) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ—ಗೃಹಾದಿಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಹೇಳಿದೆ. ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಪತ್ನೀ- ಪುತ್ರ-ಗೃಹಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರಲು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗೆ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ ಗೃಹಾದಿಗಳು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಈ ರೀತಿ ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿಲ್ಲ.

‘ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ’ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಗತಾಸೂನ್’ (ಮೃತ) ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ (ಜೀವಿತ) ಎರಡೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಶೋಚ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ ಹನ್ನೆರಡನೇ - ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಗತಾಸೂನ್’ವನ್ನು ಅಶೋಚ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸತ್’ (ನಿತ್ಯ) ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಹದಿನಾಲ್ಕು - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ವನ್ನು ಅಶೋಚ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಸತ್’ (ಅನಿತ್ಯ) ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಸತ್-ಅಸತ್ ಎರಡರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದನು. ಇದಾದನಂತರ ಸತ್ತಿನ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನ ಅಭಾವದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಹದಿನೇಳನೆ-ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು.

ಭಾವ (ಇರುವಿಕೆ) ಆತ್ಮದ್ದೆ ಆಗಿದೆ ಶರೀರದ್ದಲ್ಲವಾದರೂ, ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲು ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡಿ ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ನಂತರ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಇದೇ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಮೇಲಿನ ಹೊಳಪು ಎಂದಿನವರೆಗೆ ಇದ್ದೀತು? ಆತ್ಮ ಮೊದಲಿತ್ತೋ ಅಥವಾ ಶರೀರ ಮೊದಲಿತ್ತೋ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಆತ್ಮ ಮೊದಲಿಂದ ಇದೆ, ಶರೀರ ನಂತರದ್ದಾಗಿದೆ; ಭಾವ ಮೊದಲಿತ್ತು, ಆಕೃತಿ ನಂತರ ಆಯಿತು ಎಂಬ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮೊದಲು ಭಾವರೂಪೀ ಆತ್ಮ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಶರೀರದ ಕಡೆಗಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕದ ರೀತಿಯಿಂದ ದೃಢಗೊಳಿಸಲು ಯಾರು ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವವರ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಯ ಏನಂ ವೇತ್ತಿ ಹಂತಾರಂ ಯಶ್ಚೈನಂ ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ ।

ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು (ಅವಿನಾಶೀ ಶರೀರಿಯನ್ನು), ಹಂತಾರಮ್ - ಕೊಲ್ಲುವವನೆಂದು, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಹತಮ್ - ಸತ್ತು ಹೋಗಿದೆ ಎಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ತೌ, ಉಭೌ - ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನ, ವಿಜಾನೀತಃ- ತಿಳಿಯಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಯಮ್ - ಇದು, ನ, ಹಂತಿ - ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು, ನ, ಹನ್ಯತೇ - ಸಾಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು (ಅವಿನಾಶೀ ಶರೀರಿಯನ್ನು) ಕೊಲ್ಲವವನೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಸತ್ತುಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಂ ಏನಂ*ವೇತ್ತಿ ಹಂತಾರಮ್’ — ಯಾರು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಸಾಯಿಸುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿಲ್ಪಿ ಯಾರೇ ಇರಲಿ, ಎಷ್ಟೆ ಚತುರನಾಗಿರಲಿ ಉಪಕರಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶರೀರಿಯು ಶರೀರವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ‘ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವವನು ಶರೀರಿಯ ಅಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ (13/29). ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇವನು ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿ, ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇವನು ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಏನಮ್’ ಪದವು ಅನ್ವಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ಮೊದಲು ಆಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದು ‘ಅನ್ವಾದೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದರ ‘ಅಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆಯೋ, ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏನಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಯಶ್ಚೈನಂ ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್’ — ಇವನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ. ಈ ಶರೀರಿಯು ಕೊಲ್ಲುವವನಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಇವನು ಸಾಯುವವನೂ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಕೃತಿಯು ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾಯಬಲ್ಲುದು.

‘ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ’ — ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವನು ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ತಿಳಿದವರಲ್ಲ.

ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವವನು ಹೀಗೆ ಎರಡನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವವನು ಸರಿಯಾಗಿ ಏಕೆ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಅವನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಈ ಶರೀರಿಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಇವನು ನಾಶಮಾಡುವವನೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವವನೂ ಅಲ್ಲ. ಇವನು ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪ ದಿಂದ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶರೀರಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡ ಬಾರದು.

ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದ ರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಸಾಯುವ — ಸಾಯಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರಿಯು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತೃವೂ ಅಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮವೂ ಅಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರದಂತೆ ಶರೀರಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಯುವ, ಸಾಯಿಸುವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಸಾಯುವವನಲ್ಲ ಏಕೆ? ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ಕದಾಚಿನ್ನಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ ।

ಅಜೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಾಶ್ವತೋಯಂ ಪುರಾಣೋ ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ಶರೀರಿಯು, ಕದಾಚಿತ್ - ಎಂದಿಗೂ, ನ, ಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ವಾ - ಮತ್ತು, ನ, ಮ್ರಿಯತೇ- ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ವಾ - ಹಾಗೆಯೇ (ಇದು), ಭೂತ್ವಾ - ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ, ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ಭವಿತಾ, ನ - ಇರುವವನಲ್ಲ, ಅಯವ್ - ಇದು, ಅಜಃ - ಜನ್ಮರಹಿತ, ನಿತ್ಯಃ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವವನು, ಶಾಶ್ವತಃ - ಶಾಶ್ವತ (ಮತ್ತು), ಪುರಾಣಃ - ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ, ಶರೀರೆ - ಶರೀರವು, ಹನ್ಯಮಾನೇ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಇದು, ನ, ಹನ್ಯತೇ - ಕೊಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದಿಗೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಇದು ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಇರುವವನು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಜನ್ಮರಹಿತ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವುದು, ಶಾಶ್ವತವೂ ಮತ್ತು ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಇದನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ: ಹುಟ್ಟುವುದು, ಕಂಡುಬರುವುದು, ಬದಲಾಗುವುದು, ಬೆಳೆಯು ವುದು, ಕುಗ್ಗುವುದು ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವುದು.* ಆದರೆ ಶರೀರಿಯು ಆರು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ**]

* ‘ಜಾಯತೇಸ್ತಿ ವಿಪರಿಣಮತೇ ವರ್ಧತೇಪಕ್ಷೀಯತೇ ವಿನಶ್ಯತಿ’ (ನಿರುಕ್ತ 1/1/2).

** ಈ ಶರೀರಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಜಾಯತೇ’, ‘ಅಜಃ’ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ವಿಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ’; ಇದು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಶಾಶ್ವತಃ’, ಇದು ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಪುರಾಣಃ’, ಇದು ಕ್ಷಯಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಿತ್ಯಃ’ ಮತ್ತು ಇದು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ಮ್ರಿಯತೇ’ ‘ನ ಹನ್ಯತೆ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ’.

‘ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ಕದಾಚಿತ್’ — ಶರೀರವು ಉತ್ಪನ್ನವಾದಂತೆ ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದೂ, ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತಹುದು. ಭಗವಂತನು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಇದನ್ನು ‘ಸನಾತನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ’ (15/7).

ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದೂ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ‘ಮ್ರಿಯತೆ’ಯ ಪ್ರಯೋಗವು ಪಿಂಡ ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗವಾಗುವಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪಿಂಡ ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗವು ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗ ಎರಡೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಾವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಯುವುದು — ಇವೆರಡು ವಿಕಾರಗಳೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎರಡುಬಾರಿ ಇದರ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಮೊದಲು ‘ನ ಜಾಯತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ‘ಅಜಃ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ‘ನ ಮ್ರಿಯತೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ‘ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ’ — ಈ ಅವಿನಾಶೀ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವು ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಇರುವವನೂ ಅಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಮಗು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವ (ಇರುವಿಕೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂಕುರವಾಗುವವರೆಗೆ ‘ಮಗು ಇದೆ ಎಂಬ ಅದರ ಸತ್ತೆ (ಇರುವಿಕೆ)ಯನ್ನು ಯಾರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮಗುವಿನ ಇರುವಿಕೆಯು ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಕಾರೀ ಸತ್ತೆಗೆ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಸತ್ತೆಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವಿಕಾರಿ ಸತ್ತೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಾಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಜಃ’ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ‘ಅಜಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮರಹಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ನಿತ್ಯಃ’ — ಈ ಶರೀರಿಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವಂಥದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಅಪಕ್ಷಯವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರದಿರುವ ಅನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಧ ಆಯುಸ್ಸು ಕಳೆವಾಗ ಶರೀರವು ಸೊರಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಲವು ಕ್ಷೀಣವಾಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಕ್ತಿಯು ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಶರೀರಿಯ ಅಪಕ್ಷಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಶಾಶ್ವತಃ’ — ಈ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವು ನಿರಂತರ ಏಕರೂಪ, ಏಕರಸವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದು ಎಂದೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವ ಗುಣವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಪುರಾಣಃ’ — ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವವು ಪುರಾಣ (ಹಳೆಯದು) ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಎಷ್ಟು ಪುರಾತನವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಇದು ಎಂದೂ ಹುಟ್ಟಲೇ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳು ಹಳೆಯದಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದು ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಇದಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದಿರುವ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ವಿಕಾರಗಳು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲವು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೆಳೆಯುವ ವಿಕಾರವಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಈ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

‘ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ’ — ಶರೀರದ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಶರೀರಿಯ ನಾಶವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರೇ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಈ ಶರೀರ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದು. ಈ ನಷ್ಟಧರ್ಮವುಳ್ಳ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಆರು ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.

ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟವರ್ಣನೆಯಂತೆ ಗೀತೆಯ ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶರೀರವು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಶರೀರಿಯು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಮ್ಮ (ಸ್ವರೂಪ) ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ನಾವು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ, ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಶರೀರವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಬೆರೆತಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವು ಇರದಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮದೇನೂ ಕೆಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಾವು ಅಸಂಖ್ಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಇರುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರ ಉಂಟಾಗಿದೆ? ನಮ್ಮದೇನು ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ? ನಾವಾದರೋ ಹೇಗಿದ್ದೆವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೇವೆ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ’ (8/19) ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆಯೂ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಹೇಗಿರುವೆವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವೆವು.

ಕೈ, ಕಾಲು, ಮೂಗು ಮೊದಲಾದ ಶರೀರದ ಅವಯವಗಳಿರುವಂತೆ, ಶರೀರವು ಶರೀರಿಯ ಅಂಗವೂ ಅಲ್ಲ. ಯಾವುದು ಹರಿಯುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಪಾಡಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವುದೋ ಅದು ಅಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.* ಮೂತ್ರಾದಿ ಹರಿಯು ವಂತಹುದು, ಹುಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರವಾಗುವುದರಿಂದ ಶರೀರದ ಅಂಗವಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರ ಹರಿಯು ವಂತಹುದು (ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ) ಮತ್ತು ವಿಕಾರಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಿಯ ಅಂಗವಲ್ಲ.

* ಅದ್ರವಂ ಮೂರ್ತಿಮತ್ ಸ್ವಾಂಗಂ ಪ್ರಾಣಿಸ್ಥಮವಿಕಾರಜಮ್ । ಅತ್ಸ್ಥಂ ತತ್ರದ್ರಷ್ಟಂ ಚ ತೇನ ಚೇತ್ತತ್ತಥಾಯುತಮ್ ॥

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಶರೀರಿಯಾದರೋ ಸಾಯಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದನು. ಈಗ ಸಾಯಿಸುವ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ ನಿತ್ಯಂ ಯ ಏನಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ।

ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ ಪಾರ್ಥ ಕಂ ಘಾತಯತಿ ಹಂತಿ ಕಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಯಃ - ಯಾವ, ಪುರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಏನವ್ - ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು, ಅವಿನಾಶಿನವ್ - ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ನಿತ್ಯವ್ - ನಿತ್ಯನೂ, ಅಜವ್ - ಜನ್ಮರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯವ್ - ಅವ್ಯಯವೆಂದು, ವೇದ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಕವ್ - ಯಾರನ್ನಾದರೂ, ಕಥವ್ - ಹೇಗೆ, ಹಂತಿ - ಕೊಲ್ಲುವನು (ಮತ್ತು), ಕವ್ - ಯಾರನ್ನಾದರೂ, ಘಾತಯತಿ - (ಹೇಗೆ) ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು? ॥21॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ನಿತ್ಯನೂ, ಜನ್ಮರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯವೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವನು ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು? ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ ..... ಘಾತಯತಿ ಹಂತಿ ಕಮ್’ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವ ಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಎಂದೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಆ ಪುರುಷನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವನು? ಹಾಗೂ ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು? ಅರ್ಥಾತ್- ಬೇರೆಯವ ರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಿಸುವುದು ಆ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗಲಾರದು. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕಾರಯಿತಾ ಆಗಲಾರನು.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ, ನಿತ್ಯ, ಅಜ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಆರೂ ವಿಕಾರಗಳೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ — ‘ಅವಿನಾಶೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ವಿಕಾರದ ‘ನಿತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಸ್ಥಾಂತರದ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆರೂಪೀ ವಿಕಾರದ, ‘ಅಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಆಗುವ ಸತ್ತಾರೂಪೀ ವಿಕಾರದ ಹಾಗೂ ಅವ್ಯಯಃ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕ್ಷಯರೂಪೀ ವಿಕಾರದ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ, ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವ ವಿಕಾರಗಳೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ’ ಮತ್ತು ‘ಕಂ ಘಾತಯತಿಃ ಹಂತಿ ಕಮ್’ ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯು ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಆಗುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡುವುದಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ — ಮಾಡದಿರುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದೆ ಸಾಯುವ-ಸಾಯಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಇದರ ಉತ್ತರವು — ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದ ಶರೀರಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವವನಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರಿಯು ಕೊಲ್ಲುವವನಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತಾ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಇವನು ಸಾಯುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಷಯ (ಕರ್ಮ)ವೂ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲನು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಆಗಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಯುವುದು- ಸಾಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಮಾಡಬಾರದು, ಬದಲಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ಸ್ವತಃ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಅಳಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದಿರುವ ವಸ್ತುವು ಎಂದೂ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದೆವು, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಶರೀರವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾವು ಯಾವ ಶರೀರದೊಂದಿಗೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಾವು ಹೇಗಿದ್ದೇವೋ ಹಾಗೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೆವು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ಆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ನಾವು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟ ವಿವೇಕದ ಅನಾದರ ಮಾಡಿದಂತಾದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆದ ದೇಹಿಯ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ಯಥಾ ವಿಹಾಯ ನವಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ನರೋಽಪರಾಣಿ ।

ತಥಾ ಶರೀರಾಣಿ ವಿಹಾಯ ಜೀರ್ಣಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ ॥

ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಜೀರ್ಣಾನಿ - ಹಳೆಯ, ವಾಸಾಂಸಿ - ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ಬಿಟ್ಟು, ಅಪರಾಣಿ - ಬೇರೆ, ನವಾನಿ - ಹೊಸ (ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು), ಗೃಹ್ಣಾತಿ - ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹೀ - ದೇಹಿಯು, ಜೀರ್ಣಾನಿ - ಹಳೆಯ, ಶರೀರಾಣಿ - ಶರೀರಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ಬಿಟ್ಟು, ಅನ್ಯಾನಿ - ಬೇರೆ, ನವಾನಿ - ಹೊಸ (ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ), ಸಂಯಾತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥22॥

ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು ಬೇರೆ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹಿಯು ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಹೊಸ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ...... ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧೀರ ಪುರುಷರು ಶೋಕಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸೂತ್ರರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನೇ, ಈಗ ಉದಾಹರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶೋಕವಾಗದಿರುವಂತೇ ಶರೀರಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಶೋಕವಾಗಬಾರದು.

ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯರು ಮಾತ್ರ ಬದಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಪದವು ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು, ಬಾಲಕ-ಬಾಲಕಿಯರು, ಯುವಕರು, ಮುದುಕರೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆಯೇ ಈ ದೇಹಿಯು ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ‘ಸಾಯುವುದು’ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಶರೀವನ್ನು ಧಾರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ‘ಹುಟ್ಟುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವವರೆಗೆ ಈ ದೇಹಿಯು ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಗನು ಸಾರ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರಾಣಿ’ ಪದವು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರಿಗೆ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಬೋಧವಾಗುವವರೆಗೆ ಈ ಶರೀರಿಯು ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಶರೀರವನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡಿಕೊಂಡೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇಂದಿನ ತನಕ ಇವನು ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅದರ ಎಣಿಕೆಯೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಶರೀರಾಣಿ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಿಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಿ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಳೆ ಬಟ್ಟೆಗಳ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಜೀರ್ಣಶರೀರಗಳ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಶರೀರಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ? ಕಾರಣ — ಶರೀರಗಳಾದರೋ ಕೇವಲ ಮುದಿಯಾದ ಜೀರ್ಣ ಶರೀರಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಾಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ, ಬಾಲಕರು ಮತ್ತು ತರುಣರೂ ಕೂಡ ಸತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಾರಲ್ಲ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಶರೀರವಾದರೋ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಾಗಲೇ ಸಾಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿಯುವುದೆಂದರೇನೇ ಶರೀರವು ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು.* ಶರೀರವು ಬೇಕಾದರೆ ಮಗುವಿನದಾಗಿರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಯುವಕನದ್ದಾಗಿರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಮುದುಕನದ್ದಾಗಿರಲಿ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಾಗ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಜೀರ್ಣರೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

* ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದರೆ, ಆಯುಸ್ಸು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತಾ — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆ ಯುವಕನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬಾಲ್ಯ ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತದೋ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಲ್ಯವು ನಿರಂತರ ಸಾಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಆಗುವ ಸಾವಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದೇ ಅಜಾಗರೂಕತೆ ಆಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇಗೆ ಮನುಷ್ಯರು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸದನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ದೇಹಿಯು ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ — ಹೇಗೆ ಬಾಲಕ, ಯುವಕ, ಮುದುಕ ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ (2/13). ಇಲ್ಲಾದರೋ ‘ಯಥಾ’ (ಹೇಗೆ) ‘ತಥಾ’ (ಹಾಗೇ) ಸರಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದರೆ (ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಕಳಚುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಶರೀರ ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದೇಹಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಹೇಗೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸ್ವತಂತ್ರತೆ-ಪರತಂತ್ರತೆಯ ಮಾತಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಶರೀರದ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಶೋಕವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಆಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಹಳೆಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಕಳಚಿ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಧರಿಸಿದವನು (ಮನುಷ್ಯ) ಅವನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋದ ಮೇಲೂ ದೇಹಿಯು ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಿಸುವ ಮಾತೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಖವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಶರೀರ ವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ-ಶರೀರಗಳು ಸಾಯುವಾಗ ಆಗುವ ದುಃಖವು ಸಾವಿನಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೇ ಬದುಕಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯು ಒಳಗೆ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ಸಾಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕಾತ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಅವನು ಶರೀರದ ನಾಶವನ್ನು ತನ್ನ ನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದುಃಖಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವವನಿಗೆ ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಆನಂದವೇ ಆಗುತ್ತದೆ! ಮನುಷ್ಯನು ಬಟ್ಟೆಗಳೊಡನೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಆದ್ದರಿಂದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೇರೆ, ಬಟ್ಟೆಗಳು ಬೇರೆ ಎಂಬ ವಿವೇಕವು ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವಾಗ, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಹೊಸದನ್ನು ತೊಡಿಸುವಾಗ ಅವು ಅಳುತ್ತವೆ. ಮಕ್ಕಳ ಅಳು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದುದರಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರ್ಖತೆಯನ್ನು ತೊಡೆದು ಹಾಕಲು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಬಟ್ಟೆಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹ್ಣಾತಿ’ (ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ) ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಾತಿ (ಹೋಗುತ್ತಾನೆ) ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಿಯಾಭೇದವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಮಾಡಿದನು? ಎಂದು ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಹೀಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹಿಯು ಆಯಾಯಾ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಿಯಾಭೇದವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ (2/17), ‘ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುಃ’ (2/24) ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ದೇಹಿಯನ್ನು ಸರ್ವತ್ರವ್ಯಾಪ್ತ, ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ಸ್ವಭಾವದವನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ‘ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹಿ’ (2/22), ‘ಶರೀರಂ ಯದವಾಪ್ನೋತಿ’ (15/8) ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಿಂದ ದೇಹಿಯು ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದು ಸರ್ವಗತವಾಗಿದೆಯೋ, ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು ಹೇಗೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಹೋಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಬೇರೆ ದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಅವನು ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಇದನ್ನು ‘ಬರುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದೇಹಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಸರಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಸಮಾಧಾನವು — ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಯುವಾವಸ್ಥೆಗೆ ಬಂದಾಗ ‘ನಾನು ಯುವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ತರುಣನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಅವನ ಶರೀರ ತರುಣವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವವನೇ, ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಅವನೇ ಇರುವನು. ಆದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಕಾರಣ ಅವನು ಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಬಂದು ಹೋಗುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರದ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ತಾನೇ ಬಂದು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ದೇಹಿಯೂ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಶರೀರದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಅವನ ಬಂದು- ಹೋಗುವಿಕೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಜನನ-ಮರಣದ ಕಾರಣವೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೊ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಮುಖತೆಯಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈಗ ಆ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದು ಹೇಗೆ? ದೊರಕಿದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾವು. ತನ್ನ ಅರಿವಿನ ಅನಾದರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ* ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಆದರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾವು. ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಮುಖನಾದ್ದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾವು.

* ತನ್ನ ಅರಿವಿನ ಅನಾದರ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆಯೋ ಅದರಂತೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡದಿರುವುದು. ಸತ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಯುವುದು ಸರಿ, ಸುಳ್ಳು ನುಡಿಯುವುದು ತಪ್ಪು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ, ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸುಳ್ಳಾಡುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಾದರೂ ನಮಗೆ ಸುಖ ನೀಡಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ತಂದಿತ್ತರೆ ಕೆಡುಕೆನಿಸುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ತಮ್ಮ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಹೋಗುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ, ಇರತಕ್ಕಂಥವುಗಳಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೋಹ-ಮಮತೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಅನಾದರವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಸ್ತು ಗಳನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಹೊಸ- ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು (ಶರೀರಾದಿ ಸಾಮಗ್ರಿ) ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರವು ಮುದಿಯಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಇಚ್ಛೆಮಾಡುವುದೇ ಜನನ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುವುವು. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾದಾಗ ಹೊಸ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ನಾಶವಾದಾಗಲೂ ಮರುಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಸರ್ವಥಾ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಮನುಷ್ಯನು ಅನೇಕ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಿದರೂ ಒಬ್ಬನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಯಂ ಅನೇಕ ಯೋನಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶರೀರಧಾರಣ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಒಂದೇ (ಅವನೇ) ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ನಾವು ಸತ್ತುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಿಂದ ನಾವು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ನಾವು ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಹೊಸ ಶರೀರ ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವು ದರಿಂದ ನಾವು ಹುಟ್ಟುವುದು ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ ಸಾಯುತ್ತದೆ ನಾವು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವೇ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಯಾರು ಭೋಗಿಸುವರು? ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೋಗುವುದು? ಬಂಧನ ಯಾರಿಗೆ? ಮುಕ್ತಿ ಯಾರಿಗೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲು ದೃಷ್ಟಾಂತರೂಪದಿಂದ ಶರೀರಿಯ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಅದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ ।

ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ ॥

ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ - ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಏನವ್ - ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು, ನ, ಛಿಂದಂತಿ - ತುಂಡರಿಸಲಾರದು, ಪಾವಕಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ಏನವ್ - ಇದನ್ನು, ನ, ದಹತಿ - ಸುಡಲಾರದು, ಆಪಃ - ನೀರು, ಏನವ್ - ಇದನ್ನು, ನ, ಕ್ಲೇದಯಂತಿ - ನೆನೆಯಿಸಲಾರದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಾರುತಃ - ಗಾಳಿಯು (ಇದನ್ನು), ನ, ಶೋಷಯತಿ - ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ॥23॥

ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ತುಂಡರಿಸಲಾರದು, ಅಗ್ನಿಯು ಇದನ್ನು ಸುಡಲಾರದು, ನೀರು ಇದನ್ನು ನೆನೆಸಲಾರದು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯು ಇದನ್ನು ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ’ — ಈ ಶರೀರಿ ಯನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲಾರವು. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರವು.

ಶಸ್ತ್ರಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಈ ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಯಾವ ವಿಕಾರವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯ ತನಕ ತಲುಪಲಾರದು ಮತ್ತೆ ವಿಕೃತಿಗೊಳಿಸುವ ಮಾತು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು.

‘ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ’ — ಅಗ್ನಿಯು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಸುಡಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯು ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ತಲುಪ ಲಾರದಾದಾಗ ಅದು ಸುಡುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಗ್ನಿತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು.

‘ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪಃ’ — ನೀರು ಇದನ್ನು ನೆನೆಯಿಸಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ನೀರು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪ ಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಲತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು.

‘ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ’ — ವಾಯುವು ಇದನ್ನು ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಒಣಗಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯುವು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಾಯು ತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು.

ಪೃಥ್ವೀ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ ಇವು ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕೇ ಮಹಾಭೂತಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಪೃಥ್ವೀ, ಜಲ, ತೇಜ ಮತ್ತು ವಾಯು ಇವು ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು. ಆದರೆ ಐದನೇ ಮಹಾಭೂತವಾದ ಆಕಾಶದ ಕುರಿತು ಯಾವ ಚರ್ಚೆಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆ (ವಿಕೃತಿ)ಯನ್ನು ಗೈಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿಯಾದರೋ ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಹಾಭೂತಗಳಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶವು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶಮಾತ್ರ ಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಪೃಥ್ವೀ, ಜಲ, ತೇಜ ಮತ್ತು ವಾಯು ಈ ನಾಲ್ಕೂ ತತ್ತ್ವ ಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವು ತಮ್ಮ ಕಾರಣೀಭೂತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಿಕಾರ ಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪೃಥ್ವಿಯು ಆಕಾಶದ ಛೇದನಮಾಡಲಾರದು. ನೀರು ನೆನೆಯಿಸದು, ಬೆಂಕಿಯು ಸುಡದು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯು ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ಈ ನಾಲ್ಕೂ ತತ್ತ್ವಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರಣೀಭೂತ ಆಕಾಶವನ್ನು, ಆಕಾಶದ ಕಾರಣೀಭೂತ ಮಹತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದ ಕಾರಣೀಭೂತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಾಶಮಾಡಲಾರವು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾದ ಶರೀರಿಯತನಕ ಇವುಗಳು ಹೇಗೆ ತಲುಪಬಲ್ಲವು? ಈ ಗುಣಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಆ ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದತನಕ ತಲುಪುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದೀತು? ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು (13/31).

ಶರೀರಿಯು ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಪೃಥ್ವಿಯೇ ಆದಿ ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಇದರಿಂದಲೇ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಇವು ಹೇಗೆ ವಿಕೃತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲವು? ಈ ಶರೀರಿಯು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯೇ ಆದಿ ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳು ವ್ಯಾಪ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರಿಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ಯ ವಸ್ತವು ವ್ಯಾಪಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಗೊಳಿಸಬಲ್ಲದು? ಅದನ್ನು ನಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ‘ಇವರೆಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಸತ್ತುಹೋದಾರು ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಶೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇವರು ಹೇಗೆ ಸಾಯುವರು? ಏಕೆಂದರೆ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದರೂ ಶರೀರಿಯು ತುಂಡಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವು ಸುಟ್ಟು ಹೋದರೂ ಶರೀರಿಯು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ. ವರುಣಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವು ಕರಗಿ ಹೋದರೂ ಶರೀರಿಯು ಕರಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವು ಒಣಗಿಹೋದರೂ ಶರೀರಿಯು ಒಣಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ಸತ್ತುಹೋದರೂ ಶರೀರಿಯು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಮೂರ್ಖತನವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರ ಇದೆ ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳಿದರೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ (ಶರೀರಿ)ಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ‘ಇದೆ’ ಎಂದರೆ ವಿಕೃತಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ತುಂಡಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಇದೆ’ ತುಂಡಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸುಡುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ನೆನೆಯುತ್ತದೆ ‘ಇದೆ’ ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ಒಣಗುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ ಒಣಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆಯು ಎಂದೂ ಒಂದೇ ರೂಪಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದು ಅನೇಕ ರೂಪೀ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಯಮದಾಹ್ಯೋಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ।

ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಯಂ ಸನಾತನಃ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ಶರೀರಿಯು, ಅಚ್ಛೇದ್ಯ - ತುಂಡಾಗಲಾರದು, ಅಯಮ್ - ಇದು, ಅದಾಹ್ಯಃ - ಸುಡಲಾರದು, ಅಕ್ಲೇದ್ಯಃ - (ಇದು) ಒದ್ದೆಯಾಗದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶೋಷ್ಯಃ ಏವ - (ಇದು) ಒಣಗಲಾರದು ಕಾರಣ, ಅಯಮ್ - ಇದು, ನಿತ್ಯಃ- ನಿತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು, ಸರ್ವಗತಃ - ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಅಚಲಃ - ಅಚಲ, ಸ್ಥಾಣುಃ - ಸ್ಥಿರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು (ಮತ್ತು), ಸನಾತನಃ- ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ॥24॥

ಈ ಶರೀರಿಯು ತುಂಡಾಗಲಾರದು, ಸುಡಲಾರದು, ಒದ್ದೆಯಾಗದು ಮತ್ತು ಒಣಗಲಾರದು ಕಾರಣ ಇದು ನಿತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವುಳ್ಳದ್ದು ಅಚಲ, ಸ್ಥಿರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು ಹಾಗೂ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಶಸ್ತ್ರಾದಿಗಳು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ವಿಕಾರ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮ್’ — ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾರವು. ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಅಭಾವವಿದೆ ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನು ಅಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಛೇದನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರದು. ಇದು ಕತ್ತರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವೇ ಅಲ್ಲ.

ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲದೆ ಮಂತ್ರ, ಶಾಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದಲೂ ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ತುಂಡರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಶಾಪದಿಂದ ಶಾಕಲ್ಯನ ಮಸ್ತಕವು ತುಂಡಾಗಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತು (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್). ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹವಾದರೋ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ಶಾಪದಿಂದ ತುಂಡಾಗ ಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ದೇಹಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಚ್ಛೇದ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಅದಾಹ್ಯೋಯಮ್’ — ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ದಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲದೆ ಮಂತ್ರ-ಶಾಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದಲೂ ದೇಹಿಯನ್ನು ಸುಡಲಾರದು. ದಮಯಂತಿಯು ಶಾಪಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಬೇಡನು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದನು. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಶಾಪ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಸುಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಮಾತ್ರ ಸುಟ್ಟುಹೋದೀತು. ಈ ದೇಹಿಯಲ್ಲಾದರೋ ದಹನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರವೇಶವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅಕ್ಲೇದ್ಯಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ಒದ್ದೆಯಾಗುವಂತಹದಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ನೆನೆಯುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ನೀರಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರ-ಶಾಪ-ಔಷಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತು ಗಳಿಂದಲೂ ಇದು ಒದ್ದೆಯಾಗದು. ‘ಮಾಲಕಂಸ ರಾಗವನ್ನು ಹಾಡಿದಾಗ ಕಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಕರಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣ ಬಿದ್ದಾಗ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಮಣಿಯು ಒದ್ದೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯು ರಾಗ-ರಾಗಿಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಒದ್ದೆಯಾಗುವ ವಸ್ತು ಅಲ್ಲ.

‘ಅಶೋಷ್ಯಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ಅಶೋಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಾಯುವಿನಿಂದ ಶೋಷಣವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುವು ಇದಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಶೋಷಣ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರವೇಶವೇ ಆಗು ವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುವಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರ-ಶಾಪ- ರಾಸಾಯನಿಕ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯು ಒಣಗ ಲಾರದು. ‘ಅಗಸ್ತ್ಯಋಷಿಯು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿದಂತೆ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಒಣಗಿಸಲಾರರು.

‘ಏವ ಚ’ — ಅರ್ಜುನನು ನಾಶದ ಸಂಭಾವನೆಗಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡತ್ತಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅದಾಹ್ಯ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಅಶೋಷ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ‘ಏವ ಚ’ ಪದಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಶರೀರಿಯಾದರೋ ಹೀಗೆಯೇ ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರವೇಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶರೀರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡುವ ಪ್ರಮೇಯವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ನಿತ್ಯಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವಂತಹುದು.

‘ಸರ್ವಗತಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಇದು ಯಾವುದಾದರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದೆ? ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಬಂದರೆ — ಈ ದೇಹಿಯು ಸಮಸ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು, ಶರೀರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪದಿಂದ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಚಲಃ’ — ಇದು ಸರ್ವಗತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಹೋಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾ ಇರಬಹುದೆ? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಈ ದೇಹಿಯು ಸ್ಥಿರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ, ಎಂದಾದರೂ ಅಲ್ಲಿ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಂದು ಹೋಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಇಲ್ಲ.

‘ಸ್ಥಾಣುಃ’ — ಇದು ಸ್ಥಿರಭಾವವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲೂ ಬರುವುದು-ಹೋಗುವುದು ಇಲ್ಲ. ಈ ಮಾತೇನೋ ಸರಿ ಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಪನವಾದರೂ ಇರಬಹುದಲ್ಲ? ಹೇಗೆಂದರೆ ವೃಕ್ಷಗಳು ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಎಂದೂ ಕೂಡ ಬಂದು-ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಇದ್ದು ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ದೇಹಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆ ಇರಬಹುದಲ್ಲ? ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ದೇಹಿಯು ಸ್ಥಾಣು ಆಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಸನಾತನಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ಅಚಲವಾಗಿದೆ, ಸ್ಥಿರ ವಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾತೇನೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಎಂದಾದರೂ ಹುಟ್ಟಿರಬಹುದಲ್ಲ? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸನಾತನವಾಗಿದೆ. ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತಹುದು. ಇದು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಜಗತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವುದು ಸದಾ ಇರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ದೇಹಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ನಿತ್ಯಃ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ಓದಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ಪ್ರಾಕೃತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರಿಪೂರ್ಣ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ಸರ್ವಗತಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಚಲಿಸತಕ್ಕವುಗಳಾಗಿವೆ. ಆ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಂದೂ ಚಲಿಸದಿರುವ (ವಿಚಲಿತ) ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ಅಚಲಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ, ಪರಿವರ್ತನರಹಿತ, ಸ್ಥಾಾ ಸ್ವಭಾವದ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ಸ್ಥಾಣುಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವಾಗುವಂತಹವುಗಳು, ಹಾಗೂ ಇವು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು. ಆದರೆ ಯಾವುದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ನಾಶ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಇದ್ದು, ನಂತರವೂ ಸದಾ ಇರುವುದೋ ಆ ತತ್ತ್ವ(ದೇಹಿ)ದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಹರಿಸಲು ‘ಸನಾತನಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮೇಲಿನ ಐದೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರವು ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಶರೀರ-ಶರೀರೀ ಭಾವದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅನುಭವವಾಗದೇ ಇದ್ದರೂ ಶರೀರಿಯು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಏಕರಸ, ಏಕರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಸರ್ವಗತಃ’ವು ಸ್ವಯಂ ದೇಹಗತವಲ್ಲ, ಸರ್ವಗತವಾಗಿದೆ, ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುವುದೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಂತೆ ನಾವು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಲ್ಲ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಮಿಲನವು ಎಂದೂ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಅದು ಸಾಧ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು. ಶರೀರವು ನಮ್ಮಿಂದ ತುಂಬಾ ದೂರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ನಮಗೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರಿಗೆ ಶರೀರದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಶರೀರ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಶರೀರಿಯು ಆನಂದವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲದು.

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಅವ್ಯಕ್ತೋಯಮಚಿಂತ್ಯೋಯಮವಿಕಾರ್ಯೋಯಮುಚ್ಯತೇ ।

ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದಿತ್ವೈನಂ ನಾನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ದೇಹೀಯು, ಅವ್ಯಕ್ತಃ - ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅಯಮ್ - ಇದು, ಅಂಚಿತ್ಯಃ - ಚಿಂತನದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅಯಮ್ - (ಮತ್ತು) ಇದು, ಅವಿಕಾರ್ಯಃ - ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಏನಮ್ - ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು, ಏವಮ್

- ಹೀಗೆ, ವಿದಿತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅನುಶೋಚಿತುಮ್, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಶೋಕಿಸಲು ನೀನು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ॥25॥

ಈ ದೇಹಿಯು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಚಿಂತನದ ವಿಷಯವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದು ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಯಮ್’ — ಶರೀರ-ಜಗತ್ತು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಈ ಶರೀರಿಯು ಸ್ಥೂಲ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸ್ಥೂಲ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಅಚಿಂತ್ಯೋಽಯಮ್’ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ನೋಡು ವುದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಚಿಂತನೆಗೆ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಚಿಂತನದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯು ಚಿಂತನದ ವಿಷಯವೂ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಅವಿಕಾರ್ಯೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ವಿಕಾರ ರಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲದರ ಕಾರಣವು ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ಕಾರಣೀಭೂತ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ವಿಕೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕೃತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಕಾರಣ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲು-ಇಪ್ಪತ್ತೇದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅದಾಹ್ಯ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯ, ಅಶೋಷ್ಯ, ಅಚಲ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಂಚಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಿಕಾರ್ಯ — ಈ ಎಂಟು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧ ಕ್ರಮದಿಂದ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ, ಸ್ಥಾಣು ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಈ ನಾಲ್ಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ವಿಧಿ ಕ್ರಮದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಮಾತಿನ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಯಾವುದರಿಂದ ವಾಣಿಯೇ ಆದಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತವೋ, ಆ ದೇಹಿಯನ್ನು ಅವೆಲ್ಲವು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲವು? ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಮಾಡುವುದೇ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದಿತ್ವೈನಂ ನಾನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ’ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅಶೋಷ್ಯ, ನಿತ್ಯ, ಸನಾತನ, ಅವಿಕಾರ್ಯ ಮುಂತಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೀಗೆ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮತ್ತೆ ಶೋಕವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಶರೀರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ವಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಶೋಕವಾಗಲಾರದು — ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೊಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಅಥ ಚೈನಂ ನಿತ್ಯಜಾತಂ ನಿತ್ಯಂ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ ಮೃತಮ್ ।

ತಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ನೈವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ!, ಅಥ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ (ನೀನು), ಏನಮ್ - ಈ ದೇಹಿಯುನ್ನು, ನಿತ್ಯಜಾತಮ್- ನಿತ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುವವ ವಾ ಅಥವಾ, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯವು, ಮೃತಮ್ - ಸಾಯುವವ, ಚ - ಕೂಡ, ಮನ್ಯಸೇ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ, ತಥಾಪಿ- ಆದರೂ ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಶೋಚಿತುಮ್, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಶೋಕಿಸಬಾರದು.

ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಈ ದೇಹಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಹುಟ್ಟುವುದು ಅಥವಾ ನಿತ್ಯವೂ ಸಾಯುವುದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥ ಚೈನಂ ...... ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ’ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಚ’ ಮತ್ತು ‘ಮನ್ಯಸೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದೇಹಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವನೂ, ಸಾಯುವವನೂ ಅಲ್ಲ (2/20) ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ತೀರ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು — ದೇಹೀ ನಿತ್ಯವೂ ಹುಟ್ಟುವವನೂ ಮತ್ತು ಸಾಯುವವನೂ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಶೋಕ ಮಾಡಬಾರದು. ಕಾರಣ ಹುಟ್ಟುವವನು ಸಾಯುವನು ಮತ್ತು ಸಾಯುವವನು ಹುಟ್ಟುವನು ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾರರು.

ಬೀಜವನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಳಿದರೆ ಅದು ಮೊಳೆತು ಅಂಕುರಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅಂಕುರವು ಕ್ರಮಶಃ ಬೆಳೆದು ವೃಕ್ಷ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ — ಆ ಬೀಜವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇತ್ತೇನು? ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಕಠೋರತೆ ಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೋಮಲರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು; ಮತ್ತೆ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಂಕುರರೂಪವಾಯ್ತು. ಅನಂತರ ಅಂಕುರರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೃಕ್ಷರೂಪವಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಾಗ ಅದು ಒಣಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಬೀಜವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬೀಜವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಮರ ಒಣಗುವವರೆಗಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು? ಅದು ಮೊದಲಿನ ರೂಪ ಬಿಟ್ಟಿತು — ಇದು ಅದರ ಸಾವು ಆಯಿತು, ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿತು — ಇದು ಅದರ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಈ ರೀತಿ ಅದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ, ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಬೀಜ ದಂತೆಯೇ ಈ ಶರೀರವಿದೆ. ತುಂಬಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ವೀರ್ಯದ ಜಂತು ರಜದೊಡನೆ ಬೆರೆಯಿತು. ಅದು ಬೆಳೆಯುತ್ತ- ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಮಗುವಿನ ರೂಪ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟಿತು. ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಅದು ಬೆಳೆದು ಮತ್ತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಹೋದ. ಈ ರೀತಿ ಶರೀರವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇರದೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಶರೀರದಂತೆ ಶರೀರಿಯೂ ಕೂಡ ನಿತ್ಯ ಹುಟ್ಟುವ — ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ ಇದು ಶೋಕದ ವಿಷಯವಾಗಲಾರದು.

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುರ್ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ ।

ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೇಽರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಜಾತಸ್ಯ - ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಧ್ರುವಃ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಮೃತ್ಯುಃ - ಸಾಯುವನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೃತಸ್ಯ - ಸತ್ತಿರುವವನು, ಧ್ರುವಮ್ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಜನ್ಮ - ಹುಟ್ಟುವನು, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಅಪರಿಹಾರ್ಯೆ - (ಈ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರವಾಹದ) ನಿವಾರಣೆ ಆಗಲಾರದು, ಅರ್ಥೇ - (ಆದ್ದರಿಂದ) ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಶೋಚಿತುಮ್, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥27॥

ಕಾರಣ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಾಯುವನು ಮತ್ತು ಸತ್ತಿರುವವನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರವಾಹದ ನಿವಾರಣೆ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುರ್ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ ಶರೀರಿಯನ್ನು ನಿತ್ಯ ಹುಟ್ಟುವವನು ಮತ್ತು ಸಾಯುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅದು ಶೋಕದ ವಿಷಯವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಜನ್ಮವಾಗಿರುವವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಾಯುವನು ಹಾಗೂ ಸತ್ತಿರುವವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವನು.

‘ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೇರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ’ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಈ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸ (ನಿವಾರಿಸ)ಲಾರರು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾರ ಅಧಿಕಾರವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಜನ್ಮ- ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಪ್ರವಾಹ ವಾದರೋ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಹರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದವರೆಗೂ ಸಾಗುತ್ತ ಇರುವುದು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಈ ಎಲ್ಲ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರಾದರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಾಯುವರು, ನೀನು ಅವರನ್ನು ಬದುಕಿಸಲು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರು ಸಾಯುವರೋ ಅವರು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವರು. ಅದನ್ನೂ ನೀನು ತಡೆಯಲಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಶೋಕಿಸುವ ಮಾತೇನಿದೆ?

ಸೂರ್ಯನ ಉದಯವಾದರೆ ಅವನು ಅಸ್ತನಾಗುವನು, ಅಸ್ತನಾದರೆ ಉದಯಿಸುವನು ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಶೋಕ-ಚಿಂತೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ, ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಈ ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣಾದಿಗಳೆಲ್ಲರು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟುವರು, ಹೀಗೆ ನೀನು ತಿಳಿದರೂ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಶೋಕವು ಆಗಲಾರದು.

ಇಪ್ಪತ್ತಾರು-ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ‘ಇದು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿ- ‘ಅಥ ಚ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಮೂಲಕ ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಆದರೆ ನೀನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು ಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮೊದಲಿನ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎರಡನೇ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಮರಣವು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಸಾಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ತಿರುವುದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರವಾಹ ವಾದರೋ ಅಖಂಡವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಕೂಡ ಏಕೆ ಶೋಕಮಾಡಬೇಕು?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾರಾದರು ಪ್ರಿಯರ ಮೃತ್ಯುವಾದರೆ, ಧನ ನಷ್ಟವಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ — ಪತ್ನೀ ಸತ್ತುಹೋದರೆ, ಪುತ್ರನು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಏನಾದೀತು? ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶೋಕ-ಚಿಂತೆಗಳು ತಮ್ಮ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದ ರಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಪರಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು? ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ತರುಣ ಹೇಗಾದಾನು? ಮೂರ್ಖನು ವಿದ್ವಾಂಸ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲನು? ರೋಗಿಯು ನಿರೋಗಿ ಹೇಗಾದಾನು? ಬೀಜವು ವೃಕ್ಷ ಹೇಗಾದೀತು? ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಸ್ಥಿರ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಇದ್ದೀತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಯುವವನೇ (ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ) ಸಾಯುವನು, ಇರುವವನು ಎಂದೂ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯುವಾದಾಗ ಶರೀರವು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆಯೇ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶರೀರದ ಒಡೆಯ (ಜೀವಾತ್ಮ) ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಆಗಲಾರದು.

ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶರೀರವೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಶರೀರವು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಶರೀರಗಳು ನನ್ನದಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಶರೀರ ನನ್ನದು ಹೇಗೆ ಇದ್ದೀತು? ಈ ವಿವೇಕ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬಲ್ಲದು, ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಧಾರಣ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ ಭಾರತ ।

ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭಾರತಾ!, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ - ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದ್ದುವು (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನಿ - ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಅಪ್ರಕಟವಾದಾವು, ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ, ಏವ - ಕೇವಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ಆದ್ದರಿಂದ, ತತ್ರ - ಇದರಲ್ಲಿ, ಪರಿದೇವನಾ - ಶೋಕಪಡುವ ಮಾತಾದರೂ, ಕಾ - ಏನಿದೆ? ॥28॥

ಹೇ ಭಾರತಾ! ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದುವು ಮತ್ತು ಸತ್ತಬಳಿಕ ಅಪ್ರಕಟವಾದಾವು. ಕೇವಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಪಡುವ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ?

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ’ — ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದಾರೋ (ಶರೀರಾದಿ) ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟರಾಗಿದ್ದರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ’ — ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸತ್ತ ನಂತರವೂ ಅಪ್ರಕಟರಾಗುವರು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳು ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಂಡುಬರಲಾರು.

‘ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ’ — ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಹಾಗೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಪ್ನವು ಮಲಗುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲೂ ಅಭಾವವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ನಂತರವೂ ಅಭಾವವೇ ಆದಾವು. ಆದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವುಗಳ ಅಭಾವವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ’ — ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ.* ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ ಅವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಶರೀರಿಯು ಮೊದಲು ಇತ್ತು ಹಾಗೂ ನಂತರವೂ ಇರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಇದ್ದೇ ಇರುವುದು. ಶರೀರಗಳ ಅಭಾವವು ಸದಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಶೋಕಪಡಬಾರದು.

* ‘ಆದಾವಂತೇ ಚ ಯನ್ನಾಸ್ತಿ ವರ್ತಮಾನೇಪಿ ತತ್ತಥಾ’ (ಮಾಂಡೂಕ್ಯಕಾರಿಕಾ 4/31)

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರ ‘ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದರ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿದೆ.+ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇಲ್ಲದಿರು ವಿಕೆಯು ‘ಅಸತ್’ (ಶರೀರ) ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವ ‘ಇದೆ’ ಅದು ‘ಸತ್’ (ಶರೀರಿ) ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಜೊತೆಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯವಿಯೋಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಸದ್ವಸ್ತುವಿ ನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವಿದೆ.

+(1)‘ಯಸ್ತು ಯಸ್ಯಾದಿರಂತಶ್ಚ ಸ ವೈ ಮಧ್ಯಂ ಚ ತಸ್ಯ ಸನ್’

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/24/17).

ಯಾವುದರ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.

(2) ಆದ್ಯಂತಯೋರಸ್ಯ ಯದೇವ ಕೇವಲಂ ಕಾಲಶ್ಚ ಹೇತುಶ್ಚ ತದೇವ ಮಧ್ಯೇ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/28/18).

ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಏನಿತ್ತೋ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಉಳಿದೀತೋ, ಯಾವುದು ಇದರ ಮೂಲಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ.

(3) ನ ಯತ್ ಪುರಸ್ತಾದುತ ಯನ್ನ ಪಶ್ಚಾನ್ಮಧ್ಯೇ ಚ ತನ್ನ ವ್ಯಪದೇಶಮಾತ್ರಮ್ ।

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/28/21).

ಯಾವುದು ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೊದಲ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ನಂತರವೂ ಇರಲಾರದೋ, ಅದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನಾಮಾತ್ರ, ನಾಮಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಶರೀರಿಯ ಅಲೌಕಿಕತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿದೇನಮಾಶ್ಚರ್ಯವದ್ವದತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ ।

ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚೈನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೇನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್ ॥

ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೋ, ಏನಮ್ - ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು, ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೆ (ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ (ಯಾರೋ), ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - (ಇದನ್ನು) ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ವದತಿ - ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ (ಯಾರೋ), ಏನವ್ - ಇದನ್ನು, ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ಶೃಣೋತಿ - ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಚ ಮತ್ತು, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಶ್ರುತ್ವಾ , ಅಪಿ - ಕೇಳಿಯೂ ಕೂಡ, ಕಶ್ಚಿತ್, ಏವ- ಯಾರೂ, ನ, ವೇದ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದು ತಿಳಿಯಲಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥29॥

ಯಾರೋ ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ (ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ) ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಇದು ತಿಳಿಯಲಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿದೇನಮ್’ — ಈ ದೇಹಿ (ಆತ್ಮ)ಯನ್ನು ಯಾರೋ ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಓದುವುದು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳು ‘ಇದಂತದಿಂದ (ಇದು ಎಂದು) ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವು ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯು ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಲೌಕಿಕ ಅರಿವಿನಿಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಪಶ್ಯತಿ’ — ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ — ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಿಳಿಯುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯತಿ’ ಪದವು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ (2/55/6/20).

ಕಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ಕರಣಗಳಿಂದ ನೋಡುವುದು (ತಿಳಿಯುವುದು), ಇರುವಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾ (ನೋಡುವವನು), ದೃಶ್ಯ (ನೋಡುವ ವಸ್ತು) ಮತ್ತು ದರ್ಶನ (ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿ), ಇದು ತ್ರಿಪುಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ತ್ರಿಪುಟಿಯಿಂದಲೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ನೋಡುವುದು — ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ (ಸ್ವಯಂ) ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಈ ತ್ರಿಪುಟಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಯಂದ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣ — ಸಾಪೇಕ್ಷವಲ್ಲ. ತನ್ನ ಜ್ಞಾನ ವಾದರೋ ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಅಂತ ಯಾವುದು ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಅರಿವು ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕರಣದ ಆವಶ್ಯ ಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ಇದಂತ ದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಶ್ಯರೂಪದಿಂದ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಜ್ಞಾನವು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವು ಇಂದ್ರಿಯಜನ್ಯ ಅಥವಾ ಬದ್ಧಿಜನ್ಯ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ) ತಿಳಿಯುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೇ ಇದೆ.

ಕತ್ತಲೆಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತುವನ್ನು ತರಲು ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಬೆಳಕು ಬೇಕು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣೂ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಕತ್ತಲೆಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ನಾವು ನಮಗೆ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ತರಬಲ್ಲೆವು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲೋ ದೀಪ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ, ನಾವೂ ಆ ದೀಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋದಾಗ ಆ ದೀಪವನ್ನು ನೋಡಲು ನಮಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ದೀಪದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ದೀಪವು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದೆ. ಅದು ತನಗೆ ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಿ ಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾಶದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ದೇಹಿ (ಸ್ವರೂಪ)ಯು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ತಾನು-ತನ್ನಿಂದಲೇ, ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ — ಈ ಮೂರು ಶರೀರ ಗಳಿವೆ. ಅನ್ನ-ಜಲದಿಂದ ಉಂಟಾದುದು ಈ ಸ್ಥೂಲಶರೀರ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದೊಳಗೆ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿ ಯಗಳು, ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಈ ಹದಿನೇಳು ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವಿದೆ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವೇ ಅಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ-ಸ್ವಭಾವ ಇರುವುದೋ ಅದು ಕಾರಣಶರೀರ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಈ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಕಾರಣಶರೀರವು ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಹಿಯು (ಸ್ವರೂಪ) ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತಲೂ ಅತೀತ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣಶರೀರವು ಕೂಡ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಈ ದೇಹಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಅವನು ತಾನು-ತನ್ನಿಂದಲೆ ತನ್ನನ್ನೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ ಪಶ್ಯತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವವನು ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆಂದು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ‘ಕಶ್ಚಿತ್ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಯಾರೋ ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನೇ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಶ್ಚಿನ್ಮಾಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ — ಈ ಅವಿನಾಶೀತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯು ವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ, ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಈ ಪದಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿಲ್ಲ, ದುರ್ಲಭವೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿಜಹೃದಯದಿಂದ ತಿಳಿಯು ವವರ, ಇದರತ್ತ ತೊಡಗುವವರ ಕೊರತೆ ಇದೆ. ಈ ಕೊರತೆಯು ತಿಳಿಯುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಕಡಿಮೆ ಆಗಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಆಶ್ಚರ್ಯವದ್ವತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ’ — ಹೀಗೆಯೇ ಬೇರೊಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವು ವಾಣಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಯಾವುದರಿಂದ ವಾಣಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿತ ವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲದು? ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕೇಳುವವರ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಇದರತ್ತ ಇರಲಿ ಎಂದು ಶಾಖಾಚಂದ್ರನ್ಯಾಯದಂತೆ ವಾಣಿಯಿಂದ ಕೇವಲ ಇದರ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಆಶ್ಚರ್ಯ ದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅನ್ಯಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರು ತಿಳಿಯುವವನಿದ್ದಾನೋ ಅವನಿಂದ ಇದನ್ನು ಹೇಳುವವನು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ಸ್ವಯಂ ತಿಳಿಯಲಾರನೋ ಅವನು ಏನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿಯಾನು? ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದವರಿದ್ದಾರೋ ಅವರಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಅನುಭವೀ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ತತ್ತ್ವದ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ ಕೇಳುವವನಿಗೆ ಆ ತತ್ತ್ವದವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲಾರರು. ಅವನ ಸಂದೇಹಗಳಿಗೆ, ತರ್ಕಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವನ ವಿಲಕ್ಷಣ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸಲೋಸುಗವೇ ಈ ‘ಅನ್ಯಃ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚೈನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ’ — ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಕೇಳುವವನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಲೋಕ-ಲೋಕಾಂತರದ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದಾನೋ ಆ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯ ವಿಷಯವು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಬೇರೆ ಏನೆಲ್ಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯು ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಇಂದ್ರಿಯಾದಿ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ತಿಳಿದವನು ಮತ್ತು ಹೇಳುವವನು ಈ ಇಬ್ಬರಿಂದಲೂ ಕೇಳುವವನು (ತತ್ತ್ವದ ಜಿಜ್ಞಾಸು) ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೇನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್’ — ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಕೇಳಿದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಕೇಳಿಕೊಂಡು (ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ) ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯಲಾರದು. ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಿಳಿಯುವನು ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.*

* ತಾನು-ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

(1) ‘ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ’ (2/55)

(2) ‘ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಚ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥’ (3/17)

(3) ‘ಯತ್ರ ಚೈವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾತ್ಮನಿ ತುಷ್ಯತಿ’ (6/20)

(4) ‘ಯತಂತೋ ಯೋಗಿನಶ್ಚೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್’ (15/11)

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇಳಿಯೂ ಏನೂ ತಿಳಿಯದು ಹೀಗೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಬಹುದು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮೂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಗುರುಗಳು ಮೂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ ವಿಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವತಃ ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ತಾನು ಸಮ್ಮುಖನಾಗದೆಯೇ ಜ್ಞಾನ ಆಗುವುದಾದರೆ, ಇಂದಿನ ತನಕ ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಅವತಾರಗಳಾಗಿವೆ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಮುಂದೆ ಯಾರೂ ಅಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಬಾರದಿತ್ತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವು ಅಗತ್ಯ ವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಸಂಭವವೆಂದು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇರದೆ ಅದನ್ನು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಆಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಿ? ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ- ತನ್ನಿಂದಲೇ, ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವನು. ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮುಂತಾದ ಸಾಧನೆಗಳು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರಾಗತ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ (ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ)ವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೆ ಏನು? ಒಂದು ಮಾಡುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು ನೋಡುವುದು, ಇನ್ನೊಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಗಳ, ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುವುದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ಒಂದು ಶರೀರ- ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ನನ್ನ ಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ನನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ, ನಾಶಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ಶಾಶ್ವತ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂದು ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ವತಃ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಅನುಭವದ ವರ್ಣನೆಯು ವಾಣಿಯಿಂದ ಆಗಲಾರದು, ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗದು. ಆದರೆ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಪೂರ್ವಕ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಅನುಭವೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಕೇಳಿ ತಿಳಿಯಬಹುದು — ‘ಯತತಾಮಪಿ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಾಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ (7/3). ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವದ್ವದತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವುಳ್ಳವರಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವನು ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅನುಭವ ಪಡೆದವರೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾರರು.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ವಿವಾಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಪತಿ-ಪತ್ನೀ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾರ್ಥವು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಬಲ್ಲನು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲನು, ಬರೆಯಬಲ್ಲನು, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಾಡಬಲ್ಲನು, ವಿವೇಚನೆಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲಾರನು.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇವಲ ಕೇಳಿದಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಕೇಳಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು — ‘ಶ್ರುತ್ವಾನ್ಯೇಭ್ಯ ಉಪಾಸತೇ....’ — (13/25) ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವನು ಅನುಭವಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಕೇಳುವವನು ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಹಾಗೂ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಆಗಿದ್ದರೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಿಯ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೋಯಂ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭಾರತ ।

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರ, ದೇಹೇ - ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ, ಅಯಮ್ - ಈ, ದೇಹೀ - ದೇಹಿಯು, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯವೂ, ಅವಧ್ಯಃ - ಅವಧ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತಾನಿ - ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಶೋಚಿತುಮ್, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥30॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ಎಲ್ಲರ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇಹಿಯು ನಿತ್ಯವೂ ಅವಧ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೊಯಂ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭಾರತ’ — ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದೇಹಿಯು ನಿತ್ಯನೂ, ಅವಧ್ಯನೂ ಅರ್ಥಾತ್- ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅವಧ್ಯಃ’ — ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — (1) ಇದರ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು (2) ಇದರ ವಧೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಹಸುವು ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್— ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಸುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಹಸುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಿದೆ, ಪಾಪವಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಹಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಅಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಈ ದೇಹಿಯ ವಧೆಯು (ನಾಶ) ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು- ‘ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕರ್ತು- ಮರ್ಹತಿ (2/17).

‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡ ಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ದೇಹಿಯ ವಿನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗ ಲಾರದು ಮತ್ತು ವಿನಾಶೀ ದೇಹವು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿಯದು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಆಶಯವು — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡ ಬಾರದು. ಶರೀರವು ವಿನಾಶಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರ ಸ್ವಭಾವವೇ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವುದರ ನಾಶವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಶೋಕಪಡುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇರುವ ಪ್ರಕರಣವು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ದೇಹಿ-ದೇಹ, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಅವಿನಾಶೀ-ವಿನಾಶೀ ಈ ಎರಡರ ವಿವೇಕಕ್ಕಾಗಿ, ಇವೆರಡನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಕಾರಣ — ದೇಹಿಯು ಬೇರೆ ಮತ್ತು ದೇಹವು ಬೇರೆ ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಯೋಗಗಳು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಬರಲಾರವು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ದೇಹಿ-ದೇಹದ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ದೇಹದಿಂದ ದೇಹಿಯು ಬೇರೆಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೇಹವು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು? ಯಾರು ಆದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಆಸ್ತಿಕ ದರ್ಶನಗಳಿವೆಯೋ, ಅವು ಬೇಕಾದರೆ ದ್ವೈತವಾದಿಯಾಗಿರಲಿ, ಅದ್ವೈತವಾದಿ ಯಾಗಿರಲಿ, ಯಾವುದೇ ಮತದವು ಆಗಿರಲಿ; ಅವೆಲ್ಲವೂ ಶರೀರೀ-ಶರೀರದ ಭೇದವನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಭೇದವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು, ‘ದೇಹ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ದೇಹಿಯು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರು ವುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನುಷ್ಯರ ಅನುಭವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ದೇಹಿಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ದೇಹದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಯಾರು ಅರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು? ಮೊದಲು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತೆ ತಾರುಣ್ಯ ಬಂತು, ಎಂದೋ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂತು, ಎಂದೋ ಕಾಯಿಲೆ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು — ಈ ರೀತಿಯ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾದರೋ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ದೇಹಿಯು ಅವನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬದಲಾಗುವ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗದೇ ಇರುವ ಇವೆರಡೂ ಒಂದೆಂಬುದು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರವು, ಇದರ ಅನುಭವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ-ಅನಾತ್ಮಾ, ಬ್ರಹ್ಮ-ಜೀವ, ಪ್ರಕೃತಿ- ಪುರುಷ, ಜಡ-ಚೇತನ, ಮಾಯಾ-ಅವಿದ್ಯಾ ಮೊದಲಾದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲಿಲ್ಲ.* ಕಾರಣ — ಜನರು ದಾರ್ಶನಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಕಲಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮಾತುಗಳು ಕೇಲ ಓದಿನ ವಿಷಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡದೆ, ದೇಹ-ದೇಹೀ, ಶರೀರ-ಶರೀರಿ, ಅಸತ್-ಸತ್, ವಿನಾಶೀ-ಅವಿನಾಶೀ ಶಬ್ದ ಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇವೆರಡರ ಭೇದವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಕಿಂಚನ್ಮಾತ್ರವೂ ಶೋಕವಾಗಲಾರದು. ಕೇವಲ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವವರ ಶೋಕವು ಎಂದೂ ದೂರವಾಗಲಾರದು.

* ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ (ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಪುರುಷ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಅದು ದಾರ್ಶನಿಕ ‘ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ ದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳದೆ ‘ಮನುಷ್ಯ ನ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಒಂದಾದರೋ ಆರೂ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಅನುಭವ ಪಡೆಯವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಲಿಯುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಈಶ್ವರ, ಜೀವ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಲಿಯುವವ ನಾದರೋ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮ, ಈಶ್ವರ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. ಓದಿದವನಾದರೋ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು, ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕ, ಮುಮುಕ್ಷು, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಮತ್ತು ಭಕ್ತನಾಗಿರುವವನು ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸು ತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಿ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಈಶ್ವರ ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿವೇಕದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮ- ಜೀವ, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ, ಜಡ-ಚೇತನ, ಮಾಯಾ-ಅವಿದ್ಯೆ, ಆತ್ಮಾ-ಅನಾತ್ಮಾ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಓದುವ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಲಿಯುವ ವಿಷಯವಾಗಿಸದೆ ಅನುಭವದ ವಿಷಯವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದೇಹ- ದೇಹಿಯ ಬೇರೆತನದ ಅನುಭವವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಓದುವ, ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಸತ್-ಅಸತ್ ಇದರ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಕುರಿತು ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಸಾಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಕುರಿತು ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯನು ವಾಚಕ (ಕಲಿತಿರುವ) ಜ್ಞಾನಿಯೇನೋ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅನುಭವ ವಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ (ಅನುಭವಿ) ಜ್ಞಾನೀ ಆಗಬಲ್ಲನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ಸತ್—ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕವು ಕೇವಲ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ. ಗೀತೆಯು ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡದೆ ದೇಹ-ದೇಹೀ, ಶರೀರ- ಶರೀರೀ ಇಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವವರು ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಾವು ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗು ತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದ ರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ದೇಹ ದೇಹಿಯ ವಿವೇಚನೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ವಿವೇಚನೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅವನು ಶರೀರವು ಶರೀರಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರೀ ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ, ತಾನು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ, ದೃಢವಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಶರೀರದ ಸತ್ತೆ-ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ, ದೃಢವಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ)ದ ಸತ್ತೆ-ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಶರೀರವು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಲೇಖಕನು ಬರೆಯಲು ಕುಳಿತಾಗ ಲೇಖಣಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಬರೆಯುವುದು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ಲೇಖಣಿಯನ್ನು ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಕರ್ಮವು ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಶರೀರವನ್ನು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಇರಿಸಬೇಕು — ಅದರಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಿರಬೇಕು. ಕಾರಣ - ನಾವು ಏನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಶರೀರದ ಅಗತ್ಯವಾದರೂ ಏನಿದೆ?

ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ — ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಅಸತ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಅಸತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನ ಸಾಧನೆ ಸಹಜ, ಸುಗಮವಾದೀತು ಮತ್ತು ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧನಾದಾನು. ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಾಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಲವೇ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಒಲುಮೆಯು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ದೊರೆಯು ವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲೇ ಪ್ರೀತಿ ಸ್ವತಃ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯವಿರುವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲೇ ಆದರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ:

(1) ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸಧರ್ಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪಗತ ಏಕತೆ ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ.

(2) ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯವಿರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ.

(3) ಯಾವುದರಿಂದ ನಾವು ಏನನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರಲ್ಲಿ.

(4) ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲ ಯಾರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತೇವೋ ಅದರಲ್ಲಿ.

ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಹೊಂದ ಬಲ್ಲವು. ಕಾರಣ-ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯವಿರುವಂತಹುದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಸ್ವರೂಪಗತ ಏಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವವನ ಏಕತೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಏಕತೆಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಏಕತೆಯು ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಏಕತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸೇವೆ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ತನ್ನತನ ಆಗಲಾರದು.

ಸಾಧಕನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಸತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ವಿವೇಕ ವಿರೋಧೀ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲವೋ, ಸ್ವರೂಪಗತ ಏಕತೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧವಿರುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಯಾರೇ ಎಷ್ಟೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲೀ, ಸಮಾಧಿ ಪಡೆಯಲಿ, ಲೋಕ ಲೋಕಾಂತರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿ ಬರಲಿ, ಆದರೂ ಅವನ ಮೋಹದ ನಾಶ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಾರದು. ವಿವೇಕವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡು ತ್ತಲೇ ಮೋಹದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಸಾಧಕನು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿರಬಾರದು. ನಾವು ಶರೀರದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದಿದ್ದರೂ, ಶರೀರವು ನಮ್ಮ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡೀತು. ನಮ್ಮನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಕಷ್ಟವಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದ ಯಾರೇ ಸಾಧಕನು ಏಕಿರಬಾರದು, ಅವನು ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ, ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಶರೀರ ನನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲೇಬೇಕಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಅಶರೀರೀ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾನು-ತನ್ನದೆಂಬ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವವರೆಗೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಅವನು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಸಾರ್ಥಕ ಚಿಂತನದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಯ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡಲೀ, ಆತ್ಮಾ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲೀ, ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲೀ, ಆದರೂ ಅವನ ಬಂಧನ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಮೂಲ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ, ಮೂಲ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಶರೀರದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋದರೆ, ಅವನ ಮೂಲಕ ಅಶುಭಕರ್ಮ ಗಳಾದರೋ ಆಗಲಾರವು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಉಳಿಯದು. ಅವನಿಂದ ವ್ಯರ್ಥ ಚಿಂತನೆ ಯಾದರೋ ಆಗಲಾರದು, ಸಾರ್ಥಕ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಉಳಿಯದು. ಅವನಲ್ಲಿ ಚಂಚಲತೆಯಾದರೋ ಇರಲಾರದು, ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ ದಿಂದಾಗುವ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಅವನ ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾದೀತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೋಹ ನಷ್ಟ ವಾದೀತು ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗಲು ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ವಿವೇಕದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸಾಯುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಶೋಕವಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಪದ ಭಯವಿತ್ತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಿಗಳ ವಿಯೋಗವಾದರೆ ಅವರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ದುಃಖಪಡಬೇಕಾಗುವುದೆಂಬ ಶೋಕವಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾಪದ ಕಾರಣದಿಂದ ನರಕಾದಿ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಭಯವಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಅರ್ಜುನನ ಭಯವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ ವಿಷಯಕವಾದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತುಮರ್ಹಸಿ ।

ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇ ಯೋನ್ಯತ್ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ - ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು, ಅವೇಕ್ಷ, ಅಪಿ - ನೋಡಿಕೊಂಡಾದರೂ, ವಿಕಂಪಿತುಮ್ - ವಿಕಂಪಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತ, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಆಗುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಧರ್ಮ್ಯಾತ್ - ಧರ್ಮಮಯ, ಯುದ್ಧಾತ್ - ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ, ಅನ್ಯತ್ - ಬೇರೆ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ- ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ, ನ, ವಿದ್ಯತೆ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥31॥

ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡಾದರೂ ವಿಕಂಪಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮವು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಬೇರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಮೊದಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತುಮರ್ಹಸಿ’ — ಇವನು ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿದಾಗ ಇವನು ‘ಸ್ವ’ವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನನ್ನು-ತಾನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ ‘ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಅಥವಾ ಶೂದ್ರ ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದು ಅವರ ಸ್ವಧರ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಕ, ನೌಕರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಶಿಕ್ಷಕ ಅಥವಾ ನೌಕರನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಅವರ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅಂತೆಯೇ ತಂದೆಯಾದವನು ತಂದೆಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ, ಮಗನಾದವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅವರವರ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.* ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗದಿರುವುದೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡು ವುದು ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಕುರಿತು ನೋಡಿದರೂ ಕ್ಷಾತ್ರ ಧರ್ಮದಂತೆ ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ನೀನು ಎಂದೂ ವಿಮುಖನಾಗಬಾರದು.

* ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ (18/42, 48ರಲ್ಲಿ) ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದಬಂದಿದೆ. ‘ಶ್ರೇಯಾನ್ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ (18/47) ಇದರಿಂದ ‘ಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿಗಳೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇಯೋನ್ಯತ್ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮ ಇನ್ನೊಂದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ (18/43). [ಹೀಗೆಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಿಗಾಗಿಯೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.]

ಅರ್ಜುನನು ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೀನು ನನಗಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದರೋ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಆಗುವುದು. ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ತನ್ನ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗ ಬಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿವೇಕದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ದೇಹಿಯ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ (ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ)ಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ದೇಹ- ದೇಹಿಯ ವಿವೇಕದಿಂದ ಸಿಗುವ ತತ್ತ್ವವೇ ದೇಹದ ಸದುಪ ಯೋಗದಿಂದ, ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಸಿಗಬಲ್ಲದು. ವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿವೇಕವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದು ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಇಹಲೋಕ-ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿವೇಕ ತಿಳಿಯದಿದ್ದ ವರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಒಣಪಂಡಿತ, ಜ್ಞಾನಿಯಾಗದೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವಪಡೆಯಬಲ್ಲನು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದರೂ, ತೀಕ್ಷ್ಣಬುದ್ಧಿ, ತೀವ್ರವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದಾಗುವ ಅನುಭವವೇ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಆಗಬಲ್ಲದು (5/4, 5).

ಅರ್ಜುನನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವು ನಾಲ್ಕೂ ಆಶ್ರಮಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರೂ ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ) ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು (18/42, 43, 44).

[ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನೇ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕರ್ಮ, ಸಹಜಕರ್ಮ, ಸ್ವಕರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/41 ರಿಂದ 48ರವರೆಗೆ) ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.]

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮಪಾವೃತಮ್ ।

ಸುಖಿನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಲಭಂತೇ ಯುದ್ಧಮೀದೃಶಮ್ ॥

ಯದೃಚ್ಛಯಾ - ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ, ಉಪಪನ್ನಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ (ಯುದ್ಧವು), ಅಪಾವೃತಮ್ - ತೆರೆದಿರುವ, ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮ್ - ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲು, ಚ - ಕೂಡ (ಆಗಿದೆ), ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಈದೃಶಮ್ - (ಯಾರಿಗೆ) ಇಂತಹ, ಯುದ್ಧಮ್ - ಯುದ್ಧವು, ಲಭಂತೇ - ದೊರೆಯುತ್ತದೋ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ - (ಆ) ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಸುಖಿನಃ - ಹೆಚ್ಚು ಸುಖಿ(ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ)ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥32॥

ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧವು ತೆರೆದಿರುವ ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲಿನಂತೆಯೇ ಇದೆ. ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾರಿಗೆ ಇಂತಹ ಯುದ್ಧವು ದೊರೆಯುತ್ತದೋ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಹೆಚ್ಚು ಸುಖಿ (ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ)ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರ ಮಪಾವೃತಮ್’ — ಪಾಂಡವರ ಜೊತೆಗೆ ಜೂಜಾಡುವಾಗ ದುರ್ಯೋಧನನು, ಒಂದುವೇಳೆ ಇದರಲ್ಲಿ ನೀವು ಸೋತು ಹೋದರೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದ ನಂತರ ನಿಮಗೆ ನಿಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವು ಲಭಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ನಾವು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹುಡುಕಿ ತೆಗೆದರೆ ನೀವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ವನವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು ಎಂಬ ಶರತ್ತನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದನು. ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಸೋತ ಬಳಿಕ ನಿಬಂಧನೆ ಯಂತೆ ಪಾಂಡವರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸವನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನನು — ‘ನಾನು ಸೂಜಿಯ ಮೊನೆಯಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಡಲಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಆಗಾಗ ಸಂಧಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಯುದ್ಧವು ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ ಬಯಸದೇ ಬಂದುದಾಗಿದೆ. ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಶೌರ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕಾದಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ.’

‘ಸುಖಿನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಲಭಂತೇ ಯುದ್ಧಮೀದೃಶಮ್’ — ಇಂತಹ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ತುಂಬಾ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಖಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸುಖವು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಸುಖವಾದರೋ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಸಿಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರುವವರನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಏನು ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಿಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂಗ್ರಾಮಂ ನ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ।

ತತಃ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕೀರ್ತಿ ಚ ಹಿತ್ವಾ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಅಥ, ಚೇತ್ - ಹಾಗಿಲ್ಲದೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಧರ್ಮ್ಯಮ್ - ಧರ್ಮಮಯ, ಸಂಗ್ರಾಮಮ್ - ಯುದ್ಧವನ್ನು, ನ, ಕರಿಷ್ಯಸಿ, ತತಃ - ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ - ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕೀರ್ತಿಮ್ - ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಹಿತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಗೈದು, ಪಾಪಮ್ - ಪಾವವನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಹೊಂದುವೆ. ॥33॥

ಹಾಗಿಲ್ಲದೆ ನೀನು ಈ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅತ ಚೇತ್ವಮಿಮಂ ..... ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಥ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಪಕ್ಷಾಂತರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ‘ಚೇತ್’ ಅವ್ಯಯವು ಸಂಭಾವನೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೆ ಇರಲಾರೆ. ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶನಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡುವಿ. (18/60). ಆದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವಾದಂತಾದೀತು. ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನೀನು ಏನು ಮಾಡುವಿ? ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಪರಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕರಿಸ ಬೇಕಾದೀತು, ಅದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು. ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ; ‘ಅರ್ಜುನನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಯು ಕೂಡ ಸಾಯುವುದಕ್ಕೆ ಅಂಜಿದನು’ ಎಂದು ಬೇರೆ ಜನರು ತಿಳಿದಾರು. ಇದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯು ನಾಶವಾದೀತು.

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇವ್ಯಯಾಮ್ ।

ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚಾಕೀತಿರ್ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಅವ್ಯಯಾಮ್ - ಸದಾ ಕಾಲ ಇರುವಂತಹ, ಅಕೀರ್ತಿಮ್ - ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ - ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಂದಿಸುವರು, ಅಕೀರ್ತಿಃ - (ಆ) ಅಪಕೀರ್ತಿಯು, ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ - ಸಮ್ಮಾನಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಮರಣಾತ್ - ಮೃತ್ಯುವಿಗಿಂತ, ಚ - ಸಹ, ಅತಿರಿಚ್ಯತೇ - ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥34॥

ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು ಅರ್ಥಾತ್ ನಿಂದಿಸುವರು. ಆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಸಮ್ಮಾನಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಾವಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇವ್ಯಯಾಮ್’ — ಮನುಷ್ಯರು, ದೇವತೆಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಆದಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಬಂಧವು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಮಿತ್ರತೆಯಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಶತ್ರುತ್ವವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕೂಡ ‘ನೋಡಿದೆಯಾ! ಅರ್ಜುನನು ಎಂತಹ ಅಂಜುಬುರುಕನಾದನು. ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದನು. ಅವನು ಎಷ್ಟೊಂದು ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದ ಅವಸರದಲ್ಲಿ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಇದರ ಸುಳಿವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮುಂತಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿ, ಅಪಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು.

‘ತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವು — ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ ಪಾತಾಳಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಹರಡಿದಂತಹ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯಾದೀತು. ‘ಅವ್ಯಯಾಮ್’ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಲಭಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಷ್ಟೇ ಅವರ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಪಕೀರ್ತಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚಾಕೀರ್ತಿರ್ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನ ನಿಂದೆ ಆಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಜಗತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರನ್ನು ಜನರು ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯುಂಟಾದಾಗ ಆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಅವರಿಗೆ ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಘೋರ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಮರಣದಲ್ಲಾದರೋ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ, ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಅಪಯಶವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಭಯಾದ್ರಣಾದುಪರತಂ ಮಂಸ್ಯಂತೇ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ ।

ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ಬಹುಮತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಮ್ ॥

ಚ - ಹಾಗೂ, ತ್ವಾಮ್ - ನೀನು, ಭಯಾತ್ - ಭಯದಿಂದಾಗಿ, ರಣಾತ್ - ಯುದ್ಧದಿಂದ, ಉಪರತವ್ - ಹಿಂದೆಗೆದವನೆಂದು, ಮಹಾರಥಾಃ - ಮಹಾರಥಿಗಳು, ಮಂಸ್ಯಂತೇ - ತಿಳಿದಾರು. ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರ (ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ), ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಬಹುಮತಃ - ಬಹುಮಾನ್ಯ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿರುವೆ (ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ), ಲಾಘವಮ್ - (ನೀನು) ಲಘುತ್ವವನ್ನು, ಯಾಸ್ಯಸಿ- ಹೊಂದುವೆ. ॥35॥

ಹಾಗೂ ನೀನು ಭಯಂದಿಂದಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆದವನೆಂದು ಮಹಾರಥಿಗಳು ತಿಳಿದಾರು. ಯಾರ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಹುಮಾನ್ಯನಾಗಿರುವೆಯೋ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಲಘುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ. ॥35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭಯಾದ್ರಣಾದುಪರತಂ ಮಂಸ್ಯಂತೇ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ’ — ‘ನಾನು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಲೋಸುಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಿಯೆ; ಇಂತಹ ಮಾತು ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನೀನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮೊದಲೇ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ ನಿನಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನೀನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಈಗ ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದೆಯಾದರೆ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಹಾರಥಿಗಳು, ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋಗುವ ಭಯದಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಧರ್ಮದ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನಾದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮರಣ ಭಯದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವರು.

‘ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ಬಹುಮತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಮ್’ — ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಶಲ್ಯ ಪ್ರಭೃತಿಗಳ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಹಾರಥಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಹುಮಾನ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಮನದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಸರುವಾಸಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದರೋ ಅರ್ಜುನನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’, ‘ಅವನು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಈಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತ ನಾದರೆ ಆ ಮಹಾರಥಿಗಳ ಮುಂದೆ ನೀನು ಲಘುತ್ವ (ತುಚ್ಛತೆ) ವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೀಳಾಗುವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅವಾಚ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ವದಿಷ್ಯಂತಿ ತವಾಹಿತಾಃ ।

ನಿಂದಂತಸ್ತವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತತೋ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್ ॥

ತವ - ನಿನ್ನ, ಅಹಿತಾಃ - ಶತ್ರುಗಳು, ತವ - ನಿನ್ನ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್ - ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು, ನಿಂದಂತಃ - ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ, ಬಹೂನ್ - ಅನೇಕ, ಅವಾಚ್ಯವಾದಾನ್ - ಆಡಬಾರದಮಾತನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ವದಿಷ್ಯಂತಿ - ಆಡುವರು, ತತಃ - ಅದಕ್ಕಿಂತ, ದುಃಖತರಮ್ - ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಃಖದ ಮಾತು, ನು, ಕಿಮ್ ಇನ್ನೇನಿರಬಹುದು? ॥36॥

ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಆಡಬಾರದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವರು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖದ ಮಾತು ಇನ್ನೇನಿರಬಹುದು? ॥36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವಾಚ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ...... ನಿಂದಂತಸ್ತವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್’ — ‘ಅಹಿತ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಶತ್ರುವಿನದು ಅಹಿತ ಮಾಡುವವರದಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನವರಾದ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ದುಃಶಾಸನ, ಕರ್ಣರೇ ಆದಿ ಶತ್ರುಗಳಿದ್ದಾರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವ ಇಲ್ಲದಿರುವವರೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಶತ್ರುತ್ವವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ, ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ- ವೀರನಾಗಿದ್ದಿಯೆಂದು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವರು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ದನಿಂದೆಮಾಡುವರು — ‘ಇವನಾದರೋ ಭೀರು ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ನೋಡಿ! ಇವನು ಯುದ್ಧ ಒದಗಿಬಂದಾಗ ಬೇರೆಯೇ ಆದನಲ್ಲ! ಇವನೇನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲನೇ? ಇವನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಲ್ಲನೇನು?’ ಈ ರೀತಿ ನಿನಗೆ ದುಃಖಿಯಾಗಿಸಲು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಉರಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು, ಆಡಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಆಡುವರೋ ತಿಳಿಯದು. ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲೆ?

‘ತತೋ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್’ — ಇದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ದುಃಖವು ಯಾವುದಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ತುಚ್ಛವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾದಾಗ ತನ್ನ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹಿಸದಾದಾಗ ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆಂಬುದು ನೋಡ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾದ ನಿನ್ನ ತಿರಸ್ಕಾರವಾದಾಗ ನೀನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿಬಿಟ್ಟಿಯೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಈಗಲಾದರೋ ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿದಾಗ ನಿನ್ನ ನಿಂದೆ ಎಷ್ಟಾದೀತು? ಆ ನಿಂದೆಯನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಹತೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಮಹೀಮ್ ।

ತಸ್ಮಾದುತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌಂತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ ॥

ವಾ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು), ಹತಃ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಸ್ವರ್ಗವ್ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ, ವಾ - ಅಲ್ಲದೆ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು), ಜಿತ್ವಾ - ಗೆದ್ದರೆ, ಮಹೀವ್ - ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಭೋಗಿಸುವೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! (ನೀನು), ಯುದ್ಧಾಯ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ, ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ- ನಿಶ್ಚಯಗೈದು, ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥37॥

ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಹತೋವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಭೋಕ್ಷಸೇ ಮಹೀಮ್’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನ ಈ ಸಂದೇಹಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ - ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕರ್ಣಾದಿಗಳಿಂದ ಮಡಿದರೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಿ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಗೆದ್ದರೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಿ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ನಿನಗಾದರೋ ಎರಡೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಲಡ್ಡುಗಳೇ ಇವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಲಾಭವೇ-ಲಾಭ. ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಹಾನಿಯೇ-ಹಾನಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು.

‘ತಸ್ಮಾದುತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌಂತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಕೌಂತೇಯನೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ನಾನು ಸಂಧಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕೌರವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ‘ನೀವು ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ’ ಎಂದು ತಾಯಿಯಾದ ಕುಂತಿಯು ನಿಮಗಾಗಿ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಳಿಸಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಬಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕಲ್ಪಗೈದು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಬೇಕಾಗಿದೆ.’

ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ನಿಶ್ಚಯವಿತ್ತು, ಹಾಗೂ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧಮಾಡೆಂದು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸರಿಯೇ, ಅಥವಾ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು ಸರಿಯೇ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಪಡಬೇಡ.’

ಇಲ್ಲಿ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು, ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮನುಷ್ಯತ್ವವಿದೆ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಲೋಕ-ಪರಲೋಕ ಎರಡೂ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಇಹಲೋಕದ ಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ ಲಾಭಾಲಾಭೌ ಜಯಾಜಯೌ ।

ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಜಯಾಜಯೌ - ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭಾಲಾಭೌ - ಲಾಭ-ಹಾನಿ (ಮತ್ತು), ಸುಖದುಃಖೇ - ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು, ಸಮೇ, ಕೃತ್ವಾ - ಸಮಾನವಾಗಿಸಿ, ತತಃ - ಮತ್ತೆ, ಯುದ್ಧಾಯ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ, ಯುಜ್ಯಸ್ವ - ತೊಡಗು, ಏವವ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ), ಪಾಪವ್ - (ನೀನು) ಪಾಪವನ್ನು, ನ, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥38॥

ಜಯ-ಪರಾಜಯಗಳನ್ನೂ, ಲಾಭ-ಹಾನಿಗಳನ್ನೂ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿಸಿ ಅನಂತರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಸನ್ನದ್ಧನಾಗು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ನೀನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದಲಾರೆ. ॥38॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪ ತಗಲೀತು ಎಂಬ ಆಶಂಕೆ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಾಪದ ಹೇತುವು ಯುದ್ಧವಾಗಿರದೆ ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು.’]

‘ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೆ......ತತೋಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಯ ಮತ್ತು ಪರಾಜಯಗಳಾಗು ತ್ತವೆ. ಜಯ-ಪರಾಜಯದ ಪರಿಣಾಮ ಲಾಭ ಮತ್ತು ಹಾನಿ ಹಾಗೂ ಲಾಭ-ಹಾನಿಯ ಪರಿಣಾಮ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ. ಜಯ-ಪರಾಜಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಾಭ-ಹಾನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶವಾದರೋ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖವಾದರೋ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಆಗಿಯೇ ತೀರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು, ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಜಯ-ಪರಾಜಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರಿಸುವುದಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪವು ತಟ್ಟಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್—ಜಗತ್ತಿನ ಬಂಧನ ಉಂಟಾಗದು.

ಸಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮ ಎರಡೂ ಭಾವಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಭಾವವಿರುವವರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡದೇ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವಿರುವವರೂ, ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವರೂ ಕೂಡ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡಬೇಕು.

ಸುಖ ಬಂದಾಗ ಸಂತೋಷವೆನಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಖಬರುವಾಗ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ, ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ನೆಮ್ಮದಿ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು, ಯಾವುದು ಕೆಟ್ಟದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡೂ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ, ಅಂದರೆ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರಿಸಿ ನೀನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗದಿರಲಿ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಭಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನುಸಾರವೇ ಆಗಿರಲಿ (16/24).

‘ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪ ಶಬ್ದವು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ ಎರಡರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಫಲವು — ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ, ಬಾರಿ- ಬಾರಿಗೂ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಲೈ ಅರ್ಜುನಾ! ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ ಎರಡೂ ಬಂಧಿಸಲಾರವು.’

ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ವಿಚಿತ್ರ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ — (1) ಯಾರಿಗಾದರೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದೇಇರುವಂತಹ ವಿಧಿ ನಿಷೇಧದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದಾದರೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಧಿಯ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧದ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಪುನಃ ವಿಧಿಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮುಗಿಸಬೇಕು. ಭಗವಂತನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ-ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು, ಮತ್ತೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರರಿಂದ ಮೂವತ್ತಾರರವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಗೆ ಮೂವತ್ತೇಳು-ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭದ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

(2) ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಯಾವ ನೆಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದರ ಸಮಾಧಾನ ವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ’ (1/31). ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಸಾಧನವು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ’ (2/31). ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ನಾವು ಸುಖಿಗಳು ಹೇಗಾದೇವು?’ (1/37). ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನೆಂದ — ‘ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಇಂತಹ ಯುದ್ಧವು ದೊರಕುವುದೋ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಸುಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ’ (2/32). ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ನರಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ’ (1/44). ಭಗವಂತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ ಸಿಗಬಹುದು’ (2/32, 37). ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಗಲೀತು’ (1/36). ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (2/33). ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಧರ್ಮದ ನಾಶವಾದೀತು’ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದರೆ (1/40). ಭಗವಂತನು — ‘ಯುದ್ಧವು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮದ ನಾಶವಾದೀತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (2/33).

(3) ‘ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಆಗ್ರಹ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿತ್ತು (2/5), ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು (2/38). ಉದ್ಧವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೇ ಇರುವ ಇಚ್ಛೆ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ತಪ್ಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಆಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/29/41). ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ತನ್ನ ಮನದ ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಬಿಡದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಆಗ್ರಹವು ಎಂತಹುದೇ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ಅದು ಉದ್ಧಾರವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

(4) ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ-ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ ಹೇಳಿದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛೇಯೋನ್ಯತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್’ ಹೇಳಿದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರ ಮಪಾವೃತಮ್’ ಹೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್’ ಹೇಳಿದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇವ್ಯಯಾಮ್’ ಹೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯಿತ್ತನು — ‘ತ್ಯಕ್ತ್ಯೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ’ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾರ್ಥದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು, ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳು ಪ್ರಾಯಶಃ ‘ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸಾಧು ಆಗು, ಏಕಾಂತಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಏಕೆಂದರೆ ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥ ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗಲಾರವು ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯು — ನೀನು ಎಲ್ಲಿದ್ದೀಯೋ, ಯಾವ ಮತವನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವೆಯೋ, ಯಾವ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವೆಯೋ, ಯಾವ ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಯ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವೆಯೋ ಅವನ್ನೇ ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾ ಗೀತೆಗನುಸಾರ ನಡೆದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು ಅನೇಕ ವರ್ಷ ಸಾಧನೆಮಾಡಿದಾಗ ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಗೀತೆಗನುಸಾರ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಉಂಟಾದೀತು. ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಗೀತೆಗನುಸಾರ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಘೋರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬೇರೆ ಏನಿದ್ದೀತು? ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಯಾವುದಿರಬಹುದು? ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಸನ ಹೂಡಿ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು (6/10ರಿಂದ 13) ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (1/32, 35 ಮತ್ತು 2/8). ಅವನು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ (1/36, 39, 45). ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸಮತೆಯಿಂದ ಮಾಡು, ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಾರದು — ‘ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಎಂದು ಹೇಳು ವಂತಿದೆ. ಪಾಪತಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ವಿಷಮತೆ (ಪಕ್ಷಪಾತ), ಕಾಮನೆ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧ ವಾದರೋ ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ (ಧರ್ಮ)ವಾಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದಿಂದಲೇ ಪಾಪ ತಟ್ಟುವುದು.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನೀನು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನಿನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ನಿನಗಾಗಿ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗವು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಮತೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಅದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು ।

ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯಯಾ ಪಾರ್ಥ ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ!, ಯಯಾ - ಯಾವ, ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಯುಕ್ತಃ - ಯುಕ್ತನಾದ (ನೀನು), ಕರ್ಮಬಂಧಮ್ - ಕರ್ಮಬಂಧನವನ್ನು, ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ - ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಿಯೋ, ಏಷಾ - ಆ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ತೇ- ನಿನಗಾಗಿ (ಮೊದಲು), ಸಾಂಖ್ಯೇ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಹಿತಾ - ಹೇಳಲಾಯಿತು, ತು - ಮತ್ತು (ಈಗ ನೀನು), ಇಮಾವ್- ಇದನ್ನು, ಯೋಗೇ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಶೃಣು - ಕೇಳು. ॥39॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಯಾವ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಿಯೋ ಆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ನೀನು ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು. ॥39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವು ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚ್ಛೇದ ಗೈಯ್ಯಲು ಬಂದಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲು ಸಾಂಖ್ಯದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈಗ ಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣ ವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ’ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಸಮಬುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಮೊದಲು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ (ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ಸರಿಯಾದ ವಿವೇಕವು ಉಂಟಾದಾಗ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ವಿಷಮತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆ. ಈಗ ಇದೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೇಳು.

‘ಇಮಾಮ್’ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈಗ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿದೆ — ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಏನು? ಈ ಮಾತುಗಳಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

‘ಬುದ್ಧ್ಯಾಯುಕ್ತೋ ಯಯಾ ಪಾರ್ಥ ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ’ — ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಗಲುವ ಸಂಭಾವನೆ ಇತ್ತು (1/36, 45). ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮಬುದ್ಧಿ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ) ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಪಾಪವು ತಗಲುತ್ತದೆ. ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳು ತಗಲುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯದ ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಗಳು ತಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಯಾವ ಪಕ್ಷಪಾತ, ಆಗ್ರಹ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದರೆ ನಿನಗೂ ಈ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಲಾರವು.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟು, ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಧರ್ಮರೂಪೀ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ (2/31). ಮತ್ತೆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪವು ತಟ್ಟಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (2/38). ಈಗ ಅದೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಲೋಕ-ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ‘ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ಕರ್ತು ಮರ್ಹಸಿ’ (3/20). ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಲೋಕ- ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು, ಜನರನ್ನು ಉನ್ಮಾರ್ಗದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸುಗಮವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

ಈ (ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ) ಶ್ಲೋಕವು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರವೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೂಡುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಇದು ಅಲ್ಲೇ ಬರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಕಾರಣ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಮೊದಲು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದ ನಿಷ್ಠಾ (ಸಮತೆ) ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ನಿಷ್ಠೆ (ಸಮತೆ) ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟರ ತನಕದ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅಸಂಗತ ವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಡುವುದರ ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೊದಲು, ಕರ್ತವ್ಯವೇನು ಹಾಗೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ; ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದು ಅಕರ್ತವ್ಯವೋ ಈ ವಿಷಯದ ವರ್ಣನೆಯಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲಿನ ಎಂಟುಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು (2/31ರಿಂದ 38) ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಸಮತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮೊದಲು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸತ್ — ಅಸತ್ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸತ್-ಸತ್ತೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ — ಅಸತ್ತೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಏನೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾರರು. ಮತ್ತೆ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಯೋಗವಿಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಲಾಭ ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಯೋಗವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಸಮತೆಯ ಮಾತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು. ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶರೀರ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಅಕರ್ತವ್ಯ ವಿಭಾಗದ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ‘ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿ ಈ ಸಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಕಾರಣ, ಸಮತೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಒಂದು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ (ಪೂರ್ವವಿಾಮಾಂಸಾ) ಇನ್ನೊಂದು ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರ (ಉತ್ತರವಿಾಮಾಂಸಾ) ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ 31 ರಿಂದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ್ತು 39ರಿಂದ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ರೀತಿಯ ಉನ್ನತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.* ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಧರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ, ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಎರಡೂ ಒಂದೆ.

* ಯತೋಭ್ಯುದಯನಿಃಶ್ರೇಯಸಸಿದ್ಧಿಃ ಸ ಧರ್ಮಃ ।। (ವೈಶೇಷಿಕ 1/3).

ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಹಿತವು ಆಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವೂ ಆಗುವುದನ್ನು ‘ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಲಾರನು (6/3). ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ತಾನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ (5/4,5).

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।

ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್ ॥

ಇಹ - ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಅಸ್ಯ - ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ, ಅಭಿಕ್ರಮನಾಶಃ - ಆರಂಭದ ನಾಶ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ - ಪ್ರತ್ಯವಾಯರೂಪೀ ದೋಷವು ನ, ವಿದ್ಯತೆ - ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು ಇದರ), ಸ್ವಲ್ಪಮ್, ಅಪಿ - ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ (ಅನುಷ್ಠಾನ), ಮಹತಃ - (ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ) ಮಹಾನ್, ಭಯಾತ್- ಭಯದಿಂದ, ತ್ರಾಯತೇ - ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಆರಂಭ (ಕರ್ತವ್ಯ)ದ ನಾಶ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಇದರ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ರೂಪೀದೋಷವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಽಸ್ತಿ’ — ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ (ಸಮತೆ) ಕೇವಲ ಆರಂಭವಾದರೂ ಕೂಡ ಆ ಆರಂಭದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಲಾಲಸೆ, ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇರುವುದೇ ಈ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಆರಂಭದ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ಲಾಲಸೆಯೂ ಕೂಡ ಸತ್ಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಈ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲೇ ಈ ಮನುಷ್ಯನೇ ಇಂತಹ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ) ನಾಶ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭೋಗಗಳು ರಾಗ- ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭೋಗವು ಆಗದೇ ಸಾಧನೆಯೇ ಆದೀತು.

‘ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಮಂತ್ರ-ಉಚ್ಚಾರಣೆ, ಯಜ್ಞವಿಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಫಲವು ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಯಾರಾದರೂ ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯು ನ್ಯೂನವಾದರೆ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು, ಬದಲಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಸಾಯಬಹುದು ಅಥವಾ ವಿಧಿಯ ಕೊರತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಷ್ಟು ವಿಪರೀತ ಫಲವಾಗದಿದ್ದರೂ ಪುತ್ರನು ಪೂರ್ಣಾಂಗ ನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಲಾರನು. ಆದರೆ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಯತ್ನದ, ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಪರೀತ ಫಲವೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಸಮತೆಯು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಮತೆ ಬಂದನಂತರ ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಪರೀತ ಫಲವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ.

ವಿಪರೀತ ಫಲವೆಂದರೇನು? ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ವಿಪರೀತ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿರುವುದೇ ವಿಷಮತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಮತೆಯಿಂದಲೇ ಜನನ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬಂದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರದಿದ್ದಾಗ ವಿಷಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅದರ ವಿಪರೀತ ಫಲವಾಗುವ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್’ — ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅನುಷ್ಠಾನ ನಡೆದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸಮತೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಈ ಜನನ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಈ ಸಮತೆಯು ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಆದಿ ಯಾವುದೇ ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್— ಇದರ ಫಲವು ನಾಶಯುಕ್ತ ಧನ-ಸಂಪತ್ತಿಯೇ ಆದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಮತೆ ಬರುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಸಮತೆಯು ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಮತೆಯು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗಲಾರದು. ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಸಾಧನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಮತೆಯು ಬರುತ್ತದೋ, ಎಷ್ಟು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ವರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/41, 44). ಈ ಸಮತೆ, ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಖರ್ಚಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸತ್ ಆಗಿದೆ, ಸದಾ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಧರ್ಮವು’ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: (1) ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಅರವಟ್ಟಿಗೆ ಇಡುವುದು, ಅನ್ನಕ್ಷೇತ್ರ ನಡೆಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಪರೋಪಕಾರೀ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು (2) ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು. ಈ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಮತಾರೂಪೀ ಧರ್ಮವು ತಾನಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸಮತಾರೂಪೀ ಧರ್ಮವು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಮತಾ ಸಂಬಂಧದ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮನವು ನೆಟ್ಟರೇನೇ ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮನ ನೆಡದಿದ್ದರೆ ರಾಮ-ರಾಮ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ಎಂಬ ಮಾತು ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನ ನೆಡುವುದು ಯಾವುದೇ ನಿಲುಕದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಗೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ವಸ್ತುವು ಸಮತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬರಲಿ-ಬಾರದಿರಲಿ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಗೀತೆಯು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇದ್ದು, ಸಮತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಗೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಸಮತೆ ಎಂದು ಸಮತೆಯು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ. ಸಮರೂಪೀ ಪರ ಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸಮ ರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವನು, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನಾದವನು. ಆದರೆ ಇವನ ಪರಿಚಯವು ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ (5/19). ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯಾಗಿದೆ (2/48). ಪ್ರಶಂಸೆ ಯಾಗಲೀ ಅಥವಾ ನಿಂದೆಯಾಗಲೀ, ಕಾರ್ಯವು ಸಫಲವಾಗಲೀ ಅಸಫಲವಾಗಲೀ, ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಹಣ ಬರಲೀ-ಹೋಗಲೀ, ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಳಮಳ ಆಗದೆ ಇದ್ದರೆ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (5/20). ಈ ಸಮತೆಯ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಫಲವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ತಪ, ದಾನ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಆದಿ ಯಾವುದೇ ಪುಣ್ಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿ, ಅವು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಮತೆ (ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ) ಬಂದರೂ ಅದು ನಷ್ಟವಾಗದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯು ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆಯೋ, ಮನದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯು ಅಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಮನವು ಏಕಾಗ್ರವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಗಳಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಸಮತೆಯು ಬರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5/3).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಸಮತೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತು-ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು —

(1) ‘ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ’ — ಸಮತೆಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

(2) ‘ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಸ್ತಿ’ — ಇದರ ಆರಂಭದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(3) ‘ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಪರೀತ ಫಲವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(4) ‘ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್’ — ಇವರ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಜನನ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲನೇ ಮಾತಿನೊಳಗೇ ಉಳಿದ ಮೂರೂ ಮಾತುಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದೆ.

(1) ‘ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ಸಂಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ (13/21). ಸಮತೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(2) ಸಮತೆಯ ಕೇವಲ ಆರಂಭವಾದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶ, ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದರೂ ಈ ಆರಂಭದ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಅವಿನಾಶಿಯ ಉದ್ದೇಶವು ಅವಿನಾಶಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳ ಉದ್ದೇಶವೂ ನಾಶವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳವುದರ ಉದ್ದೇಶ ನಾಶ (ಪತನ)ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಮತೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ’ (6/44).

(3) ಸಮತೆಯ ವಿಪರೀತ ಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆ, ಅನುಷ್ಠಾನವಿಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಫಲ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.* ಆದರೆ ಸಮತೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಮತೆ ಬರುತ್ತದೋ, ಅವರ ವ್ಯವಹಾರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಮರವೆ ಯಾದರೂ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಳಿದರೂ ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಫಲ (ಬಂಧನ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಕೆಲಸದ ಆಳು ಲಾಟೇನು ಹಚ್ಚುವಾಗ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಲಾಟೀನು ಬಿದ್ದು ಒಡೆದು ಹೋದರೆ ನಾವು ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದ ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಲಾಟೀನು ಬಿದ್ದು ಒಡೆದು ಹೋದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ — ನಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದಲೂ ವಸ್ತು ಒಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಒಡೆದು ಹೋದರೆ ಏನಾಯಿತು? ಏನೂ ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ! ಆದ್ದರಿಂದ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವವನ ಕರ್ಮದ ಫಲವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವವನ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಫಲವು ವಿರುದ್ಧ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆಗಲಾರದು.

* ಒಂದು ಕಥೆ ಹೀಗಿದೆ — ತ್ವಷ್ಟಾನು ಇಂದ್ರನ ವಧೆಮಾಡುವಂತಹ ಪುತ್ರನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಂದು ಯಜ್ಞಮಾಡಿದನು. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರುಂ ವಿವಿರ್ಧಸ್ವ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹವನ ಮಾಡಿದರು. ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾದರೆ ಇದರ ಅರ್ಥ ‘ಇಂದ್ರಸ್ಯ ಶತ್ರುಃ (ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರು) ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಾದರೆ ಇದರ ಅರ್ಥ ‘ಇಂದ್ರಃ ಶತ್ರುರ್ಯಸ್ಯ (ಯಾರ ಶತ್ರು ಇಂದ್ರನೋ). ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಭೇದವಾದರೆ ಸ್ವರದಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಷಷ್ಠೀ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವುಳ್ಳ ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಶಬ್ದದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಅಂತ್ಯೋದಾತ್ತವಾದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಥಮ ಅಕ್ಷರ ‘ತ್ರುಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರದಿಂದ ಆದೀತು. ಬಹುವ್ರೀಹಿಸಮಾಸವುಳ್ಳ ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ ಶಬ್ದದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಆದ್ಯೋದಾತ್ತವಾದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಥಮ ಅಕ್ಷರ ‘ಇ ಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರದಿಂದ ಆದೀತು. ಋಷಿಗಳ ಉದ್ದೇಶವಾದರೋ ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವುಳ್ಳ ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ ಶಬ್ದದ ಅಂತ್ಯೋದಾತ್ತ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಆದ್ಯೋದಾತ್ತ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವರಭೇದ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯ ಫಲವಿರುದ್ಧವಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರನೇ ತ್ವಷ್ಟಾನ ಪುತ್ರ (ವೃತ್ರಾಸುರ)ನ ವಧೆ ಮಾಡುವವನಾದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

ಮಂತ್ರೋಹೀನಃ ಸ್ವರತೋ ವರ್ಣತೋ ವಾ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯುಕ್ತೋ ನ ತಮರ್ಥಮಾಹ ।

ಸ ವಾಗ್ವಜ್ರೋ ಯಜಮಾನಂ ಹಿನಸ್ತಿ ಯಥೇಂದ್ರಶತ್ರುಃ ಸ್ವರತೋಽಪರಾಧಾತ್ ॥

(ಪಾಣಿನೀಯ ಶಿಕ್ಷಾ)

(4) ಸಮತೆಯ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅನುಷ್ಠಾನವಾದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಮತೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಜನನ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ, ಈ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಸಮತೆಯು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಉಪಯೋಗ ಕೇವಲ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಂದುವೇಳೆ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರ ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲ (ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ ಅದರ ಅವಿನಾಶೀ ಫಲ (ಮೋಕ್ಷ) ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಸಮತೆಯ ಫಲ ಒಂದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ನಡೆಯುತ್ತಾ-ನಡೆಯುತ್ತಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರೆ, ಅಥವಾ ಮಲಗಿ ಎದ್ದಾಗ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಪುನಃ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ದಾರಿ ಕಳೆದುಹೋಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆಯೇ ಎಷ್ಟು ಸಮತೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದರ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್’ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಭಯವು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಮಣ ಹತ್ತಿ ಯನ್ನು ಸುಡಲು ಒಂದು ಮಣ ಬೆಂಕಿಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹತ್ತಿಯು ಒಂದು ಮಣವಿರಲಿ ನೂರು ಮಣವಿರಲಿ, ಅದನ್ನು ಸುಡಲು ಒಂದುಕಿಡಿ ಬೆಂಕಿ ಸಾಕು. ಕಿಡಿ ತಗಲುತ್ತಲೇ ಆ ಹತ್ತಿಯು ಉರಿದು ಬೂದಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಬೆಂಕಿಯ ಸಹಾಯಮಾಡಿತು. ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಯೊಂದಿಗಲ್ಲ, ಹತ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಜ್ವಲನಶೀಲವಾದ ಕಾರಣ ಅಗ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಹೋಯಿತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅಸಂಗತೆ ಬೆಂಕಿಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಹತ್ತಿ ಸಂಸಾರವಾಗಿದೆ. ಸಂಸಾರದಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗು ತ್ತಲೇ ಸಂಸಾರವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಷ್ಟವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಗವು ಎಂದೂ ಆಗಿಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಅತೀ ಸ್ವಲ್ಪ ತ್ಯಾಗವೂ ಸತ್ ಆಗಿದೆ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತ್ಯಾಗ ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ (8/28), ಆದರೆ ತ್ಯಾಗ ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರವ್ (12/12). ಒಂದು ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಂಕಾರವೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಹುಲ್ಲು ಎಷ್ಟೇ ಇದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲ ಬಲ್ಲುದೇ? ಎಷ್ಟೇ ಅಂಧಕಾರವು ಪ್ರಕಾಶದ ಮುಂದೆ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲುದೇ? ಕತ್ತಲು ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನೊಂದಿಗೆ ಜಗಳವಾದರೆ ಕತ್ತಲೆ ಗೆಲ್ಲ ಬಲ್ಲುದೇ? ಹೀಗೆಯೇ ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಇವುಗಳ ಜಗಳವಾದರೆ, ಅಜ್ಞಾನ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲುದೇ? ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಭಯವು ಅಭಯದ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲುದೇ? ಸಮತೆಯು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಭಯವು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮತೆಯು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮಹಾನ್ ಭಯವೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ (ಸತ್ತಾಹೀನ)ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಹುಸಿಯಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯನ್ನು, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಾದರೋ ಮಹಾನ್ ಇದೆ, ಆದರೆ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ಅನುಭವ ದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಬರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಿಳಿವು ಸ್ವಲ್ಪವಾಯಿತು, ಸಮತೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ತ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಕಡಿಮೆ ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದೆ, ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾವು ಅಸತ್ತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆದರ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅಸತ್ ಮಹಾನ್ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಆದರ ಮಹಾನ್ ಆಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಸದ್ವಸ್ತುವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಆದರಿಸಿದರೆ ಸತ್ ಮಹಾನ್ ಆದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರ ಮಹತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು. ಅಸತ್ತಿನ ಆದರ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅಸತ್ ಸ್ವಲ್ಪವಾದೀತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಸತ್ ಮಹಾನ್ ಇರಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪವಿರಲಿ ಅದರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ— ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ ಮತ್ತು ಸತ್ ಮಹಾನ್ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪವಿರಲಿ ಅದರ ಸತ್ತೆಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅಣುವಿಗೆ ಅಣು, ಮಹತ್ತಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಅಣೋರಣೀಯನ್ ಮಹತೋ ಮಹಿಯಾನ್’ (ಕಠ 1/2/20; ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ — 3/20).

ಸಂಬಂಧ — ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯೋಗದಿಂದ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದುದೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಾಧನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ ಕುರುನಂದನ ।

ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್ ॥

ಕುರುನಂದನ - ಹೇ ಕುರುನಂದನಾ!, ಇಹ - ಈ (ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ) ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ - ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಏಕಾ - ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾವ್ - ಯಾರಿಗೆ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ, ಬುದ್ಧಯಃ - ಬುದ್ಧಿಗಳು, ಅನಂತಾಃ - ಅನಂತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಬಹುಶಾಖಾ, ಹಿ - ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿವೆ.

ಹೇ ಕುರುನಂದನಾ! ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನಂತ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳವುಗಳೇ ಆಗಿವೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ ಕುರು-ನಂದನ’ — ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನ ಧ್ಯೇಯವು (ಲಕ್ಷ್ಯ) ಸಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದಿರುವ ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪೀ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯೇ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ, ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಗ (ಪ್ರೀತಿ) ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಆ ರಾಗವನ್ನು ತೊಡೆಹಾಕಲು ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಇರುವ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯದ ಹೆಸರು ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಬುದ್ಧಿ ಎಂದಾಗಿದೆ. ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಏಕೆ ಇರುತ್ತದೆ? ಕಾರಣ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಧನದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಮಾನ- ಸಮ್ಮಾನದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲೀ ಈ ತ್ಯಾಗವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗ್ರಹಿಸಲು ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಮಿಠಾಯಿಯು ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ಇರುವಂತೆ ಒಂದೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕವು) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ (9/30)ದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣವು — ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಸ್ವರೂಪ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ವತಃ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

‘ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ — ಸಕಾಮಭಾವವಿರುವವರು, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವವರು ಅವ್ಯವಸಾಯಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಆ ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅನಂತ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಂದೊಂದು ಬುದ್ಧಿಗೂ ಕೂಡ ಅನಂತ ಶಾಖೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡುವುದಿದೆ — ಇಂದು ಒಂದು ಬುದ್ಧಿ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು, ಯಾವುದೋ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸುವುದು, ಯಾವುದೋ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು, ಯಾರಾದರೂ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುವುದು ಮುಂತಾದ ಉಪಾಯಗಳು ಆ ಬುದ್ಧಿಯ ಅನಂತಶಾಖೆಗಳಾದುವು. ಹಾಗೆಯೇ ಧನಗಳಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ — ಇದೊಂದು ಬುದ್ಧಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಧನಪ್ರಾಪ್ರಿಗಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದು, ನೌಕರಿ ಮಾಡುವುದು, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದು, ದರೋಡೆ ಮಾಡುವುದು, ಮೋಸಮಾಡುವುದು, ವಂಚಿಸುವುದೇ ಆದಿ ಆ ಬುದ್ಧಿಯ ಅನಂತ ಶಾಖೆಗಳು. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಾಸ್ತವಿಕ ಉದ್ದೇಶವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ಅವನಿಗೆ ಅನಂತ ಉದ್ದೇಶಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದೊಂದು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಅನಂತ ಕಾಮನೆಗಳಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಒಂದೊಂದು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಉಪಾಯಗಳೂ ಅನೇಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅವ್ಯವಸಾಯೀ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನಂತವೇಕೆ ಇರುತ್ತವೆ? ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಟಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।

ವೇದವಾದರತಾಃ ಪಾರ್ಥ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ ಸ್ವರ್ಗಪರಾ ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್ ।

ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರು ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೋ, ವೇದವಾದರತಾಃ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿತಿಯುಳ್ಳವರೋ, ಅನ್ಯತ್ - (ಭೋಗವಿಲ್ಲದೆ) ಬೇರೆ ಏನೂ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ವಾದಿನಃ - ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೋ, ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ- ಆ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯರು, ಇಮಾಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ, ಯಾಮ್ - ಯಾವ, ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲ ಪ್ರದಾಮ್ - ಜನ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ (ಹಾಗೂ), ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಮ್, ಪ್ರತಿ - ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷ ಬಹುಲಾಮ್ - ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪುಷ್ಟಿತಾಮ್ - ಪುಷ್ಟಿತ (ತೋರಿಕೆಯ ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ), ವಾಚಮ್ - ವಾಣಿಯನ್ನು, ಪ್ರವದಂತಿ - ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥42, 43॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾರು ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೋ, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವರೋ, ಭೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಜನ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಹಾಗೂ ಭೋಗ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುಷ್ಟಿತ (ತೋರಿಕೆಯ) ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥42, 43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ — ಅವರು ಕಾಮನಾರೂಪೀಗಳೇ ಆಗುವಷ್ಟು ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಯೇ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕಲಾರನು, ಕಾಮನೆ ಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಆಗಲಾರದು, ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಜಡವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಚೇತನವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಭಾವಯುಕ್ತ ಪುರುಷನು ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸ್ವಯಂವಾದರೋ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗು ವುದು, ಹೆಚ್ಚುವುದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಬರುತ್ತ್ತಾ-ಹೋಗುತ್ತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂವಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ಅಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ — ಇವೆರಡು ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕರಗಿಹೋದ ಜನರಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೇರೆತನದ ಅರಿವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ’ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ’ ಪದದಿಂದ, ಯಾವುದು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ— ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಥೆಯನ್ನಿ ಟ್ಟಿರುವ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ವೇದವಾದರತಾಃ ಪಾರ್ಥ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ’ — ಅವರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಕೇವಲ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ‘ವೇದವಾದರತಾಃ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪರಮಾತ್ಮಾ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ, ಮುಕ್ತಿ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗಿ ಹೋಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದೇ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಟಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ — ಯಾರಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಅವಿನಾಶೀ- ವಿನಾಶಿಯ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರು ವೇದಗಳ ಯಾವ ವಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ಪುಷ್ಪಿತ ವಾಣಿಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಟಿತಾಮ್’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ವಾಣಿಯು ಕೇವಲ ಹೂ-ಎಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ, ಫಲವಲ್ಲ. ತೃಪ್ತಿಯು ಫಲದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹೂ-ಎಲೆಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಆ ವಾಣಿಯು ಸ್ಥಾಾ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತ ಹುದಲ್ಲ. ಆ ವಾಣಿಯ ಫಲವು ಯಾವ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಕೇವಲ ನೋಡವುದರಲ್ಲೇ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯೀತನವು ಇಲ್ಲ.

‘ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್’ — ಆ ಪುಷ್ಟಿತ ವಾಣಿಯು ಜನ್ಮ ರೂಪೀ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಿಗೇ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಭೋಗಗಳ ರಾಗವೇ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (13/21).

‘ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಭೊಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ’ ಪ್ರತಿ — ಆ ಪುಷ್ಟಿತ ಅರ್ಥಾತ್ — ತೋರಿಕೆಯ ಶೋಭಾಯುಕ್ತ ವಾಣಿಯು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವಿಧಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ, ಅನೇಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ (18/24).

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ ತಯಾಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ ।

ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ ॥

ತಯಾ - ಆ ಪುಷ್ಟಿತ ವಾಣಿಯಿಂದ, ಅಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಪಹೃತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಭೋಗಗಳತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು ಯಾರು), ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ, ಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಮ್ - ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ (ಆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ), ಸಮಾಧೌ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ - ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ನ, ವಿಧೀಯತೇ - ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥44॥

ಆ ಪುಷ್ಟಿತವಾಣಿಯಿಂದ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಪಹೃತವಾಗಿದೆಯೋ, ಭೋಗಗಳತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥44॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಯಾಪಹೃತ ಚೇತಸಾಮ್’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಪುಷ್ಪಿತ ವಾಣಿಯಿಂದ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಅಪಹೃತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸುಖವಿದೆ, ದಿವ್ಯ ನಂದನವನವಿದೆ, ಅಪ್ಸರೆಯರು ಇದ್ದಾರೆ, ಅಮೃತವಿದೆ, ಇಂತಹ ವಾಣಿಯಿಂದ ಚಿತ್ತವು ಆ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟವರು ‘ತಯಾಪಹೃತ ಚೇತಸಾವ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ’ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಈ ಐದು ವಿಷಯಗಳು, ಶರೀರಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಮಾನ, ಹೆಸರಿನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯು ವುದರ ಹೆಸರು ‘ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಹಣ-ಕಾಸು, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಹೆಸರು ‘ಐಶ್ವರ್ಯ. ಈ ಭೋಗ, ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಸೆಳೆತವಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವವರನ್ನು ‘ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ ಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಭೋಗ ಮತ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವವರು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ‘ಅಸು’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪ್ರಾಣಗಳದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಆ ಪ್ರಾಣಪೋಷಣ ಪರಾಯಣ ಜನರ ಹೆಸರು ‘ಅಸುರ’ವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಶರೀರದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.*

* ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನವರ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮೋಪಭೋಗ ಪರಮಾ ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ’ (16/11), ‘ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ ಕಾಮಭೋಗೇಷು’ (16/16) ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುವವರು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ’ — ‘ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ನಿಜವಾದ ಯಾವ ಧೇಯವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆಯೋ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ’ — ಇಂತಹ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಆ ಜನರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಭೋಗಗಳು ಭೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಯಾವ ಭೋಗಗಳು ಭೋಗಿಸಬಹುದೋ, ಯಾವ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆವೋ, ಯಾವ ಭೋಗಗಳು ಕೇಳಲಿವೆಯೋ ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಸಾಗುವುದಿದೆ — ಇಂತಹ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ‘ಜಗತ್ತಿನ ಅನೇಕ ವಿದ್ಯೆಗಳ, ಕಲೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ವಿದ್ವಾನ್ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ತಿಳುವಳಿಕಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇಂತಹ ಅಭಿಮಾನಜನ್ಯಸುಖದ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಪರಮದಯಾಳು ದೇವರು ಕೃಪೆಗೈದು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಸುಖ-ದುಃಖದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು, ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆಮಾಡಿ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ದೇವರಿತ್ತ ಈ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯ ಅನಾದರ ಗೈದು ನಾಶಯುಕ್ತ ಭೋಗ ಮತ್ತ ಸಂಗ್ರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದು ಪಶುಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ರತರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ರತನಾದರೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ-ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಂತರವೇನು ಉಳಿಯಿತು?

ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಾದರೋ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೋಸುಗವೇ ದೊರಕಿರುವುದು, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಇದಿರಾಗುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ, ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲ. ಅವನ್ನು ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಮಹತ್ವವು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅದೇ ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಭೋಗಗಳ ಮಹತ್ವವು ತೊಡಕಿದ್ದಷ್ಟು ಭೋಗಗಳು ತೊಡಕಿಲ್ಲ. ತೊಡಕಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ರುಚಿ, ನಿಯತಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ರುಚಿ ಇರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದರೋ ದೂರವೇ, ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವೂ ಕೂಡ ಆಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಹೋಗುವ ಅಭಿರುಚಿ ಇದೆಯೋ, ಅಲ್ಲೇ ಭೋಗಗಳ ರುಚಿಯೂ ಇದೆ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ, ಮಾನ- ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ-ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುವವನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವು ಭೋಗಗಳ ರುಚಿಯಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವನ ಶಕ್ತಿಯು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ (ಸಂಗ್ರಹ)ದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದೆ. ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಮೀನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಹೋಗಲಾರದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು.

ಜಗತ್ತನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಬೇರೆಯವರ ಸುಖದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನ (ಸುಖೀ) ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಸುಖಿಗಳೆಂದು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಡುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ಭೋಗ’ದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗ್ರದದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.*

* ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯು ತ್ಯಾಗಿಯು ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋದ್ದರಿಂದಲೇ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೃತ್ರಿಮ ಸೇವೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ (ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ) ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಕೃತ್ರಿಮ ಸೇವೆಯೂ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದೇ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಮಾಡುವುದಾದರೆ, ಮೊದಲು ಅದರ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೈಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವವುಳ್ಳವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಲು ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾ ವೇದಾ ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವಾರ್ಜುನ ।

ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥೋ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಆತ್ಮವಾನ್ ॥

ವೇದಾಃ - ವೇದಗಳು, ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾಃ - ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು), ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯಃ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಭವ - ಆಗು, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತ(ನಾಗು), ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥಃ - (ನಿರಂತರ) ನಿತ್ಯವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು, ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮಃ - ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಬಯಸಬೇಡ (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮವಾನ್, (ಭವ) - ಪರಮಾತ್ಮ ಪರಾಯಣನಾಗು.॥45॥

ವೇದಗಳು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗು, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗು, ನಿರಂತರ ನಿತ್ಯವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು; ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಬಯಸಬೇಡ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಪರಾಯಣನಾಗು. ॥45॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾ ವೇದಾಃ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಭೋಗ-ಭೂಮಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯಾವ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ವೇದಗಳ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿದೆ. ವಜ್ರದ ವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಗಾಜಿನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾದರೆ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಗಾಜಿನ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ವಜ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವೇದಗಳ ಸಕಾಮಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ, ನಿಂದೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ವೇದಗಳು ಕೇವಲ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯಜಗತ್ತಿನದೇ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವು ಎಂಬ ಮಾತೂ ಅಲ್ಲ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಬಂದಿದೆ.

‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವಾರ್ಜುನ’ — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅಸಂಸಾರಿ ಆಗು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮೇಲೇಳು.

‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ’ — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮೇಲೇಳಲು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮುಂತಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವೇ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೋಸಗೊಳಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ (3-34)* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗು.

* ಒಂದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿರುವುದೇ ‘ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಿಷಯ, ವಸ್ತುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಂದ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷ’, ‘ಜಡ’ ಮತ್ತು ‘ಚೇತನ’ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ದ್ವಂದ್ವವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದೂ ದ್ವಂದ್ವವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಎರಡು ಭಾವಗಳು (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಆದಿ) ಉಂಟಾದಾಗ ಇದು ದ್ವಂದ್ವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ದ್ವಂದ್ವದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಸಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಕಾರಣ-ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೋಸಹೋಗುತ್ತಾನೆ (7/27). ಸಾಧಕನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾದಾಗಲೇ ಅವನು ದೃಢ ವಾಗಿ ಭಜನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು (7/28). ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ ನಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5-3). ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗು ವುದರಿಂದ ಮೂಢತೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ (15/5). ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ ನಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ (4/22). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾದರೆ, ಬೇರೆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಾಗುವುದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾದೀತು — ಇದೂ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ದ್ವೇಷವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದಾಗ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಇರಲಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಾಗದಿರುವುದೇ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮೊದಲ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾದೀತು. ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಬಳಿಕ ಉದಾಸೀನತೆ ಬಂದೀತು ಹಾಗೂ ಉದಾಸೀನತೆಯ ನಂತರ ಉಪರತಿ ಆದೀತು. ಉಪರತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಉಪೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉಳಿದಿರುತ್ತವೆ. ಉದಾಸೀನತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಸತ್ತೆಯು ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಉಪರತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ತೆಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ನಿತ್ಯಸತ್ವಸ್ಥಃ’ — ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವ, ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ.

‘ನಿರ್ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮಃ’* — ನೀನು ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮದ+ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಬೇಡ. ಏಕೆಂದರೆ, ಕೇವಲ ನನ್ನ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುವವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ (9-22).

* ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷೇಮ’ವಾಗಿದೆ.

+ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮಃ’ ಪದವು ಭಕ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಕ್ತನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಭಕ್ತರೂಪದಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ (4-3). ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊರುವವನು ಎಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ (9/22).

‘ಆತ್ಮವಾನ್’ — ನೀನು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪರಾಯಣ ನಾಗು, ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ’ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಡ-ಚೇತನ, ಸತ್-ಅಸತ್, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು- ಅವಿನಾಶೀ, ಇವುಗಳ ಭೇದವೂ ಕೂಡ ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ. ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮದ ಬಯಕೆಯೂ ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ. ದ್ವಂದ್ವ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ- ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದಾಗ ಜಡ-ಚೇತನ ಇವುಗಳ ದ್ವಂದ್ವ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು, ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎರಡನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಅಮೃತಂ ಚೈವ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19).

ಸಂಬಂಧ — ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನೂ, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನೂ ಆಗುವುದರಿಂದ ಏನಾಗುವುದು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ಯಾವಾನರ್ಥ ಉದಪಾನೇ ಸರ್ವತಃ ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ ।

ತಾವಾನ್ಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಜಾನತಃ ॥

ಸರ್ವತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ - ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮಹಾನ್ ಜಲಾಶಯವು (ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ), ಉದಪಾನೇ- ಸಣ್ಣ ಹೊಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ ನೀರಿನಿಂದ (ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ), ಯಾವಾನ್ - ಎಷ್ಟು, ಅರ್ಥಃ - ಪ್ರಯೋಜನ (ಇರುತ್ತದೋ) ಅರ್ಥಾತ್ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಜಾನತಃ - (ವೇದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು) ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ - ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗೆ, ಸರ್ವೇಷು - ಸಂಪೂರ್ಣ, ವೇದೇಷು - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ತಾವಾನ್ - ಅಷ್ಟೇ (ಪ್ರಯೋಜನ ಇರುತ್ತದೆ) ಅರ್ಥಾತ್ - ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥46॥

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮಹಾನ್ ಜಲಾಶಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ, ಸಣ್ಣ ಹೊಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ ನೀರಿನಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನವಿರುತ್ತದೋ (ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ), ವೇದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥46॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಾವಾನರ್ಥ ಉದಪಾನೇ ಸರ್ವತಃ ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ’ — ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಸ್ವಚ್ಛ, ನಿರ್ಮಲ ಮಹಾ ಸರೋವರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಣ್ಣ- ಪುಟ್ಟ ಜಲಾಶಯಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸಣ್ಣದಾದ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕಾಲು ತೊಳೆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಕದಡಿ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಆ ನೀರು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಉಪಯೋವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದರೆ ಆ ನೀರು ಬಟ್ಟೆ ತೊಳೆಯಲು ಚೆನ್ನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಳೆದರೆ ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯಲಂತೂ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಹಾ ಸರೋವರವು

ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಪವಿತ್ರತೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ತಾವಾನ್ ಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಜಾನತಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪುಣ್ಯಕಾರಕ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅವನಿಗೆ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಜಲಾಶಯದಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹುದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಮುಂದೆ ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ - ಆ ಜ್ಞಾನಿ ಮಹಾತ್ಮನು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಗಂಭೀರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮುಂದೆ ಎಷ್ಟೇ ಭೋಗಗಳು ಬಂದರೂ ಅವು ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಲಾರವು.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವನ್ನು, ವೇದಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುವ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ ವಿಜಾನತಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ತಾವಾನ್’ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅವನು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮನಾಗು ತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಸಿಗಲಿ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿರುವ ವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವಗಳೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾ ಪರಮಾತ್ಮ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಕೊನೆ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತ ರೀತಿಯ ಭೋಗಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾದರೆ ಅವುಗಳ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ, ಅಸಂಗನಾದಾಗ ಅವುಗಳ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ ।

ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂರ್ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಽಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ ।।

ಕರ್ಮಣಿ, ಏವ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಅಧಿಕಾರಃ - ಅಧಿಕಾರವು ಇದೆ, ಫಲೇಷು- ಫಲಗಳಲ್ಲಿ, ಕದಾಚನ - ಎಂದೂ, ಮಾ - ಇಲ್ಲ (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು), ಕರ್ಮಫಲಹೇತುಃ - ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವು, ಮಾ, ಭೂಃ - ಆಗಬೇಡ (ಮತ್ತು), ತೇ - ನಿನಗೆ, ಅಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ, ಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿಯೂ, ಮಾ, ಅಸ್ತು- ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ॥47॥

ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವು ಆಗಬೇಡ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ॥47॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ’ — ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಿ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಯೋನಿಯು ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಪಶು - ಪಕ್ಷಿ ಆದಿ, ಜಂಗಮ ಹಾಗೂ ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿ ಸ್ಥಾವರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹೊಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾರವು. ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಕೇವಲ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞ ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲರೇ ವಿನಹ, ಕೇವಲ ಸುಖಭೋಗದಲ್ಲೇ ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾರರು. ನಾರಕೀಯ ಜೀವರೂ ಸಹ ಭೋಗ ಯೋನಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತಮ್ಮ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾರರು. ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದು. ಸೇವಾರೂಪೀ ಹೊಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಂತಿಮ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಾನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡದೆ ಆಲಸ್ಯ- ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ— ನಿನಗೆ ಕೇವಲ ಸೇವಾರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ.

‘ಕರ್ಮಣಿ’ — ಪದದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮನುಷ್ಯನ ಇದಿರು ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಸ್ಥಿತಿ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೀತು, ಆದರೆ ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಕರ್ಮವನ್ನೇ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಹೇಗೆಂದರೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯ ನಾದಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು, ದಾನಮಾಡುವುದೇ ಆದಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವಿದೆ, ಆದರೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಒಂದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲನು. ದಾನಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾರನು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭೋಗ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಇವೆ. ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭೋಗ ಮಾತ್ರವಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೀಟ-ಪತಂಗ, ಪಶು- ಪಕ್ಷಿ, ದೇವತೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಯೋನಿಗಳು ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿರಿ, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡಿರಿ ಎಂಬ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ ಪತಂಗಾದಿ ಎಲ್ಲವುಗಳು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಫಲಭೋಗದಲ್ಲೇ ಇವೆ. ಕಾರಣ — ಅವರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮವು ಅವರ ಪ್ರಾರಬ್ಧದಂತೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಭೋಗವೂ ಫಲಭೋಗದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವಾದರೋ ಕೇವಲ ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ, ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಾಗವಿದೆ. ಒಂದು ಇವನ ಮುಂದೆ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಇನ್ನೊಂದು ಇವನು ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥ (ಹೊಸಕರ್ಮ) ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಇವನ ಭವಿಷ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಸಂತರು-ಮಹಾಪುರುಷರು, ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ, ರಾಜ್ಯಾದಿ ಶಾಸನವು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಸಿಗುವಂತಹ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಇವನು ಪರತಂತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನೂ, ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಅವನ್ನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರದ ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿಸಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥವೂ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೂ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಬರುವ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸಖದಾಯಕ ಅಥವಾ ದುಃಖದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಸುಖೀ ಅಥವಾ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅದು ಮೂರ್ಖತೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಾದರೋ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತೆ ಮತ್ತು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯು ಸ್ವಯಂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಹೊಂದಿಯೇ ಈ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗದೆ ಅದರ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ ಅದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲು ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಸುಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಿದೆ. ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಬಂದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಹೆದರಬಾರದು. ಅಲ್ಲದೆ ನಾವು ಮೊದಲು ಸುಖ ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಪಾಪಮಾಡಿದ್ದೆವು, ಹಾಗೂ ಆ ಪಾಪಗಳೇ ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಆ ಪಾಪಗಳ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಶುದ್ಧರಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಒಂದು ಲಾಭವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಲಾಭವು, ಈಗ ನಾವು ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಪಮಾಡಿದರೆ ಮುಂದೆಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ದುಃಖಮಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದೀತು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಈಗ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆ, ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗಾದಿ ಯೋನಿಗಳಿ ಗಾಗಿ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕರ್ಮ- ಇವೆರಡೂ ಭೋಗರೂಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕರ್ಮ (ಪುರುಷಾರ್ಥ)— ಇವೆರಡೂ ಉದ್ಧಾರದ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ.

‘ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ’ — ಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಧಿಕಾರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಯಾವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಫಲದ ವಿಧಾನವಾದರೋ ನನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡು. ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ನೀನು ಬಂಧಿತನಾಗುವಿ — ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋನಿಬಧ್ಯತೇ (5/12). ಕಾರಣ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಮೇಲೆಯೇ ಕರ್ತೃತ್ವ ನಿಂತಿದೆ, ಭೊಕ್ತೃತ್ವದಿಂದಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವ ಬರುತ್ತದೆ. ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಷ್ಟು ಕರ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.*

* ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವ (ಫಲೇಚ್ಛೆ-ಫಲಾಸಕ್ತಿ)ವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ, ಪ್ರೇಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಕರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿಲ್ಲ. ಭಾವ ಮತ್ತು ಬೋಧದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ. ಕಾರಣ-ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭರವಾಗಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು, ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾಕೃತಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಘಟನೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಘಟನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಸಂಘಟನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ತನಗಾಗಿ ಬಯಸುವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಹಿತಕಾರಕವಲ್ಲ.

‘ಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ’, ಇದರಿಂದ — ಫಲದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳಸದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಂತ್ರ-ಸಬಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪರಾಧೀನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಲರಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಫಲೇಷು’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನವಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಕರ್ಮ ಒಂದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಅನೇಕವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ, ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಪುಣ್ಯ ಸಿಗಲಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಉಂಟಾಗಲಿ, ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ, ನನ್ನ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಲಿ, ನನಗೆ ಇಷ್ಟು ಧನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವ ಉಪಾಯಗಳು — (1) ‘ಕಾಮನೆ’ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅಭಾವ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಪರತಂತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ತಿಯಾಗದಿದ್ದರೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಯ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

(2) ಕರ್ಮಗಳು ನಿತ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ- ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅನಿತ್ಯವಾದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಂಸಾರದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಲು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ವಿವೇಕವೂ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವವೂ ಇರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡು ಇರುವಾಗಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸರಿ ಯಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದೀತು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಕರ್ಮ ವಾದೀತು, ‘ಯೋಗವಾಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ‘ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಲು ‘ಸೇವಾಭಾವ’ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರಬೇಕು.

‘ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ’ — ನೀನು ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣನೂ ಆಗಬೇಡ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಆದಿ ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತನ್ನ ಮಮತೆಯನ್ನು ಇರಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಕೇವಲೈಃ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಶರೀರಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಮತೆ ಇರಬಾರದು.

ಶುಭ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ‘ನನ್ನಿಂದ ಯಾರದೋ ಉಪಕಾರವಾಯಿತು, ಯಾರಿಗೋ ಹಿತವಾಯಿತು, ಯಾರಿಗೋ ಸುಖ ಸಿಕ್ಕಿತು ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೂ ಇದು ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಶುಭ ಕರ್ಮ ದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದೂ ಕೂಡ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣ, ಬಹಿಃಕರಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಸಮಷ್ಟಿ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಹೇಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೋ ಹಿತವಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕಾರಣನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹಿತವಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಡ. ತನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತ, ಕಾರಣನೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮ ಫಲದ ಕಾರಣವೂ ಆಗಲಾರೆವು.

‘ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ’ — ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು. ಕಾರಣ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದಾಗ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದವೇ ಆಗುವವು. ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೋ, ಅಂತಹ ಬಂಧನವು ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದಾದಿಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದ ಕೂಡ ಒಂದು ಭೋಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸುಖವಿರುತ್ತದೆ, ಅದು ತಮೋಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ‘ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಪ್ರಮಾದೋತ್ಥಂ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್’ (18/39) ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲ ಅಧೋಗತಿಯಾಗಿದೆ ‘ಅಧೋಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ ಎಲ್ಲೇ ಆದರೂ ಅದು ಬಂಧನ ಕಾರಕವೇ ಆದೀತು. ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿ ಜನ್ಮಸು’ (13/21).

ಕರ್ಮರಹಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಲೌಕಿಕ ಲಾಭವಾದೀತು, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾದೀತು ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರಬಾರದು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಹತ್ತುವುದರಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರಬಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿ ಆಗಬಹುದೆಂಬುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವು ಕರ್ಮಮಾಡವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣಶರೀರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಜೊತೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಪ್ತತೆ ಇರಬೇಕು. ಇವುಗಳೊಡನೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧ ಇರಬಾರದೆಂದೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಾಲ್ಕು ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿವೆ — (1) ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, (2) ಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಎಂದೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ, (3) ನೀನು ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣನೂ ಆಗಬೇಡ, (4) ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಚರಣಗಳ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಎರಡನೆ — ಮೂರನೇ ಚರಣಗಳ ಮಾತೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಮೊದಲನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ, ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಎರಡನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಫಲದ ಕಾರಣನಾಗುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಇತ್ಯಾದಿ ‘ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ನಿನಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದೀತು. ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲದ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ‘ರಾಜಸೀ ವೃತ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದೀತು. ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇರದೇ ಇರುವಾಗ ಯಾವ ವಿವೇಕಜನ್ಯ ಸುಖ ವಾಗುತ್ತದೋ, ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಜ್ಞಾನ ದೊರೆಯು ತ್ತದೋ, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ ‘ಸಾತ್ವಿಕ ವೃತ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದೀತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಸುಖ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸದೇ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿ ಇಡಬಾರದು. ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಡದಿರುವುದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ಕರ್ಮವಿಭಾಗವಿದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಫಲವಿಭಾಗವಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಫಲವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಆಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮವಿಭಾಗ (ಮಾಡುವುದು) ಮನುಷ್ಯನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಗವಾಗುವುದರಿಂದ ಫಲವಿಭಾಗ (ಆಗುವುದು) ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಿಗುವ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿ (ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ಯು ‘ಪ್ರಾರಬ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಪಡಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯವರದು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ‘ಪುರುಷಾರ್ಥ’ವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರದ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹಳೆಯ ರಾಗ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಳೆಯ ಆಸಕ್ತಿ ಅಳಿದು ಹೋದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಯಕೆ ಹುಟ್ಟದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ವೀತರಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ವೀತರಾಗಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳ ರಾಗವೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

ರಾಗೋ ಲಿಂಗಮಬೋಧಸ್ಯ ಚಿತ್ತವ್ಯಾಯಾಮಭೂಮಿಷು ।

ಕುತಃ ಶಾದ್ವಲತಾ ತಸ್ಯ ಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಃ ಕೊಟರೇ ತರೋ ।।

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮನದ ರಾಗ, ಸೆಳೆತವು ಅಜ್ಞಾನದ ಮುಖ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಮರದ ಪೊಟರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಹತ್ತಿಕೊಂಡರೆ ಆ ಮರವು ಹಸಿರಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಲ್ಲಿ ರಾಗರೂಪೀ ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಸಮನಾಗಿರುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-48)

ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಂಜಯ ।

ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! (ನೀನು), ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ - ಸಿದ್ಧಿ ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿದ್ದು, ಯೋಗಸ್ಥಃ - ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರು- ಮಾಡು; (ಏಕೆಂದರೆ), ಸಮತ್ವಮ್ - ಸಮತ್ವವೇ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥48॥

ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ನೀನು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮತ್ವವೇ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥48॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ — ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅಂತಃಕರಣ, ಬಹಿಃಕರಣ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಆಗ ನೀನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನೀನು ಕರ್ಮ-ಕರ್ಮಫಲ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದರಲ್ಲೇ ಅಂಟಿಕೊಂಡರೆ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಹೇಗೆ ಇದ್ದೀತು? ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮವು ಮುಕ್ತಿದಾಯಕ ಹೇಗೆ ಆದೀತು?

‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ’ — ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಉಂಟಾದೀತು.

ಕರ್ಮವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಆಗದೇ ಇರುವುದು ಸಾಂಸಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದರ ಫಲವು ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗುವುದು, ಆ ಕರ್ಮವು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆದರ-ನಿರಾದರ, ಪ್ರಶಂಸೆ-ನಿಂದೆ ಆಗುವುದು, ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಆಗದಿರುವುದು ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಬೇಕು.*

* ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು (ಗೀತಾ 2/48ರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡುವಾಗ) ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಸನ್ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಕೇವಲಮೀಶ್ವರಾರ್ಥಂ ತತ್ರಾಪೀಶ್ವರೋ ಮೇ ತುಷ್ಯತ್ವಿತಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಂಜಯ! ಫಲತೃಷ್ಣಾಶೂನ್ಯೇನ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಜಾ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಾ ಸಿದ್ಧಿಸ್ತದ್ ವಿಪರ್ಯಯಜಾ ಅಸಿದ್ಧಿಸ್ತಯೋಃ ಸಿದ್ಧಸಿದ್ಧ್ಯೋರಪಿ ಸಮಸ್ತುಲ್ಯೋ ಭೂತ್ವಾ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಕೋಸೌ ಯೋಗೋ ಯತ್ರಸ್ಥಃ ಕುರ್ವಿತ್ಯುಕ್ತಮಿದಮೇವ ತತ್ ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ

ಹೇ ಧನಂಜಯ! ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಈಶ್ವರನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡು ಅದರಿಂದ ‘ಈಶ್ವರನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲೀ ಎಂಬ ಸಂಗ (ಕಾಮನೆ)ವನ್ನು ಕೂಡ ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಮಾಡು. ಫಲತೃಷ್ಣಾರಹಿತ ಪುರುಷನಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ವಿಪರೀತ (ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗದೇ ಇರುವುದು) ಅಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಮಾಡು. ಆ ಯೋಗ ಯಾವುದು? ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೇ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಆಗದಿರಲಿ, ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಆಗದಿರಲಿ, ತನ್ನ ಮುಕ್ತಿ ಯಾಗಲಿ — ಆಗದಿರಲಿ, ನನಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ಇಂತಹ ಸಮತೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಇರಬೇಕು. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗದೆ ಇದ್ದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬರದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವು ಅಸಂಗನಾಗಲು, ಸಮನಾಗಲು ಇರಬೇಕು. ಯಾವ ಮಾತಿನ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಕೊನೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯರೂಪೀ ಸಮತೆಯು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ (2/53).

‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ — ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಅಚಲಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದೇ ‘ಯೋಗಸ್ಥನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗಲೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾರಿ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದರೆ ಆ ಸಮತೆಯನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸುವುದು ಎಂದರೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಎಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ — ಸಮತೆಯೇ ಯೋಗ ವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಮತೆಯು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಮುಂದೆ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವನು — ‘ಮನಸ್ಸು ಸಮತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಜನರು ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಸಾರ ವನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವರು; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವು ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಸಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೆ ಇದೆ.

ಸಮತೆಯ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವಿಯೋಗವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಈ ಎರಡೂ ಪರಿಭಾಷೆಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಜ್ಜಿಯನ್ನು ತುರಿಸಿದಾಗ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉರಿಯುವಾಗ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ದುಃಖರೂಪೀಯಾಗಿವೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖ ಎರಡೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದ ಹೆಸರೇ ‘ದುಃಖ-ಸಂಯೋಗ’ ವಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್— ಸುಖ-ದುಃಖದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಹೇಳಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗುವುದು ಹೇಳಲಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವಾರೂಪದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಮತೆ ಬಂದೀತು ಎಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ.

ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಬುದ್ಧಿಯು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ — ಅವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ, ಭೋಗ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಪಡೆಯುವ ಧ್ಯೇಯವಿರುವ ಬುದ್ಧಿಯು ‘ಅವ್ಯವಸಾ ಯಾತ್ಮಿಕಾ ಆಗಿದೆ. (2/44) ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಬುದ್ಧಿಯು ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಆಗಿದೆ (2/41). ಅವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಅನಂತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವವನು ಸ್ವಯಂ ಅವ್ಯವಸಾಯಿ (ಅವ್ಯವಸಿತ)ನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಬುದ್ಧಯೋಽವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ (2/41) ಹಾಗೂ ಅವನು ಸಂಸಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವನು ಸ್ವಯಂ ವ್ಯವಸಾಯೀ (ವ್ಯವಸ್ಥಿತ)ನಾಗುತ್ತಾನೆ— ‘ವ್ಯವಸಿತೋ ಹಿ ಸಃ’ (9/30) ಹಾಗೂ ಅವನು ಸಾಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಮತೆಯು ಸಾಧನರೂಪ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯರೂಪ ಸಮತೆ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯು ಅಂತಃಕರಣದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯರೂಪೀ ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಗಳಲ್ಲಿ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಆಗದೇ ಇರುವ ಸಮತೆಯು ಸಾಧನರೂಪೀಸಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯಿಂದ ಯಾವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮತೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾಧ್ಯರೂಪ ಸಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತದಾ ಯೋಗಮ ವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈಗ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು — ಒಬ್ಬನು ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಸಾಧಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ — ಇನ್ನೊಂದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ‘ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು’ ಈ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನು ಸಂಸಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ಅನಂತ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಲಿ ನನಗಾದರೋ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ, ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡುವುದು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ವ್ಯವಹಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅವನ ಮುಂದೆ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬಂದರೂ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯಿಂದ ಅವನು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಹೈ ವತೈರ್ಜಿತಃ ಸರ್ಗೋ ಯೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಮನಃ’ (5/19) ಸಾಧನರೂಪ ಸಮತೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ — ‘ನಿರ್ದೋಷಂ ಹಿ ಸಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ’ (5/19).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ‘ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ‘ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ’ (1/2) ಈ ಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ದ್ರಷ್ಟಾನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ‘ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಸ್ವರೂಪೇವಸ್ಥಾನಮ್’ (1/3). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಗೀತೆಯು ‘ಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’, ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ದುಃಖಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಂ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ (6/23). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗೀತೆಯು ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧಿ ಸಮ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಇದರಿಂದ ವಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಉತ್ಥಾನವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ನಿತ್ಯಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧವಾದ ಮೇಲೆ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ವ ಬೋಧ’ (ಸಹಜಾ ವಸ್ಥೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಅತೀತ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಯೋಗಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅವಸ್ಥೆಗಳು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಮತ್ತ್ತು ಸವಿಕಲ್ಪ ಎಂಬ ಎರಡಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಬೋಧ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೆಯ ಯೋಗವು ಪಾತಂಜಲಯೋಗ ದರ್ಶನದ ಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಯಾರು ಮೂಢ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಯವನಲ್ಲವೋ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಯವನೋ ಅವನೇ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದರ್ಶನದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವರೆಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಗೀತೆಯ ಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ, ಈ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವ, ಇದನ್ನೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಕೂಡ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ’ (6/44).

ಸಂಬಂಧ — ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೊಕದವರೆಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-49)

ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ ।

ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ ॥

ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್ - ಬುದ್ಧಿಯೋಗ (ಸಮತೆ)ಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮ - ಸಕಾಮಕರ್ಮವು, ದೂರೇಣ - ದೂರದಿಂದ (ಅತ್ಯಂತ), ಅವರಮ್ - ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! (ನೀನು), ಬುದ್ಧೌ - ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯ, ಶರಣಮ್- ಆಶ್ರಯ, ಅನ್ವಿಚ್ಛ - ಪಡೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲಹೇತವಃ - ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾದವರು, ಕೃಪಣಾಃ - ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥49॥

ಬುದ್ಧಿಯೋಗ (ಸಮತೆ)ಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ನೀನು ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲದ ಹೇತುಗಳಾದವರು ಅತ್ಯಂತದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥49॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ — ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮತೆಗಿಂತ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮವೂ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳೂ ಕೂಡ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಯೋಗವು (ಸಮತೆ) ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಅದರ ವಿಯೋಗವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿಯೂ ಎಂದೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮತೆಗಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸರ್ವಜೀವಿಗಳು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಸಮತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಉಂಟಾದೀತು, ಹಾಗೂ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಪಶುಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಶುಕಮಹಾಮುನಿಯು ಪರೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ತ್ವಂ ತು ರಾಜನ್ ಮರಿಷ್ಯೇತಿ ಪಶುಬುದ್ಧಿಮಿಮಾಂ ಜಹಿ’ (12/5/2) ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೇ ರಾಜನ್! ನಾನು ಸತ್ತುಹೋಗುವೆನೆಂಬ ಪಶು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಈಗ ನೀನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು.

‘ದೂರೇಣ’ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರ ಎಂದೂ ಸಮಕಕ್ಷವಾಗಲಾರವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಹಾಗೂ ಸಕಾಮಕರ್ಮವೂ ಎಂದೂ ಸಮಕಕ್ಷವಾಗಲಾರವು. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ- ಹಗಲಿನಂತೆ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಾರಣ — ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ವಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡತಕ್ಕಂತಹು ದಾಗಿದೆ.

‘ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ’ — ನೀನು ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆ. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ಅದರ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ರುವುದರಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ವಾದೀತು.

‘ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ’ — ಕರ್ಮಗಳ ಕಾರಣನಾಗುವುದು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ, ಕರ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿ ಕರಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣನಾಗು ವುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಕಾರಣನಾಗುವ ನಿಷೇಧಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಈ ಎರಡರಿಂದ ರಹಿತವಾದ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವವಿದೆಯೋ ಅದರ ವಿಭಾಗವೂ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವವು ಅನಿತ್ಯ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಿತವಾದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿಕೃಷ್ಟತೆ ಮತ್ತೇನಿದೆ?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವು ದೂರವಾಗಿ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಲ್ಲ. ಪರ್ವತದಿಂದ ಅಣುವು ದೂರವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಣುವನ್ನು ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಎರಡರ ತುಲನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಯೋಗದಿಂದ ಕರ್ಮವು ತುಂಬಾ ದೂರವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ತುಲನೆ ಮಾಡಲಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ — ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ (2/50) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ* ಮತ್ತು ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ — ‘ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’.

* ಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿ-ನಿರರ್ಥಕವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ದದಾಮಿ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಂ ತಮ್’ (10/10).

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ‘ಯೋಗವು ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮದಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸೇವೆ, ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಕರ್ಮ ಯೋಗವು ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸೇವೆ, ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇಲ್ಲದಿ ದ್ದರೆ ಕರ್ಮವಾದೀತು, ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಲಾರದು.

ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸಿ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಕಾಮಕರ್ಮವು ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸಮತೆಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಸಮತೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಬೇಕು. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗವುದರಿಂದ ಅವನು ದೀನನಾಗದೆ ಕೃತಕೃತ್ಯ ಜ್ಞಾತಜ್ಞಾತವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ (ತನಗಾಗಿ) ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಸದಾಕಾಲ ದೀನ, ಬದ್ಧನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಎಂಬ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರದೆ ‘ಯೋಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಯೋಗ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಈ ಮೂರರ ಅರ್ಥ ಒಂದೇಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಯೋಗ ಅಥವಾ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರೋಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆ ಎರಡೂ ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಸಾರದಿಂದ ತೊಡೆದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡೆದಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಂಸಾರದ ಇರುವಿಕೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಇರುವಿಕೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ನಿರೋಧವಾಗಲಾರದೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿದರೂ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ ಈ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇವಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಬೇಗನೇ, ಸುಗಮವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರೋಧಮಾಡುವುದು ನಿರಂತರವಾಗ ದಿದ್ದರೂ ಆಗಾಗ ಮತ್ತು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಅರ್ಥಾತ್ — ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವು ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಆಶ್ರಯದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಬುದ್ಧಿಯ ಆಶ್ರಯದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-50)

ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ।

ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯಜ್ಯಸ್ವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ ॥

ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ - ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು, ಇಹ - ಇಲ್ಲಿ (ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ), ಸುಕೃತ ದುಷ್ಕೃತೇ - ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪ, ಉಭೇ - ಎರಡನ್ನೂ, ಜಹಾತಿ - ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ನೀನು), ಯೋಗಾಯ - ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ, ಯುಜ್ಯಸ್ವ - ತೊಡಗು; (ಏಕೆಂದರೆ), ಕರ್ಮಸು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವೇ, ಕೌಶಲಮ್- ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ॥50॥

ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪವೆರಡನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆ ಯಾಗಿದೆ. ॥50॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ’ — ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿತ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳು ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಅವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತ ಇದ್ದರೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ (2/38).

ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಇರುವ ಒಂದು ವಿದ್ಯೆಯೇ ಸಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಮಲದ ಎಲೆ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಅದು ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಪುರುಷನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸಂಸಾರದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ದಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ) ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಾದ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದಲೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವನು, ಅವನಿಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ತಗಲಲಾರವು.

‘ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಮತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಮತೆಯು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಸಮತೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರು. ಕೇವಲ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೆ ಆ ಸಮತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಸದಾಕಾಲ ಸಮತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಜ್ಞಾನ ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿವೆ. ಈ ಎರಡರ ಅರಿವು ನಿನಗೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ನೀನು ಇವುಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಮರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಿಯೆ. ಇದೇ ಸಮತೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀನು ಪಡೆ.

‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿ-ನಾಶಶೀಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮಹತ್ವದ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ.

ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೇಳದೆ ಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮಾಡಿದರೆ ಏನು ಆಪತ್ತಿದೆ? ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಹೆಚ್ಚು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಕಳ್ಳತನರೂಪೀ ಕರ್ಮವು ಯೋಗವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರು ಹೇಳಬಹುದು, ನಾವಾದರೋ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತ ನಾದಾನು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯ ಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆ ಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಮನಾಗಿರು ವುದೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಇದೆ, ಕುಶಲತೆಯ ಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸುವುದು ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ ಈ ಪದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಇವುಗಳ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಆಗಬಹುದು —

(1) ‘ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಂ ಯೋಗಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ.

(2) ‘ಕರ್ಮಸು ಯೋಗಃ ಕೌಶಲಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮೊದಲಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಹೆಚ್ಚು ಕುಶಲತೆ ಯಿಂದ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಳ್ಳತನ, ಮೋಸ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾದೀತು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಗಳನ್ನೇ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಹೆಸರೇ ‘ಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದಾನು — ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (5/12) ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲಾರದು ಹಾಗೂ ಅವನ ದುಃಖಗಳು ನಾಶವಾಗಲಾರವು.

ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಕರ್ಮವೇ ಮುಕ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹುದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಮುಕ್ತಿಯು ಯೋಗ (ಸಮತೆ) ದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಕುಶಲತೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿರಲಿ ಅವುಗಳ ಆರಂಭ- ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಸಂಯೋಗ, ವಿಯೋಗವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆರಂಭ-ಅಂತ್ಯ, ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಆಗುವ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ನಾಶವಂತದ ಮೂಲಕ ಅವಿನಾಶಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ನಿರ್ದೋಷಂ ಹಿ ಸಮ ಬ್ರಹ್ಮ’ (5/19). ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹತ್ವ ಯೋಗದ್ದಿದೆ, ಕರ್ಮದ್ದಲ್ಲ.

ಒಂದುವೇಳೆ ಮೊದಲಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದರೂ ‘ಕುಶಲತೆ’ಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಸಮತೆ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದಿತು. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯೇ ಯೋಗವಾದರೆ ಆ ಕುಶಲತೆ ಏನು? ಇದರ ಉತ್ತರ—ಯೋಗ (ಸಮತೆಯೇ) ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾದೀತು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆ ಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ನೇರವಾದ ಅರ್ಥ ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು? ಯಾವಾಗ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದ ಬಂದೇ ಬಂದಿದೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕುಶಲತೆಯ ಅರ್ಥ ಯೋಗವೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕರಣದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ್ದೇ ಪ್ರಕರಣ ನಡೀತಾ ಇದೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಕುಶಲತೆಯದ್ದಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ವಿಧೇಯವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆ ವಿಧೇಯವಲ್ಲ. ಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇರಲಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ; ಇದೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ — ಇದು ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆ ಆಗಿರದೆ ಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ.

ಇದೇ (ಐವತ್ತನೇ) ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪವೆರಡರಿಂದಲೂ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯನು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪವೆರಡರಿಂದಲೂ ರಹಿತನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಕರ್ಮ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದರ ಅರ್ಥ — ‘ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು’ (3/5). ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ—ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದರ ಅರ್ಥ — ಅವುಗಳ ಫಲದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಐವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ‘ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಫಲದ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕುಶಲತೆ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳು ಬಂದಿವೆ ಹಾಗೂ ‘ಕುಶಲಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಅಕುಶಲ ಮತ್ತು ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯೋಗದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಂಧಿಸುವಂತಹವು ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಾಗಿವೆ, ಕುಶಲ-ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳೇ ಆಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (8/16). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಮಾಡದೆ, ಕುಶಲ ಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಮಾಡದ ಮನುಷ್ಯನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಸಂದೇಹ ರಹಿತ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (18/10).

ಮೇಲಿನ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ (2/48) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಗಳ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಯೋಗ(ಸಮತೆ)ದ್ದೇ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ

(ಶ್ಲೋಕ-51)

ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ ।

ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ - ಸಮತಾಯುಕ್ತ, ಮನೀಷಿಣಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕನು, ಕರ್ಮಜಮ್ - ಕರ್ಮಜನ್ಯ, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸರ್ವಪ್ರಪಂಚವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ - ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಅನಾಮಯಮ್ - ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಪದಮ್ - ಪದವನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥51॥

ಕಾರಣ ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಇಡೀಪ್ರಪಂಚ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥51॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ’ — ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವವರೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನೀಷೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸದೆ ಹಾಗೂ ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮೇಧಾವಿ (ಬುದ್ಧಿವಂತ)ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಕರ್ಮವಾದರೋ ಫಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಯಾರಾದರು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರೆ, ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯವಾಗಲಾರದೇ? ಬಿತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಾದರೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಕ್ಕೀತು; ಆದರೆ ಅದು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಅರ್ಥ-ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲದ ಇಚ್ಛಾ, ಕಾಮನಾ, ಮಮತಾ, ವಾಸನಾ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲರೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ’ — ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕರು ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ—ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮನಾ, ವಾಸನಾ, ಮಮತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಕಾರಣವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್’ — ‘ಆಮಯ ಹೆಸರು ರೋಗಗಳದ್ದಾಗಿದೆ. ರೋಗವು ಒಂದು ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಅನಾಮಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಇಂತಹ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದವನ್ನು ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯಪದ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಾಶ್ವತ ಅವ್ಯಯ’ ಪದವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣವನ್ನೂ ‘ಅನಾಮಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (14/6). ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಅನಾಮಯ (ನಿರ್ವಿಕಾರ)ವಾದರೋ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಗುಣಾತೀತ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಯಾರಿಗೂ ಜನನ-ಮರಣದ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾರಣವಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನೂ ಅನಾಮಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು? ಪ್ರಕೃತಿಯು ವಿಕಾರಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ- ಜಗತ್ತೂ ಕೂಡ ವಿಕಾರಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವಾಗ ಇವನು ವಿಕಾರೀ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಇವನು ತನ್ನನ್ನು ವಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಇವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಮಾಡು ತ್ತಾನೋ ಆಗ ಇವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಹಜ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮನೀಷಿಣಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರೇ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿಯ ಸಮತೆಯು ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಿತ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆಗ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಅದಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ವೇ ಕುಶಲತೆ ಏಕೆ? ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ‘ಹಿ’ ಪದದಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ ಫಲ ದುಃಖವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಾಪಸ ಕರ್ಮದ ಫಲವೂ ಮೂಢತೆಯಾಗಿದೆ (14/16). ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಗಳನ್ನು ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ—ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗದೇ ಇರುವುದು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚವು ಕರ್ಮಫಲವಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಬಂಧನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನೀಷಿ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ—ಬುದ್ಧಿವಂತ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಆಗಿದೆ — ‘ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು’ (4/18).

‘ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್’ — ‘ಗಚ್ಛಂತಿ’ ಪದದ ಮೂರು ಅರ್ಥವಾಗತ್ತವೆ — (1) ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು, (2) ಗಮನ ಮಾಡುವುದು, (3) ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅರ್ಥ — ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ರಾಹಿತ್ಯದ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದದ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು ಎಂದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನಿತ್ಯ-ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ — ಕರ್ಮಯೋಗವು ಮುಕ್ತಿಯ, ಶ್ರೇಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎರಡೂ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕ್ರಮ ಹೇಗೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-52)

ಯದಾ ತೇ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ ।

ತದಾ ಗಂತಾಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ ॥

ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಮೋಹಕಲಿಲಮ್ - ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು, ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ- ಚೆನ್ನಾಗಿದಾಟುತ್ತದೆಯೋ, ತದಾ - ಆಗ (ನೀನು), ಶ್ರುತಸ್ಯ - ಕೇಳಿರುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ - ಕೇಳಲು ಬರುವಂತಹ (ಭೋಗಗಳಿಂದ), ನಿರ್ವೇದಮ್ - ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು, ಗಂತಾಸಿ - ಪಡೆಯವೆ. ॥52॥

ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟುತ್ತದೆಯೋ, ಆಗ ನೀನು ಕೇಳಿರುವ ಮತ್ತು ಕೇಳಲು ಬರುವಂತಹ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯವೆ. ॥52॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಾ ತೇ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯತಿ ತರಿಷ್ಯತಿ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಇರುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅಣ್ಣ-ಅತ್ತಿಗೆ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ, ವಸ್ತು-ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡುವುದು ‘ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದು, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ-ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮಾತ್ಸರ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಕಲಿಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೆಸರಾಗಿದೆ. ಈ ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯ ವಿಮೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ತೋಚುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ವಯಂ ಇದು ಚೈತನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಶರೀರಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೋ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರವು ಮತ್ತು ಇದೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರದು. ಆದರೆ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಇದರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಇತ್ತ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರೂ ದಾರಿಹೋಕನು ತನ್ನ ಗಂತವ್ಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಡೆರೇಹಾಕಿ ಆಟ-ಪಾಟ, ನಗು-ವಿನೋದಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಯ ಕಳೆಯುವಂತೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಇಲ್ಲಿಯ ನಾಶವಂತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅದರಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿವಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯಲು ತೊಡಗುವುದೇ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ನಾವು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಗೈದು ಹಾಗೂ ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉನ್ನತಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸು)ಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಬೇಕೆ? ನಮಗಾದರೋ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ, ಹೀಗೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಆಗುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ದಾಟುವುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇಂತಹ ದೃಢವಿಚಾರ ಉಂಟಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದು, ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು.

ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ದಾಟಲು ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳಾಗಿವೆ. ವಿವೇಕವು (ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಗಿದೆ) ತೀವ್ರವಾದರೆ ಅದು ಅಸತ್ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡುವ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಧ್ಯಾನ ಸತತವಾಗಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಸುಖದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಭಾವವು ತೀವ್ರವಾದಷ್ಟೂ ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದೀತು. ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಗುರುವಿನ ಬಗ್ಗೆ, ಪುತ್ರನಿಗೆ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಸೇವಕನಿಗೆ ಒಡೆಯನ ಬಗ್ಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಸ್ವತಃ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸುಖ-ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭೋಗಗಳು ಇದಿರಾಗದೇ ಇರುವತನಕ ಉಪಯೋಗವಾದಾವು. ಭೋಗಗಳು ಇದಿರಾಗುತ್ತಲೇ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಚಲಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೇವಾ ಭಾವವಿರುವವನ ಮುಂದೆ ಹಿರಿದಾದ ಭೋಗಗಳು ಬಂದರೂ ಅವನು ಆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯು ಸುಗಮವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ (5/2), ಸುಗಮ (5/3) ಹಾಗೂ ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧಿಕೊಡುವಂತಹುದೆಂದು (5/6) ಹೇಳಿರುವನು.

‘ತದಾ ಗಂತಾಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ’ — ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರುವನೋ, ಭೋಗಿಸಿರು ವನೋ, ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಅನುಭವ ಪಡೆದಿರುವನೋ ಅವೆಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಸ್ಯ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತಾಗಿವೆ. ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಭೋಗಗಳು ಕೇಳಬಲ್ಲೆವೋ ಅವೆಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ’* ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದಾಗ ಈ ‘ಶ್ರುತ ಇಹಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಭೋಗಗಳಿಂದ, ವಿಷಯಗಳಿಂದ ನಿನಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ನನ್ನ ಅಭಾವವು ಹೇಗೆ ಅಳಿದುಹೋದೀತು? ಎಂಬ ತೀವ್ರ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ‘ಶ್ರುತ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಸ್ಯ ಮತ್ತ ‘ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಪದವು ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ, ಈ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಶ್ರುತ’ದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭುಕ್ತ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಭೋಕ್ತವ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷ-ಅಪರೋಕ್ಷ ವಿಷಯಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಿಂದ, ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ, ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರವಣವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಕೇಳುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ‘ಶ್ರುತ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಯಾವ ಕ್ಷಣ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿಹೋದೀತೋ ಅದೇ ಕ್ಷಣ ‘ಶ್ರುತ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಭೋಗದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಡವಾಗುವ ಕೆಲಸವೇ ಇಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-53)

ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ತೇ ಯದಾ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ನಿಶ್ಚಲಾ ।

ಸಮಾಧಾವಚಲಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ - ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾದ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ನಿಶ್ಚಲಾ - ನಿಶ್ಚಲ, ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ - ವಾದೀತು (ಮತ್ತು), ಸಮಾಧೌ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಅಚಲಾ - ಅಚಲ(ವಾದೀತು), ತದಾ- ಆಗ ನೀನು, ಯೋಗವ್ - ಯೋಗವನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥53॥

ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲವಾದೀತೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದೀತೋ, ಆಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥53॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಲೌಕಿಕ ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆಯೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೋಹವನ್ನು ದಾಟಲು ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ತೇ ..... ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ — ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ — ತನ್ನ ಹಿರಿಯರ, ಕುಟುಂಬದವರ ನಾಶ ಮಾಡುವುದೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ (ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು)ದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಶ್ರುತಿ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ಇದೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಕುಟುಂಬದ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಆಗಲಿ — ಇದರಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಯುದ್ಧ ವಾಗಲಾರದು, ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಕುಟುಂಬದ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗ ಲಾರದು ಈ ಎರಡು ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಶ್ರುತಿ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿಸುವ ಪ್ರೇರಣೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

* ಸಂಸಾರೀ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜಾಲ(ಬಲೆ)ಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಸಂಸಾರದ ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಂಸಾರೀ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ, ದ್ವೈತ-ಅದ್ವೈತ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಮತ-ಮತಾಂತರಗಳ ತೊಡಕಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಬಲೆಯಾದರೋ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೂಲಿನಿಂದ ನೆಯ್ದಂತಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬಲೆಯು ಭಾರೀಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ನೂಲಿನಿಂದ ನೆಯ್ದಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರೀ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಈ ಎರಡೂ ಬಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲ (ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ)ವಾಗಬೇಕು; ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಲೀ ನಮಗಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ ಎಂದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಅಚಲವಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿಸಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ನನಗೆ ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯವುದಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಅವನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತಲೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಉಪರತಿ ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾದಮೇಲೆ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಸಾಗುವಾಗ ಅವನ ಇದಿರು ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಧನ ವಿಷಯಕ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದಗಳು ಇದಿರಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಯಾವ ಸಾಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ಯಾವ ಸಾಧನಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ನಡೆಯಬೇಕು’ ಇದರ ನಿರ್ಣಯಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಸತ್ಸಂಗದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಅಭಿರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಅಥವಾ ನಿರ್ಣಯವಾಗದಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು—ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವ, ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದಾಗ ಜೀವಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ‘ಜೀವಿ’ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಹಮತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವರೂಪ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ‘ಜಗತ್ತನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಮತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗೂ ಇರಲಿ, ಅವನನ್ನು ‘ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಮತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನೇ ಪಡೆಯಬೇಕು ಇಂತಹ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸುಗಮವಾಗಿ ಯೋಗ-ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿಸಲು ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲ ವಾಗಬೇಕು, ಇದನ್ನು (6/23)ರಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಬುದ್ಧಿಯು ಅಚಲವಾಗಬೇಕು, ಇದನ್ನು (2/48)ರಲ್ಲಿ ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಆ ಯೋಗವು- ಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಯೋಗವಿತ್ತು, ಆ ವಿಯೋಗ ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿದರೆ ಯೋಗವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಮರವೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸದಾಕಾಲದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಯೋಗ)ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಯೋಗ ವಾಗಿದೆ ಹೀಗಲ್ಲ. ಆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯು — ಅವನಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಯೋಗವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಆಗುವ ಸಂಭವವು ಇಲ್ಲದಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ, ವಿಯೋಗ, ಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಶಬ್ದಗಳು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೇ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಞೆಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಯೋಗವು ನಿತ್ಯಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ (ಸೇವೆ) ಮೂಲಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ, ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಿಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’, ಜಗತ್ತನ್ನು ಲಯಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ‘ಲಯಯೋಗ’, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ‘ಹಠಯೋಗ’ ಮತ್ತು ಯಮ ನಿಯಮಾದಿ ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ‘ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೋಹದ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ — ಒಂದು ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮೋಹ, ಇನ್ನೊಂದು ‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (ದಾರ್ಶನಿಕ) ಮೋಹ. ಶರೀರ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವುದು ‘ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ. ದ್ವೈತ, ಅದ್ವೈತ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ, ದ್ವೈತಾದ್ವೈತ ಮೊದಲಾದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದು ‘ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾದ ಮೇಲೆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಂತರ ಅಳಿದು ಹೋಗಿ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಅಭೇದ, ಭಕ್ತಯೋಗದಿಂದ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದರ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನು ಎರಡರ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (5/4, 5).

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದರೆ ಹಾಗೂ ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಕುಟುಂಬ, ಪರಿವಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮೋಹದಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದುವ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ, ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದರೆ ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮೋಹದಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮೋಹದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಿರಿಸಬಾರದು, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (ದಾರ್ಶನಿಕ) ಮತಭೇದಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರಿಸಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದೇ ಮತ, ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರಹವಿರಬಾರದು. ಹೀಗಾದಾಗ ಅವನು ಯೋಗದ, ಮುಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರ-ವಿಶೇಷತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೋಹಕಲಿಲ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ದೂರವಾದ ಮೇಲೆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-54)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ ಕೇಶವ ।

ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ ಕಿಮಾಸೀತ ವ್ರಜೇತ ಕಿಮ್ ॥54॥

ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವಾ!, ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ, ಕಾ, ಭಾಷಾ- ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?, ಸ್ಥಿತಧೀಃ - (ಆ) ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಕಿವ್, ಪ್ರಭಾಷೇತ - ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ? ಕಿವ್- ಹೇಗೆ, ಆಸೀತ - ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಕಿವ್ - ಹೇಗೆ, ವ್ರಜೇತ - ನಡೆಯತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ? ॥54॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ಕೇಶವಾ! ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ? ॥54॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೊದಲು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ (2/47ರಿಂದ 50ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ) ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಐವತ್ತೆರಡನೇ, ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ‘ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಕಲಿಲ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋದಾಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದರೆ, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾದರೆ ಆಗ ನನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಗಿರಬಹುದು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾದ ಮೇಲೆ (3/1,2ರಲ್ಲಿ) ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅರ್ಜುನನು ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಅವಕಾಶ ತುಂಬಾ ದೂರ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು.]

‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ’* — ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಧಿ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮೊದಲ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ’ — ಈ ಪದವು ಸಾಧಕ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಇಬ್ಬರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯಾರ ವಿಚಾರ ದೃಢವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರು ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಸಾಧಕನೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ (ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾದ್ದರಿಂದ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೋ, ಇಂತಹ ಸಿದ್ಧನೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಾಧಕ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ನಲವತ್ತೊಂದರಿಂದ ನಲವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೇಳರಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಾಧಕರ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರ ವರ್ಣನೆಯೂ ಆಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಮಾತು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರ ಮಾತು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪರಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿ ಯೋಗೀ ಸಾಧಕನ ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾದಿ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಭಿರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ ಇಬ್ಬರ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರವಾಹವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರವಾಹವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಕರ್ಮವೇ ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧನಾದಾನು ಎಂಬ ಅವನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧನಾದವನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು.

‘ಕಾ ಭಾಷಾ’* — ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯಾವ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಅವನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? (ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.)

* ‘ಕಯಾ ಭಾಷಯಾ (ವಾಣ್ಯಾ) ಭಾಷ್ಯತ ಇತಿ ಭಾಷಾ.

‘ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ — ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ? (ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತಾರನೇ, ಐವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.)

‘ಕಿಮಾಸೀತ’ — ಅವನು ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಉಪರಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ? (ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅರುವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು).

‘ವ್ರಜೇತಕಿಮ್’ — ಅವನು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ? (ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅರುವತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-55)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ಸರ್ವಾನ್ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ ।

ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು, ಮನೋಗತಾನ್ - ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ಪ್ರಜಹಾತಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮನಾ - ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ಆತ್ಮನಿ, ಏವ - ತನ್ನಿಂದ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ತುಷ್ಟಃ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ತದಾ - ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಅವನು), ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥55॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತನ್ನಿಂದ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥55॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಗೀತೆಯ ಇದೊಂದು ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ — ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಯಾವ ಸಾಧನೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮುಂತಾದ)ಯ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಅವನ ಪೂರ್ಣತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ‘ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ’ ಇಂತಹ ಅನನ್ಯ ಯೋಗದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (12/6). ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ-ಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ (12/13). ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಬದ್ಧ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ (14/19). ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ (14/22ರಿಂದ 25). ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್’ — ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆ ಯಾದರೋ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯು ಬಂದು ಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರ ಇರುವುದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ಕರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಮನೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಮನೋಗತಾನ್’; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಮನೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಆದರೂ ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರವ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಜಹಾತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರ’ ಉಪಸರ್ಗ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ತ್ಯಾಗ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ತ್ಯಾಗವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನದಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಯು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವಾದರೂ ಅದನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಕ್ಕೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಹಾತಿ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಪದವು ಅದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವೂ ಉಳಿಯಬಾರದು.

‘ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ’ — ಯಾವಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ, ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆಗ ತನ್ನಿಂದ-ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸಹಜ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂತೋಷವು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಂತೋಷ ಗುಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂತೋಷ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಈ ಸಂತೋಷ ಗುಣವಾಗಿದೆ; ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅಸಂತೋಷದ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವವೇ ಸಂತೋಷಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಸಂತೋಷವು ಸ್ವತಃ ಸರ್ವದಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪ ಭೂತ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ (ಬುದ್ಧಿ) ಸ್ವತಃ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ’ — ಬಹುಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ಅನಂತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗಲೂ ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ ಕಾಮನೆಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆಗ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್— ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು, ಅಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಾಗ ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರ ಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆರೂಢ ನಾಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಆರುರುಕ್ಷ್ಯೋರ್ಮುನೇ ರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೆ’ (6/3). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವು ಸಾಧಕ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ, ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಆದರ್ಶವಾದಂತಹ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ (3/21). ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇದಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮಯಃ’ (4/18) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು — ಸಂಸಾರದಿಂದ ದೂರವುಳಿಯಲು ಬುದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಲವಿರಲಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಚಲವಾಗಿರಲಿ. ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಶ್ಚಲವೆಂದು ಹೇಳಿ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಅಚಲವೆಂದು ಹೇಳಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದೇ ಎರಡು ಮಾತಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದಾಗ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾದಾಗ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆಯ ಅಂಶ ಇರುವತನಕ ಅವನನ್ನು ಸಾಧಕನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ವರೆಗೆವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಪುನಃ ‘ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಐವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಮೂರು ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ) ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿಃ’ ಪದದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಐವತ್ತೇಳನೇ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೆಂಟನೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ‘ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಳಿದನು. ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಳಿದನು. ಅರುವತ್ತನೇ ಮತ್ತ ಅರುವತ್ತೊಂದನೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ‘ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ವರಃ’ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅರುವತ್ತೆರಡರಿಂದ ಅರುವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ, ಪುನಃ ‘ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೆ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅರುವತ್ತಾರರಿಂದ ಅರುವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ, ಮತ್ತೆ ‘ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ ಹಾಗೂ ‘ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ, ಮತ್ತೆ ‘ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮಿ’ ಹಾಗೂ ‘ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೆಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ‘ಸ ಶಾಂತಿ ಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿ, ‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಒಂದು ವಿಭಾಗವಿದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ವಿಭಾಗ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರದಾಗಿದೆ. ಅಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಮಾತು ಮೊದಲು ನಲವತ್ತೊಂದರಿಂದ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ, ಈಗ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಮಾತು ಐವತ್ತೈದರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ರುಚಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಸಂಖ್ಯ ಕಾಮನೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಅಸಂಖ್ಯವಾಗಿವೆ (2/41).

ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ತಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕ ವಾಗಿದೆ. ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆ (ವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧ)ಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ (ಉದ್ದೇಶದ ದೃಢತೆ)ಗೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಡು ತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮಹತ್ವವಿದ್ದಷ್ಟು, ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ. ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಲೌಕಿಕ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆ ಆಗಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು? ಕಾರಣ — ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ ಹೊರಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿಂತುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನೂ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ (2/48).

‘ಪ್ರಜಹಾತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಾಮನೆ ಉಳಿಯಬಾರದು, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಗವಾಗಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಈ ಕಾಮನೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ? ಈ ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ? —

(ಶ್ಲೋಕ-56)

ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪಹಃ ।

ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ ॥

ದುಃಖೇಷು - ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ, ಅನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಮತ್ತು), ಸುಖೇಷು - ಸುಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ, ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಹಾಗೂ), ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ - ಯಾರೂ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಆ), ಮುನಿಃ - ಮನನ ಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು, ಸ್ಥಿತಧೀಃ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥56॥

ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಮನನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥56॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ? ಹೀಗೆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಯು ಭಾವಪೂರ್ವಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಭಾವವು ಬದಲಾದರೆ ಕ್ರಿಯೆಯು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯು ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಯು ಹಾಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಭಾವದ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.*]

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಾವ ಮತ್ತು ಬೋಧದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸಿರುವನು. ಕಾರಣ — ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವ ಮತ್ತು ಬೋಧವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಾವ ಮತ್ತು ಬೋಧದನುಸಾರವೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಆಚರಣೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು ಭಾವದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದಲೇ ‘ಅವನ ಆಚರಣೆ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿರುವನು.

‘ದುಃಖೆಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ’ — ದುಃಖಗಳ ಸಂಭವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದು, ನಿಂದೆ- ಅಪಮಾನವಾಗುವುದು, ಕರ್ಮದ ಫಲ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗುವುದು ಮುಂತಾದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳು ಬಂದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ, ಗೊಂದಲ ಆಗದಿರುವ ಕಾರಣವು — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸುಖೇಷು ವಿಗತ ಸ್ಪೃಹಃ’ — ಸುಖಗಳ ಸಂಭವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಕೂಡ ಯಾರಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಆಗುವುದು, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಆದರ, ಪ್ರಶಂಸೆ ಆಗುವುದು, ಅನುಕೂಲ ಫಲ ದೊರೆಯು ವುದು ಮುಂತಾದ ಅನುಕೂಲತೆಗಳು ಬಂದಾಗಲೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಇದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಹೀಗೆಯೇ ಇರಲೀ; ಇದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸದಾ ದೊರೆಯುತ್ತಿರಲೀ ಇಂತಹ ಆಸೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಃ’ — ಜಗತ್ತಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ‘ರಾಗ’ವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ, ಯಾರಾದರೂ ಬಲಿಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದರೆ, ಅವು ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದರೆ, ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡಿದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ನಿರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರೊಳಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ, ಅವರ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ, ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಭಾವವು ಜಾಗ್ರತವಾದರೆ ಅವನ ರಾಗವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಗ, ಭಯ, ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಆಂಶಿಕರೂಪದಿಂದ ಉದ್ವೇಗ, ಸ್ಪೃಹೆ, ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಸಾಧಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದಾಗ ಅವನು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.

[ವಾಸನಾ, ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದವೆಲ್ಲವು ಒಂದೇ ರಾಗದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ವಾಸನೆಯ ತಾರತಮ್ಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ರಾಗದ ಹೆಸರೇ ‘ವಾಸನಾ’ ಆಗಿದೆ. ಆ ವಾಸನೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರೇ ‘ಆಸಕ್ತಿ’ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಾಗಿದೆ. ನನಗೆ ಇಂತರ ವಸ್ತು ಸಿಗಲಿ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರೇ ‘ಕಾಮನಾ’ ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಸಂಭಾವನೆಯ ಹೆಸರೇ ‘ಆಶೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗಲೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹೆಚ್ಚುವ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇನ್ನು ಸಿಗಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರೇ ‘ಲೋಭ’ ವಾಗಿದೆ. ಲೋಭವು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವುದರ ಹೆಸರು ‘ತೃಷ್ಣಾ’ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಳೆತವಿದೆಯೋ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ವಾಸನಾ, ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.]

‘ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ’ — ಇಂತಹ ಮನನಶೀಲ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರ, ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮುನಿ’ ಶಬ್ದವು ವಾಣಿಯ ಕುರಿತು ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ ಇದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿ’ ಶಬ್ದ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಮುನಿ’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ವಾಣಿಯ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಮೌನ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾನಸಿಕ ತಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವನು, ವಾಣಿಯ ತಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ (17/19).

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಶೀಲ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ‘ಮುನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮನನಶೀಲತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಮನನ, ಅದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ — ಆಸಕ್ತಿ ಬರದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ನಿರಂತರ ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿರುವುದೇ ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಸಾಧಕ — ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇತ್ತು (3/19) ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-57)

ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಸ್ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಮ್ ।

ನಾಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅನಭಿಸ್ನೇಹಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ತತ್, ತತ್ - ಆಯಾಯ, ಶುಭಾಶುಭವ್ - ಶುಭ-ಅಶುಭವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ನ, ಅಭಿನಂದತಿ - ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು, ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ- ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥57॥

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಆಯಾಯ ಶುಭ-ಅಶುಭವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥57॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ, ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಃ’ — ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಮನೆ, ಧನ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.

ವಸ್ತುಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ನಾನಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅವು ಕೆಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ನಾನು ಕೆಟ್ಟುಹೋದೆ, ಧನಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ದೊಡ್ಡವನಾದೆ, ಧನವು ಹೊರಟುಹೋದಾಗ ನಾನು ಸತ್ತುಹೋದೆ, ಈ ವಸ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾತ್ಮತೆಯಂತಿರುವ ಸ್ನೇಹದ ಹೆಸರೇ ‘ಅಭಿಸ್ನೇಹವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅಭಿಸ್ನೇಹವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಂಯೋಗ ಇರುತ್ತಿ ದ್ದರೂ ಅವನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶಭಂ ನಾಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷಿ’ — ಆ ಮನುಷ್ಯನ ಇದಿರು ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶಾತ್ ಶುಭ-ಅಶುಭ, ಶೋಭನೀಯ-ಅಶೋಭನೀಯ, ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಅವನು ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಆನಂದಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನಿಂದಲೂ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗು ತ್ತದೋ ಇದು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗು ತ್ತದೋ, ಖಿನ್ನತೆ ಬರುತ್ತದೋ, ಇದು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಏಕಾಯಿತು! ಇದಾಗದಿದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದಿತ್ತು, ಈಗ ಇದು ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು — ಇದು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸು ವುದಾಗಿದೆ. ಸರ್ವತ್ರ-ಸ್ನೇಹರಹಿತ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಅನುಕೂಲತೆಗಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಗಾಗಿ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ, ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಟ್ಟ ಅವಕಾಶಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇದ್ದು ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

‘ತತ್, ತತ್’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ- ಯಾವ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ವಿಕಾರವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರು ತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಜನರಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಾಗುತ್ತವೋ ಆಯಾಯ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳು ಎಲ್ಲೇ, ಎಂದೂ, ಹೇಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಅವನ್ನು ಅವನು ಅಭಿನಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ’ — ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಏಕರಸ, ಏಕರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಈಗ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲ-ಶಾಶ್ವತವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ — ಜಗತ್ತಿನ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟದೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿವೇಕವು ಪೂರ್ಣರೂಪ ದಿಂದ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಅವಕಾಶವು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವಂತಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಬದಲಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವುದರ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇರುವ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಅಂತರ ಎಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ? ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಂತರವು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ — ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಷ್ಟೇ ತೀವ್ರವಾಗಿರಲಿ, ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲೀ, ಆದರೆ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ತರಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಬುದ್ಧಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಸೀಮ-ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಅಸೀಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಲೀನವಾದಾಗ, ಆ ಸೀಮಿತ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗ ರಹಿತವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಅಭಿನಂದನ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವನು?’ ಎಂಬ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-58)

ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ಚಾಯಂ ಕೂರ್ಮೋಂಽಗಾನೀವ ಸರ್ವಶಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ಇವ, ಚ - ಯಾವ ರೀತಿ, ಕೂರ್ಮಃ - ಆಮೆಯು, ಅಂಗಾನಿ - (ತನ್ನ) ಅವಯವಗಳನ್ನು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಸಂಹರತೇ - ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ (ಹಾಗೆಯೇ), ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ಅಯವ್ - ಈ (ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು), ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವನೋ ಆಗ), ತಸ್ಯ ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥58॥

ಯಾವ ರೀತಿ ಆಮೆಯು ತನ್ನ ಅವಯವಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವಾಗ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ ಆಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥58॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ..... ಪ್ರಜ್ಞಾಪ್ರ ತಿಷ್ಠಿತಾ’ — ಇಲ್ಲಿ ಆಮೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆಮೆಯು ನಡೆಯುವಾಗ ಅದರ ಆರೂ ಅವಯವಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ, ನಾಲ್ಕು ಕಾಲು, ಒಂದು ಬಾಲ ಮತ್ತು ಒಂದು ತಲೆ. ಆದರೆ ಅದು ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಕೇವಲ ಅದರ ಬೆನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಈ ಆರನ್ನೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದರೆ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಹರತೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಪದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ‘ತದಾ’ ಪದವಿಲ್ಲ. ‘ಯತ್ತದೋರ್ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧಃ’ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಬರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ ಇದರ ಅಧ್ಯಾಹಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಯದಾ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ‘ತದಾ’ ಪದವೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸದೆ ಇರುವ ಒಂದು ಆಳವಾದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ತೊಡೆದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವದ ಆಗುವ ಅನುಭವವು ಕಾಲದ ಅಧೀನ, ಕಾಲದ ಸೀಮೆಯೊಳಗಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆ ಅನುಭವವು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗದ ಫಲವಲ್ಲ. ಆ ಅನುಭವವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲವಾಚಕ ‘ತದಾ ಪದವನ್ನು ಕೊಡವ ಆವಶ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತುವಿನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಇದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಇರುವಾಗ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಣ್ಣು ತೆರೆದುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚುವ ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದನು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದಾಗಲೂ ಸೂರ್ಯನು ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಕಣ್ಮುಮುಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಯುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವವು ಭೋಗ (ವಿಷಯ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವಾಗಲೂ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಭೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ರೂಪೀ ತೆರೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಈ ಪರದೆ ದೂರಸರಿದಾಗಲೇ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಯುವುದೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-59)

ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ।

ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ ॥

ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ - ನಿರಾಹಾರೀ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿದ), ದೇಹಿನಃ - ಮನುಷ್ಯನು (ಕೂಡ), ವಿಷಯಾಃ - ವಿಷಯಗಳಾದರೋ, ವಿನಿವರ್ತಂತೇ - ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ (ಆದರೆ), ರಸವರ್ಜವ್ - ರಸವು ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೂ), ಪರವ್ - ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ಅನುಭವವಾದ್ದರಿಂದ, ಅಸ್ಯ - ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮನುಷ್ಯನ, ರಸಃ, ಅಪಿ - ರಸವು ಕೂಡ, ನಿವರ್ತತೇ - ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥59॥

ನಿರಾಹಾರೀ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿದ) ಮನುಷ್ಯನ ಕೂಡ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ರಸವು ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮನುಷ್ಯನ ರಸವೂ ಕೂಡ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥59॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ರಸವರ್ಜಮ್’ — ಮನುಷ್ಯನು ನಿರಾಹಾರಿ ಎರಡು ಬಗೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತಾನೆ. (1) ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಭೋಜನ ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಊಟವು ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದು. (2) ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸುವುದು.

ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದ ಸಾಧಕನ ಕುರಿತೇ ‘ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ಪದಬಂದಿದೆ.

ರೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ನಾನು ಪರವಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಆದರೆ ನಾನು ಗುಣಮುಖನಾದ ಮೇಲೆ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಬಂದಾಗ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸು ವೆನು ಎಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಅವನೊಳಗೆ ರಸ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿದರೆ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನೊಳಗೆ ಇರುವ ರಸಬುದ್ಧಿ, ಸುಖಬುದ್ಧಿಯು ಬೇಗನೆ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿಲ್ಲದಿರುವ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಸಾಧಕರ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆಯೇ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ — ವಿಷಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಾಗಲೂ ಅವರ ರಸಬುದ್ಧಿ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ — ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಸಬುದ್ಧಿ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗುವುದರಿಂದ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಇದೂ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಸಾಧಕನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು’ ತನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ರಾಗದ ರೂಪ ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯಿಂದಲೇ ರಸವನ್ನು ತೆಗೆದು ಬಿಡಬೇಕು — ‘ನಾನಾದರೋ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ರಾಗವಿಡುವುದು, ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಕೆಲಸವಲ್ಲ ಎಂದಿರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಬರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವ ಉದ್ದೇಶವಿರು ವುದರಿಂದ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ರಸವು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭೋಗಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೆಳೆತ, ಪ್ರೀತಿ, ಮಧುರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ‘ರಸ’ವಾಗಿದೆ. ಲೋಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಣ ದೊರಕಿದರೆ, ಕಾವಿಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀ ದೊರಕಿದರೆ ಆಂತರ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಂತೋಷ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ‘ರಸ’ವಾಗಿದೆ. ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ— ‘ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು’ ಇದು ಆ ರಸದ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ರಸವು ಅಹವ್ (ಚಿಜ್ಜಡಗ್ರಂಥಿ)ನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರಸದ ಸ್ಥೂಲರೂಪವು ರಾಗ, ಸುಖಾಸಕ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರುವತನಕ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯ (ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ)ದ ಪರಾಧೀನತೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾದಮೇಲೆ ಪರಾಧೀನತೆ ಸರ್ವಥಾ ದೂರಸರಿಯು ತ್ತದೆ, ಭೋಗಗಳ ಸುಖದ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಳಗಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳ ದಾಸ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಭೋಗಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುವವರೆಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಲೌಕಿಕ ರಸವು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಲೌಕಿಕ ರಸದ ಮಾತೇನು, ‘ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (2/44) ಹೊರಗಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಒಳಗೆ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಈ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಬತ್ತಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ತನ್ನ ಭಿನ್ನತೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ನಾಶವುಳ್ಳ (ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ) ರಸದ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವಿನಾಶೀ (ಅಖಂಡ) ರಸದ ಜಾಗ್ರತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತತ್ತ್ವಬೋಧವಾದಾಗ ರಸವು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಬೋಧವಾಗುವ ಮೊದಲು ಕೂಡ ಅದರ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ, ವಿಚಾರದಿಂದ, ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ, ಸಂತರಕೃಪೆಯಿಂದ ರಸವು ನಿವೃತ್ತವಾಗಬಲ್ಲುದು. ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತರಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದಲೂ ಸೆಳೆತ ನಿವೃತ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಈ ಮೂರೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೇಗೇಗೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯರಸ, ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಾನು ಭವದ ರಸ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮರಸದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಹಾಗಾಗೇ ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸವು ಸ್ವತಃ ಬಿಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಖುಷಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ದೊಡ್ಡವ ನಾದ ಮೇಲೆ ಹಣದಲ್ಲಿ ಆಮಿಷ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ಆಟಿಕೆ ಗಳ ರಸವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧನೆಯ ರಸ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಭೋಗಗಳ ರಸವು ಸ್ವತಃ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ರಸಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಚಿತ್ತವು ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಭೋಗಗಳ ವಶೀಭೂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾದ ಬಳಿಕ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ (2/70). ಭೋಗಗಳು ಅವನನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿಯು ಅವನೊಳಗೆ ಹುಟ್ಟುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪಶುವಿನ ಮುಂದೆ ಹಣದ ಚೀಲವಿಟ್ಟರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಲೋಭವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಮವೃತ್ತಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಪಶುಗಾದರೋ ಹಣ-ಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಹಣವನ್ನೂ, ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ (2/69), ಆದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಲೋಭವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮವೃತ್ತಿಯು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಅಂಗವನ್ನು ತುರಿಸುತ್ತೇವೆ. ತುರಿಕೆ ನಿಂತ ಮೇಲೆ ಬೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯದ ಸೇವನೆ ಆದರೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೇ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತ ಮತ್ತು ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನವೂ ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹುದು (2/62, 63). ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (2/64, 65).

ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀ, ಹಣ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಬರುವ ರಸವು ನಂತರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಜನ ಮಾಡುವಾಗ ಬರುವ ಆನಂದವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಕಡಮೆ ಯಾಗುತ್ತಾ, ಕೊನೆಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವಿನಾಶೀ ರಸವು ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗದೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ (ಅಖಂಡ)ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದ ರಿಂದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ, ಅಭಾವ, ಶೋಕ, ರೋಗ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಭೋಗೀ ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಭೋಗಗಳ ಅವಶ್ಯಂಭಾವೀ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ದುಃಖಗಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ದುಃಖ-ದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್’ (13/8) ಕಾಮಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು (16/21, 22).

ಸಂಬಂಧ — ರಸದ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಕೆಡುಕೇನಿದೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-60)

ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಕೌಂತೇಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಹರಂತಿ ಪ್ರಸಂಭಂ ಮನಃ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತಿನಂದನಾ! (ರಸ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ), ಯತತಃ - ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ವಿಪಶ್ಚಿತಃ - ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ, ಪುರುಷ್ಯಸ್ಯ, ಅಪಿ - ಪುರುಷನನ್ನು ಕೂಡ, ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಪ್ರಮಥನಶೀಲ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಃ - (ಅವನ) ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಪ್ರಸಭವ್ - ಬಲವಂತವಾಗಿ, ಹರಂತಿ - ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ. ॥60॥

ಕಾರಣ — ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಂದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಪುರುಷನನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಮಥನಶೀಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ. ॥60॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ .... ಪ್ರಸಭಂ ಮನಃ’* — ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹಿತವಾಗಲಿ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಸಿಗಲಿ, ಬೇರೆಯವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ ಹೀಗೆ ಭಾವವಿರಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಸಾರ-ಅಸಾರವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೋ, ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ಏನೇನು ಪರಿಣಾಮವಾಗಬಹುದು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವನೋ, ಇಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಇಂತಹ ವಿದ್ವಾನ್ ಪುರುಷನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಮಥನ ಶೀಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಮನವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ, ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಆಕೃಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಬುದ್ಧಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ (ಸ್ಥಿತ)ವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ ಸತ್ತೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೋ, ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯ-ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೋ, ಭೋಗಿಸಿದ ಭೋಗಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉಳಿದಿರುವವರೆಗೆ ಸಾಧನ ಪರಾಯಣ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷನಿಗೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ, ಭೋಗಿಸಿದ ಭೋಗಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವಿಷಯಗಳು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ವಿಚಲಿತರಾದ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳ ಉದಾಹರಣೆ ಗಳೂ ಬಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ಕೂಡ ‘ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬಾರದು** ಮತ್ತು ಎಂದೂ ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನಪಡಬಾರದು.

* ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನವನ್ನು ‘ಪ್ರಮಾಥಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಎರಡೂ ಪ್ರಮಥನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಮುಂದೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರುವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೇಳಿದೆ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಇವೆರಡರ ಸಂಯಮನ ಮಾಡಬೇಕು, ಆಗಲೇ ಅವನು ಸಂಯಮಿ ಆಗಬಲ್ಲನು.

** ಮಾತ್ರಾ ಸ್ವಸ್ರಾ ದುಹಿತ್ರಾವಾ ನ ವಿವಿಕ್ತಾಸನೋ ಭವೇತ್ ಬಲವಾನಿಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮೋ ವಿದ್ವಾಂಸಮಪಿ ಕರ್ಷತಿ ॥ (ಮನು 2/215)

ಮನುಷ್ಯನು ತಾಯಿ, ತಂಗಿ ಅಥವಾ ಮಗಳ ಜೊತೆಗೂ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮೂಹವು ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ವಾನ್ ಮನುಷ್ಯನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಸ ಬುದ್ಧಿಯು ಹೇಗೆ ದೂರಾಗಿಸಬಹುದು? ಇದರ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-61)

ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ ।

ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ಯುಕ್ತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು, ತಾನಿ - ಆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮ್ಯ - ವಶಗೈದು, ಮತ್ಪರಃ- ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಆಸೀತ - ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಯಸ್ಯ - ಯಾರ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಶೇ- ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥61॥

ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು ಆ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಗೈದು ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥61॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ — ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಗೈದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅವನ್ನು ಎಂದೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಲಿತರಾಗಿಸದೆ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡೆ ಎಂಬ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಿಮಾನವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೇಲೇಳಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ತನ್ನ ಬಲದ ಅಭಿಮಾನಪಡಬಾರದು, ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ನನಗೆ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಸಫಲತೆಯು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು; ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಪರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಮಾನವ ಶರೀರ ದೊರಕುವುದು, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು ಇವೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಈ ಕಡೆ ಹೋಗುವುದು ಕಡಿಮೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಮಮತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಜಗತ್ತು ನನ್ನದಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಸಂಸಾರದವನಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನೇ ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಜಗತ್ತು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನ ‘ತನ್ನತನ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರಬೇಕು.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರ ಉಪಾಯ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ — ಸಾಧನೆಯ ಸಫಲತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ ರಾಯಣದ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ; ಎಷ್ಟೇ ಯೋಗಿಗಳಿರಲಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ (6/46) ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ’ — ಮೊದಲು ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ (2/59) ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಒಳಗಿನಿಂದ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ರಸಬುದ್ಧಿಯೂ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರಬಲ್ಲದು, ಎಂಬ ನಿಯಮವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿಯೇ ಆಗುವವು ಇದೂ ನಿಯಮವಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೂ ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ಪರಃ’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ವಶವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗವಿದ್ದು, ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಶಾಂತಿ, ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಖವಲ್ಲದೆ ದುಃಖ (ಅಶಾಂತಿ) ಇಲ್ಲವಾಗುವ ಸುಖವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಖವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ (ಪ್ರೇಮದ) ಸುಖಸಿಗದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ವಶವಾಗಲಾರವು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ (ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾದ್ದರಿಂದ) ಸ್ವಲ್ಪ ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸುಗಮವಾಗಿ ವಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ಪರಃ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿ ರಸಬುದ್ಧಿ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗಿಹೋದೀತು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಕುರಿತು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-62)

ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ಪುಂಸಃ ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ ।

ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಭಿಜಾಯತೇ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-63)

ಕ್ರೋದಾದ್ಭವತಿ ಸಂಮೋಹಃ ಸಂಮೋಹಾತ್ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ ।

ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ ಬುದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥

ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳ, ಧ್ಯಾಯತಃ - ಚಿಂತನೆಮಾಡುವ, ಪುಂಸಃ - ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ತೇಷು - ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿಯು, ಉಪಜಾಯತೆ - ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಸಂಗಾತ್ - ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಕಾಮಃ - ಕಾಮವು, ಸಂಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಕಾಮಾತ್ - ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಡೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ, ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧವು, ಅಭಿಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಧಾತ್ - ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ, ಸಮ್ಮೋಹಃ - ಸಮ್ಮೋಹ (ಮೂಢಭಾವ), ಭವತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮ್ಮೋಹಾತ್- ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ, ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ - ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾತ್ - ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಷ್ಟವಾದಾಗ, ಬುದ್ಧಿನಾಶಃ - ಬುದ್ಧಿ (ವಿವೇಕ)ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ - ಬುದ್ಧಿಯು ನಾಶವಾದಾಗ (ಮನುಷ್ಯನ), ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ - ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥62 , 63॥

ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಡೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಧಉಂಟಾದಾಗ ಸಮ್ಮೋಹ (ಮೂಢಭಾವ) ಬರುತ್ತದೆ, ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಷ್ಟವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿ (ವಿವೇಕ) ನಾಶವಾಗು ತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯು ನಾಶವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪತನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥62, 63॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ಪುಂಸಃ ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪ ಜಾಯತೇ’ — ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗದೆ, ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಆಗದಿರುವುದರಿಂದ ವಿಷಯಗಳದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಜೀವಿಯ ಒಂದು ಕಡೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಜಗತ್ತು ಇದೆ. ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯಬಿಟ್ಟರೆ ಆಗ ಅವನು ಜಗತ್ತಿನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಜಗತ್ತನ್ನೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಲ್ಲದೆ ಚಿಂತನಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ರಾಗ, ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಬೇಕಾದರೆ ಮಾನಸಿಕವಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಶಾರೀರಿಕವಾಗಿರಲೀ, ಅದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖದಿಂದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೀತಿ ಯಿಂದಾಗಿ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಈಗ ವಿಷಯ ಸೇವನೆ ಮಾಡಲಿ, ಮಾಡದಿರಲಿ ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

‘ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ’ — ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ವಿಷಯಗಳು (ಭೋಗಗಳು) ನನಗೆ ಸಿಗಲಿ ಎಂದು ಅವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಭಿಜಾಯತೇ’ — ಕಾಮನೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಲೋಭ’ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸಂಭವವಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ತಡೆ ಉಂಟುಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ (ಸಿಟ್ಟು) ಬರುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಹುಟ್ಟುವಂತಹ ಒಂದು ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಗುಣ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಳ್ಳೆಯ ತನದ ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆದರ, ಸನ್ಮಾನ ಮುಂತಾದ ಕಾಮನೆಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗಲೂ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮನೆ’ ರಜೋಗುಣೀವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ‘ಸಮ್ಮೋಹ ತಮೋಗುಣಿ’ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವು ರಜೋಗುಣ- ತಮೋಗುಣಗಳ ನಡುವಿನ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲೆ ಇರಲೀ, ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರದ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ರಾಗ ಹುದುಗಿರು ತ್ತದೆ. ನೀತಿನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾದರೆ ನೀತಿ-ನ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟುಬಂದರೆ ಮಾನ-ಸತ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ನಿಂದಿಸು ವವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂದರೆ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದೆ, ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟುಬಂದರೆ, ನಿರ್ದೋಷತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದೆ ಎಂದರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ’ — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಢತೆ ಆವರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಮತ್ತು ಮಮತೆ — ಈ ನಾಲ್ಕರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ —

(1) ಕಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮ್ಮೋಹದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ಕಳೆದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮದ ವಶನಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

(2) ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮ್ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರರಿಗೆ, ಪೂಜ್ಯ ಹಿರಿಯರಿಗೂ ಅಲ್ಲ- ಸಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯ ವಲ್ಲದ ವರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

(3) ಲೋಭದಿಂದುಂಟಾದ ಸಮ್ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವು ದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಕಪಟದಿಂದ ಜನರನ್ನು ಮೋಸ ಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

(4) ಮಮತೆಯಿಂದುಟಾಂದ ಸಮ್ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವಿರದೆ ಪಕ್ಷಪಾತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮಮತೆ ಈ ನಾಲ್ಕರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕ್ರೋಧದ್ದೇ ವಿಚಾರದ ಕುರಿತು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಇದರಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕಾಮ, ಲೋಭ, ಮಮತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸುಖಭೋಗ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥದ ವೃತ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮ್ಮೋಹವು ಕಾಮ, ಲೋಭ, ಮಮತೆ ಯಿಂದುಂಟಾಗುವ ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿರು ತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೇ ಸಮ್ಮೋಹವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ಸೃತಿವಿಭ್ರಮಃ’ — ಮೂಢತೆ ಆವರಿಸಿರು ವುದರಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಶಾಸ್ತ್ರ ಗಳಿಂದ, ಸದ್ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ‘ನಾನು ಇಂತಹ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಇಂತಹ ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕು, ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಿಶ್ಚಯದ ಸ್ಮೃತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ನೆನಪೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ಭುದ್ಧಿನಾಶಃ’ — ಸ್ಮೃತಿಯು ನಷ್ಟವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ವಿವೇಕವು ಇಂಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ — ವಿವೇಕವು ಲುಪ್ತವಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪತನದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣವಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ರಾಗ, ರಾಗದಿಂದ ಕಾಮ, ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ, ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯನಾಶ, ಸ್ಮೃತಿನಾಶದಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ನಾಶ, ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಪತನ (ಸರ್ವನಾಶ) — ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಹೇಳಿರುವ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತು ತಗಲುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯಂತೆ ಇವೆಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ತತ್ಕಾಲವೇ ಉಂಟಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-64)

ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಸ್ತು ವಿಷಯಾನಿಂದ್ರಿಯೈಶ್ಚರನ್ ।

ಆತ್ಮವಶ್ಯೈರ್ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ ಪ್ರಸಾದಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-65)

ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿರಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ।

ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸೋ ಹ್ಯಾಶು ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ - ವಶೀಭೂತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ (ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು), ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ- ರಾಗ ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ - ತಾನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ, ಇಂದ್ರಿಯೈಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ, ವಿಷಯಾನ್- ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಚರನ್ - ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಸಾದವ್ - (ಅಂತಃಕರಣದ) ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಸಾದೇ - (ಅಂತಃಕರಣದ) ನಿರ್ಮಲತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ, ಅಸ್ಯ - ಸಾಧಕನ, ಸರ್ವದುಃಖಾನಾವ್ - ಸಂಪೂರ್ಣದುಃಖಗಳ, ಹಾನಿಃ - ನಾಶವು, ಉಪಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು ಇಂತಹ), ಪ್ರಸನ್ನ ಚೇತಸಃ - ಶುದ್ಧ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಹಿ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಆಶು - ತುಂಬಾ ಬೇಗನೆ, ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ - (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ) ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥64, 65॥

ಆದರೆ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು ರಾಗದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ತಾನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಂತಃಕರಣದ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಕರಣದ ನಿರ್ಮಲತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ ನಾಶವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಶುದ್ಧಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ತಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥64, 65॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತು’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರ ದಿಂದಲೇ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ — ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ನಾಶವನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ವಿಷಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ವಿಷಯದ ಅಂತರ ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ’ — ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣವು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ವಶಪಡಿಸದೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಮತ್ತು ಪತನವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಅಂತಃಕರಣ ವನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸುವುದು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಾದರೋ ಇದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ ಇಂದ್ರಿಯೈಃ’ — ಹೇಗೆ ‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ’ ಪದವು ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ ಪದವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಗ್ರಹಣವು ಪ್ರೀತಿ ಯಿಂದ ಆಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ತ್ಯಾಗವು ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕವಾಗಬಾರದು. ಕಾರಣ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗದಿರುವ ಮಹತ್ವ ಇರುವಷ್ಟು ವಿಷಯ ಗಳ ಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಗೆ — ‘ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಸಾಧಕನು ಇವುಗಳ ವಶೀಭೂತನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಸಾಧಕನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ರಾಗ ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಸಾಧಕನು ಸುಖವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ವಿಷಯಾನ್ ಚರನ್’ — ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಗಳಿಂದ ರಹಿತ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಿಷಯಗಳ ಭೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ವಿಷಯ ಸೇವನೆಯೇ ಪತನದ ಕಾರಣವಾಗು ತ್ತದೆ. ಈ ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯ ನಿಷೇಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ, ‘ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.

‘ಪ್ರಸಾದಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತನಾಗಿ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ (ಸ್ವಚ್ಛತೆ)ಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಮಾನಸಿಕ ತಪವಾಗಿದೆ (17/16) ಇದು ಶಾರೀರಿಕ ಮತ್ತು ವಾಚಿಕ ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇವೆರಡರಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಸಂಗಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಭೋಗಿಸ ದಿದ್ದರೆ, ಆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿರಸ್ಯೋಪ ಜಾಯತೇ’ — ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ (ಸ್ವಚ್ಛತೆ) ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ದುಃಖಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ರಾಗವು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸುಖದ ಆಶೆಯಿಂದಲೇ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಸುಖದ ಆಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಖಿನ್ನತೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಆಸೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಖದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಶರೀರ- ಪ್ರಪಂಚದ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿಃ’ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಶ್ಚಲಾ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚಲಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ‘ನಿಶ್ಚಲ’ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಅಚಲ ವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿಃ’ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನ ಇದಿರು ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ — ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಅವನ ಇದಿರು ದುಃಖದಾಯಕ ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬರಬಲ್ಲವು; ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಗೊಂದಲ ಮೊದಲಾದ ವಿಕೃತಿ ಆಗಲಾರದು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸೋ ಹ್ಯಾಶು ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ’ — ಪ್ರಸನ್ನ (ಸ್ವಚ್ಛ) ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನ ಬುದ್ಧಿಯು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಭಗವದ್ವಿಷಯಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಇರಲಿ — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದುಬಿಟ್ಟರೆ ಅದು ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸು ವುದಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಗೋಪಿಯರನ್ನು ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮ, ಗಂಡ ಮೊದಲಾದವರು ತಡೆದರು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಆ ಗೋಪಿಯರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಉಂಟಾದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ಅವರ ರಜೋಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳು ನಾಶವಾದವು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅವರ ಸತ್ತ್ವಗುಣವೂ ನಾಶವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಸಂಗದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಅವರು ಶರೀರವನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನನ್ನು ಹೋಗಿಸೇರಿದರು.* ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆ ಇವೆರಡರಿಂದಲೇ ಭೋಗಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಪಂಚದ ಬಂಧನವು ದೃಢವಾಗು ತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ — ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

* ಅಂತರ್ಗೃಹಗತಾಃ ಕಾಶ್ಚಿದ್ ಗೋಪ್ಯೋಲಬ್ಧವಿನಿರ್ಗಮಾಃ ಕೃಷ್ಣಂ ತದ್ಭಾವನಾಯುಕ್ತಾ ದಧ್ಯುರ್ಮೀಲಿತಲೋಚನಾಃ ।

ದುಃಸಹಪ್ರೇಷ್ಠವಿರಹತೀವ್ರತಾಪಧುತಾಶುಭಾಃ ಧ್ಯಾನಪ್ರಾಪ್ತಾಚ್ಯುತಾಶ್ಲೇಷನಿರ್ವೃತ್ಯಾ ಕ್ಷೀಣಮಂಗಲಾಃ॥

ತಮೇವ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ಜಾರಬುದ್ಧ್ಯಾಪಿ ಸಂಗತಾಃ ಜಹುರ್ಗುಣಮಯಂ ದೇಹಂ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಬಂಧನಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/29, 9-11).

(ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ‘ಅಲೌಕಿಕ ಪ್ರೇಮ ಎಂಬ ಹಿಂದೀ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಓದಿರಿ.)

ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲತೆ (ಖಿನ್ನತೆ)ಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ದ್ರವಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರಗಿದ ಮೇಣದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಬಣ್ಣವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗುವಂತೆಯೇ, ಅಂತಃಕರಣವು ದ್ರವಿತವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಅಥವಾ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಯಾವುದೇ ಭಾವ ಬಂದರೂ ಅವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಾಯಿಯಾದಾಗ ಆ ಭಾವಗಳು ಉತ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹು ಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತೀ ಪ್ರಿಯವಸ್ತು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಕೂಡ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಆಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಅತೀ ಅಪ್ರಿಯ ವಸ್ತು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗ ಬಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ವಿಭಾಗ ಭೋಗದ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಯೋಗದ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ‘ಭೋಗೀ’ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ (2/62, 63). ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತ ‘ಯೋಗೀ’ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ಪತನವಾಗದೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗಜನ್ಯ ಸುಖ (ರಸ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಅವನ ಧ್ಯೇಯವಲ್ಲ. ಅವನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಿಸದೆ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ (3/34). ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗವು ಭೋಗವೇ ಅಲ್ಲ. ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳ ಆಚರಣೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಯಾನ್ ಚರನ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾದಾಗ ‘ಪ್ರಸಾದ’ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುವುದು, ಖಿನ್ನತೆ, ನೀರಸತೆ ಬರದಿರುವುದೇ ‘ಪ್ರಸಾದ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಾದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸ ದಿದ್ದರೆ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರೇಕ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-66)

ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ ।

ನ ಚಾಭಾವಯತಃ ಶಾಂತಿರಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್ ॥

ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ - ಯಾರ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಬುದ್ಧಿಃ - (ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ) ಬುದ್ಧಿಯು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ - (ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ) ಆ ಅಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ, ಭಾವನಾ ನ, - ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆಯ ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಭಾವಯತಃ- ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ (ಅವನಿಗೆ), ಶಾಂತಿಃ ನ, ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶಾಂತಸ್ಯ - ಶಾಂತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಸುಖವ್ - ಸುಖವು, ಕುತಃ - ಹೇಗೆ (ಸಿಗಬಲ್ಲದು?). ॥66॥

ಯಾರ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತವಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಆ ಅಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆಯ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲದು? ॥66॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಸಂಯಮ ಮಾಡದೆ ಕಾಮನೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವಾಗದೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಿಸ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತ ಆಗದಿರುವನ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ’ — ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತವಾಗದಿರುವ ಅಯುಕ್ತ (ಅಸಂಯಮಿ) ಪುರುಷನಿಗೆ ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.* ಕಾರಣ-ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತವಾಗದಿರುವವನು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಂದೋ ಮಾನ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಎಂದೋ ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಎಂದೋ ಧನ, ಎಂದೋ ಭೋಗ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನೊಳಗೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಕಾಮನೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

* ಅಹಂತೆಯ (ತನ್ನತನ) ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ನಾನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದೇ ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಹಂಕಾರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದರೆ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ವಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವನ್ನು ವಶಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ’ — ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವವನಿಗೆ ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಮತ್ತು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ, ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗದಿರುವು ದರಲ್ಲಿನ ಕಾರಣ — ತನ್ನ ದ್ಯೇಯ ಸ್ಥಿರವಾಗದಿರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ನ ಚಾಭಾವಯತಃ ಶಾಂತಿಃ’ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣನಾಗದವನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗಲಾರದು, ಸಾಧು, ಶಿಕ್ಷಕ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಮೊದಲಾದವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ಶಾಂತಿಸಿಗ ಲಾರದು. ಕಾರಣ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅಶಾಂತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಅಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್’ — ಅಶಾಂತನಾದವನು ಸುಖೀ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಕಾರಣ — ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಗೊಂದಲವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಅನುಕೂಲ ಭೋಗಾದಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಹೃದಯದ ಗೊಂದಲ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಸುಖೀಯಾಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳದ್ದು ಏಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕಾರಣ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-67)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋನುವಿಧೀಯತೇ ।

ತದಸ್ಯ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ವಾಯುರ್ನಾವಮಿವಾಂಭಸಿ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಚರತಾಮ್ - (ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ) ವಿಚರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿನ (ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು), ಯತ್ - ಯಾವ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಅನುವಿಧಿಯತೇ - ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಆ (ಒಂಟಿ ಮನಸ್ಸು), ಅಂಭಸಿ - ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ನಾವಮ್ - ದೋಣಿಯನ್ನು, ವಾಯುಃ, ಇವ - ಗಾಳಿಯು (ಅಪಹರಿಸುವಂತೆ), ಅಸ್ಯ - ಇವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ಹರತಿ - ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥67॥

ಕಾರಣ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಯಾವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಆ ಒಂಟೀ ಮನಸ್ಸು ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ದೋಣಿಯನ್ನು ಗಾಳಿಯು ಅಪಹರಿಸುವಂತೆ ಇವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥67॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಜನ್ಮವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ, ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಲೀ, ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯವು ದೃಢವಾಗಬೇಕು. ಧ್ಯೇಯವು ದೃಢವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿನ ಭೋಗದ ಮಹತ್ವವು ದೂರಸರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮಹತ್ವವು ದೂರ ಸರಿದಿದ್ದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ದೃಢವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾದೀತು? ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.]

‘ಇಂದ್ರಿಯಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋನು ವಿಧಿಯತೇ’*— ಸಾಧಕನು ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳು ಬಂದೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯವು ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗವುಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಇಂದ್ರಿಯವು ಮನವನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಂಬಾಲಕನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸು ಆ ವಿಷಯದ ಸುಖಭೋಗ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಮನವು ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರ ಮಹತ್ವ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಊಟ ಮಾಡುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ರುಚಿ ಉಂಟಾದರೆ ರಸನೇಂದ್ರಿಯವು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ರಸನೇಂದ್ರಿಯವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಗ ಮನಸ್ಸು ಆ ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.

* ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕರ್ತೃ-ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಕರ್ತೃವಾಚ್ಯವಿತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಚರತಾಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಮ್ ಯತ್ ಮನಃ’ ಅನುವಿದಧಾತಿ ಹೀಗೆ ವಾಕ್ಯವಿತ್ತು ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಕರ್ತಾ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಮನಕರ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿಸಲು ‘ಕರ್ಮಕರ್ತೃವಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತೃವಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ತಾನನ್ನು ಕರ್ಮವದ್ಭಾವ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮದಿಂದಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕರ್ತಾನಿಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮನವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮರೂಪೀ ಮನವನ್ನು ಕರ್ತಾಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷವಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ‘ಅನುವಿಧೀಯತೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಯಿತು. ಈಗ ಕರ್ತೃವಾಚ್ಯದ ಕರ್ತಾ ಇಂದ್ರಿಯವಿತ್ತೊ ಅದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ತಾ ದೂರಸರಿದನು — ಆಗ ಪೂರ್ಣವಾಕ್ಯ ಹೀಗಾಯಿತು — ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋಽನುವಿಧೀಯತೇ’ ಇದು ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಕರ್ಮಕರ್ತೃವಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾವ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತವೋ, ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ರಸ ಪಡೆಯಲು ತೊಡಗುತ್ತದೋ ಆ ಒಂಟೀ ಮನವೇ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಭೋಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತದಸ್ಯ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಮ್’ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯದ ಮಹತ್ವ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗ ಮನಸ್ಸೇ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿ ಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆ ಉಳಿಯದೆ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಈ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿಯ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲು ತಡವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗಲು ತಡವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಂಬಾಲಕನನ್ನಾಗಿಸಿದಾಗಲೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಗಲೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ವಾಯುರ್ನಾವಮಿವಾಂಭಸಿ’ — ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೇಲುವ ದೋಣಿ ಯನ್ನು ಗಾಳಿಯು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೋ ಮನುಷ್ಯನು ಹಾಯಿಕಟ್ಟಿದ ದೋಣಿಯ ಮೂಲಕ ನದಿ ಅಥವಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ತಾನು ತಲುಪಬೇಕಾದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸಮಯ ದೋಣಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಗಾಳಿಯು ಬೀಸಿದರೆ ಆ ದೋಣಿಯನ್ನು ಗಾಳಿಯು ತಲುಪ ಬೇಕಾದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ರೂಪೀ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕಳಿತು ಸಂಸಾರ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾ ನಾದರೆ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಂಬಾಲಕ ನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೋ ಆ ಒಂಟಿ ಮನಸ್ಸೇ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ದೋಣಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಅದನ್ನು ಸಂಸಾರದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಉಪಯೋಗೀ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಾಳಿಯು ದೋಣಿಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ಒಂದು ದೋಣಿಯನ್ನು ಪಥಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಸು ವುದು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುವುದು. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಚತುರ ನಾವಿಕನಿದ್ದರೆ ಅವನು ವಾಯುವಿನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಗಾಳಿಯು ದೋಣಿಯನ್ನು ಅದರ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿಸದೆ ಅದರ ಗಂತವ್ಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲುಪಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅನುಗಾಮಿಯಾದ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ನಿಷಿದ್ಧ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತದೆ (2/64, 65).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಯತ್ ಮತ್ತು ತತ್ ಪದಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸದೆ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತಹುದು ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರುವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಯನ್ನು ಪರ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ)ವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು—ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ವಿಷಯದ ಜ್ಞಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ‘ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ಮನಶ್ಚಾಯಂ ವಿಷಯಾನುಪಸೇವತೇ (15/9) ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ತದೈವಮಾತ್ಮನ್ಯವರುದ್ಧಚಿತ್ತೊ ನ ವೇದ ಕಿಂಚಿದ್ ಬಹಿರಂತರಂ ವಾ ।

ಯಥೇಷುಕಾರೋ ನೃಪತಿಂ ವ್ರಜಂತಮಿಷೌ ಗತಾತ್ಮಾ ನ ದದರ್ಶಪಾರ್ಶ್ವೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/9/13).

ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಆತ್ಮನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಒಳ- ಹೊರಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ಅರಿವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಓರ್ವ ಬಾಣವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಕಮ್ಮಾರನು ಅವನ ಪಕ್ಕದಿಂದ ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೂ ಇರದಷ್ಟು ತನ್ಮಯನಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ.

ಬಾಣವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವವನಿಗೆ ಕರ್ಣೇಂದ್ರಿಯವೂ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಷಯ ಶಬ್ದವೂ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಆ ಕಡೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕೇಳಿಬರಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸು ಜೊತೆಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ವಿಷಯದ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಜೊತೆಗಿಲ್ಲ ದಿರುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ವಿಷಯದ ಜ್ಞಾನವೇ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೆ ಆ ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಿಸಬಲ್ಲದು? ಅಪಹರಿಸಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಏಕಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಈಗ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-68)

ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ನಿಗೃಹೀತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಸರ್ವಶಃ - ಸರ್ವಥಾ, ನಿಗೃಹೀತಾನಿ - ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥68॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥68॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ .... ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ’ — ಅರುವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ ಮನ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಷಯದ ಉಪ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದಿಂದ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಳಿಯ ಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ ಅಥವಾ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಮಾಡುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ವಿಷಯಗಳು ಅವನ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ಬಂದರೂ ಆ ವಿಷಯಗಳು ಅವನನ್ನು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸಲಾರವು. ಅವನ ಮನಸ್ಸೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರದು. ಪರ್ವತವನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾರರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢತೆ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಮಹತ್ವವೇ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.

‘ನಿಗೃಹೀತಾನಿ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್— ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸೆಳೆತ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಹಾವಿನ ಹಲ್ಲು ಕಿತ್ತಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕಚ್ಚಿದರೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಸುವುದೇ ವಿಷದ ಹಲ್ಲು ಕಿತ್ತಂತೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನನ್ನು ಪತನದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ‘ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುವುದಲ್ಲ, ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವಲ್ಲ’ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಿದ್ದರೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ- ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-69)

ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ ।

ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ ॥

ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಯಾ - ಯಾವ, ನಿಶಾ - ರಾತ್ರಿ (ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖತೆ) ಇದೆಯೋ, ತಸ್ಯಾಮ್ - ಅದರಲ್ಲಿ, ಸಂಯಮೀ - ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು, ಜಾಗರ್ತಿ - ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಯಸ್ಯಾಮ್ - ಯಾವುದರಲ್ಲಿ, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಜಾಗ್ರತಿ - ಎಚ್ಚರರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ (ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೋ), ಸಾ - ಅದು, ಮುನೇಃ - (ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ) ಮುನಿಯ, ಪಶ್ಯತಃ - ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ನಿಶಾ - ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ॥69॥

ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯಾವ ರಾತ್ರಿ (ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖತೆ) ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾರೋ (ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾರೋ) ಅದು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ॥69॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ — ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ, ಭೋಗದಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಮಲಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದರೇನು? ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ಏನು? ನಾವು ಏಕೆ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ? ಸಂತಾಪ, ಉರಿ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ? ನಾವು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತೇವೋ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾದೀತು? ಈ ಕಡೆಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನೋಡದಿರುವುದೇ ಅವರ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ, ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಕತ್ತಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಾಮ್’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ದಿನವಿಡೀ ತಿನ್ನುವುದು-ಕುಡಿಯುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವಂತೆಯೇ, ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಊಟ-ತಿಂಡಿಯಲ್ಲೇ, ಸುಖದಲ್ಲೇ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ದಲ್ಲೇ, ಹಣಗಳಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಲೋಲುಪರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಗಣನೆಯೂ ಕೂಡ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವೂ ಇಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಲಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಹೌದು! ಏನಾದರು ಅಂತರವಿದ್ದರೆ — ಪಶು ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಅಷ್ಟು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ತಿನ್ನುವುದು-ಕುಡಿಯುವುದರಲ್ಲೇ ತೋಡಗಿರುತ್ತವೆ; ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಇಷ್ಟೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯ ದುರುಪಯೋಗಗೈದು ಮನುಷ್ಯನು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖದಾಯಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ಬಡಪಾಯಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬುವಷ್ಟೇ ತಿನ್ನುತ್ತವೆ, ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲೇ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ಉಪಯೋಗ ಇರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅದನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯವರ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ’ — ಮನುಷ್ಯರ ರಾತ್ರಿಯು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಯಿಂದ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವ ವಿಮುಖತೆ ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಧ್ಯೇಯ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನೇ ಸಂಯಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಅವನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ’ — ಯಾರು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿತ್ತಾರೋ, ಒಂದೊಂದು ಚಿಕ್ಕಾಸಿಗೂ ಲೆಕ್ಕವಿಡುತ್ತಾರೋ, ಭೂಮಿಯ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗುಲದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಎಚ್ಚರವಿರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಎಷ್ಟು ಹಣ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ, ಅದು ಬೇಕಾದರೆ ನ್ಯಾಯವಾಗಿರಲೀ, ಅಥವಾ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿರಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೋ, ಇಷ್ಟು ಬಂಡವಾಳ ನಾವು ಹೂಡಿದ್ದೇವೆ, ಅಷ್ಟು ಲಾಭವಾದರೋ ನಮಗೆ ಆಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಈ ರೀತಿ ಅವರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಾಚಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಆ ಜನರು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೆಃ’ — ಯಾವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮನ್ನು ತುಂಬಾ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಚತುರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೇ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲ ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ, ಕತ್ತಲೇಯೇ ಆಗಿವೆ.

ಮಕ್ಕಳು ಆಡುವಾಗ ಅವು ಕಲ್ಲುಚೂರು, ಗಾಜಿನ ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು ಚೂರುಗಳಿಗಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ತಾನು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡಲಾಭ ಪಡೆದೆ ಎಂದು ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ನಷ್ಟವಾಯಿತೆಂದು ದುಃಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಕಲ್ಲು-ಚೂರುಗಳ ಮಹತ್ವವೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯನು — ಈ ಕಲ್ಲು ಚೂರುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭವಾಯಿತು? ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ನಷ್ಟವಾಯಿತು? ಈ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲ್ಲು-ಚೂರುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗಿದ್ದಾವು? ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ತರಹ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಜಗಳ, ಸುಳ್ಳು, ವಂಚನೆ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಪಡೆದು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ, ನಾವು ತುಂಬಾ ಲಾಭಗಳಿಸಿದೆವು ಎಂದು ಬೀಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಜಗತ್ತನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು — ಭೋಗಗಳು ದೊರಕಿದುವು, ಆದರ ಸತ್ಕಾರವಾಯಿತು, ಸುಖ ಸಿಕ್ಕಿತು, ಕುಡಿದು-ತಿಂದಾಯಿತು, ತುಂಬಾ ಶೃಂಗಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಏನಾಯಿತು? ಇವುಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏನು ಸಿಕ್ಕಿತು? ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದು ಇವನ ಜೊತೆಗೆ ಹೋದೀತು? ಇವರು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ಭೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವರು? ಈ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವೃತ್ತಿಯು ಎಷ್ಟು ದಿನ ಇದ್ದೀತು? ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಚ್ಚರವು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಆ ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಾರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಬರಬಲ್ಲವು, ಇದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಲಾಭ ವಾದೀತೆಂದು ಅವನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವಿದ್ದು ನಾವು ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಲೆಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ದಾಗಲೂ ನವಿಲುಗರಿಯಂತೆ ಆ ಬಲೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಲೆಗಳು ಇಲ್ಲ ವೆಂದು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಚಲ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃ ಕರಣದ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಗತ್ತು ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರತೀತಿ ಮಾತ್ರವಿದೆ ಎಂಬ ಅಚಲ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ.

ಪರಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅವುಗಳಿಗೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರ ಮತ್ತು ನಿಪುಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಕಲಾ-ಕೌಶಲ ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಉನ್ನತಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ, ಸದಾಕಾಲ ಜೀವಿಸಿದ್ದು ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಂತ್ರ ಜಪಿಸುತ್ತಾರೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸರ್ವಥಾ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ, ಅಂಧಕಾರವಿದೆ. ಅದರ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ—ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ- ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16), ‘ಆಬ್ರಹ್ಮ ಭುವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋರ್ಜುನ’ (8/16).

ಸಾಂಸಾರಿಕ ಜನರಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಕರಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದು ಇದೇ ಆಗಿದೆ — ‘ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿವಾದಿನಃ (2/42) ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಾಮೋಪಭೋಗ ಪರಮಾ ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ’ (16/11). ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧಕರು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ವಿಷಯದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗಾಗಿ ‘ಪಶ್ಯತಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಸಂಸಾರೀ ಜನರಾದರೋ ಕೇವಲ ರಾತ್ರಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಹಗಲನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯೋಗಿಯು ಹಗಲನ್ನು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿರುವ ಅಂತರವಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ — ಬಾಲಕನು ಕೇವಲ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರುವನು, ತಾರುಣ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮುದುಕನು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಜೊತೆ- ಜೊತೆಗೆ ಬಾಲ್ಯವನ್ನೂ, ತಾರುಣ್ಯವನ್ನೂ ನೋಡಿರುವನು. ಹಣವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಹಣದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹಣವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು ಹಣದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು, ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ತರಹ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಇದೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನು ‘ಇದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಇಲ್ಲ’ ಎರಡನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ಇಲ್ಲ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನು ಇಲ್ಲವನ್ನು ಕೂಡ ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾರನು, ಮತ್ತೆ ಅವನು ‘ಇದೆ’ ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವನು? ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಅವನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಇದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ‘ಇಲ್ಲ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ‘ಇದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು — ಅವನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಬರುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗೆ ನಡೆಯತ್ತದೆ? ಬರುವುದಾದರೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತುಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-70)

ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರಮಾಪಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಯದ್ವತ್ ।

ತದ್ವತ್ಕಾಮಾ ಯಂ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸರ್ವೇ ಸ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ಕಾಮಕಾಮೀ ॥

ಯದ್ವತ್ - ಹೇಗೆ, ಆಪಃ - (ಸಂಪೂರ್ಣ ನದಿಗಳ) ನೀರು, ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮ್ - ನಾಲ್ಕೂಕಡೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಸಮುದ್ರಮ್ - ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಪ್ರವಿಶಂತಿ - ಬಂದು ಸೇರುತ್ತದೆ (ಆದರೆ), ಅಚಲ ಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ - (ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ) ಅಚಲಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ತದ್ವತ್ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸರ್ವೇ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾಃ - ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಯಮ್ - ಯಾವ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು (ವಿಕಾರಗೊಳಿಸದೆ), ಪ್ರವಿಶಂತಿ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ, ಸಃ- ಅದೇ ಮನುಷ್ಯನು, ಶಾಂತಿಮ್ - ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ನ, ಕಾಮಕಾಮೀ - ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವನಲ್ಲ. ॥ 70 ॥

ಹೇಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನದಿಗಳ ನೀರು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರೂ ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ಮಾರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಾವ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ವಿಕಾರಗೊಳಿಸದೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಅದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವನಲ್ಲ. ॥70॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರ ಮಾಪಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಯದ್ವತ್’ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಮಹಾ ನದಿಗಳ ನೀರು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆರೆಯೂಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ನೀರು, ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದಾಗ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮೇರೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬೆಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಆ ಮಹಾ ನದಿಗಳ ನೀರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗಲೂ ಸಮುದ್ರವು ಇಂಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನದಿ-ನದಗಳ ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ಬರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಬರುವುದರಿಂದ, ಅಥವಾ ಬಾರದಿರುವುದರಿಂದ ವಡವಾನಲ (ಸಮುದ್ರ ದಲ್ಲಿರು ಅಗ್ನಿ) ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಮೂಲಕ ನೀರಿನ ಶೋಷಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬೀಳುವು ದಿಲ್ಲ, ಅದು ಉಕ್ಕುವುದು, ಒಣಗುವುದು ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ನದಿ-ನದಿಗಳ ನೀರಿನ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮೇರೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತದ್ವತ್ಕಾಮಾ* ಯಂ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸರ್ವೇ ಸ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ’ — ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳು ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವನ ಇದಿರು ಬರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವು ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ವಿಕಾರ ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆ ಪರಮಶಾಂತಿ ಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಶಾಂತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದೆ, ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲ್ಲ (2/46).

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾಃ’ ಪದವು ಕಾಮನೆಗಳ ವಾಚಕವಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸಜಾತಿಯತೆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ ನೀರಿನ ಜಾತಿಯ ನೀರೇ ನದ-ನದಿಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನದ-ನದಿಗಳಿಂದ ಬರುವ ನೀರಿನ ಜಾತಿಯ ನೀರೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಂತರವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಆಕಾಶ-ಪಾತಾಳದ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಸರಿತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಚೇತನವಾಗಿದೆ, ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ, ಅನಂತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜಡವಾಗಿವೆ, ಅನಿತ್ಯ, ಅಸತ್ಯ, ಸೀಮಿತ, ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿವೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ನೀರು ತಲುಪುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಈ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತಲುಪದೆ ಕೇವಲ ಅವನ ದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ-ಅಂತಃಕರಣದವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಕೇವಲ ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತಹ ಯಾವ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ನ ಕಾಮಕಾಮೀ’ — ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಾರೋ, ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪದಾರ್ಥಗಳತ್ತಲೇ ಇದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಆಗಲಾರದು; ಅವರ ಕಾಮನೆ, ಉರಿ, ಸಂತಾಪ ಅಳಿದುಹೋಗಲಾರದು; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲುದು? ಕಾರಣ— ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪದ ತೃಪ್ತಿ ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಆಗಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಜಡವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ (7/19), ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ (9/19). ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನಾರಹಿತನಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುರುತ್ತವೆ. ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುವ ಗುರುತು — ಆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮಹಾಪುರುಷನ ಬಳಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಸಫಲವಾಗಲು ವಸ್ತಗಳು ತವಕಪಡುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವಾಗಲೂ ಅವನೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ (ಹರ್ಷಾದಿ)ಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಬೆಲೆ (ಮಹತ್ವ)ಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವಾಗ ಅವನೊಳಗೆ ಅಶಾಂತಿ ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ನಡೆಯತ್ತಾನೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-71)

ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಪುಮಾಂಶ್ಚರತಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ।

ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸ ಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ಯಃ - ಯಾವ, ಪುಮಾನ್ - ಮನುಷ್ಯನು, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ - ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತ, ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾ ರಹಿತ (ಮತ್ತು), ನಿರಹಂಕಾರಃ - ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಿ, ಚರತಿ- ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಶಾಂತಿವ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥71॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನಾಗಿ, ಮಮತಾ ರಹಿತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥71॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಪುಮಾಂಶ್ಚರತಿ ನಿಸ್ಪೃಹಃ’ — ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕವೂ ಶರೀರದ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್- ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡು ಬರುವುದರ ಹೆಸರು ಸ್ಪೃಹಾ ಆಗಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಈ ಸ್ಪೃಹೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರ ದೊರಕ್ಕಿತ್ತೋ, ಯಾವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇತ್ತೋ, ಆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋಯಿತು, ಆ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಪೂರ್ಣ ವಾಯಿತು. ಈಗ ಶರೀರ ಇರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಆಗಲೀ, ಆಗದಿರಲಿ ಈ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನು ನಿಸ್ಪೃಹ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುವುದರ ಅರ್ಥ — ಅವನು ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಅವನು ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪಥ್ಯ-ಕುಪಥ್ಯದ ಗಮನವಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈಗಲೂ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶರೀರವು ಇದ್ದುಕೊಂಡರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಇಂತಹ ಯಾವುದೇ ಪರಿವೆ ಅವನೊಳಗೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಕಾಮನಾ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ ಯಾರೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣವೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಉಳಿಯಲಾರದು.

‘ನಿರ್ಮಮಃ’ — ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಮಮತೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿರುವುದಾಗಿವೆ. ದೊರಕಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತಪ್ಪು ದೂರವಾದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತಾ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ — ‘ಈ ಶರೀರ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ರೀತಿ ಶರೀರದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಅಹಂಕಾರ ವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಈ ಅಹಂಕಾರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಯಾವುದೋ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ‘ನಾನುತನವಿದೆಯೋ ಅದರದ್ದೂ ಯಾವುದೋ ಪ್ರಕಾಶ ದಲ್ಲಿ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ (ಅಹಂತೆ) ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೃಶ್ಯವಾಗಿವೆ. ದೃಷ್ಟಾ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸ ಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾದಮೇಲೆ ಶಾಂತಿಯು ಒದಗಿಬರುತ್ತದೆ ಹೀಗಿರದೆ, ಶಾಂತಿಯಾದರೋ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂತೆ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ— ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ - ಒಂದು ಅಹಂತೆಯ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ತನವೇ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ‘ನನ್ನತನ ಹೇಗೆ ಉಳಿದೀತು ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯೂ ಯಾರು ಮಾಡುವರು ಹಾಗೂ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿಯಾರು?

‘ನಿರಂಹಕಾರಃ’ ಹೇಳುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಅದರ ಅಂಗರ್ತತವೇ ಬಂದು ಬಿಡುವುದಾದರೆ, ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ತ್ಯಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಏಕೆ ಮಾಡಿದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ-ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆ ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಗಿಂತ ಸ್ಪೃಹೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ, ಸ್ಪೃಹೆಯಿಂದ ಮಮತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಮಮತೆಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡು ವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೊದಲು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ, ಮತ್ತೆ ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೊದಲು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ, ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆಯ, ಸ್ಪೃಹೆಯ, ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಮಮತೆ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲು ಮಮತೆಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವನು. ವೊದಲಿಗೆ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುವ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿರಹಂಕಾರನಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಂಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಗನು ಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಉಪಾಯ

ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ‘ನನ್ನದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ಅವಸ್ಥೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಸಾತಂತ್ರ್ಯ, ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ನನ್ನದು ಏನೂ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರ ನನ್ನದಾದರೆ ನನಗೆ ಅನ್ನ, ಜಲ, ವಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರವೇ ನನ್ನದಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ ನನಗೆ ಯಾವುದರ ಏನೂ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡವೆಂದರೆ ಮತ್ತೆ ‘ನಾನು’ ಏನೆಂಬುದು ಉಳಿಯಿತು? ‘ನಾನು’ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ಶರೀರ, ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ನನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುವುದಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ‘ನಾನು ಎಂಬುದರ ಏಕದೇಶೀಯತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಅಹಂತೆ- ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ’ — ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆ (ಇರುವಿಕೆ)ಯ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಇದು ಸತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಇದೆ. ‘ನಾನು’ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಉಳಿಯದೆ ‘ಇದೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದೀತು.

‘ನಾನು’ ಇದ್ದೇನೆ, ‘ನೀನು’ ಇದ್ದೀಯೇ, ‘ಇವನು ಇದ್ದಾನೆ, ‘ಅವನು’ ಇದ್ದಾನೆ — ಈ ನಾಲ್ಕೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ದೇಶ-ಕಾಲದಿಂದ ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ನಾಲ್ವರನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೇಶ-ಕಾಲವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದಿದ್ದರೆ ಕೇವಲ ‘ಇದೆ’ಯೇ ಉಳಿದೀತು. ‘ಇದೆ’ಯಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದೀತು. ‘ಇದೆ’ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಅಹಂತೆ- ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವನು.

‘ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ’ — ಯಾವುದನ್ನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಒಡೆಯನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅವನು ಯಾವ ರೀತಿ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹೇಗೆ ಇರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವು ಒಡೆಯನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಒಡೆಯನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ನನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ನಾನೂ ಅವನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೊದಲು ‘ಸೋಽಮೃತತ್ತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ (2/15) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ (ಪೂರ್ಣತೆ) ಹೇಳಿತ್ತು, ಈಗ ‘ಸಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಿನ್ಮಯತೆ (ಸ್ವರೂಪ)ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅಮೃತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡತೆ (ಅಹಂತೆ)ಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಹಂತೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಇದು ವಾಸ್ತವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ನಾವು ಎಂದಿಗೂ ನಿರಹಂಕಾರಿಗಳಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ನಿರಹಂಕಾರನಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತರಾಗಬಲ್ಲೆವು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪವು ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಇದು ನಮ್ಮ ಅನುಭವವೂ ಆಗಿದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ’ದ ಅಭಾವದ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ (ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವ)ದ ಭಾವದ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಬೋಧ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ’ ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಷುಪ್ತಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ (ಅದರ ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ) ನಾನು ಎಷ್ಟು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದೆ ಎಂದರೆ ನನಗೆ ಅರಿವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ — ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು ಮತ್ತು ‘ಏನೂ ಸುಳಿವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದ್ದನು! ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸುಖದ ಅನುಭವ ಯಾರಿಗಾಯಿತು ಮತ್ತು ‘ಏನೂ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿದರು? ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಏನೂ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ ಇದು ‘ಅಹಂ’ದ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಜ್ಞಾನವಾಗುವವನು ಅಹಂ ರಹಿತ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಓರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯ ನತ್ತು ಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯ ಬಾವಿಗಿಳಿದ ಮತ್ತು ನೀರಿನೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ನತ್ತನ್ನು ಹುಡುಕಿದ. ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ನತ್ತು ಅವನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು ಅದರಿಂದ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆಗ ಏನೂ ಮಾತಾಡದಾದನು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಣಿ (ಅಗ್ನಿ) ಮತ್ತು ನೀರು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಅವನು ಮಾತಾಡಬಲ್ಲನು — ‘ನತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿತು!’ ಹೀಗೆಯೇ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಲೀನವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾರನು ಏಕೆಂದರೆ ಮಾತಾಡುವ ಸಾಧನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಸುಷುಪ್ತಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸುಖದ ಸ್ಮೃತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿ ಅನುಭವಜನ್ಯವಾಗಿದೆ — ‘ಅನುಭವ ಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತಿಃ’.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂದ ಅಭಾವದ ಅನುಭವವಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಭಾವದ ಅನುಭವ ಯಾರಿಗೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರವು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇರಲಾರದು, ಆದರೆ ನಾವು (ಸ್ವಯಂ) ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬಲ್ಲೆವು ಮತ್ತು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿತ್ಯ ಸತ್ತೆಗೆ ಯಾವುದರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸತ್ತೆಯ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ. ನಾವು ಅಹಂತೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗದಿದ್ದರೆ, ಅಹಂಕಾರ ರೂಪಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ’ಕಾರ ಲೀನವಾದ ಮೇಲೆ ನಾವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆಯೂ ನಮ್ಮ ಇರುವಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಲೀನವಾಗದಿರುವುದೇ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಏನಾದರೂ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸ್ಮೃಹೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಶರೀರದ ಕೂಡ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪರಾಧೀನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗಲೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃಹೆ — ಇವೆರಡರ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ಕಾಮನೆ (ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ)ಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಕಾರಣ — ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರದ ಕಾಮನೆಯೂ ಸುಖಭೋಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶಾಂತಿ, ಮುಕ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯೂ ಇರಬಾರದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ಜೀವಿಯು ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಗತ್)ಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5) ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಷೇಧ (ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ)ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯು ಜನನ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲದರ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗಲೂ ಅಹಂಕಾರ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಎಲ್ಲದರ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕಾಮನೆ, ಸ್ಮೃಹೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರಹಿತವಾದಾಗ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-72)

ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ ಪಾರ್ಥ ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ ।

ಸ್ಥಿತ್ವಾಸ್ಯಾಮಂತಕಾಲೇಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಏಷಾ - ಇದು, ಬ್ರಾಹ್ಮೀ - ಬ್ರಾಹ್ಮೀ, ಸ್ಥಿತಿಃ - ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ, ಏನಾವ್ - ಇದನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು (ಎಂದೂ ಯಾರೂ), ನ, ವಿಮುಹ್ಯತಿ - ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸ್ಯಾವ್ - ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ (ಒಂದು ವೇಳೆ), ಅಂತಕಾಲೇ, ಅಪಿ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಸ್ಥಿತ್ವಾ - ಸ್ಥಿತನಾದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣವ್ - ನಿರ್ವಾಣ (ಶಾಂತ) ಬ್ರಹ್ಮನ, ಋಚ್ಛತಿ - ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥72॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಎಂದೂ ಯಾರೂ ಮೋಹಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತನಾದರೆ ನಿರ್ವಾಣ (ಶಾಂತ) ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥72॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ ಪಾರ್ಥ’ — ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸ್ವತಃ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಿತ್ತು. ಆ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದರಿಂದ ಯೋಗಿಗೆ ತನ್ನ ದಾದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರದ ವಾಚಕವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ’ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್’, ‘ನಿಃಸ್ಪೃಹ’, ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಪದಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದ — ‘ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಕಲಿಲ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ದಾಟಿಹೋದಾಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ — ಆ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರಬಹುದು? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದನು. ಆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅದು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯದತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ವಿರುವತನಕ ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಕಡಿದುಹೋದ ಕಾರಣ ಪುನಃ ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವತಃ ಸತ್ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಸತ್ತಿನ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಅಸತ್ತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಾಗ ಅಸತ್ತಿನ ಅವನ ಸಂಬಂಧ- ತೊಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.* ಮತ್ತು ಸತ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/35).

* ಅಸತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಸತ್ತಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಅಸತ್ತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗದಿದ್ದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಸತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಕಲಿತಿರುವನು. ಕಲಿತಿರುವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ಪ್ರಭುತ್ವವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ಥಿತ್ವಾಸ್ಯಾಮಂತಕಾಲೇಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ’ — ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ದೊರಕಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತಿಸಾಧಾರಣ ಮತ್ತು ಅತಿಪಾಪಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿರಲೇಕೆ ಅವನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಅವನಿಗೂ ನಿರ್ವಾಣ (ಶಾಂತ) ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು, ಅವನು ಜನನ- ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗವಂತಹ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞ ಒಂದೇ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹೀಗೆ ಪ್ರಯಾಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ನನ್ನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಯಾರಾದರು ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರು ಸ್ಥಿತನಾದರೆ ಅವನು ಶಾಂತ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಇದರ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ (2/40) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉಂಟಾದರೆ, ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಾದರೆ, ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಲು ಜಡತೆಯ ರಾಗವೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಈ ರಾಗವನ್ನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವವ ನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜೀವನವಿಡೀ ಆಗದಿರುವ ಅನುಭವವು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಸ್ಥ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ವಿಚಾರ ಶಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇದ್ದರೆ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಾಗ ಬುದ್ಧಿ ವಿಕಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಮರಣ ಸಮಯ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಾಗ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಅನುಭವ ಸುಗಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ, ವಿವೇಕ, ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವಸ್ಥಾತೀತ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಲಕ್ಷ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.+ ಆ ಲಕ್ಷ್ಯಬೇಕಾದರೆ ಮೊದಲಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೋ ಶುಭ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತ ಅಥವಾ ಸಂತನ ಅಹೈತುಕೀ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಲಕ್ಷ್ಯ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

+ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ-ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಭ್ಯಾಸ, ವಿಚಾರ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧ (ಅವಸ್ಥಾತೀತ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ) ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಅದರಲ್ಲಿ ಕರಣದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಮೊದಲು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿ ಕೊಂಡರೆ ಅವನು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಾದರೂ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ನಿರ್ಮಮ, ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾದರೆ ಅವನೂ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ತತ್ಕಾಲವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ, ಸಮಾಧಿಗೆ ಅಡರುವ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವಂತೆ (5/24ರಿಂದ 26ರವರೆಗೆ) ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೂ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಇವು ಎರಡು ಪದಾರ್ಥಗಳಾಗಿವೆ. ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ವರೂಪವು ಚೇತನವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಜಡದ ಸಂಗಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಜಡದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣವಿರು ವುದು ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದತ್ತ ಸಾಗುವುದು, ಆಕರ್ಷಣವಾಗುವುದು ಉತ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವು ದಾಗಿದೆ. ಜಡದತ್ತ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದತ್ತ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ‘ವಿವೇಕದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

ತಿಳಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೋಹ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಎರಡೆರಡು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಬಹುದು — (1) ಅಹಂತಾ- ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಮೋಹ ಹಾಗೂ ಕಾಮನಾಯುಕ್ತಮೋಹ. (2) ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕ.

ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತು, ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಡುವುದು ಅಹಂತಾ-ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತು, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದು ಕಾಮನಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ಶರೀರೀ (ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ) ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಶರೀರ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ; ಶರೀರೀ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ; ಶರೀರೀ ಚೇತನ, ಶರೀರ ಜಡ — ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಸತ್-ಅಸತ್ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯವೇನು-ಅಕರ್ತವ್ಯವೇನು; ಧರ್ಮ ವೇನು— ಅಧರ್ಮವೇನು ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು, ಅದರಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಿಲುಕಿದ್ದಾರೆ. ಅಹಂತೆಯಿಂದ ‘ನಾವು ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯಿಂದಾಗಿ ‘ಈ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸತ್ತು ಹೋದಾರು ಇದು ಅಹಂತಾ — ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವಾಯಿತು. ‘ನಮಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟದಿರಲೀ, ಕುಲನಾಶದ ದೋಷ ತಟ್ಟದಿರಲೀ, ಮಿತ್ರ ದ್ರೋಹದ ಪಾಪ ಬರದಿರಲಿ, ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿರಲಿ, ನಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾಗದಿರಲಿ — ಇದು ಕಾಮನಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವಾಯಿತು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ವಿವೇಕ ಹೇಳಿರುವನು — ಶರೀರೀ — ಶರೀರದ, ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ, ವಿವೇಕ (2/11ರಿಂದ 30ರವರೆಗೆ) ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕ (2/31ರಿಂದ 53ರವರೆಗೆ).

ಶರೀರಿ-ಶರೀರದ ವಿವೇಕವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲ್ಲಿ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಇರಲಾರರು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾವೆಲ್ಲ ಮೊದಲು ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವೆವು ಹಾಗೂ ಈ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇರಲಾರದು, ನಡುವಿನಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿವೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕ, ಯುವಕ, ಮುದುಕ — ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಹಳೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ ಜೀವಿಯು ಮೊದಲನೇ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎರಡನೇ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದಾದರೋ ಖಂಡಿಸಲಾರದ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕದ ಮಾತೇನಿದೆ? ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕ ತಿಳಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು—ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ದೊರಕಿದ ಯುದ್ಧವು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತೆರೆದಿರುವ ಬಾಗಿಲಾಗಿದೆ. ನೀನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಗಲೀತು. ನೀನು ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿಸಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಾರದು. ನಿನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವಾಗದಿರು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮತೆಯೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ತ್ತಾನೋ ಅವನು ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋದಾಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರಿ ಯಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಸತ್-ವಿಭಾಗದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಯಾರೇ ಯಜಮಾನ ನಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು ನನ್ನದು ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ಯಾರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರವು ಅಳಿದು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೂ ಇರುವ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಂದುಸಲ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀಸ್ಥಿತಿ (ನಿತ್ಯಯೋಗ)ಯ ಅನುಭವ ಆದಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಮೋಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/35). ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರ್ಮಮ- ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮೀಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಪಡೆದರೆ ಅವನಿಗೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ನಿರ್ಮಮ — ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮಮತಾರಹಿತ, ಕಾಮನಾರಹಿತ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವರಹಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಜೀವನು ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣವೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿರುವನು — ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27), ‘ಜೀವಭೂತಾಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5). ಅವನು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತು ಉಳಿಯದು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ (ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇದ್ದರೆ) ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ.

‘ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ’ — ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಿರ್ಮಮ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ, ‘ನನಗೆ ಏನೂಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ — ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಿಷ್ಕಾಮ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ — ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಿರಂಹಕಾರಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೋನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ ॥2॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು

ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ

ಎಂಬ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥2॥

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ದ್ವಿತಿಯೋಧ್ಯಾಯಃ’ದ 3. ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಮೊದಲಾದ 15, ಶ್ಲೋಕಗಳ 957 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಗಳು — 987 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ’ದ 7, ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳ 45, ಶ್ಲೋಕಗಳ 2403 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಕೆಯ 45 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಕ್ಷರಗಳು 2500 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 72 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 5ನೇ 7ನೇ, 8ನೇ 20ನೇ, 22ನೇ ಮತ್ತು 70ನೇ ಈ 6 ಶ್ಲೋಕಗಳು 44 ಅಕ್ಷರಗಳ, 6ನೆಯದು 46 ಅಕ್ಷರಗಳ ಮತ್ತು 29ನೇ ಶ್ಲೋಕವು 45 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ. ಉಳಿದ 64 ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 7 ಉವಾಚಗಳಿವೆ. 2 ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’, 3 ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಮತ್ತು 2 ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 72 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 5ನೇ, 6ನೇ, 7ನೇ, 8ನೇ, 20ನೇ, 22ನೇ, 29ನೇ ಮತ್ತು 70ನೇ ಈ 8 ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಉಪಜಾತಿ’ ಛಂದವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿವೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 52ನೇ ಮತ್ತು 67ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿರುವುದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; 12ನೇ, 26ನೇ ಮತ್ತು 32ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 61ನೇ ಮತ್ತು 63ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’; 36ನೇ ಮತ್ತು 56ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’; ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’, 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸ-ವಿಪುಲಾ’; 35ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಮತ್ತು ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಜಾತಿಪಕ್ಷ-ವಿಪುಲಾ’; ಮತ್ತು 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಹಾಗೂ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆವುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 49 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಕರ್ಮಯೋಗವು

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಅನುಭವದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶವು (2/11ರಿಂದ) ಆರಂಭಿಸಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯು ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ವಷ್ಟ ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರವು, ಅನಿತ್ಯ, ಅಸತ್, ಏಕದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಶರೀರಿಯು-ನಿತ್ಯ, ಸತ್, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶಯುಕ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತನಾಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ವಸ್ತುವಿನ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ‘ವಿವೇಕ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ-ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ‘ನಾನು ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾತು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು, ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾಗಲೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ವಿವೇಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಗೀತೆಯ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಕರಣವು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೊದಲುಗೊಂಡು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳತ್ತದೆ. ವಿವೇಕದ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮಾ, ಆನಾತ್ಮಾ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪುರುಷ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಅವಿದ್ಯಾ, ಈಶ್ವರ, ಜೀವ, ಜಗತ್, ಮಾಯೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸರಳವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ವಿವೇಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು.

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಕೂಡ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಅವಿನಾಶೀ-ವಿನಾಶೀ, ಶರೀರ-ಶರೀರೀಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ವಿವೇಕವೇ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿ ಅಲ್ಲ. ವಿವೇಕವು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಚೆಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರು ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. (13/19) ಹಿಗೆಯೇ ಅದರ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತಹ ವಿವೇಕವೂ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ವಿವೇಕವು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಗವದ್ದತ್ತ ವಿವೇಕವು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಖಾದ್ಯ-ಅಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ವಿವೇಕವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಜಡ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿವೇಕವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿವೇಕದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಇದೇ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕದ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.

ವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿದೆಯೋ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದಮೇಲೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು-ಮನ-ಬುದ್ಧಿಸಹಿತ ಜಗತ್ತಿನ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧವು ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಮಭಾವ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ— ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ’ (2/41)* ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳು ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಈ ರೀತಿ ಏನೂ ಮಾಡದೆಯೇ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಮವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹತ್ವ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಸೆಳೆತ ಇರುವವರೆಗೆ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಮವಾಗಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ದಿಯು ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹತ್ವ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಸೆಳೆತಗಳು ತಾನಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗಲು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಹಾನ್ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (2/44).

* ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧಾವಿಶ್ವಾಸ ಇರಬಾರದು ಎಂದಲ್ಲ; ಆದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯದಾಗಿರಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುತ್ತದೆ.

ಈ ರೀತಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ- ಸಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೆ’ (2/47) ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ (2/48) ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ (2/49) ಇದನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಿಂದ ಸಕಾಮಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ‘ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ’ (2/49) ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ ॥ (2/50) ‘ನೀನು ಸಮ ಬುದ್ಧಿಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆ’ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ- ಎರಡನ್ನೂ ಇಲ್ಲೇ ಜೀವಿತ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮತೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರತೆಯಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಆಗ್ರಹವು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇತ್ತು. ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ— ‘ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ’. ಮತ್ತೆ 45ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಆಹಾ! ನಾವುಗಳು ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ! ಇದು ದುಃಖಕರವಾಗಿದೆ- ‘ಅಹೋ ಬತ ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಂ ವ್ಯವಸಿತಾ ವಯಮ್’. ಮುಂದೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ನಾನು ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಅಲ್ಲ- ‘ಶ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ’ ಮತ್ತು 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ’ (2/3) ಇದರ ವಿರುದ್ಧ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ-‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ’ (2/9).

ತನ್ನ ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ವಕ್ತಾನ ಮಾತುಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಶ್ರೋತೃವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಯಮವಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ (ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ) ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳು ಬೆರೆತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತಂನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಏನು? ಅವನು ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಸಾಧನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ಇದನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ ಮತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಜನಾರ್ದನ ।

ತತ್ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ದಿಂ ಮೋಹಯಸೀವ ಮೇ ।

ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಽಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್ ॥

ಜನಾರ್ದನ- ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಚೇತ್- ಒಂದೊಮ್ಮೆ, ತೇ- ನೀನು, ಕರ್ಮಣಃ- ಕರ್ಮದಿಂದ, ಬುದ್ಧಿಃ- ಬುದ್ಧಿ (ಜ್ಞಾನ)ಯನ್ನು, ಜ್ಯಾಯಸೀ- ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು, ಮತಾ- ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕೇಶವ- ಹೇ ಕೇಶವಾ! ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು, ಘೋರೇ- ಘೋರವಾದ, ಕರ್ಮಣಿ- ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕಿಮ್- ಏಕೆ, ನಿಯೋಜಯಸಿ- ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ? ಮ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣ, ಇವ- (ನೀನು ನಿನ್ನ) ಬೆರೆತಿರುವಂತಹ, ವಾಕ್ಯೇನ- ವಚನಗಳಿಂದ, ಮೇ- ನನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಮ್- ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು , ಮೋಹಯಸಿ, ಇವ - ಮೋಹಿತ ವಾದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ.(ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು) ಯೇನ- ಯಾವುದರಿಂದ, ಅಹಮ್- ನಾನು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಆಪ್ನುಯಾಮ್- ಪಡೆಯುವೆನೋ, ತತ್- ಅದನ್ನು, ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ- ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ, ಏಕಮ್- ಆ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು, ವದ- ಹೇಳು. ॥ 1, 2 ॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಕರ್ಮದಿಂದ ಬುದ್ದಿ (ಜ್ಞಾನ)ಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಹೇ ಕೇಶವಾ! ನನ್ನನ್ನು ಘೋರವಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ? ನೀನು ನಿನ್ನ ಬೆರೆತಿರುವಂತಹ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಿತವಾದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನೋ ಅದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಆ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಳು. ॥ 1, 2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜನಾರ್ದನ’ — ಈ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನಾದರೋ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಈಡೇರಿಸುವಿ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಎಂಬಂತಿದೆ.

‘ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ..ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ’ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಉತ್ತರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವವನಿಂದ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನೇ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುವುದು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೌರ್ಬಲ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೌರ್ಬಲ್ಯವೆಂದು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ-ಹೇಳುವವನ ನಿರ್ದೇಶನವು ಬೇಕಾದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿರಲಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಶೂರತ್ವ-ವೀರತೆಯಾಗಿದೆ. ಉಳಿದೆಲ್ಲವು ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಅಥವಾ ಹೇಡಿತನವೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಈ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಒಳ್ಳೆತನದ ಮುಸುಕನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಗ ಒಳ್ಳೆತನದ ವೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟತನ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕೆಟ್ಟತನವು ಒಳ್ಳೆತನದ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸಾ-ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಒಳ್ಳೆತನದ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕೆಟ್ಟತನ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ನೀನು ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ’ ಪದದಿಂದ ಸಮಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ- ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ನೀನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದೆ — ನಾನು ಸಾಂಖ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದೆ, ಇದನ್ನೇ ನೀನು ಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು, ಈ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ’ ಆದರೆ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಕರ್ಮಬಂಧನ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು. ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವು ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ’ ಇದನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಿದೆ. (2/49) ನಿನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೆ, ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿಸದೆ, ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲೇ ತೋಡಗಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾದ- ದಿನವಿಡೀ ಮನುಷ್ಯರ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಯುದ್ಧದಂತಹ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ಸ್ಥೂರ್ತಿ ಬಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನು ಆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಲ್ಲೇ- ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು; ಅದರಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡುವವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳ ಮುಂದೆ ಹಾಗೂ ರಾಜರುಗಳ ಮುಂದುಗಡೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ‘ನೀನು ಕುರುವಂಶೀಯವರನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅರ್ಜುನನ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರತವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವೃತ್ತಿಯು ಯುದ್ಧದಿಂದ, ಕರ್ಮದಿಂದ ಉಪರತವಾಗಿ ಜ್ಞಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವಂತಹ ಘೋರಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು- ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ಸಮಬುದ್ಧಿ’ (ಸಮತೆ) ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ (ಒಂದರೊಳಗೆ ಒಂದು ಬೆರೆತಿರುವ) ವಚನ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ- ಎರಡನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅರ್ಜುನನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು ಇದ್ದಾಗ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ ವಚನ ಸಿದ್ಧವಾಗ ಬಹುದು, ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿ ಸುತ್ತಿಯೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದಲೂ ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ಜ್ಞಾನ’ ವೆಂದು ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

ಯಾರೇ ಸಾಧಕನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಿದ ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಆಕ್ಷೇಪದಿಂದ, ಶಂಕೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಪಡೆಯುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು-ಇಂತಹ ಭಾವವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೋಹಯಸೀವ ಮೇ’— ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವ ಇಂತಿದೆ- ‘ಒಮ್ಮೆ ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ‘ಕುರು ಕರ್ಮಾಣೆ’ (2/48) ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳುತ್ತಿ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆ ‘ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ’ (2/49) ನಿನ್ನ ಈ ಬೆರೆತಿರುವ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಗೊಂಡಂತಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-‘ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕೋ, ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯ ಬೇಕೋ’ ಇದನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಇವ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳನ್ನು ಸರಿಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳು ಬೆರೆತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಗಳಿಸುವಂತಿದೆ ಎಂದೂ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹವನ್ನು ಯಾರು ದೂರ ಮಾಡುವರು?

‘ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೇಹ ಮಾಪ್ನುಯಾತ್’ — ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದೀತೇ, ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ! ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಿಯಿಸಿ ನೀನು ನನಗೆ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವಂತಹ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು. ನಾನು ಮೊದಲು ಕೂಡ-‘ಯಾವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಆದಿತೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು — ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (2/7) ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜಗತ್ತಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿ ರುವರೆಗೂ ಕರ್ಮಗಳು ಘೋರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಜಗತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವು ದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ಕರ್ಮದ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಘೋರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ’ (ಬೆರೆತಿರುವಂತಹ ವಚನಗಳು) ಪದಗಳ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಯಾನಘ ।

ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್ ॥

ಅನಘ - ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪ ಅರ್ಜುನಾ! ಅಸ್ಮಿನ್- ಈ, ಲೋಕೇ- ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿವಿಧಾ- ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಾಗುವ, ನಿಷ್ಠಾ- ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು, ಮಯಾ- ನನ್ನಿಂದ, ಪುರಾ- ಹಿಂದೆ, ಪ್ರೋಕ್ತಾ- ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. (ಅವುಗಳ) ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮ್- ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ (ನಿಷ್ಠೆ), ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ- ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ (ಮತ್ತು) ಯೋಗಿನಾಮ್- ಯೋಗಿಗಳ (ನಿಷ್ಠೆ) ಕರ್ಮಯೇಗೇನ- ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ (ಇರುತ್ತವೆ). ॥3॥

ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಾಗುವ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆ ಕರ್ಮಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ.॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಮತಾವಾಚಕ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ‘ಜ್ಞಾನ’ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಮತ್ತು ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು (2/39, 49) ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ — ಎರಡರಿಂದ ಪಡೆಯುವಂತಹ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.]

‘ಅನಘ’— ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಕೇಳುವುದೇ ಅವನ ನಿಷ್ಪಾಪತೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ತೀವ್ರ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾಮಯಾ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕೇ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಅಥವಾ ಸಾಧಕನಾಗುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಇದೆ.

‘ನಿಷ್ಠಾ’ — ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಈ ಎರಡು ಯೋಗಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಹೇಳಿದೆನು, ಈಗ ಇದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಕೇಳು ‘ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶ್ರುಣು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು.

‘ಪುರಾ’ — ಪದದ ಅರ್ಥ — ‘ಅನಾದಿಕಾಲ’ವೆಂದೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈಗಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಈಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ) ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಲೋಕೆಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ’ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳಿರುವಂತೆ ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ (15/16) ಕ್ಷರ (ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಗತ್ತು) ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪ) ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ. ಕ್ಷರದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ‘ಕರ್ಮ ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷರದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡರಿಂದಲೂ ‘ಉತ್ತಮಪುರುಷ’ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ — ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ’ (15/17) ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕ್ಷರದಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವೇದದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (15/ 18) ಇಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗುವುದು ‘ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠಾ’ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ)ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷರದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಅಕ್ಷರದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇರುತ್ತದೆ.*

* ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರೆಡರ ವಿಧಾಯಕ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವ ವಿಧಾನ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಭಗವಂತನ ಮತ (ಸಿದ್ಧಾಂತ)ದ್ದೇ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಇವರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ- ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ತಮ್ಮದಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯ ಸಾಧಕರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯ ತನ್ನದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ‘ನಾನು’ ಇದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತು (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಭಗವಂತ ನಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಇವೆರಡರಿಗಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಯಾವುದೋ ತತ್ತ್ವ (ಭಗವಂತ) ಇದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವನಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗ ನಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು (ವಿವೇಕ) ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ‘ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು’ (ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ) ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ‘ತಿಳಿಯುವುದು’ ಸಂದೇಹರಹಿತ (ದೃಢ) ವಾಗುವಂತೆ ‘ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು’ ಕೂಡ ಸಂದೇಹರಹಿತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರದ ಸಂಭವವಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹವಳು ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಇದು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ರೀತಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು ಬರುವಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಗಳು ಸಾಧನ-ಸಾಧ್ಯವಾಗಿವೆ, ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಭಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯು ಸಾಧನ-ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯ ವರ್ಣನೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಗೈದು ಮತ್ತೆ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಮ್’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನ ಯೋಗೇನ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮ್’ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಪೂರ್ಣಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ (3/28) ಮತ್ತು ನನಗೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದೇ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೋಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಶರೀರಿಯ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿರುವನು. ಅದನ್ನು (2/16) ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಸತ್ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್’— ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಇದಿರಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ) ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡು ವುದು, ಹಾಗೂ ಕರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಇರುವುದೇ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47 ಮತ್ತು 48ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಇವರೆಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ‘ಲೌಕಿಕ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಲೋಕೆಸ್ಮಿನ್ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ’ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷರ’ (ಪ್ರಪಂಚ)ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರ’ (ಜೀವಾತ್ಮ)ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ- ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ (15/16) ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಜೀವ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳಾದವು. ಜೀವ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಡದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೇ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಇರದೆ ಕೇವಲ ಅಲೌಕಿಕ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆ (ಭಕ್ತಿ)ಯೇ ಇದ್ದೀತು.

ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ-ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯು ಅಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಅಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಆಗದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಲೌಕಿಕವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯಾರನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಯಾರ ಕೇಡನ್ನೂ ಬಯಸದೆ, ಯಾರಿಗೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನನ್ನದೆನ್ನುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದು ಇಲ್ಲ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಶ್ನುತೇ ।

ನ ಚ ಸಂನ್ಯಸನಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಫತಿ ॥

ಪುರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಅನಾರಂಭಾತ್ - ಆಚರಿಸದೆ, ನೈ ಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್ - ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ ಯನ್ನು, ನ, ಅಶ್ನುತೇ - ಅನುಭವಿಸಲಾರನು ಚ - ಮತ್ತು, ಸನ್ನ್ಯಸನಾತ್ - (ಕರ್ಮಗಳ) ತ್ಯಾಗಮಾತ್ರದಿಂದ, ಸಿದ್ಧಿಮ್, ಏವ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೂಡ, ನ, ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯಲಾರನು. ॥4॥

ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆಯಲಾರನು. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಶ್ನುತೇ — ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡು ವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ದಿಯಾಗುತ್ತದೆ.* ಈ ಸಿದ್ಧಿಯು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಸಿಗಲಾರದು.

* ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ತರಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ (ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ) ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ- ‘ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೆ’ (6/3) ಅವನು ಕರ್ಮವೇ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ನಾನು ‘ಸಿದ್ದಿ-ಅಸಿದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೋ ಅಥವಾ ವಿಚಲಿತನಾಗಿದ್ದೇನೋ’ ಇದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದೀತು?

ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ-ಮಾಡುವ ತೀವ್ರತೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ತೀವ್ರತೆಯು ಅಳಿಯದೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್ ಅಶ್ನುತೇ’ — ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮವಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗದಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ‘ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬೀಜವನ್ನು ಸುಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ಬೇಯಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಂತೆ, ಕಾಮನೆ ಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಜನ್ಮ ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಕಾರಣ ಸಕಲ ಕರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗಿದೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನ (ಸ್ವರೂಪದ) ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿದೆ. ತನಗೆ ಕರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರದು; ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುವವರೆಗೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ ದೊರೆಯ ಲಾರದು.

‘ನ ಚ ಸನ್ನ್ಯಸನಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವದ (ಅಹಂತೆಯ) ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರದೆ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲೂ ಬಹುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೋ ಸೀಮೆಯ ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವೂ ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ (6/3).

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾರ್ಥ-ಸಿದ್ಧಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವಾಗ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇಸರಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೊಂದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇಸರ ಪಟ್ಟು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ ಸಮತೆಯೊಂದಿಗಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿಯೇ? ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣೆ’ (2/48) ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ’ (2/18) ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಆದರೆ! ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿಷದ ಅಂಶಗಳಾದ — ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಾಧಕನು ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ (5/11). ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸತ್—ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆ. ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. (3/28 ಮತ್ತು 5/8,9).

ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತಲೇ ಕರ್ಮ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ (ಪರಿವಾರ)ಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಅನುಭವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ, ಸಾಧಕನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ನಾವು ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮುಂದರಿಯಬಲ್ಲೆವು ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕಟ ವೈರಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವು ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದನ್ನೂ ಆದರಿಸಿದೆ; ಆದರೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಪುರುಷನು ಸಮಯವನ್ನು ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜಸ ಪುರುಷನು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ, ತಾಮಸ ಪುರುಷನು ನಿದ್ರಾ-ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ರಾಜಸ ತಾಮಸರು ತಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ರುಚಿಯಾದರೋ ಏಕಾಂತದ್ದೇ ಇರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರಬೇಕು; ಆದರೆ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಇದಿರಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ರಾಗವಿರಬಾರದು. ರಾಗವಾದರೋ ಜನಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬಾರದು. ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬಹುಬೇಗನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿರಿಸುವುದನ್ನೇ ಏಕಾಂತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದೇ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಏಕಾಂತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾವುದು ತನ್ನದಾಗಿದೆಯೋ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಇದೆಯೋ ಆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದೂ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ನಾವು ಏನಾದರು ಮಾಡಿದಾಗ ದೊರೆಯಬಹುದು ಈ ಭಾವ ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತಹುದು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ ನಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಶಾಂತವಾಗಿಸಲು ಮಾಡಬಾರದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು, ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ನಿರ್ಮಮ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಎಂದೂ ಕೊನೆಯಾಗದು; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾದೀತು, ಅದರ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್ ।

ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ ॥

ಕಶ್ಚಿತ, ಹಿ -ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು, ಜಾತು - ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಕ್ಷಣವ್- ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರ, ಅಪಿ-ಕೂಡ, ಅಕರ್ಮಕೃತ್ - ಕರ್ಮಮಾಡದೆ, ನ, ತಿಷ್ಠತಿ - ಇರಲಾರನು; ಹಿ- ಏಕೆಂದರೆ, ಅವಶಃ - (ಪ್ರಕೃತಿಗೆ) ಪರವಶರಾದ, ಸರ್ವಃ - ಸರ್ವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ, ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ- ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳು, ಕರ್ಮ- ಕರ್ಮ, ಕಾರ್ಯತೇ- ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ॥5॥

ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾದ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್’ — ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ‘ಕ್ಷಣಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತು’ — ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು — ಜ್ಞಾನೀ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನೀ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ಜ್ಞಾನಿಗೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಅನವರತ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಕ್ಷಣಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ — ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನಕ ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಜಾತು’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ, ಮೂರ್ಛೆ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಅವಶಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ— ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಮುಂದೆ ಬಂದಿರುವ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡಲಾರನು.

ಅನೇಕ ಜನರು ಕೇವಲ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಕರ್ಮವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದೆ. ಗೀತೆಯು ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದೆ — ‘ಶರೀರವಾಙ್ಮನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ’ (18/15), ಶಾರೀರಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯರ ಧೋರಣೆಯಂತೆ ಮಕ್ಕಳ ಲಾಲನೆ-ಪಾಲನೆ, ಜೀವನನಿರ್ವಾಹದ-ವ್ಯಾಪಾರ, ನೌಕರಿ, ಅಧ್ಯಾಪನ ಮೊದಲಾದು ವನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಚಿಂತಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೆಲವು ಮನುಷ್ಯರು ವ್ಯಾಪಾರಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇದು ಅವರ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಸಂಬಂಧೀ ನಿದ್ದೆಯೇ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ, ಚಿಂತನೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯೇ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿವೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇರುವತನಕ ಶರೀರ ದಿಂದಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಕರ್ಮ’ವೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ, ಶರೀರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದೂ ಅಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದು ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿರಲಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿರಲಿ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು.

‘ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ’ — ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳು (ಪ್ರಕೃತಿಗೆ) ಪರವಶರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ಪರವಶನಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಗುಣಗಳು ನಿರಂತರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿವೆ (3/27 ಮತ್ತು 13/29). ಆತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಅಕ್ರಿಯ, ಅಸಂಗ, ಅವಿನಾಶೀ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಹಾಗೂ ಅಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯವಾದ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಸುಖ ಬಯಸುವವರೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (14/5); ಇದೇ ಪರವಶತೆಯನ್ನು ‘ಅವಶಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಪರವಶ ನಾದ ಜೀವಿಯಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಭಾವವು ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವೃತ್ತಿಗಳು ಗುಣಗಳಿಂದುಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಗುಣಗಳಿಗೆ ಪರಿವಶನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನೆಂದು ಹೇಳಿ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪರವಶತೆಯೇ ಇದೆ. ಇದೇ ಪರವಶತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪರವಶತೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪರವಶತೆಯನ್ನೇ ಕೆಲವೆಡೆ ಕಾಲದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಸ್ವಭಾವದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಗುಣಗಳ ಪರವಶತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ- ಈ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವರೆಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವತನಕ ಈ ಗುಣ, ಕಾಲ, ಸ್ವಭಾವ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅವಶ (ಪರವಶ)ವೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್— ಈ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿರುವತನಕ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವತನಕ ಇದು ಎಂದೋ ಗುಣಗಳ, ಎಂದೋ ಕಾಲದ, ಎಂದೋ ಭೋಗದ ಮತ್ತು ಎಂದೋ ಸ್ವಭಾವದ ಪರವಶನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಎಂದೂ ಸ್ವವಶ(ಸ್ವತಂತ್ರ)ನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಯು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೂ ಪರವಶನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆದಾಗ, ಇವನ ಈ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವನು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸಕ್ರಿಯ (ಸ್ಥೂಲ) ಮತ್ತು ಅಕ್ರಿಯ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ) ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದು ಸಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಮಾಡದಿರುವುದು (ನಿದ್ರಾದಿ) ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಕ್ರಿಯವಾಗಿರದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಸಕ್ರಿಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಮಲಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಎಚ್ಚರವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಎಬ್ಬಿಸಿದರೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಅರ್ಧನಿದ್ದೆಯಲ್ಲೇ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆಯಲ್ಲ’ ಇದರಿಂದ ನಿದ್ದೆಯ ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿದ್ದೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಮೇಲಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿದ್ದೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಾಧಿ, ಪ್ರಳಯ, ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಮುಂತಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯು ಎಂದೂ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪರವಶತೆಯ ಕಾರಣ ಸ್ವಯಂ ಅಕರ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುತಃ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನ ರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತಿವೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಅದರಿಂದ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮೊದಲಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು, ಶ್ವಾಸಗಳ ಆವಾಗಮನ ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪುಂಜದ ಹೆಸರೇ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿದಿದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಾಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ಸಾಧಕನು- ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ’ ಇಂತಹ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅನುಭವ ಪಡೆದರೆ ಅವನು ಪರವಶತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಈ ಪರವಶತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿರುವನು — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು-‘ನ ಹಿ ದೇಹಭೃತಾ ಶಕ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತುಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಶೇಷತಃ’.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಅಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಶಃ’ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ಸಮಾಧಿ, ಸರ್ಗ-ಮಹಾಸರ್ಗ, ಪ್ರಳಯ-ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು.

ಸುಷುಪ್ತಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ಸಮಾಧಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಮಲಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನಿದ್ದೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಎಬ್ಬಿಸಿದರೆ ‘ನನ್ನನ್ನು ಅರ್ಧನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆಯಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ- ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ‘ಪರಿಣಾಮ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.* ಪರಿಣಾಮದ ಅರ್ಥ-ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಧಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬದಲಾಗುವ ಪ್ರವಾಹ** ತಾತ್ವರ್ಯ — ಸಮಾಧಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ವ್ಯತ್ಥಾನದವರೆಗೆ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಆಗದಿದ್ದರೆ ವ್ಯತ್ಥಾನವೇ ಆಗಲಾರದು. ಸಮಾಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಕೊನೆಗೆ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

* ವ್ಯತ್ಥಾನನಿರೋಧ ಸಂಸ್ಕಾರಯೋರಭಿಭವಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೌ ನಿರೋಧಕ್ಷಣಚಿತ್ತಾನ್ವಯೋ ನಿರೋಧಪರಿಣಾಮಃ ॥ 9॥ ಸರ್ವಾರ್ಥತೈಕಾಗ್ರತಯೋಃ ಕ್ಷಯೋದಯೌ ಚಿತ್ತಸ ಸಮಾಧಿಪರಿಣಾಮಃ ॥11॥ ತತಃ ಪುನಃ ಶಾಂತೋದಿತೌ ತುಲ್ಯಪ್ರತ್ಯಯೌ ಚಿತ್ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾಪರಿಣಾಮಃ ॥ 12॥ (ವಿಭೂತಿಪಾದ).

** ಅಥ ಕೋಽಯಂ ಪರಿಣಾಮಃ? ‘ಅವಸ್ಥಿತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಧರ್ಮನಿವೃತ್ತೌ ಧರ್ಮಾಂತರೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಪರಿಣಾಮಃ’ (ಯೋಗದರ್ಶನ, ವಿಭೂತಿಪಾದ 13ರ ವ್ಯಾಸಭಾಷ್ಯ) ಈ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಗಿದೆ? ಅವಸ್ಥಿತ ದ್ರವ್ಯದ ಪೂರ್ವ ಧರ್ಮದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಬೇರೆ ಧರ್ಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿ (ಅವಸ್ಥಾಂತರ)ಯೇ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ-ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಸಹಜ ಸಮಾಧಿ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಸಹಜಾವಸ್ಥೆಯು ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ ಹಾಗೂ ಉತ್ಥಾನವೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಭಾಗದಲ್ಲೆ ಇವೆ, ಸ್ವರೂಪ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

‘ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ’ — ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಾವು ಪರತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ನಾವು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದೇವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು- ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹಠದಿಂದ ತಡೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಅಕ್ರಿಯನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯ ಆಸ್ತೇ ಮನಸಾ ಸ್ಮರನ್ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಯಃ - ಯಾರು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು), ಸಂಯಮ್ಯ - (ಹಠದಿಂದ) ತಡೆದು, ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಸ್ಮರನ್ - ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ಆಸ್ತೇ- ಇರುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಆ, ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ - ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳನು, ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ - ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೀ ಎಂದು, ಉಚ್ಯತೆ- ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 6॥

ಯಾರು ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು) ಹಠದಿಂದ ತಡೆದು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಆ ಮೂಢ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 6 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ...ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ’- ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ- ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ (ವಾಕ್, ಹಸ್ತ, ಪಾದ, ಉಪಸ್ಥ, ಗುದ) ಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರದೆ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ (ಶ್ರೋತೃ, ತ್ವಚಾ, ನೇತ್ರ, ರಸನೆ, ಘ್ರಾಣ) ಗಳೊಂದಿಗೂ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕರ್ಮವು ಆಗಲಾರದು. ಇದಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಕೈ, ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮೇದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ ಮೊದಲಾದ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ಣ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆ ಯಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದವಾದರೋ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೋಡು ವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯು ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ- ‘ಶರೀರವಾಙ್ ಮನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ’ (18/15) ತಾತ್ವರ್ಯ—ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ.

‘ಸಂಯಮ್ಯ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಒಳ್ಳೆರೀತಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮನ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದ್ದರೂ, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುದೆಂದಲ್ಲ, ಅವನ್ನು ಹಠದಿಂದ ಹೊರಗಿನಿಂದ ತಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ—ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ (ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕರಹಿತ) ಮನುಷ್ಯನು ಹೊರಗಿನಿಂದಲಾದರೋ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕ್ರಿಯಾರಹಿತವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಿಥ್ಯಾ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ‘ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ವಸ್ತುತಃ ಕರ್ಮರಹಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ ನೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಭೋಗರೂಪೀ ಕರ್ಮವಾದರೋ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇದೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಭೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಂತೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದಲೂ, ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದಾ ದರೋ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರದಿಂದ, ಲೋಕ-ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ, ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಬರುವ ತೊಂದರೆಗಳ ಭಯದಿಂದಲೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದು, ನಾನು ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಿಥ್ಯಾ ಅಭಿಮಾನ ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಸೇವನೆಯ ವಿಶೇಷ ಅವಕಾಶಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಹೊರಗಿನ ಭೋಗಗಳಿಂದ ತಾನು ಬದುಕುಳಿಯುವಂತೆ, ಅವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಭೋಗಗಳ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ— ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನನ್ನು ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಆಚರಣೆ ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ, ಅವನ್ನು ಕಾಮನೆ-ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದಲೂ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಭೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊರಗಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳ ಚಿಂತನದ ರಸ (ಸುಖ) ಪಡೆಯುವುದು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಇಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳ ಚಿಂತನೆಯ ರಸ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಕಾರ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಭೋಗಗಳ ನೆನಪುಬಂದಾಗ, ಅದರ ಜ್ಞಾಪಕದಿಂದ ‘ರಸ’ ಪಡೆದರೆ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದು ಹೋದರೂ ಆ ಭೋಗಗಳು ಹೇಗಿದ್ದವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೋಗದ ಚಿಂತನೆ ಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಹೊಸ ಭೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗದ ಚಿಂತನೆಯ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಲೋಕ-ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ, ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಬರುವ ತೊಂದರೆಯ ಭಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ನಷ್ಟ ಮಾಡುವಂತಹ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗವೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. (2/64)

ಸಂಬಂಧ — ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ-ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಅನಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಠಪೂರ್ವಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆದು ತನ್ನನ್ನು ಕ್ರಿಯಾರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಆಚರಣೆ ಮಿಥ್ಯೆಯೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅವುಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಪರಿಚಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಯಸ್ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯಾರಭತೇರ್ಜುನ ।

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಕರ್ಮಯೋಗಮಸಕ್ತಃ ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಃ - ಯಾವ (ಮನುಷ್ಯನು) ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ನಿಯಂತ್ರಣಗೈದು, ಅಸ್ತಕಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ), ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ- ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ, ಕರ್ಮಯೋಗಮ್ - ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ಆರಭತೇ - ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ವಿಶಿಷ್ಯತೆ - ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 7॥

ಆದರೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣಗೈದು ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ (ಸಮಸ್ತಇಂದ್ರಿಯ)ಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಆಚರಿ ಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತು’ — ಇಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ತು’ ಪದಬಂದಿದೆ.

‘ಅರ್ಜುನ’ — ಅರ್ಜುನ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಸ್ವಚ್ಛವೆಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ — ನೀನು ನಿರ್ಮಲ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಅಂತಃಕರದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವಿಷಯಕ ಈ ಸಂದೇಹವು ಏಕೆ? ಅರ್ಥಾತ್- ಈ ಸಂದೇಹವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಲಾರದು.

‘ಯಸ್ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನಸಾ’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಅಂತಃಕರಣ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತ, ಅಹಂಕಾರ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದವು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದದಂತೆ ಹತ್ತೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ವಿವೇಕವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ‘ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸ್ವಯಂಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಸುವುದು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಗ್ರಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸ ಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ ಅವನ್ನು ದೂರಸರಿಸಲು ಬಯಸುವಲ್ಲಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತವೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆ (ತನ್ನತನ)ಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಅವು ವಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ— ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗಂ ತತಃ ಕುರುಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ತಾತ್ವರ್ಯ — ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸಂಯಮ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕ ತಡೆಯುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯಮ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡುವ (ನಿಷಿದ್ಧದಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಅವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಸುವ) ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ನಿಯಮನ ಮಾಡಿದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಸಕ್ತಃ’ — ಆಸಕ್ತಿಯು (1) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (2) ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಎರಡು ಕಡೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳು ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಾಗ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಅವುಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು. ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆಮಾಡದೆ, ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಲಾರದು. ಸಾಧಕನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ‘ನನ್ನದು’ ಅಥವಾ ‘ನನಗಾಗಿ’ ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲುತೊಡಗಿದರೆ ಆಗ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಸಾಧಾರಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯವರೆಗಿನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ (5/11) ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಜಿವಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಹಿಮೆ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಯಾವುದೇ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನಾಗವುದೇ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಕ್ತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗೆ ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾ-ಪದಾರ್ಥದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಯೋಗ (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ)ದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ (5/6 ಮತ್ತು 15/11). ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗು ತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕೇ, ಬೇಡವೇ? ಇದು ನೋಡುವುದು ವಸ್ತುತಃ ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೇ (ದೋಷವಿದ್ದಕಾರಣ) ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ವು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ‘ಯೋಗ’ವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು — ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಘೋರವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಕರ್ಮಯೋಗವ್ ಆರಭತೇ’ — ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದದ ತಾತ್ವರ್ಯ— ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ’ ಪದವನ್ನು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಪದದಿಂದ ಕೈ, ಕಾಲು, ವಾಣಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ನೋಡದೆ, ಕೇಳದೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ಕರ್ಮ ಹೇಗೆ ಆದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರಣಗಳು ಅರ್ಥಾತ್-ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಬಹಿಃಕರಣವನ್ನು ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮವು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಬಂಧ ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಯಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಸಾಧಕರು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತಾರೆ

(1) ಯಾರೊಳಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ತೀವ್ರತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಭಿರುಚಿ ಇದ್ದರೂ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅವನಿಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

(2) ಯಾರೊಳಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಮುಖ್ಯವಿರದಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದ ರಲ್ಲಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡವುದರಲ್ಲಿ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿರುಚಿ ಇದ್ದು, ಇಂತಿಂತಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕರ ಸೇವೆ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಸಮಾಜದ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗಬಲ್ಲುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ಹೊಸ-ಸೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿ ದರೂ ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ! ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲ ವಾಗಿಸಲು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಚೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು (2/7; 3/2 ಮತ್ತು 5/1)

‘ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದ, ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಸಂಗತೆಯು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳವ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದ ಉಪರಾಮ ನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ದೋಷವಿರದೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವವು ದೋಷ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ— ಹೊರಗಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮಗೈದು ಒಳಗಿನಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೀ ಪುರುಷನಿಗಿಂತ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಯವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿ ಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು-‘ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಯೋಗ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಸಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ಎರಡನ್ನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ, ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಉದಾರತೆ ಇದ್ದರೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಇದ್ದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸುಖೀ ಮತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿ ಆದರೆ — ಇವೆಲ್ಲವು ಇದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸುಗಮವಾಗಿ ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಒಂದುವಿಭಾಗ ‘ಕರ್ಮ’ (ಕರ್ತವ್ಯ) ದ, ಮತ್ತೊಂದು ವಿಭಾಗ ಯೋಗದ್ದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ, ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಗೀತೆಯು ತನ್ನ ಶೈಲಿಗನುಸಾರ ಮೊದಲು ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಷಯದ ವಿವೇಚನೆ ಗೈದು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭ, ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ (ನನಗೆ ಘೋರವಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುವೆ?)ಯ ಉತ್ತರ ಕೊಡವಾಗ-ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಅಸಂಭವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ವಂ ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ ।

ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ಚ ತೇ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ ॥

ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ನಿಯತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತಗೊಳಿಸಿದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತಮ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಕುರು - ಮಾಡು; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಜ್ಯಾಯಃ- ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಶರೀರಯಾತ್ರಾ - ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ನ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇತ್- ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ॥8॥

ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತಗೊಳಿಸಿದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧವಾಗದು.॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ವಂ’ — ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತ ಹಾಗೂ ನಿಯತ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ವಿಹಿತ ಕರ್ಮದ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾದ ಆಜ್ಞಾರೂಪಿ ಕರ್ಮ-ವ್ರತ, ಉಪವಾಸ, ಉಪಾಸನಾದಿಗಳು. ಈ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳತನ, ಸುಳ್ಳು, ಹಿಂಸೆ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಲಾಭದಷ್ಟು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ದೋಷವಿಲ್ಲ. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದರಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ನಿಯತ ಕರ್ಮದ ತಾತ್ವರ್ಯ- ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ, ಊಟಮಾಡುವುದು, ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವದು, ಮನೆಕಟ್ಟುವುದು, ದಾರಿ ತಿಳಿಯದವನಿಗೆ ದಾರಿ ಹೇಳುವುದು ಇವೆಲ್ಲ ನಿಯತಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವರ್ಣಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅದು ಬೇಕಾದರೆ ಘೋರವಾಗಿರಲೀ, ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರಲೀ ನಿಯತಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (18/43). ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಕರ್ಮವು ಘೋರವಾಗಿ ಕಂಡರೂ ವಸ್ತುತಃ ಘೋರವಾಗಿರದೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದು ನಿಯತ ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸ್ವಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗಾಗಿ ನಿಯತಕರ್ಮವಾಗಿದೆ’ — ‘ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತು ಮರ್ಹಸಿ’ (2/31) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನಿಯತಕರ್ಮ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧವು ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತಕರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ಅನ್ಯಾಯಯುಕ್ತವಾದ ಕಾರಣ ನಿಯತಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದೆ ಅವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಈ ಯುದ್ಧವು ನಿಯತ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಕರ್ಮವಲ್ಲ.

‘ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ (ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ) ಬಂದಿರುವ ‘ಜ್ಯಾಯಸಿ’ ಪದದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಯಾಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠೆವೆಂದು ಮಾನ್ಯವಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದಿತ್ತು. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ನನಗೆ ಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ವಿಚಾರ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರಕರ್ಮದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಿಚಾರ — ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ನಿಯತ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿಸುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಜ (ನಿಯತ) ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು — ‘ಸಹಜಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಸದೋಷಮಪಿ ನ ತ್ಯಜೇತ್’ (18/48) ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಕಾರಣ ಇದರ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವೂ ಇದ್ದುಕೊಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಿಯತಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಇನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ನಿಯತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ’ ಇದು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಧಾನ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ ಇದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾ ತೇ ಸಂಗೊಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ’(2/47) ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿರುವನು — ಅರ್ಜುನಾ! ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಕಾರಣ- ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವನು ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವನು, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪತನ ವಾಗುವುದು.

ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಬೇಕಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡಲೀ ಮಾಡದಿರಲೀ ಕಾಮನೆ, ವಾಸನಾ, ಫಲಾಸಕ್ತಿ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೊದಲಾದವುಗಳೇ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶ ವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗವು ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ಚ ತೇ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ’ — ‘ಕರ್ಮವೇ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ — ವಿಚ್ಛೇದವಾದೀತು’ ಎಂಬ ಭಾವ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಯುಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಯುಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು-‘ಅರ್ಜುನಾ! ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ವಾದರೋ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು. ಬೇರೆಮಾತೇನು, ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ (ಊಟ-ತಿಂಡಿ)ವೂ ಅಸಂಭವವಾದೀತು.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವಂತೆ, ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೀಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ತನ್ನತನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಇರಿಸುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಜಡ-ತತ್ತ್ವದ ಏಕತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವದ ಏಕತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧನ-ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವ ಆಗ್ರಹವಿದೆ. ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತೇ ಇರದೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದ ಬೇರೆ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಯಶಃ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹುದೇ ತಪ್ಪುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಇಚ್ಚೆಯು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕ ವಾದ, ಮನಸ್ಸು ಬಯಸಿದ ಪಿರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅನುಕೂಲತೆ, ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗಮತೆ ಹುಡುಕುವ, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಡೆಯುವ ಸಾಧಕನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸುಖದ ರಾಗಿ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರೇಮಿಯಲ್ಲ. ಸುಲಭವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ವಿಳಂಬ ಸಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಸುಗಮತೆ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿ ‘ಸಾಧನೆ’ಯಲ್ಲಿ ಇರದೆ ‘ಫಲ’ ದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಸರ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದ್ದಾಗಲಿ ನನಗೆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶ ವಿರುವವನ ದೃಷ್ಟಿ ಸುಗಮತೆಯ ಕಡೆಗೆ, ಶೀಘ್ರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ . ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನಸ್ವೀವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಸೊಂಟಕಟ್ಟಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ— ‘ಮನಸ್ವೀ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥೀ ನ ಗಣಯತಿ ದುಃಖಂ ನ ಚ ಸುಖಮ್’ (ಭರ್ತೃಹರಿ ನೀತಿಶತಕ) ಸಾಧಕನ ಮಾತೇನು ಒಬ್ಬ ಸಾಧಾರಣ ಲೋಭೀ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ದುಃಖದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆವರು ಬಂದಿದೆ, ಹಸಿವೆಯಾಗಿದೆ, ಶೌಚಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೀತದೆ, ಹಣಬರುತ್ತಾ ಇದೆ, ಆಗ ಲೋಭಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಲೋಭೀ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಂತಯೇ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯದ ನಿಷ್ಠೆ ಇರಬೇಕು. ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಜೀವನವೇ ಭಾರವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಯಾವುವು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯ ಆದರ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಮಾತ್ರವಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇದ್ದಾಗ ವಿಳಂಬವು ಅಸಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲೀ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಉತ್ಕಂಠತೆ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿಗುವ ಇಚ್ಛೆ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಆಸಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಅಥವಾ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆದರ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಅಥವಾ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಅಳಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಶೀಘ್ರತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಕಂಠತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಂತರವಾಗಿದೆ. ಶೀಘ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಬೇಗನೆ ಆದರೆ ಬಳಿಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಬಹುದೆಂಬ ಸುಖ-ಸೌಕರ್ಯದ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಫಲದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆದರ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಮಾಡುವುದಾದರೂ ಏನು? ಇದಕ್ಕಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸವಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೇ ಕೆಲಸ (ಸಾಧನೆ) ಮಾಡುವುದಿದೆ; ಬೇಕಾದರೆ ಸುಗಮವಾಗಲೀ, ಕಷ್ಟದಿಂದಾಗಲೀ, ಶೀಘ್ರವಾಗಲೀ, ತಡವಾಗಲೀ ಎಂದು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನು ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಂಬವಾದಾಗ ನಿರಾಶನೂ ಆಗಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸಾಧ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆದರ ಸಾಧನೆಗೆ ಕೊಡಬೇಕು.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—‘ ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ಅನುಕೂಲತೆ ಹಾಗೂ ಸುಖಬುದ್ಧಿ (ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಬಾಧಕವಾದ)ಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರಿಗಿಂತ ಅಥವಾ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸ ಂನ್ಯಾಸಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (5/2) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ಮಾಣಾ ಬದ್ಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’. ಹಾಗಾದರೆ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋಽನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಽಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ ।

ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಮುಕ್ತಸಂಗಃ ಸಮಾಚರ ॥

ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ - ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತಮ್ಯಪಾಲನೆ)ಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಅನ್ಯತ್ರ - ಬೇರೆಯಾದ (ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (ತೊಡಗಿರುವ), ಅಯಮ್ - ಈ, ಲೋಕಃ - ಮನುಷ್ಯಸಮುದಾಯವು,
ಕರ್ಮಬಂಧನಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ (ಅದಕ್ಕಾಗಿ) ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! (ನೀನು)
ಮುಕ್ತಸಂಗಃ- ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ತದರ್ಥಮ್ - ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ, ಸಮಾಚರ - ಮಾಡು. ॥9॥

ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ)ಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ (ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ನೀನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ’ — ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಸರ್ವಕರ್ತವ್ಯದ ಹೆಸರು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಹೋಮ, ತೀರ್ಥಸೇವನ, ವ್ರತ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಿಕ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾಗುವ ವ್ಯಾಪಾರ, ನೌಕರೀ, ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರೂ ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಹಾಗೂ ಅವರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. (4/23) ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವತಃ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗದೆ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಸಮೂಹವನ್ನೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಸಾರ ವಾಗಿರದೆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಉದ್ದೇಶ ಧನಗಳಿಸುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಧನದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂಗಡಿ ಮುಚ್ಚಿದಾಗ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಧನದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳಿವೆ. ಒಂದು ವರ್ಣದ ಯಾವುದೋ ಕರ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮವಾದರೆ ಅದೇ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗೆ (ವಿಹಿತವಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಪರಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ದ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ. ತನ್ನ ಸುಖ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ವಾಗಿವೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ, ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಹಾಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಎಂದು ಸಾಧಕನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ನಿರಂತರ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಇರುವವನೇ ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಕುರಿತು ಸತರ್ಕ, ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರಬೇಕು.

* ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಕಾಮಭಾವ ಇರುತ್ತದೆ, ಸಕಾಮ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವ ಪೂರ್ಣ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.

ಅನ್ಯತ್ರ ಕರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗುಪ್ತ ಭಾವಗಳಿವೆ. (1) ಯಾರಾದರು ಬಂದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಬನ್ನಿ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ! ಮುಂತಾದ ಆದರ ಸೂಚಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಒಳಗಿಂದೊಳಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯ ಆರೋಪಗೈದು, ಬಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪರಿಣಾಮ ಬೀಳಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಹೇಳಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವನೆ ಅಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ವೇ ಆಗಿದೆ, ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮವಲ್ಲ.

(2) ಸತ್ಸಂಗ, ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ವ್ಯಕ್ತಿ - ‘ವಕ್ತಾ’ ಮತ್ತು ಶ್ರೋತೃಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವರ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇದು ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ವೇ ಆಗಿದೆ, ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮವಲ್ಲ.

ತಾತ್ವರ್ಯ - ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದ ಭಾವವಿರಬಾರದು. ಕರ್ಮದ ನಿಷೇಧವಿರದೆ ಸಕಾಮಭಾವದ ನಿಷೇಧವಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ- ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಬದುಕುವ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಕೇವಲ ಸಾಧನ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. ತನ್ನ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ, ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಸಾಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಹಿತವಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಿಂದ ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕವಿರಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಿರಲಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವೇ ಇರಬೇಕು.

ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗಿದೆ; ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮವೂ ಬಂಧನ ಕಾರಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಕೇವಲ ತನ್ನ ಹಿತದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇದ್ದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಜಪ, ತಪಸ್ಸು ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನ ಸಮಾಧಿಯೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಲೋಕ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗಬೇಕು, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮವು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ಇರುವ ಯೋಗವು ತನಗಾಗಿ ಇದೆ. ಇದರ ಹೆಸರೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.

‘ಲೋಕೋಽಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’— ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ (ಯಜ್ಞ) ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ (3/14ರಿಂದ 16)ಯೂ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಸಕಲಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಮಾಡುವ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವರ ಮೂಲಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ, ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ತಾನಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬಂಧನವು ಭಾವದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಡುವ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಮುಕ್ತಸಂಗಃ ಸಮಾಚರ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತಸಂಗಃ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ವರ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾಗೂ ಒಳ್ಳೆಯರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದಿದ್ದರೆ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ತೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ನಿರಂತರ ಆಗುತ್ತಿದ್ದು, ಅಸಾಧನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದ ಕಾರಣ ನಿಯತ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ‘ತಾಮಸತ್ಯಾಗ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. (18/7) ಅದರ ಫಲ ಮಾಢತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೂಢಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ — ‘ಅಜ್ಞಾನಂ ತಮಸಃ ಫಲಮ್’ (14/16). ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದುಃಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ರಾಜಸತ್ಯಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (18/8) ಅದರ ಫಲ ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ — ‘ರಜಸಸ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮ್’ (14/16) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಹೇಳದೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಮಮತೆ, ಫಲಾಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ವಾಸನಾ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ, ಚೆನ್ನಾಗಿ, ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ‘ಸಾತ್ಪಿಕ ತ್ಯಾಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (18/9) ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೂ ನಾನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತೇನೆ (3/22,23).

ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಶಿಥಿಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ. (1) ಮನುಷ್ಯನು ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯೇ ಇರಿಸಬಾರದೆಂದರೆ, ‘ಕರ್ಮಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾನೆ. (2) ಕರ್ಮವು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಇದರ ಫಲ ವಿಪರೀತವಾದೀತು ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ‘ನಾನು ಕರ್ಮವಾದರೋ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಫಲವು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಸಿಗುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮವೇಕೆ ಮಾಡಲಿ? ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಸರ್ವಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಬರಲಾರದು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥಕಾಣುತ್ತದೋ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ತುಂಬಾ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕರ್ಮ ಅವನಿಗೆ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ, ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಅಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರೆಂದರೆ ಯಾರು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ತನ್ನ ಶರೀರವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿವೆ, ಆದರೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥೂಲಶರೀರ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ) ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಅಹಮ್ ಕೂಡ ಸ್ವಯಂಗಿಂತ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ*. ಕಾರಣ — ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಜಿವಾತ್ಮಾ) ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜಡಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದು’ ತನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಆಗಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಆಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ! ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಈ ಶರೀರಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥ ಗಳನ್ನು ಚೇತನವು ಎಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಮತ್ತು ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ‘ತನಗಾಗಿ’ ಮಾಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯು ಸುಗಮವಾಗಿ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

* ಪ್ರಪಂಚವು ‘ಪರ’ (ಬೇರೆ) ಇರುವಂತೇ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೂ ‘ಪರ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಇವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇವುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರವನ್ನು ಸದಾ ನಿದ್ರಾಳು, ಆಲಸೀ, ಪ್ರಮಾದೀ, ಭೋಗಿ, ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆ ಆಗಿಸದೆ ಇರಿಸುವುದು ‘ಶರೀರ’ದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಇರುವುದು ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳ’ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಅಹಿತಬಗೆಯುವುದರಲ್ಲಿ, ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯರ್ಥಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಇರುವುದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡದಿರುವು, ಬೇರೆಯವನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಏನು ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸದೆ ಇರುವಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿ ಇಡದಿರುವುದೇ ಇವುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.

ಶರೀರದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು (ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಆದಿ) ಬದಲಾದರೂ ‘ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಸತ್ತೆಯ ಅನುಭವ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗಿ ರುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗದಿರುವ ಸತ್ತೆ (ತಾನಿರುವ)ಯ ಏಕತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದೆ ಇದೆ. ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಏಕತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ನಾವು ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ, ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೇ ಇದೆ, ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ದ ಜೊತೆಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ನಾವು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆವು. ಇದರಿಂದ ನಾವು ನಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ, ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಸ್ವತಃ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದವನಿಗೆ ‘ಮಾಡುವ’ ವಿಧಾನ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಮಾಡುವು ದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ- ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’.

ವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಸ್ವರೂಪದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಶರೀರಾದಿಗಳ ಸಹಾಯತೆ ಇಲ್ಲದೆ ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡ ಲಾರೆವು, ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಸತ್ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೊರತೆ ಬರದೆ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾದಾಗ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ) ಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇದ್ದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗದೆ ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್— ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ (3/13) ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’ ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ— ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ಬಲ)ಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ, ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿದ್ದಾಗ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ- ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾವು ಬಯಸುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚವು ನಮಗೆ ಕೊಡಲಾರದು. ನಾವು ಸುಖಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಅಮರತೆ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ನಿಶ್ಚಿಂತತೆ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ನಿರ್ಭಯತೆ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಸ್ವಾಧೀನತೆ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಿಗದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದ ಸಿಗಬಹುದು. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಕ್ಕೆ ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸಲು ಇನ್ನೂ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಪುರೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।

ಅನೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮೇಷ ವೋಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ದೇವಾನ್ಭಾವಯತಾನೇನ ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯಂತು ವಃ ।

ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ ॥

ಪ್ರಜಾಪತಿಃ - ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪುರಾ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ , ಸಹಯಜ್ಞಾಃ - ಕರ್ತಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನಸಹಿತ, ಪ್ರಜಾಃ - ಪ್ರಜೆ (ಮನುಷ್ಯಾದಿ)ಯನ್ನು, ಸೃಷ್ಟ್ವಾ - ರಚಿಸಿ (ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ), ಉವಾಚ- ಹೇಳಿದನು (ನೀವೆಲ್ಲ), ಅನೇನ - ಈ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲರನ್ನು ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಿರಿ (ಮತ್ತು), ಏಷಃ - ಈ (ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞ) ವಃ - ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ, ಇಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್, ಅಸ್ತು - ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಲೀ ಅನೇನ - ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ನಿವೆಲ್ಲ ದೇವಾನ್- ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಾವಯತ - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ (ಮತ್ತು), ತೇ, ದೇವಾಃ - ಆ ದೇವತೆಗಳು (ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ) ವಃ - ನಿಮಗೆಲ್ಲ, ಭಾವಯಂತು - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲಿ. (ಈಪ್ರಕಾರ) ಪರಸ್ಪರಮ್ - ಪರಸ್ವರ, ಭಾವಯಂತಃ - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ (ನೀವೆಲ್ಲರು) ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಶ್ರೇಯಃ, ಅವಾಪ್ಸೃಥ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ. ॥ 10, 11॥

ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನ ಸಹಿತ ಪ್ರಜೆ (ಮನುಷ್ಯಾದಿ)ಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು- ನಿವೆಲ್ಲ ಈ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿರಿ ಮತ್ತು ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞವು ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಲೀ. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ನಿವೆಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ ಮತ್ತು ಆ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ ನಿಮಗೆಲ್ಲ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಸ್ಪರ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ನೀವೆಲ್ಲರು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ. ॥10, 11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾಪುರೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ’- ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಜೆ(ಸೃಷ್ಟಿ)ಯನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು ಮತ್ತು ಅದರ ಒಡೆಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಪ್ರಜೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ-ಯಾವುದನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದು, ಸದಾಕಾಲ ಅದರ ಹಿತದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸೃಷ್ಟಿ ಅರ್ಥಾತ್- ಸರ್ಗದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಯೋಗ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ಸಹಿತ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.* ಅನುಕೂಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪ ಯೋಗ ಪಡಿಸುವ ವಿವೇಕವನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.

* ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ ರಚಯಿತಾ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (4/13;17/23)

ಸತ್-ಅಸತ್ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪರೋಪಕಾರ (ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ)ವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ವಿಶೇಷ ವಿವೇಕ-ಶಕ್ತಿ ದೊರಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಂದಲೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗಬಲ್ಲವು.

ದೇವತೆ, ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿಯೂ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಲನೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಾಃ’ ಪದವು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾತನಃ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅನೇಕ ಕಾಲದಿಂದ ಪ್ರಾಯಶಃ ಲುಪ್ತವಾದಂತಾಗಿತ್ತು, ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಪುನಃ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಪುರಾ’ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ನಾನೇ ಅಲ್ಲದೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಕೂಡ ಸರ್ಗದ ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ — ಸಹಿತ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟಿದ್ದೆವು. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಕರ್ಮಯೋಗ (ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ)ದ ಪರಂಪರೆಯು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಇದೆನೋ ಹೊಸ ವಿಚಾರವಲ್ಲ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ರಿಂದ 30ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ, ತಪೋಯಜ್ಞ, ಯೋಗಯಜ್ಞ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಹವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಿದೆ, ಆದರೂ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಾಚಕವೂ ಆಗಿದೆ. ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಸ್ವಭಾವ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಮುಂತಾದವು ಗಳನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಯಜ್ಞದ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ‘ಯಜ್ಞ’ವೇ ಆಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ)ಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ.

‘ಅನೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮೇಷ ವೋಽಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್’* ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಿವೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ- ಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿರಿ, ಉನ್ನತವಾಗಿಸಿರಿ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಉಪಯೋಗಿ ಸಾಮಗ್ರೀ ದೊರೆಯುತ್ತಾ ಇರುವುದು, ಅದರ ಕೊರತೆ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

* ‘ಇಷ್ಟ’ ಶಬ್ದವು ‘ಯಜ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕೃದಂತದ ‘ಕ್ತ’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವು ‘ಕಮು’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ‘ಅಣ್’ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಪದಾರ್ಥ (ಸಾಮಗ್ರಿ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿದ್ದ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವ ರುಚಿಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಉನ್ನತಿ ಆಗಬಹುದು.

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ವಿಚಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿವೇಚನೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷ್ಟಕಾಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಸಕಾಮಭಾವದ ಸೂಚಕವಾದ ‘ಇಚ್ಛಿತ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ —‘ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದಿದೆ.**

** ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ಯಜ್ಞವಲ್ಲದ ಅನ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಯೂ-ತನಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡವ ಪಾಪೀಜನರು ಪಾಪವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಿಂದಿನ-ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವದ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಮಾತುಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯದ ಈ (ಹತ್ತನೇ ಹನ್ನೊಂದನೇ, ಹನ್ನೆರಡನೇ) ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಕಾಮಭಾವದ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಮಾತು ಬರುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷ್ಟಕಾಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಇಚ್ಛಿತ ಪದಾರ್ಥ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ (ಪ್ರಕರಣ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ) ದೋಷ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಚ್ಛಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪಡೆಯಲು ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮವು ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಇಷ್ಟಕಾಮ’ ಪದದ ಅಥ್-ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಅಥವಾ ಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಸದಾಕಾಲ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಶರೀರನಿರ್ವಾಹದ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ಕೊರತೆ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಈ ಉಪಯೋಗೀ ವಸ್ತುಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿ ಯಾರುಯಾರಿಗೆ ಏನೇನು ದೊರಕಿದೆಯೋ, ಅದೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಸಾಮಗ್ರೀ ಎಂದೂ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದೂ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವುದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಅಥವಾ ವಿಧಾನ ಯಾವುದೇ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸಮಾಜವು ಸ್ವಚ್ಛಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಅನುಮತಿನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಅಥವಾ ವಿಧಾನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಎರಡೂ ಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ತಂದೆಯು ಮಗನ ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ವಿಧಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮಗನಿಂದ ತಂದೆಯು ಸೇವೆ ಪಡೆಯಲೇ ಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಧಾನ ಎಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪುತ್ರ, ಪತ್ನೀ, ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿಗಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಕೊಡುವ ಭಾವವನ್ನೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವೇ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ಪಡೆಯುವ ಭಾವ ಇರಿಸು ವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕ ಇದಿರಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತೊಂದರೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿರುವವನಿಗೆ ಯಾರೂ ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಅನುಭವ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಏನನ್ನು ಬಯಸದೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಉನ್ನತಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸು) ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

‘ದೇವಾನ್ ಭಾವಯತಾನೇನ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವ’ ಶಬ್ದವು ಉಪಲಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಮನುಷ್ಯರು, ದೇವತೆ, ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಉದ್ದೇಶವು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಪಾಲನೆಮಾಡಲು ಆದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. (18/45) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಉಪದೇಶದ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೊರಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

‘ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯಂತು ವಃ’— ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಹೂ, ಹಣ್ಣುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ಗೊಬ್ಬರ ನೀರು ಉಣಿಸಿದರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಜನ-ಪೂಜನದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಕೆಲಸಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನ್ಯಾಯಪ್ರದವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳ ಯಜನ- ಪೂಜನ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಪಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಬರುವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವಿಪ್ಲವ ಅರ್ಥಾತ್—ಅತಿವೃಷ್ಟಿ-ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಮುಂತಾದವು ಆಗುತ್ತವೆ.

‘ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ’ — ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬೇರೆಯವರು ನಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾವು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಬೇರೆಯವರು ನಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡಲೀ ಮಾಡದಿರಲೀ ನಾವಾದರೋ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಏನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಮಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವರೋ, ದುಃಖಕೊಡುವವರೋ ಈ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರದ ಮಾತಲ್ಲ. ನಾವು ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖನೀಡಬೇಕು. ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದ ರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅರಿವು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸಮಯ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಆಗಲೇ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದೀತು.

ನಮ್ಮ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾದ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ, ಅಣ್ಣ-ಅತ್ತಿಗೆ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರ ಸೇವೆ ನಾವು ಮಾಡಬೇಕು. ತಾನು ಸುಖಪಡೆಯಲು ಈ ಸಂಬಂಧಗಳಿರು ವುದಲ್ಲ, ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಎಂತಹ ಸಂಬಂಧ ನಮಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಮರ್ಯಾದೆಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವರಿಂದ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವುದು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುವುದು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಅವರ ಋಣಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ ಹಾಗೂ ಋಣ ತಿರೀಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಆ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಸೇವೆಗೈದು ನಾವು ನಮ್ಮ ಋಣವನ್ನು ತಿರೀಸುವುದು ನಮ್ಮ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿನ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದರೆ ಯಾರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿದೆಯೋ ಆ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಸೇವೆಯು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕು.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮ್ಮದಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರ ಉನ್ನತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ-ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಾಗಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಪುತ್ರನ ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಅಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವೇ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಬೇರೆ ಯವರ ಕರ್ತವ್ಯ ನೋಡುವುದಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತನಾಗು ತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯ ನೋಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅಧಿಕಾರವು ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಧೀನವಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೋಡದೇ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು, ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವುದು ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಪತನವಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ, ಕಂಡು ಬರುವ ಅಶಾಂತಿ, ಕಲಹ, ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಮೂಲ ಕಾರಣ-ಜನರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ—ಒಬ್ಬರು—ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದು ನಿಮ್ಮಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ’— ಇಲ್ಲಿ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಧೋರಣಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಿಗಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾದರು ಸಂದೇಹವಿದ್ದರೆ ಅವರು ಸ್ವತಃ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿನೋಡಬಲ್ಲರು. ಅಡವಿಟ್ಟವನಿಗೆ ಆ ಅಡವಿನ ವಸ್ತು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅಡವಿಟ್ಟವನ ಜೊತೆಗೆ ಹಾಗೂ ಆ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚ್ಚೇದ ಆಗುತ್ತಲೇ ಚಿನ್ಮಯತೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವನ ಕರ್ಮದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ-ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡದವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನಗಾಗಿ ಎನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ದಿದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ (3/37). ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುವವನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಹಿಂಸೆ (ಪತನ) ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಅಭಾವವಿರುವ ವರಿಗೂ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ದುಃಖ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಅಭಾವದ ದುಃಖವಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವತಃ ಸುಖ ಬೋಗಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಥದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವನು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಂಬುದು ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ದೇವಯೋನಿಯು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಂಟಾದುದಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಫಲ ಕೊಡುವುದು, ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಡುವುದು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಚನೆ ಮಾಡಿದೆ. ಅವರು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಿಗಾದರು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರಾದರು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಮಹಾಪಾಪೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ತನ್ನ ಉದ್ದಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಡೆ-ತಡೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ (ಪುಣ್ಯಯೋನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ) ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಡ್ಡಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾದೀತು? ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸು ವುದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ನಾರಕೀಯ ಜೀವ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸಕಾಮಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸ ಲೆಂದೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿರಿಸದೆ ತನ್ನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಡ್ಯೂಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧನವು ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ- ‘ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ’- ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಹೊಸ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ, ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ, ಫಲೇಚ್ಛೇಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದೀತು. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪುಣ್ಯ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ—ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದವರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು.

ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೂ (ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ) ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ — ‘ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ನ ಮಮ’ ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರಿಯು ಪತಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀಯ ಅಂಗಗಳು ಪುರುಷನಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪುರುಷನ ಅಂಗಗಳು ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ತಾಯಿಯ ಹಾಲು ಮಗುವಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಮಗುವಿನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ತಾಯಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತವೆ, ಮಗುವಿಗಲ್ಲ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಗಾಗಿ, ಶ್ರೋತೃವು ವಕ್ತಾನಿಗಾಗಿ, ವಕ್ತಾ ಶ್ರೋತೃವಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಸ್ವತಃ ಸುಖಪಡೆಯದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ಭೋಗಕ್ಕಿರದೆ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ.

ದೇವತೆಗಳೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾರದರಂತಹ ಋಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮುಖ್ಯ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಅಧಿಕಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯದು ಮಾಡದೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನೇ ಮಾಡಿದರೆ ‘ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ’ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗ ಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ದನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಬೇರೆಯವರು ನಮಗೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಮಾಡಲಾರರು. ಅವನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇರಲಾರದು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುವನು, ದುಃಖಿಸುವನು. ಅವನು ನಮಗೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ನಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವವರು, ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸಹಾನುಭೂತಿ ತೋರುವವರು ಅನೇಕರು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಾರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನೇ ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಬೇರೆಯವರ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ’ ಇದು ಮನುಷ್ಯತ್ವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ದುಃಖ ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಇಷ್ಟಾನ್ಭೋಗಾನ್ಹಿ ವೋ ದೇವಾ ದಾಸ್ಯಂತೇ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ ।

ತೈರ್ದತ್ತಾನಪ್ರದಾಯೈಭೋ ಯೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ ॥

ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ - ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪುಷ್ಟರಾದ, ದೇವಾಃ - ದೇವತೆಗಳು, ಹಿ - ಕೂಡ, ವಃ - ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ (ಕೇಳದೆಯೇ) ಇಷ್ಟಾನ್, ಭೋಗಾನ್ - ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರೀಯನ್ನು ದಾಸ್ಯಂತೇ - ಕೊಡತ್ತಾ ಇರುವರು. (ಈ ಪ್ರಕಾರ) ತೈಃ - ಆ ದೇವತೆಗಳು, ದತ್ತಾನ್ - ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು, ಏಭ್ಯಃ - ಬೇರೆಯವರ, ಅಪ್ರದಾಯ- ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು (ತಾನೇ ಅದನ್ನು) ಭುಂಕ್ತೇ - ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸ್ತೇನಃ, ಏವ - ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.॥12॥

ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪುಷ್ಟರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳದೆಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ಅದನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಷ್ಟಾನ್ಭೋಗಾನ್ಹಿ ವೋ ದೇವಾ ದಾಸ್ಯಂತೇ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ’ — ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಇಷ್ಟಭೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಇಚ್ಛಿತ ಪದಾರ್ಥ ಎಂದು ಆಗಲಾರದು. ಕಾರಣ-ಹಿಂದಿನ (ಹನ್ನೆರಡನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ (ಹನ್ನೆರಡನೆ) ಶ್ಲೋಕ ಬಂದಿದೆ. ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಚೆ ಇರುವಾಗ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷ್ಟ’ ಶಬ್ದ ‘ಯಜ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುವುದರಿಂದ ಹಾಗು ‘ಭೋಗ’* ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ-ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದಾಗು ವುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ಆ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮಗೆ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವರು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

* ‘ಭುಜ್ ಪಾಲನಾಭ್ಯವಹಾರಯೋಃ’ (ಸಿದ್ಧಾಂತ ಕೌಮುದೀ 1548) ‘ಭುಜ್’ ಧಾತುವಿನ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ಷಣ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಲನೆ’ ಅಥವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ ದೇವಾಃ’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ- ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಟ್ಟೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಬೇಕು.

‘ತೈರ್ದತ್ತಾನ ಪ್ರದಾಯೈಭ್ಯೋ ಯೋ ಭಂಕ್ತೇ’ — ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ‘ತೇ ದೇವಾಃ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಇದಿರು ಮನುಷ್ಯರಿದ್ದರು, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಭ್ಯಃ’ ಪದ (ಇದಮ್ ಶಬ್ದದಿಂದಾದ)ದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾಮಿಪ್ಯದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಮೀಪವೇ ಆಗಿದೆ. (7/26) ಇದರಿಂದ ಈಗ ಇಲ್ಲಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಚನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಂಕ್ತೇ’** ಪದದ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಕೇವಲ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲ; ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಸಮಸ್ತ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ (ಭೋಜನ, ವಸ್ತು, ಧನ, ಮನೆ ಆದಿ)ಯನ್ನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

** ಇಲ್ಲಿ ಅನವನಾರ್ಥಕ ‘ಭುಜ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಭುಂಕ್ತೇ ಪದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನವನದ ಅರ್ಥ-ಭಕ್ಷಣ ಅರ್ಥಾತ್ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ತುರುವುದು.

ಈ ಶರೀರವು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಂದ ದೊರೆತಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆ ಅವರಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ. ವಿದ್ಯೆ ಹಿರಿಯ ರಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಪಿತೃಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯದ ಉಪಾಯ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ ಲತಾದಿ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. (ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಮುಂತಾದವು ನಾವು ಪರೋಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದೇವೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಉಪಕಾರ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ) ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಾಮಗ್ರೀ — ಬಲ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದಲೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ದಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ದೊರಕಿವೆ. ಇವು ಎಂದೂ ನಮ್ಮವುಗಳಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮ್ಮದಾಗಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮವು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು-ಯಾರಿಂದ ನಮಗೆ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆಯೋ ಇವುಗಳನ್ನು ಅವರದೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ.

ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುವೆವು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರ ಮನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣ ‘ಸೇವೆಯಾಗಿರದೆ ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ’ ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ, ಸಮಯದ, ಅರಿವಿನ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು (ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಾಮಗ್ರೀ) ಬಯಸುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲೆ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚಿನದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ, ಅವನಿಂದ ಅಷ್ಟೇ ಆಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳು ಅವನಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹೇಗೆ ಆಶಿಸಬಲ್ಲರು? ಇದು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

‘ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಃ ಸ್ತೇನಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಏಕವಚನ ಕೊಡುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದೇ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವಂತಹ ಸಾಮಗ್ರಿ (ಅನ್ನ ವಸ್ತ್ರಾದಿ)ಯ ಭಾಗವನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡದೆಯೇ ಒಬ್ಬನೇ ಸ್ವತಃ ಪಡೆಯುವವನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅವರ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಡದೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಬದಲಿಗೆ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣ ಎಂದೂ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗಿರಲಾರದು.

ಈ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಷ್ಟಿಯ ಅಂಶವೇ ವ್ಯಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ(ಶರೀರ)ಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಸಮಷ್ಟಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಥವಾ ವಿಷಮತೆಯಾಗಿದೆ.* ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ದಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ) ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗು ತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ — ನಾನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೋ, ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆನೆ, ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿದೆ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೂ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ವಿಷಮತೆಗೆ ಜನ್ಮ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಾಧಕನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ಏನೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ದೊರಕಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಲ್ಲ.

* ಆತ್ಮಾಪಿ ಚಾಯಂ ನ ಮಮ ಸರ್ವಾ ವಾ ಪೃಥಿವೀ ಮಮ ॥ (ಮಹಾ ಅಶ್ವಮೇಧಿಕ-32/11) ಈ ಶರೀರವು ನನ್ನದಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯೇ ನನ್ನದಾಗಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯ-ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು (ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ) ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ (3/10).

ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರು, ತಾಯಂದಿರು ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ವಶರಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಅವರಿಂದಾಗುವ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಲಾಭವಾಗದೆ, ಹಾನಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಗಳ, ಗೊಂದಲ, ಈರ್ಷೆ ಉಂಟಾಗಿ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಬಯಸುವುದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮವು ತುಚ್ಛ ಮತ್ತು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯಾರೂ ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಬಯಸುವವನಿಗೆ ಯಾರೂ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ರಾಗೀ ಮತ್ತು ಭೋಗೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಅರಿವು, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ವಸ್ತು, ಸುಖ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಬಯಸದೆಯೇ ದೊರೆಯ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗವೇ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ.

‘ನನಗೆ ಸುಖ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು’? ಕೇವಲ ಇದೇ ಬಯಕೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತ ಮತ್ತು ಪತಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅಣ್ಣ-ತಂಗಿ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ ಮುಂತಾಗಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಒಬ್ಬರು—ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಾಯಶಃ ಸೇವೆಮಾಡುವವರಿಂದ — ‘ನಾನು ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನಾನು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ವ್ಯರ್ಥ ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದೇ ತಪ್ಪು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಸೇವೆಮಾಡುವವನು ಸೇವ್ಯನ ವಸ್ತುವನ್ನೇ ಸೇವ್ಯನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿಯ ಹಾಲು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಮಗುವಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುವಂತೆ ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ತನಗಾಗಿರದೆ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೊರೆತ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಮಮತೆ ಇಟ್ಟರೂ ದೊರೆತ ಸಾಮಗ್ರಿ ಯಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಉಳಿಯದು, ಕೇವಲ ಮಮತಾರೂಪೀ ಬಂಧನವೇ ಇದ್ದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು — ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸ್ವತಃ ಅವುಗಳ ಉಪಭೋಗ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ದೇವತಾ, ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳು, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ-ಲತಾದಿ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಪರೋಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸದಾಕಾಲ ಇವುಗಳಿಂದ ಸಹಯೋಗ ಪಡೆದ ಕಾರಣ ಇವುಗಳ ಋಣಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞ (ಋಷಿಯಜ್ಞ, ದೇವಯಜ್ಞ, ಭೂತಯಜ್ಞ, ಪಿತೃಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಯಜ್ಞ) ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮದಿಂದ ತೃಪ್ತ ಮಾಡಬಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯನೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿದೆ. ತನಗೆ ದೊರೆತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸದುಪಯೋಗ ಗೈದು ಮನುಷ್ಯನೇ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

ದೇವತೆ ಮುಂತಾದವರಾದರೋ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೆ ಅಲ್ಲದೆ ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾದೀತು. ಅದರಿಂದ ಅತಿವೃಷ್ಟಿ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಭೂಕಂಪ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಪ್ರಕೋಪಗಳು ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ (3/23,24ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾದಾವು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಯ ಯಾವುದಾದ ರೊಂದು ಚಕ್ರವು ಮುರಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಗಾಡಿಯೇ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಗತಿಶೀಲ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತನಾದರೆ ಅದರ ವಿಪರೀತ ಪ್ರಭಾವ ಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಯಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ವಾಗಿ ಶರೀರದ ಒಂದೇ ಪೀಡಿತ (ರೋಗೀ) ಅಂಗವು ಸರಿಯಾದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರೀರದ ಹಿತವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುವಂತೇ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹಿತ ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ರಿಬ್ಬರಿಗೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಮೇರೆಯೊಳಗೇ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನೇ ತನ್ನ ಮುರ್ಖತೆಯಿಂದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯವರಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯಮೇಲೆ ತನ್ನದೇ ಅಧಿಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಅದನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಗೈದು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಹೊಸ ಬಂಧನ ಉಂಟುಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸ್ವತಃ ಸಿಕ್ಕಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ದುಃಖ ಪಡುವ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏನೆಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರೀ ದೊರಕಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದ ಅವನು ತ್ರಿಲೋಕದ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್— ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಅವನು ಭಗವಂತನ, ದೇವತೆಗಳ, ಋಷಿಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ಮನುಷ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯೆಲ್ಲವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು?

ಉತ್ತರ — ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರದಿಂದ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೆ ಇರುತ್ತದೆ, ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಶರೀರದ ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರೇ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು?’ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಪಡಬಲ್ಲರು.

ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯು ಇರುವ ತನಕ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಚೆ ಹಾಗೂ ಮರಣದ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗೆಚ್ಛೆಯು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತಾನು ಬದುಕಿರುವ ಪರಿವೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗಾಗ ಬಹುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಜಗತ್ತಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ವಿರ್ವಾಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ವತಃ ಜಗತ್ತೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪರೋಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಜೀವನ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ವೃಕ್ಷ-ಲತಾದಿ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರುವಾಗ, ಶರೀರ ಸಹಿತ ದೊರೆತ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಯಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ನಡೆಯದೇ ಇರುವುದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು?

ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಭಗವಂತನ ಅಸೀಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹದ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ದೊರಕಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಉದಾಹರಣೆ ಎಲ್ಲರ ಇದಿರಿಗಿದೆ. ತಾಯಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತವೇ ಇರುವಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಹಿಯಾದ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಠಿಕ ಹಾಲು ಸ್ವತಃ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದಿರಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಿರಲೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಅವನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇರದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ, ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ, ವಿಚಾರ ಇರಲೇಬಾರದು. ಭಗವಂತನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾಪೀ ಹಾಗೂ ಅತಿ ನಾಸ್ತಿಕ ಪುರುಷನ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿ ಬರಲ್ಲದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಉಂಟಾಗು ವುದೇ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ —‘ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ— ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪುಷ್ಟರಾದ, ಪುಜಿತರಾದ ಸಂವರ್ಧಿತರಾದವರು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಮೇಲಿನ ಮತ್ತು ಕೇಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪುಷ್ಟಿಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲೆಂದೇ ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನು ಮಧ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೈದು, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ತನ್ನ ವಚನಗಳ ಏಕವಾಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವ ಫಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ ।

ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಂ ಪಾಪಾ ಯೇ ಪಚಂತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ॥

ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ - ಯಜ್ಞಶೇಷ (ಯೋಗ)ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ, ಸಂತಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ- ಸಮಸ್ತಪಾಪಗಳಿಂದ, ಮುಚ್ಯಂತೇ - ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ತು - ಆದರೆ, ಆತ್ಮಕಾರಣಾತ್ - ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿಯೇ, ಯೇ, ಪಚಂತಿ- ಯಾರು ಬೇಯಿಸುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್—ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಆ, ಪಾಪಾಃ - ಪಾಪೀ ಜನರು, ಅಘಮ್- ಪಾಪವನ್ನೇ, ಭುಂಜತೇ - ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ಯಜ್ಞಶೇಷ (ಯೋಗ)ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿಯೇ ಯಾರು ಬೇಯಿಸುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಆ ಪಾಪೀ ಜನರು ಪಾಪವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸಂತಃ’ — ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪಾಲಿಸಿದ ಮೇಲೆ (ಯಜ್ಞಶೇಷರೂಪದಲ್ಲಿ) ಯೋಗ ಅಥವಾ ಸಮತೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ’ ಇದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಿ ದಾಗಲೇ ಆ ಕರ್ಮವು ‘ಯಜ್ಞ’ವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧಿಯ ಬಳಿಕ ಸ್ವತಃ ಉಳಿಯುವಂತಹ ‘ಯೋಗ’ವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ವೇ ಯಜ್ಞಶೇಷ ವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತ’ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜಃ’ (4/31).

‘ಮುಚ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ’ ಪದವು ಬಹುವಚನಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅರ್ಥ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಎಂದಿದೆ. ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಈ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿರು ವನು. ಇದರ ವಿಶೇಷ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಯಜ್ಞಶೇಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬಂಧನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸಮಸ್ತ (ಸಂಚಿತ, ಪ್ರಾರಬ್ದ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಮಾಣ) ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.* (4/23) ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ. (4/31)

* ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮವುವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರವಿರುವತನಕ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮ ವಿಲೀನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಫಲಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಕ್ರಿಯಮಾಣಕರ್ಮ ವಿಲೀನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಜ್ಞಾರ್ಥವಲ್ಲದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಂಧನಕಾರಕವೆಂದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನ ವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕ (3/9, 4/23)ಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಜ್ಞ ಶೇಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಸಮಸ್ತ ಬಂಧನರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಬಂಧನ ಕಾರಕವೇ ಆಗಿವೆ, ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳೂ (ಫಲ ಜನಕವಿದ್ದರಿಂದ) ಬಂಧನಕಾರಕವೇ ಆಗಿವೆ. ಯಜ್ಞಶೇಷ (ಸಮತೆ)ದ ಅನುಭವಪಡೆದಾಗ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಎರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ’ (2/50)

ಬಂಧನದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಕಾರಣವೇನು? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡೋಣ ‘ಹೀಗೆ ಆಗಬೇಕು, ಹೀಗಾಗಬಾರದು’ ಈ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. (3/37) ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಮನೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯು ಅಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಸತ್ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅಭಾವವು ಇಲ್ಲವೆ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ’ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಶರೀರಾದಿ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಭಾವದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅಭಾವದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟ ವಾಗುವ ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ಸಾಧಕನು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ಇಂತಹ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಭಾವದ ಪೂರ್ತಿ ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು. ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಭಾವದ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದೂ ತಪ್ಪೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತನ್ನದು ಅಥವಾ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ತತ್ಕಾಲವೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಶೇಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿಸಿರುವಾಗಲೇ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಯೇ ಪಚಂತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್’- ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವ ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್- ಸ್ವಾರ್ಥ, ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಿಂಚಿತ್ ಭಾವವೂ ಕೂಡ ‘ಆತ್ಮಕಾರಣಾತ್’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಚನ್ತಿ’ ಪದವು ಉಪಲಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅರ್ಥ-ಕೇವಲ ‘ಬೇಯಿಸುವು’ದು ಎಂದಿರದೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆಯುವು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಳೊಂದಿಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಬಯಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸಲಿ (ಕಾರ್ಯಮಾಡಲೀ) ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸಲೀ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ತನಗಾಗಿಯೇ ಬೇಯಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದರೂ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಬೇಯಿಸುತ್ತಿರು ವನು. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ನಮಗೆ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ತನ್ನ ಸುಖ-ಭೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ತನಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಅಂಶವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮಹಾಪಾಪವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇದಕ್ಕೆ ಆಗತ್ಯವಿರುವ ಅನ್ನ, ನೀರು, ವಸ್ತು ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಆಲಸೀ, ಪ್ರಮಾದೀ, ಭೋಗಿಯಾಗಿಸದೆ ಇರುವುದು ಶರೀರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವನಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ‘ತನಗಾಗಿ’ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದಾಗಲೇ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾಮ, ಮಹಾಮಾರಿ, ಮೃತ್ಯುವೇ ಮುಂತಾದ ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ಏನನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಬಯಸದೆ ಇರುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಫಲ (ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು ಗಳ)ದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದು ತನಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸುವುದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಶ್ರಿತಃ ಕರ್ಮಫಲಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿರಲು ಹೇಳಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಥಾ ಅನಾಶ್ರಿತ ನಾದಾಗಲೇ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಅವನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

‘ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಂ ಪಾಪಾಃ’- ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ತನಗಾಗಿ’ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಸಭ್ಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸಿರುವನು. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳ ಹಾಗೂ ನರಕಗಳ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಿದರೂ ಮುಗಿಯದೆ ಸಂಚಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಷ್ಟು ಪಾಪವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರೆ ಅದು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಫಲ ಕೊಡುವಂತಹ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಹೊಲವಾಗಿದೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಇನ್ನು ನಾನು ಪಾಪ (ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ)ವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವಾದಾಗಲೇ ಪಾಪಗಳಾಗುವುದು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತವೆ ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.

* ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವೇ ಎಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳ ಆದಿ ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಇದೇ ಅಂತಿಮ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಆದಿ ಜನ್ಮವೂ ಇದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ವಿದ್ಯೆ, ಬಲ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವು ದೊರಕಿ-ಅಗಲುವಂತಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳು ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವಂತೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ವೇಶ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದವರಾಗಿರಲಿ, ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗೈದು ಸುಲಭವಾಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

‘ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಇವೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಆಚರಿಸಿದರೆ ಯಾರೂ ಬದ್ಧರಾಗಿರಲಾರರು, ಎಲ್ಲರೂ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಾದಾರು. ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ತನ್ನದೇನು ಖರ್ಚಾಯಿತು? ಉಚಿತವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದೀತು. ಇದಲ್ಲದೆ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುಷ್ಟನ್ನೇ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇದೆ, ಅದರಿಂದ ಅಧಿಕವಾದುದರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲಾರನು. ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಉಂಟಾದೀತು.

ನಿಜವಾಗಿ ಶರೀರದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನದ್ದೇ ಕೆಲಸವಾಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರವು ನಮಗಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಏನಾದರು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಏನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರು ಮಾಡುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ದೊರಕಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ನಾವು ನಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು. ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಿಂದ ಆಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆದೀತು. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೊಗಲಾರವು, ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯತ್ವ ವಾಗಿರದೆ ರಾಕ್ಷಸತ್ವವೇ, ಅಸುರತ್ವವೇ ಇದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನೇ ನಿಜವಾದ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು ಪಾಪವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸದಾಕಾಲ ದುಃಖಿಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗು ತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸದಾಕಾಲ ಸುಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ— ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾ ಮೃತಭುಜೋ ಯಾಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್’ (4/31).

ಸಂಬಂಧ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಅನ್ನಾದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ ।

ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ ।

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥

ಭೂತಾನಿ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅನ್ನಾತ್ - ಅನ್ನದಿಂದ, ಭವಂತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅನ್ನಸಂಭವಃ - ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ, ಪರ್ಜನ್ಯಾತ್ - ಮಳೆಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಪರ್ಜನ್ಯಃ - ಮಳೆಯು, ಯಜ್ಞಾತ್ - ಯಜ್ಞದಿಂದ, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೆ, ಯಜ್ಞಃ- ಯಜ್ಞವು, ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಮ್- ವೇದದಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು (ನೀನು), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ (ಮತ್ತು), ಬ್ರಹ್ಮ - ವೇದವನ್ನು, ಅಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ - ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತೆಂದು (ತಿಳಿ), ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ಆ), ಸರ್ವಗತಮ್ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಪರಮಾತ್ಮನು, ಯಜ್ಞೇ- ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯವೂ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 14, 15॥

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅನ್ನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಮಳೆಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಮಳೆಯು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಯಜ್ಞವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮವು ವೇದದಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿ ಮತ್ತು ವೇದವನ್ನು ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 14, 15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನ್ನಾದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ’ — ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬದುಕಲು ತಿನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ‘ಅನ್ನ’* ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ‘ಅದ ಭಕ್ಷಣೆ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ‘ಕ್ತ’ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಅದೋನನ್ನೇ’ (ಅಷ್ಟಾ-3/2/68) ಸೂತ್ರದ ನಿಪಾತನದಿಂದ ‘ಅನ್ನ’ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ‘ಅದೋಜಗ್ಧಿರ್ಲ್ಯಪ್ತಿ ಕಿತಿೆ-’(ಅಷ್ಟಾ 2/4/36) ದಿಂದ ‘ಜಗ್ಧ’ ಶಬ್ದವಾದೀತು.

ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯ ಯಾವ ಖಾದ್ಯವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಅದರ ಶರೀರದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಭರಣ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ನ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಹುಳುವು ಮಣ್ಣನ್ನೇ ತಿಂದು ಬದುಕುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಣ್ಣೇ ಅನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಜರಾಯುಜ (ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು ಆದಿ) ಉದ್ಭಿಜ್ಜ (ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳು) ಅಂಡಜ (ಪಕ್ಷಿ, ಹಾವು, ಇರುವೆ ಮುಂತಾದವು) ಸ್ವೇದಜ (ಹೇನು ಇತ್ಯಾದಿ) ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸಿರುತ್ತವೆ.**

** ‘‘ಅನ್ನಾದ್ಧ್ಯೇವ ಖಲ್ವಿಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ಅನ್ನೇನ ಜಾತಾನಿ ಜೀವಂತಿ’’ (ತೈತ್ತರಿಯೋಪನಿಷದ್- 3/2)

‘ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ’ — ಸಮಸ್ತ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ನೀರಿನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಲ್ಲು, ಧಾನ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಾದರೋ ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೂ ನೀರೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅನ್ನ ಜಲ, ವಸ್ತ್ರ, ಮನೆ ಮುಂತಾದ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಸ್ಥೂಲ ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ನೀರಿನ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಆಧಾರ ಮಳೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯಃ’ — ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಹುತಿಕೊಡುವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಈ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಆಹುತಿ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅನ್ನ, ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ದಾನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವಿನ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಭೋಗದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಹೋಮ, ದಾನ, ತಪ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ.

ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ — ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ— ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಇವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ‘ದ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿ ಭೋಗ- ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ‘ದ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ದಮನ ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರು ‘ದ’ ಇದರ ಅರ್ಥ-ದಾನ ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆ (ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವ)ಯ ಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ‘ದ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ‘ದಯೆ’ ಇರಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ, ಅಸುರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉಪದೇಶದ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಗರ್ಜಿಸುವ ದ, ದ, ದ ಇದು ಇಂದೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶ (ದಮನ ಮಾಡಿರಿ, ದಾನ ಮಾಡಿರಿ, ದಯೆ ಇಡಿರಿ)ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ನೆನಪು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ-ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯ, ಎರಡನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಮೊದನಿಂದ ಮೂರನೇ ಮಂತ್ರದವರೆಗೆ)

ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಳೆ ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಮಾತಿಗಿಂತ-ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೀಳುತ್ತದೆ— ‘ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ’ — (3/21). ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೂ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿಯಾರು, ಮಳೆ ಸುರಿಸಿಯಾರು. (3/11) ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಹೀಗಿದೆ- ನಾಲ್ಕು ಜನ ರೈತ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಆಷಾಢ ಬಂದರೂ ಮಳೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ಹೊಲ ಊಳುವ ಸಮಯವಾಯಿತು, ಮಳೆ ಆಗದಿದ್ದರೇನಾಯಿತು? ನಾವು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡಿಬಿಡೋಣ ಎಂದು ಅವರು ಯೋಚಿಸಿ ಹೊಲವನ್ನು ಊಳಲು ಪ್ರಾರಭಿಸಿದರು. ರೈತರು ಊಳುವುದನ್ನು ನವಿಲುಗಳು ನೋಡಿ, ಇದೇನು! ಮಳೆಯಾದರೋ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇವರು ಏಕೆ ಊಳುತ್ತಿರುವರು? ರೈತರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಅದಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಾಗ, ನಾವು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಏಕೆ ಹಿಂದುಳಿಯ ಬೇಕು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ನವಿಲುಗಳೂ ಕೇಕೇಹಾಕತೊಡಗಿದವು. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೇಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೇಘಗಳು- ಇಂದು ನಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳದೆಯೇ ನವಿಲುಗಳು ಏಕೆ ಕೇಕೆ ಹಾಕುತ್ತಿರುವರು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ-ಅವಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ಮಾತು ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಆಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಏಕೆ ಹಿಂದುಳಿಯಬೇಕು? ಎಂದು ಮೋಡಗಳು ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದವು. ಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರನು ಯೋಚಿಸಿದ- ಇದೇನು! ಆಗ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು-ಇವರೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಏಕೆ ಹಿಂದುಳಿಯಲೀ, ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಮಳೆ ಸುರಿಸಲು ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯಿತ್ತನು.

‘ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ’ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ‘ಯಜ್ಞ’ ವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗೆ ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ಸ್ತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುವುದು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ.* ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವವನು ಕೇವಲ ಜನರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವೈದ್ಯಕ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ತನ್ನ ಅಧ್ಯಯನ ವನ್ನು, ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು (ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ) ‘ಯಜ್ಞ’ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಇವುಗಳ ಕಟ್ಟಳೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ‘ಯಜ್ಞ’ ರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಯಾವುದೇ ಯಜ್ಞವಿರಲೀ, ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

* ವೈವಾಹಿಕೋ ವಿಧಿಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ವೈದಿಕಃಸ್ಮೃತಃ ಪತಿ ಸೇವಾ ಗುರೌವಾಸೋ ಗೃಹಾರ್ಥೋಗ್ನಿ ಪರಿಕ್ರಿಯಾ ॥ (ಮನುಸ್ಮೃತಿ 2/67) ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ವೈವಾಹಿಕ ವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆಯೇ ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರ (ಉಪನಯನ)ವಾಗಿದೆ. ಪತಿಯ ಸೇವೆಯೇ ಗುರುಕುಲವಾಸ (ವೇದಾಧ್ಯಯನ), ಗೃಹಕಾರ್ಯವೇ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ (ಯಜ್ಞ) ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶಂಖಪಾಷಾಣ ಮೊದಲಾದ ತೀವ್ರ ವಿಷಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ವೈದ್ಯರುಗಳು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಔಷಧರೂಪದಿಂದ ಕೊಡುವಾಗ ಆ ವಿಷವೂ ಅಮೃತದಂತಾಗಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಪಕ್ಷಪಾತ, ವಿಷಮತೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ ಇವೆಲ್ಲವು ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿರುವ ಈ ವಿಷಯುಕ್ತ ಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಮೃತಮಯವಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ರೋಗ ವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಅಮೃತಮಯ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ‘ಯಜ್ಞ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ’ — ವೇದಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ (4/32) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯ ಜ್ಞಾನವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವೇದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣವೇ ಕರ್ಮಗಳು ವೇದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ವೇದ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವವೇದಗಳ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಮೃತಿ, ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸ (ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ) ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಆಚಾರ್ಯರ ಅನುಭವ ವಚನಾದಿಗಳನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವೇದಾನುಕೂಲ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.

‘ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಹ್ಮ’ ಪದವು ವೇದದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ವೇದಗಳು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ (17/23); ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಎಲ್ಲರ ಮೂಲವಾದನು.

ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವೇದಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ವೇದಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ‘ಯಜ್ಞ’ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅನ್ನದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿನ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ‘ಯಜ್ಞ’ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ* ಈ ರೀತಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರವು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ.

* ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹೊರತು ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಯಜ್ಞ (ಪರೋಪಕಾರ)ವು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವು ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರವು. ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯರಿಗೇ ಇದೆ.

‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಅಕ್ಷರ (ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಗತ (ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ) ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ವೇದಗಳಲ್ಲ.

ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ‘ಯಜ್ಞ’ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ವಿದ್ಯಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು — ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಮಾನವಃ’ (18/46)

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಕೇವಲ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠತನೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಏನು ಅವನು ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ನಾಗಿಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ — ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ವಿದ್ಯಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಏಕದೇಶೀಯನಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಯಜ್ಞವು ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ನೆಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೀರು ಇದ್ದರೂ ಅದು ಬಾವಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ನೀರಿನ ಕೊಳವೆಯಲ್ಲಿ ನೀರೇ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ಛಿದ್ರ, ಅಥವಾ ನಲ್ಲಿ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಗಬಲ್ಲದು. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವಗತನಾಗಿದ್ದರೂ ಯಜ್ಞದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಜಡತೆ (ಶರೀರಾದಿ)ಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಅಡ್ಡಿಯೂ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ದಿಂದ ದೂರವುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯಲು ಅರ್ಥಾತ್- ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮನುಷ್ಯನಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು, ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ನಾನುವರ್ತಯತೀಹ ಯಃ ।

ಅಘಾಯುರಿಂದ್ರಿಯಾರಾಮೋ ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇಪಾರ್ಥಾ!, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್- (ಪರಂಪರೆಯಿಂದ) ಪ್ರಚಲಿತ, ಚಕ್ರಮ್ - ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದ, ನ, ಅನುವರ್ತಯತಿ - ಅನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಆ, ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ, ಅಘಾಯುಃ - ಅಘಾಯು (ಪಾಪಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವ) ಮನುಷ್ಯನು, ಮೋಘಮ್ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥನಾಗಿಯೇ, ಜೀವತಿ - ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ॥ 16॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಚಲಿತವಾದ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ, ಅಘಾಯು (ಪಾಪಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವ) ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ॥ 16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಾರ್ಥ’- ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿ ಸಿದ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಭೋಧಿಸಿ — ಆಜೀವನ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ಪೃಥಾ(ಕುಂತೀ)ಳ ಪುತ್ರನು ನೀನು ಆಗಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅವಹೇಳನೆ ಆಗಬಾರದು. ಯುದ್ಧವು ಘೋರಕರ್ಮವೆಂದು ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ನಿನಗಾಗಿ ಅದು ಘೋರಕರ್ಮವಾಗಿರದೆ ‘ಯಜ್ಞ’ (ಕರ್ತವ್ಯ) ವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೇ ಸೃಷ್ಟಿ-ಚಕ್ರಕ್ಕನು ಸಾರ ವರ್ತಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವುದು ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ವರ್ತಿಸದಿರುವುದು.

‘ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ನಾನು ವರ್ತಯತೀಹ ಯಃ’ — ರಥದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಭಾಗವು ಮುರಿದು ಬಿದ್ದರೂ ರಥದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ರಥಿ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಗೆ ಆಘಾತವಾಗುವಂತೆ, 14, 15ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಷ್ಟಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯ ನ್ನೊಡ್ಡುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಎರಡು (ವಿಜಾತೀಯ) ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ. ಶರೀರದ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಂಗಗಳ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಇರುವಂತೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

‘ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ’ — ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಪಶುವಿಗಿಂತಲೂ ಕೀಳಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಶುವು ಹೊಸ ಪಾಪ ಮಾಡದೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳದ್ದೇ ಫಲವನ್ನನುಭವಿಸಿ ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮ’ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಘಾಯುಃ’ — ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಂತೆ ನಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಆಯುಸ್ಸು, ಜೀವನ ಕೇವಲ ಪಾಪಮಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಬುದ್ದಿಯಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂಸಾರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಸ್ವಾರ್ಥೀ, ಅಭಿಮಾನೀ ಮತ್ತು ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನವು ಪಾಪಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಗೋಸ್ವಾಮೀ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—

ಪರ ದ್ರೋಹೀ ಪರದಾರರತ ಪರಧನ ಪರ ಅಪಬಾದ

ತೇ ನರ ಪಾಂವರ ಪಾಪಮಯ ದೇಹ ಧರೇ ಮನುಜಾದ॥

(ರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸ 7/39)

ಪಾಪಿಗಳು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಬಗೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀ, ಪರಧನ, ಪರರ ನಿಂದೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪಾಮರ ಮತ್ತು ಪಾಪಮಯ ಮನುಷ್ಯರು ನರ-ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ’ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಭ್ಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡದಿದ್ದರೂ ಕನಿಷ್ಟ ದುಃಖ ಕೊಡದೇ ಇರಲಿ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸದ ಸಮಯ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಅಲ್ಲಿಯ ಕಿರಾತ, ಬೇಡರೇ ಮೊದಲಾದ ಗಿರಿಜನರು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ- ನಿಮ್ಮ ಬಟ್ಟೆ-ಬರೆ, ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಕದಿಯಲಿಲ್ಲ ಇದೇ ನಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. -ಯಹ ಹಮಾರಿ ಅತಿ ಬಡಿ ಸೆವಕಾಈ ಲೇಹಿ ನ ಬಾಸನ ಬಸನ ಚೊರಾಈ ॥ (ಮಾನಸ 2/251/2) ಹೀಗೆಯೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಅವನ ಸೇವೆ ಆಗಿದೆ.

ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಂತೆ ನಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ‘ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ’ (3/12) ಅವನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ‘ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಮ್’ (3/13) ಅವರು ಪಾಪವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುವರು — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಘಾಯುರಿಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ’ — ‘ಅವನು ಪಾಪಾಯು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ವರ್ಣನೆಯ ತಾತ್ವರ್ಯ— ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೊಳಿಸಲು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ ।

ಆತ್ಮನ್ಯೇ ವ ಚ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯಃ - ಯಾವ, ಮಾನವಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಆತ್ಮರತಿಃ, ಏವ - ತನ್ನಲ್ಲೇ ತಾನು ರಮಿಸುವನೋ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ - ತನ್ನಲ್ಲೇ, ತಾನು ತೃಪ್ತನೋ, ಚ - ಹಾಗೂ ಆತ್ಮನಿ, ಏವ - ತನ್ನಲ್ಲೇ, ತಾನು, ಸಂತುಷ್ಟಃ, ಸ್ಯಾತ್- ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವನೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನಿಗಾಗಿ, ಕಾರ್ಯಮ್ - ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವು, ನ, ವಿದ್ಯತೆ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಲ್ಲೇ-ತಾನು ರಮಿಸುವನೋ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲೇ ತಾನು ತೃಪ್ತನೋ ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲೇ-ತಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ..ಚ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ’— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿಂತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾಪುರುಷನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನಕ ಅವನು ತನ್ನ ‘ರತಿ’ (ಪ್ರೀತಿ) ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಿಂದ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಪರಿವಾರ ಮುಂತಾದವರಿಂದ; ‘ತೃಪ್ತಿ’ ಭೋಜನ (ಅನ್ನ-ಜಲ)ದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಂತುಷ್ಟಿ ಧನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ಜಡ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿದ್ದು, ಚೇತನ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ‘ಸ್ವಯಂ’ಗೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಲೇಶಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರೀತಿಯು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ವಿವಾಹವಾದಾಗ ಗಂಡ-ಹೆಂಡರಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಒಂದೆರಡು ಮಕ್ಕಳಾದಾಗ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಮುದುಕ ಗಂಡನಿಗೆ ‘ಮುದಿಗೂಬೆ ಸುತ್ತುಹೋದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಊಟ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೊರೆತ ‘ತೃಪ್ತಿ’ಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಧನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ‘ಸಂತುಷ್ಟಿ’ಯು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಧನದ ಲಾಲಸೆ ಸದಾಕಾಲ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೊರತೆ ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳು ಎಂದೂ ಸ್ಥಾಯೀಯಾಗಿರಲಾರವು.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಕೇವಲ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹೊರತು, ನಿಜವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇರುವುದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅರತಿ, ಅತೃಪ್ತಿ, ಅಸಂತುಷ್ಟಿ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ— ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16) ಅಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಅವನು ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ಹಾಗೂ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಾಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮಿಸಿದ ವಸ್ತುವು (ಧನಾದಿ) ದೊರೆತಾಗ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಾಮನೆ ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ (ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು) ಅವನ ಅವಸ್ಥೆ ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯ ಸುಖ ಅವನಿಗಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಸುಖವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಸುಖವನ್ನೇ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಸುಖವಾಗುವುದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ, ಆ ವಸ್ತು ಇರುವಾಗ ಸದಾಕಾಲ ಸುಖ ಇರಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ದುಃಖವು ಎಂದಿಗೂ ಆಗಬಾರದು, ಮತ್ತೆ ವಸ್ತುಗಳ ಬಯಕೆಯೂ ಉಂಟಾಗಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ, ದೊರಕದಿ ರುವ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಸಂಸಾರದೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರ ಕಾರಣ ಅವನು ಪುನಃ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾದಾಗ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವದ ಹಾಗೂ ಕಾಮ್ಯವಸ್ತುವು ದೊರಕಿದಾಗ ತನಗೆ ಪರಾಧೀತನೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಸದಾಕಾಲ ದುಃಖಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನು ಆ ಸುಖದ ಮೂಲ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣ ಕಾಮನೆ ಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯದಿರುವಾಗ ದುಃಖವೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನೂ ಸಾಧಕನಂತೆ ಯಥಾರ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾದ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯ ಅನುಭವವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ತು ಕಾಮಿನಾಮ್’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 11/20/7). ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆದಕಾರಣ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಅವರ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳು ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಇರದೆ, ಸ್ವರೂಪತಃ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದು ತನ್ನಲ್ಲಿ-ತಾನೇ (ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (2/55).

ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಇವುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿರದಿದ್ದರೂ ಸಂಸಾರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಸಾರದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಮೂರೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವ (ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ)ದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ (ಹದಿನೆಂಟನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ‘ಏವ’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ- ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. (6/22)

‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನದ ಉದ್ದೇಶವು ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ)ಯ ಮೂಲಕ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ, ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯವುದು ಅಥವಾ ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಸಫಲತೆಯಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವೂ ಅಭಾವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಹಾಗೂ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ‘ತನಗಾಗಿ’ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ‘ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ -ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಾಗಿ; ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಪರಿವಾರಕ್ಕಾಗಿ; ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ, ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ, ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ, ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ -ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.

ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕರ್ಮ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವದಿಂದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಮಾಡುವುದು ಏನಿದೆ?

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ರತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಉಂಟಾದಾಗ, ಕೃತ-ಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ; ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ವಿಧಿ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಮೀರಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಶಾಸನ ಇರದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿ ಆದರ್ಶವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ- ‘ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕಣ್ಣಿನ ರೆಪ್ಪೆಗಳು ಮುಚ್ಚುವುದು — ತೆರೆಯುವುದು, ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು, ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುವಂತೆ, ಆ ಮಹಾಪುರಷನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಆದರ್ಶ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ (ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ) ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗಾಜಲದಿಂದಲೇ ಗಂಗೆಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡವಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಚಿನ್ಮಯ ಸ್ವರೂಪವೇ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ ಎರಡೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಷೇಧವೇ ಆಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಉಳಿಯುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೆ’.

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ ।

ನ ಚಾಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿದರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ॥

ತಸ್ಯ - ಆ (ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ), ಇಹ - ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಕೃತೇನ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಕಶ್ಚನ - ಯಾವುದೇ, ಅರ್ಥಃ ನ,- ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು, ಅಕೃತೇನ ಏವ ನ,- ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದಲೂ (ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ (ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ), ಅಸ್ಯ - ಇವನಿಗೆ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಕೊಂಚವೂ, ಅರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ- ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ, ನ- ಇರುವುದಿಲ್ಲ ॥18॥

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದಲೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ (ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ) ಇವನಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥಃ’ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಯಾವುದಾದರೂ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಇರುವವರೆಗೆ, ಅವನಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಇಚ್ಛೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯ — ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ — ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕಾಮನಾ — ನಿವೃತ್ತಿ ಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತನಗಾಗಿ (ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ) ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿವೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಿಂದ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ದೊರಕಿದ ಕರ್ಮ-ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧವೂ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೇ ಇದೆ, ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ, ತನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ವ್ಯಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಸಮಷ್ಟಿಯು ಎಂದೂ ಇರಲಾರದು. ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಸಮಷ್ಟಿಯ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದೇ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳ ಉಪಯೋಗವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತಿರುವುದೇ ಅವನ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಜನರಿಗಾಗಿ ಆದರ್ಶರೂಪೀ ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುವವನಿಂದ ಆದರ್ಶಕರ್ಮಗಳು ಆಗಲಾರವು—ಇದು ಸಿದ್ದಾಂತವಾಗಿದೆ.

‘ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ’ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಾದಿಗಳಲ್ಲೇ ಅಭಿರುಚಿವಿರುವವನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಯೋಜನ- ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಸುಖಾದಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ತಾಮಸ ಸುಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ (18/39) ಆದರೆ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೀರಿರುವ ಈ ಮಹಾಪುರುಷನು, ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು? ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಆಲಸ್ಯ, ಸುಖಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಪರತರಾಗಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾವ ಚಿಂತನವು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿರುವಂತಹ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಈ ಮಾತು ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ, ಲಾಭಪ್ರದವೂ ಆಗಿದೆ, ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುವುದು)ಗಿಂತ ನಿವೃತ್ತಿ (ಮಾಡದಿರುವುದು) ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಇದು ತತ್ತ್ವವಲ್ಲ.

ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುವುದು) ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುದಿರುವುದು) ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಇವೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ-'ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕರಣಂ (ಭಾವೇಲ್ಯುಟ್) ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಃ’ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗದೆ ವ್ಯತ್ಥಾನವು ಸಂಭವಿಸದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಇವುಗಳಂತೆ ಮಲಗುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಿಲ್ಲುವುದು, ಮೌನವಾಗಿರುವುದು, ಮೂರ್ಛೆಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥನಾಗುವುದೂ ಕೂಡ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ.* ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ.

* ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿರಂತರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರದು (ಗೀತಾ 3/5;18/11) ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವವರೆಗೆ ಸಮಾಧಿಯೂ ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ ಈ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಇರದೆ ‘ಸಹಜ ಸಮಾಧಿ’ ಅಥವಾ ‘ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ’ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅವಸ್ಥಾ ಭೇದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಜಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-

ಉತ್ತಮಾ ಸಹಜಾವಸ್ಥಾ ಮಧ್ಯಮಾ ಧ್ಯಾನಧಾರಣಾ । ಕನಿಷ್ಠಾ ಶಾಸ್ತ್ರಚಿಂತಾ ಚ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಽಧಮಾಽಧಮಾ ॥

ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದಾಗಲೇ (ಶರೀರದಿಂದಾಗಿ) ‘ಮಾಡುವುದು’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಡದಿರುವುದು’ ಈ ಎರಡು ವಿಭಾಗ (ದ್ವಂದ್ವ)ವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಡದಿರುವುದು’ ಎರಡರ ಜಾತಿ ಒಂದೇಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಮಾಡದಿರುವುದೂ’ ಕೂಡ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಮಾಡುವುದೇ’ ಆಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ‘ಗಚ್ಛತಿ’ (ಹೋಗುತ್ತಾನೆ) ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ತಿಷ್ಠತಿ’ (ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ) ಇದೂ ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಗೆ ‘ಗಚ್ಛತಿ’ಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ‘ತಿಷ್ಠತಿ’ಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಕಂಡಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಯಾವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ಹೋಗುವ’ ಕ್ರಿಯೆಯಿತ್ತೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ‘ನಿಲ್ಲುವ’ ಕ್ರಿಯೆ ಇದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ‘ಮಾಡುವುದು’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಡದಿರುವುದು’ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಪ್ರವೃತ್ತಿ) ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥೂಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾಣದಿರುವ ಕ್ರಿಯೆ (ನಿವೃತ್ತಿ)ಯೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಭೌತಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ, ಪಾರಲೌಕಿಕ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿಲ್ಲದಿರುವ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಜಡತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಚೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅತೀತ ಸಹಜ-ನಿವೃತ್ತ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜಡತೆ —(ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ)ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ತತ್ತ್ವ ವಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೆ ಇದೆ.

‘ನ ಚಾಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿದರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ’— ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳು ಸ್ವತಃ ಶರೀರದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರವು (ಪ್ರಪಂಚದ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದು) ಸ್ವತಃ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರು ತ್ತದೆ. ಅವನ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ತೊಳೆದಾಗ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಅಥವಾ ಅಭಿಮಾನದ ಭಾವ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವಾದಾಗ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಅಥವಾ ಅಭಿಮಾನದ ಭಾವ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗಾಗಿ — ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ — ‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಮೂರು ಮಾತು ಹೇಳಿರುವನು (1) ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. (2) ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದ ರಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ (3) ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತುಗಳೊಡನೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ—ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನಡೆಯುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವೇ ಇಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರೀತಿ, ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ, ಬದುಕುವ ಆಸೆ ಹಾಗೂ ಸಾಯುವ ಭಯ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಹೊಣೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲವೋ, ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಚೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಬದುಕುಳಿಯುವ ಆಸೆಯೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರದೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯ — ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಪ್ರೇರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಸಾಧಕರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳನುಸಾರವೇ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 17-18ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಯಾವ ಸಾಧನೆಯು ಎಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೋ, ಕೊನೆಗೆ ಅಲ್ಲೇ ಅದು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 36ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭ ವಾದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಶ್ಲೋಕದ ನಾಲ್ಕು ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

(1) ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ (ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಲ್ಲೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ)

(2) ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ (ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ).

(3) ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ (ನೀನು ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಬೇಡ)

(4) ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ (ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ)

ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕ (3/18)ದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಮೇಲೆಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯ ಮಾತು ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ (2/47)ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ’ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಹೇಳಲಾದ ಮಾತನ್ನೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡರಿಂದಲೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ 17, 18 ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಮೊದಲು ಹಾಗೂ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಅನಂತರ ಬರಬೇಕು. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥದಿಂದ ಕೊಂಚವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ರತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳು ತಾನೆ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು ನಿರರ್ಥಕವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಃ ತು’ ಪದದಿಂದ-ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಬದುಕು ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿರದೆ ಮಹಾನ್ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಅವನು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಈಗ ಏನುನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅತಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರು ಸ್ವತಂತ್ರರು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೂ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಸುಖಲೋಲುಪತೆ ಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗೈದು ತನ್ನ ಸುಖಲೋಲುಪತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಈ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಪದಾರ್ಥ, ಅಂತಸ್ತು ಮುಂತಾದವು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸಿಗುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು-ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಾನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದು ಕೂಡ ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಡದಿರುವುದು’ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ಜೊತೆಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದಿರುವ ಜೊತೆಗೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸಂಬಂಧ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ, ವಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ -‘ಯೋವತಿಷ್ಠತಿ ನೇಂಗತೇ’ (14/23) ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧಕನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ತಸ್ಮಾದಸಕ್ತಃ ಸತತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚಾರ ।

ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ ( ನೀನು), ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮ್ - ಕರ್ತವ್ಯ, ಕರ್ಮ- ಕರ್ಮವನ್ನು, ಸಮಾಚರ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸು ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ಆಚರನ್- ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಪೂರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಪರಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥19॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನಿರಂತರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚುರಿಸು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾದಸಕ್ತಃ ಸತತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚಾರ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಬಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಅದೇ ರೀತಿ (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ದ್ದಾನೆ, ಕಾರಣ- ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ‘ಸ್ವ’ ಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮವೂ ಸದಾಕಾಲ ‘ಪರ’ (ಬೇರೆ)ಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ‘ಸ್ವ’ಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ರಾಗ (ಪ್ರೀತಿ) ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಜಾತೀಯ (ಜಡ) ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆಗೆ ‘ಆಸಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಲು ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರ ನನ್ನದಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶರೀರಾದಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಪತನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಸುಖ-ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸ ದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕಾರಣ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತವಾಗುವಂತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸಾಮಗ್ರೀ (ಶರೀರಾದಿ ಗಳು)ಯಿಂದ ನಾವು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಮಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಅವನ್ನು ನಮ್ಮ ಸುಖಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಋಣವಿದೆ, ಅದನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ನಮಗಾಗಿ (ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸಾಲ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಸಾಲವು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಋಣ ತೀರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ, ಬಯಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಋಣ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಹಿಂದಿನ ಋಣ ಮುಗಿದು, ಹೊಸ ಋಣ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದಾಗ ಬಂಧನದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿ (ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ) ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸತತಮ್ ಅಸ್ತಕಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರಂತರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು’ ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸಾಧಕನು ಸದಾಕಾಲ ವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಿರಂತರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದು ಇದಿರಾದ ವಿಹಿತ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು — ಹೀಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿರಂತರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತು ನಿರಂತರವಾಗಿರದೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವಂತೆ, ಅದರ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿರಂತರ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ‘ಅಹಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿರಂತರ ಇರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ‘ಕಾರ್ಯಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ —ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡ ಬೇಕೋ ಅದಕ್ಕೆ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆಯವರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ-ನಾಯ್ಯಯುಕ್ತ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು, ಯಾವುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಪರಹಿತದಲ್ಲಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರು ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರಾಧೀನನೂ, ಅಸಮರ್ಥನು ಆಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯದ ಕಾರಣ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸುಲಭವಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲಿಸದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಸಮಾಚರ’ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ, ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಬೇಕು. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾ ದರೂ ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ), ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವೇ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದೇ ‘ಸಹಜ ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಸಹಜ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ದೋಷ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು. (18/48) ಏಕೆಂದರೆ ಸಹಜ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ (18/47) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗೆ ಸಹಜ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಘೋರ ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇದಿರಾದ ಸಹಜ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅನಾಸಕ್ತನಾದಾಗಲೇ ಸಮತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಜೀವಿಯು ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರ, ಧನ, ಭೂಮಿ, ಮನೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಅವನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಇಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಸಾಧಾರಣ ಮಾತಿನಿಂದ —‘ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ದೊರಕಿದವುಗಳು, ನಮ್ಮದಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸಹಜವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ (ಆಫೀಸಿಗೆ) ಹೋದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಕುರ್ಚಿ, ಮೇಜು, ಕಾಗದ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಅಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ಕೆಲಸ (ಸೇವೆ) ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೊರಕಿದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಅಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಫೀಸಿನ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಕೆಲಸದ ಬದಲಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಳಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸ ಆಫೀಸಿಗಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸಂಬಳ ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ, ಯೋಗ(ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ)ದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮವು ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಗವೇ ಸಂಬಳವೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ.

ಜಗತ್ತು ಸಾಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಅಲ್ಲ. ತನ್ನ ವಸ್ತುವಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. (6/22) ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ದೊರಕಿದರೂ ಅವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಎಂದೂ ಅಳಿದು ಹೋಗದೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಈ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನವೇ ಸುಗಮ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದು, ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ (ಅವರದೆಂದು ತಿಳಿದು) ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮವಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು (ಕರ್ಮಿ) ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಿಯ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ತನ್ನ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಜಗತ್ತಿನ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ’ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಬದಲಿಗೆ ಅದರ ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್- ‘ನನಗೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಈ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರು ವುದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವರಕರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ದಿನವಿಡೀ ಯಾತ್ರಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ, ಬದಲಿಗೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾರ ನೆನಪು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡಿ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ನೆನಪು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಂಸಾರ-ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮವಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅಳಿಯ ಬಲ್ಲದು— ‘ಧರ್ಮ ತೇ ಬಿರತಿ’ (ಮಾನಸ 3/16/1) ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲವಾಗದು.

‘ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ’ — 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪರಮ್’ ಪದದಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ್’ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸಾಧಕನು ಅಭಿರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಅರ್ಹತೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಾಗಿದರೂ ಅದರ ಮೂಲಕ ಪಡೆಯುವ ವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (5/4,5) ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕಲ್ಪ, ಸಂದೇಹ ನಿರಾಶೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಸದಾಕಾಲವಿರುತ್ತದೋ, ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಇದೆಯೋ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತನ್ನದಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತು ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್— ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಅಭಿನ್ನರೂಪದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಿದೆಯೋ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ತತ್ತ್ವವು ಅದೇ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನ ಹೇಗೆ ಅಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಳಿಯದೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗಲಾರದು.

ಉತ್ತರ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಹಣವೇ ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ಜಗತ್ತಿನದೇ ಆಗಿವೆ, ತನ್ನದಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಎಂದಾದರು ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಆ ಸಾಮಗ್ರೀ, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವಾಗ, ಜಗತ್ತಿನ ವಸ್ತುವನ್ನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರ ಸೇವೆ ನಡೆಯುತ್ತ ದೆಯೋ ಸಾಮಗ್ರಿ, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವರದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದ ರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೇ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಭೋಗದ ಆಸೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಭೋಗದ ಆಸೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಆಗಲಾರನು. ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ತನ್ನದೇ ಮುಖತೊಳೆದು ಕೊಂಡಾಗ ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಮುಖ ಮತ್ತು ಕೈ ಎರಡನ್ನು ತನ್ನದೆ ಅಂಗಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಅಂಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದಿಂದ ಅಂಗದ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನ ಎಲ್ಲಿದೆ?

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಅದೇ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಹಣದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗಡಿ ಮುಚ್ಚಿದಾಕ್ಷಣ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಹಣದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಣ ಎಣಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಯಾವ-ಯಾವ ಗ್ರಾಹಕರು ಬಂದುರು? ಯಾವ-ಯಾವ ಜಾತಿಯವರು ಬಂದರು? ಮುಂತಾಡೆಗೆ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ತಲ್ಲೀನನಾದರೂ ಅವನ ಏಕತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಮತ್ತು ಜಡವಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ (ತನ್ನಸ್ವರೂಪ) ಅಚಲ ಹಾಗೂ ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನ ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ (ಬೇಕಾದರೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇದರ ಅನುಭವಿರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ); ಏಕೆಂದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೇ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ (ತಾತ್ತ್ವಿಕ) ವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತೃವು ‘ಕರ್ತವ್ಯ’ವಾದಾಗ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ (ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ) ದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಉದ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವ ವಾಗುವ ಕಾರಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ನಿರಂತರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರ ಕರ್ತೃತ್ವವೂ ನಿರಂತರವಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮದ ಅಂತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಂತ್ಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದಾಲೂ ತನ್ನನ್ನು ನಿರಂತರ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಳಿಯದೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ವಕ್ತಾ (ಉಪನ್ಯಾಸಕ) ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರ ತನ್ನನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ — ‘ಶ್ರೋತೃವು ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸಲೀ, ನನ್ನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಬೇಕು’ ಹಾಗೂ ನಾನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ? ನಾನು ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉಪನ್ಯಾಸರೂಪೀ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಉಪನ್ಯಾಸರೂಪೀ ಕರ್ಮದಿಂದ ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಸುಖ ಮುಂತಾದ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಕೇವಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರೆಗೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮವು ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವವು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಊಟಮಾಡುವಾಗಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಊಟ ಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಊಟವಾದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಉಪನ್ಯಾಸಕನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದು, ಜನರಲ್ಲಿ ಅವನ ಕುರಿತು ತುಂಬಾ ಗೌರವವಿರುವಾಗಲೂ ಎಂದಾದರು ಉಪನ್ಯಾಸ ಕೇಳುವ ಸಂದರ್ಭವೊದಗಿದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಸುಲಭವಾಗಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ಕೇಳಬಲ್ಲನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಆದರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲೀ, ಎತ್ತರದ ಆಸನದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆಗ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸಕನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಶ್ರೋತೃವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಎಂದಾದರು ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾದರು ಕೊಣೆ ಸ್ವಚ್ಛಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಬಿದ್ದರೆ ಅವನು ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸದಷ್ಟೇ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಉಪನ್ಯಾಸಕನಾಗಿದ್ದು ಈ ಕೋಣೆಯನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ತುಚ್ಛ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ! ಜನರು ಏನು ತಿಳಿದಾರು? ನನ್ನ ಗೌರವ ಮಣ್ಣುಪಾಲಾದೀತು! ಇತ್ಯಾದಿ ಈ ಭಾವನೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಲವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸಮಾಡುವಾಗ ಉಪನ್ಯಾಸಕ, ಕಥಾ-ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವಾಗ ಶ್ರೋತಾ, ಕೋಣೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಾಗ ಕೋಣೆ ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರ ವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ, ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ವಸ್ತುವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಬಂಧವೂ ನಿರಂತರವಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ (ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ರಹಿತ ಸ್ವರೂಪ)ಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವೇಷಧಾರಿ ಪಾತ್ರ ಮಾಡುವ ಭಾವದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪಾತ್ರ ನಾಟಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ನಾಟಕ ಮುಗಿದಾಗ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪಾತ್ರವು ಮುಗಿದು ಹೋಗು ತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವವು ನಟನಂತೆ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ತನಕ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ನಿಜವಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯು ವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಟನಂತೆ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನವು ಇರಲಾರದು.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ, ಅಣ್ಣ-ಅತ್ತಿಗೆ ಮುಂತಾದವರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಮಾಡುವಾಗಲೇ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ (ಸೇವೆ ಮಾಡಲು) ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾರದರೂ ಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಪತ್ನೀಗಾಗಿ ಪತಿ ಇದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪತ್ನಿಯು ಕರ್ಕಶಳಾಗಿರಲಿ, ಕುರೂಪಿಯಾಗಿರಲಿ, ಜಗಳಗಂಟೆ ಯಾಗಿರಲಿ, ಅವಳನ್ನು ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆ ಸಾಮರ್ಥಕ್ಕನುಸಾರ ಸಾಕುವುದು ಪತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಕೇಳಲೀ ಕೇಳದಿರಲೀ ಅವಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮಾತು ಹೇಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಪತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳೆಂದು ಏನು ಗೊತ್ತು? ಮತ್ತು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಅವಳು ಪತ್ನೀಯಾಗಿರುವ ಳೆಂದು ಯಾವ ನಿಶ್ಚಯವಿದೆ? ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಯಾರ ಯಾರದೋ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಮಗಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ತಂಗಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಅತ್ತಿಗೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ನಾದಿನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಅವಳು ಸದಾಕಾಲ ಪತ್ನಿಯೇ ಆಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸಾಕುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ (ಸೇವೆಗಾಗಿ) ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ತಂದೆ, ಪುತ್ರ, ಪತಿ, ತಮ್ಮ ಮುಂತಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅವನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ-ಮಾಡುತ್ತಾರೋ— ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿಹೋದಾಗಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರಂತರ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೊಂದಿಗೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರದಿರುವ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವು ಸ್ವತಃ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಏಕತೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡ ದಿರುವುದೇ ಸಾಧಕನಿಂದ ತಪ್ಪು ಆಗುತ್ತದೆ.

ಉಯ್ಯಾಲೆಯು ಎಷ್ಟೇ ವೇಗವಾಗಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಹೋದರೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಲ ಅದು ಸಮತೆ (ಸಮಸ್ಥಿತಿ)ಯಲ್ಲಿ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲಿಂದ ಉಯ್ಯಾಲೆಯ ಹಗ್ಗ ಕಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದರ ನೇರಕ್ಕೆ (ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ಹೋಗುವಾಗ) ಒಂದು ಸಲ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಬಳಿಕ ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆ (ಸಮತೆ) ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಮೊದಲ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತ್ಯ ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ಮಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಕಲ್ಪ ಹಾಗೂ ವಿಕಲ್ಪದ ನಡುವೆ ಸಮತೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ವಾಸ್ತವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಉಯ್ಯಾಲೆಯು ತೂಗೂತ್ತಿದ್ದರೂ (ವಿಷಮತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೂ) ನಿರಂತರ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉಯ್ಯಾಲೆಯು ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ಹೋಗುವಾಗಲೂ ನಿರಂತ (ಹಗ್ಗಕಟ್ಟಿದ) ನೇರದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಿಯೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯು ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಮತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಕಂಡು ಬರದಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾದ ಸಮತೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯಾರಾದರು ಬಯಸಿದರೆ, ಕ್ರಿಯೆಯು ಮುಗಿಯು ತ್ತಲೇ (ಆ ಸಮತೆಯ) ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ರುವ ಸಮತೆ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಪ್ರತೀತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತದ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಸಿಗದಿರುವುದೇ ಪ್ರತೀತಿ ಆಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕಾಣದಿರುವುದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು ಬರುವ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತೀತಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ನಿತ್ಯ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ‘ಪ್ರಾಪ್ತ’ ವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಬ್ರಹ್ಮಾನಿಂದ ಇರುವೆವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ.

ಇದಂತದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುವ ಪ್ರತೀತಿಯ ಅಭಾವವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಕಂಡುಬರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರತೀತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ನಿತ್ಯ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ‘ಸ್ವಯಂ’ವು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತೀತಿಯು ಅಭಾವರೂಪೀ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಾಪ್ತ’ವು ಭಾವರೂಪೀಯಾಗಿದೆ— ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’

ಸಕಲ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರತೀತಿಯಾಗಿವೆ. ಸರ್ವಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಕ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಜ (ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ) ಅಕ್ರಿಯತತ್ತ್ವ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರು ವುದೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ-ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅಖಂಡ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಅಕ್ರಿಯ ತತ್ತ್ವವು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆ ವಿದ್ಯಮಾನ ವಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಸಹಜ ಅಕ್ರಿಯ ತತ್ತ್ವ (ಚೇತನ ತತ್ತ್ವ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ)ವು ಅಕ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರು ವುದು)ಗಿಂತ ಅತೀತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತೀತಿ (ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಮುಂತಾದ) ಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್- ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಪ್ರತೀತಿ (ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥ)ಯನ್ನು ಪ್ರತೀತಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರತೀತಿ (ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥ)ಯ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರತೀತಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯ ಕಡೆಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾರಾದರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ ।

ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಜನಕಾದಯಃ - ರಾಜಾ ಜನಕನಂತಹ ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರೂ, ಹಿ - ಕೂಡ, ಕರ್ಮಣಾ, ಏವ - ಕರ್ಮ (ಕರ್ಮ ಯೋಗ)ದಿಂದಲೇ, ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಆಸ್ಥಿತಾಃ - ಪಡೆದಿದ್ದರು. (ಅದಕ್ಕಾಗಿ), ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್- ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು, ಸಂಪಶ್ಯನ್, ಅಪಿ - ನೋಡುತ್ತಾ (ನೀನೂ) ಕೂಡ, ಕರ್ತುಮ್, ಏವ - (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ) ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಶ್ಯಮಾಡಬೇಕು. ॥ 20॥

ರಾಜಾ ಜನಕನಂತಹ ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದಲೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ನೀನೂ ಕೂಡ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಿಯೇ. ಅರ್ಥಾತ್—ಅವಶ್ಯಮಾಡಬೇಕು. ॥ 20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ’— ‘ಆದಿ’ ಪದವು ‘ಪ್ರಭೃತಿ’ (ಪ್ರಾರಂಭ) ಹಾಗೂ ‘ಪ್ರಕಾರ’ ಎರಡರ ವಾಚಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಆದಿ’ ಪದವನ್ನು ‘ಪ್ರಭೃತಿ’ಯ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ‘ಜನಕಾದಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಯಾರ ಆದಿ — (ಪ್ರಾರಂಭ) ಯಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ಜನಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ರಾಜಾ ಜನಕ ಹಾಗೂ ಅವನ ಬಳಿಕ ಆಗುವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಜಾ ಜನಕನಿಂದ ಮೊದಲೂ ಸಹ ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸೂರ್ಯ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಮನು, ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮೊದಲಾದವರು (4/1, 2) ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆದಿ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಕಾರದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ‘ಜನಕಾದಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ರಾಜಾ ಜನಕನಂತಹವರು ಅವನಿಂದ ಮೊದಲು ಹಾಗೂ ನಂತರ (ಇಂದಿನವರೆಗೆ) ಆಗಿ ಹೋದ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದು ಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾಪುರುಷರು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗವು ತುಂಬಾ ಪುರಾತನವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ರಾಜಾ ಜನಕನಂತಹ ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಅವನು ದೊರಕಿದ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತು (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕಾರಣ-ನಿಜವಾಗಿ ಅವು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಲಭ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಾ ಏವ’ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ’ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ಮಣಾ ಬದ್ಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’ (ಮಹಾ-ಶಾಂತಿ-241/7).

ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮುಖ್ಯ ಮಾತನ್ನು (ಸಾಧಕರಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಲು) ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿನ (19ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಣಾ ಏವ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಗೀತೆಯ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮುಂದೆ 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮುಖ್ಯಮಾತನ್ನು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ‘ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತಚೇತಸಾಮ್’ (ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಭಕ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕರ್ಮಣಾ ಏವ’ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೇನ ಏವ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಆಗ್ರಹವು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗೂ (ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ) ಕರ್ಮದ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಯುವ ಕಾರಣ ‘ಕರ್ಮಣಾ ಏವ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-(ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ) ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಜಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಡ್ಡಿಗಳು, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಆತಂಕಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ-(ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಸಂಬಂಧೀ

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಂತೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಜನ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಾರೋ ದೊಡ್ಡ (ಉಚ್ಚ ಅಧಿಕಾರಿ) ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಇಷ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡಬೇಕಾದಾಗ ಅನಂತ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡನಾಯಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತುಂಬಾ ಪರಿಶ್ರಮ (ತಪಸ್ಸು, ವ್ರತ, ಉಪವಾಸಾದಿ)ವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು. ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ಇದೇ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯನ್ನು ‘ಕರ್ಮಸಂಗೀ’ ಅರ್ಥಾತ್‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಉಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ— ‘ರಜಸಿ ಪ್ರಲಯಂ ಗತ್ವಾ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ’ (14/15) ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಜೊತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅಭೀಷ್ಟ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಿಗಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಈ ಧೋರಣೆ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೂ ಕೂಡ ಜಡ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದಲೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತು-(ಪ್ರಪಂಚ)ವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅವಿನಾಶೀ ವಸ್ತು-(ಪರಮಾತ್ಮನ)ವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸೇ ಆದಿ) ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗು ತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮದ ಫಲರೂಪೀ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ವಸ್ತುವೂ ಕೂಡ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹವುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ದೇಶ-ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದೂರ(ಅಪ್ರಾಪ್ತ)ವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವಿನದೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಒಂದು ದೇಶ-ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹವುಗಳು, ಉಂಟಾಗಿ-ನಷ್ಟವಾಗುವುಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ (ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ) ಹಾಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಂತನವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅತಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವೇ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗ ಬಲ್ಲುದು. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಚಿಂತನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಬೇರೆ (ಸಾಂಸಾರಿಕ) ಚಿಂತನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಸಂಸಾರದ ಚಿಂತನೆ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟುಹೋದಾಗಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಮ್ಮಿಂದ ದೂರವಿಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆಗಲಾರದು. ನಾವು ತನ್ನತನ ದೂರವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ, ಆ ‘ನಾನು’ ತನದಿಂದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ನಾನು’ ತನವಾದರೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನ (ಏಕದೇಶಿಯ)ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪಸ್ಥ, ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಂತೆ ತರ್ಕ ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ತನಗೆ-ತಾನೇ ಮೋಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಇಚ್ಛಾಮಾತ್ರದಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಬಾಧಕವಿಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಈಗಲೇ ಜಾಗ್ರತವಾದರೆ, ಈಗಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಲ್ಲ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜೀವನವಿಡೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದಾಗಲೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗಬಲ್ಲದು. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ವ ಇರಬಾರದು. ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಈ ಪ್ರಯೋಜನ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿರುವ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ನಿತ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ (ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ) ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಉದ್ದೇಶವಾದರೋ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗುವಂತಹವುದಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇವೆರಡೂ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿವೆ, ಫಲವಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮ ಸಕಾಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಪುರುಷ (ಕರ್ಮಯೋಗಿ)ನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಉದ್ದೇಶ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಫಲೇಚ್ಛೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ (ಜಡತೆ)ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸಕಾಮ ಪುರುಷನು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ(ಸೇವೆ) ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮವೇ ಫಲದ ರೂಪದಿಂದ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲದ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ದೂರವಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ದೋರಣೆ ದೂರ ವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ’— ಲೋಕ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. (1) ಮನುಷ್ಯಲೋಕ ಮುಂತಾದ ಲೋಕಗಳು. (2) ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು (3) ಶಾಸ್ತ್ರ (ವೇದಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು) ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಆಚರಣೆ (ಎಲ್ಲ ಜೀವನ ಚರ್ಯೆ) ಯು ಆಗುವುದು ‘ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹ’ವಾಗಿದೆ.

ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹದ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆ ಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು, ಜನರನ್ನು ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಮುಖ ಗೊಳಿಸಿ ಸತ್ತಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗಿಸಲು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ ದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಕರ್ಮ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಜನರನ್ನು ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಮುಖಗೊಳಿಸಿ, ಸತ್ತಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್ತಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗುವುದರಿಂದ ಜನರ ಸುಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡವುದು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ನೋಡಲೀ, ನೋಡದಿರಲೀ ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ (ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇವುಗಳನುಸಾರ) ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ಚಿಕ್ಕದು, ದೊಡ್ಡದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರವೆಂದರಿತು (ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ) ಮಾಡಿದಾಗ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಕಾಶ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದವುಗಳನುಸಾರ ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ದೊಡ್ಡದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಫಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಕರ್ಮವು ಚಿಕ್ಕದು-ದೊಡ್ಡದು, ಘೋರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯ ಎಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. *ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ.

* ಉದಾಹರಣೆಗೆ- ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಸಗುಡಿಸುವುದು ಸಣ್ಣ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದು ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಮವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಫಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದ ಕಡಿಮೆ ಪುಣ್ಯ, ಹೆಚ್ಚುದಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಪುಣ್ಯ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನವು ಬೇರೆಯವರ ಸಹಾಯ ವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲಾರದು. ಶರೀರವು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಂದ ದೊರಕಿದೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂತಾದವು ಹಿರಿಯರಿಂದ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಸ್ವೀಕರಸುವ ಅನ್ನವು ಬೇರೆಯವ ರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದುದು, ಉಡುವ ಬಟ್ಟೆಯು ಬೇರೆಯವ ರಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದುದು, ಇರುವ ಮನೆಯು ಬೇರೆಯವರು ಕಟ್ಟಿದುದು, ನಡೆಯುವ ರಸ್ತೆಯು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾಡಿದುದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವು ಬೇರೆಯವರ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಬೇರೆಯವರ ಸಾಲವಿದೆ, ಅದನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಬೇರೆಯವರ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಸೇವೆ (ಹಿತ) ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನದು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದ ರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಮುಕ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕಾದಿ ರಾಜರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲಿ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಾಜ್ಯ ಆಳಿದರು, ತಮಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ’— ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಈ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಜನರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲೋಕ-ಸಂಗ್ರಹ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ ।

ಸ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೋಕಸ್ತದನುವರ್ತತೇ ॥

ಶ್ರೇಷ್ಠಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು, ಯತ್-ಯತ್ - ಯಾವ ಯಾವ ಆಚರತಿ - ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಇತರಃ- ಬೇರೆ, ಜನಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ತತ್, ತತ್, ಏವ - ಹಾಗಹಾಗೇಯೇ (ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಸಃ - ಅವರು, ಯತ್- ಏನೆಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣಮ್ - ಪ್ರಮಾಣ, ಕುರುತೇ - ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೋ, ಲೋಕಃ - ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು, ತತ್ - ಅದರಂತೆ, ಅನುವರ್ತತೇ- ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 21॥

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ-ಯಾವ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಹಾಗ-ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೋ ಬೇರೆ ಜನರು ಅದರಂತೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ’ — ಪ್ರಪಂಚ (ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥ)ವನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು) ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವರೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ, ಕುಟುಂಬ, ಜಮೀನು ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ, ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂಬ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ತ್ಯಾಗ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಪ್ರೇಮ, ಜ್ಞಾನ, ಸದ್ಗುಣ ಮೊದಲಾದವನ್ನೂ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ತ್ಯಾಗಿ, ವೈರಾಗೀ, ಸೇವಕ, ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳೂ ಕೂಡ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಕಾರಣ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ (ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಾಗುವ) ‘ವ್ಯಷ್ಟಿ ಅಹಂಕಾರ’ವಾದರೋ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ‘ಸಮಷ್ಟಿ ಅಹಂಕಾರ’ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂಕಾರವೂ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಆಗಿದೆ (7/4; 13/5).

ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ಧನ, ಪರಿವಾರ, ಅಧಿಕಾರ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು ಮೋದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥ ಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಲೆಂದೇ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆ ಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲೆಂದೆ ಸಿಕ್ಕಿವೆ, ಉಪಭೋಗಿ ಸಲು ಅಥವಾ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದು-ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಉಪಭೋಗಿಸುವವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ’ (3/12) ಈವೆಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಮಷ್ಟಿಯ ದ್ದಾಗಿವೆ, ವ್ಯಷ್ಟಿಯದು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು (ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾದ್ದರಿಂದ) ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಕೊಡುವ ಭಾವದಿಂದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಏಕತೆ, ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವದಿಂದ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊಡುವ ಭಾವವು ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವಂತ ಹುದು ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವವು ಪತನವಾಗಿಸು ವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ನನ್ನದು ಅಥವಾ ‘ನನಗಾಗಿ’ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಷ, ಸಂಭಾಷಣ, ಚಿಂತನಾದಿಗಳಿಂದ ತನ್ನಿಂತ- ತಾನೇ ಜನರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶರೀರವನ್ನು ತಾಕಿ ಬೀಸಿದ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಜನರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ— (1) ಅವಧೂತ ಗುಂಪಿನವರು (2) ಆಚಾರ್ಯ ಗುಂಪಿನವರು. ಅವಧೂತ ಗುಂಪಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಅವಧೂತರಿಗಾಗಿಯೇ ಆದರ್ಶರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಸಾಧಾರಣ ಜನತೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಚಾರ್ಯಗುಂಪಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆದರ್ಶರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆಚರಣೆಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆ ಗನುಸಾರವಿರುವ ಆಚಾರ್ಯ ಗುಂಪಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರೇ ನೋಡಲೀ, ನೋಡದಿರಲೀ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಾಗು ತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಹೂವು ಅರಳಿ ಕೆಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಾಡಿ ನಂತರ ಒಣಗಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತು, ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆ ತನ್ನ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಬೀರಿ ದುರ್ಗಂಧದ ನಾಶಮಾಡಿತು. ಇದೇ ರೀತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿಂದ (ಪರಹಿತದ ಅಸೀಮ ಭಾವವಿರುವ ಕಾರಣ) ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬೇಕಾದರೆ ಯಾರೇ ತಿಳಿಯಲಿ-ತಿಳಿದಿರಲಿ, ತುಂಬಾ ಉಪಕಾರ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ (ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ) ಅಳಿದು ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆ ಪಾಲನ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

ಒಂದೇ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ, (ಯಾವುದೇ ಅವಯವದಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ನೋವೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ), ಹಾಗಾಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಶರೀರದ ಯಾವುದಾದರು ನೋವಿನ ಅವಯವವು ಗುಣವಾದಾಗ ಇಡೀ ಶರೀರದ ಹಿತವಾಗುವಂತೇ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತು, ಸಮಯ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳನುಸಾರ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಗಳ ಮತ್ತು ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವವು (ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕಾರಣ) ಸ್ಥೂಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೀತಿಯಿಂದ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದು ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕ್ರಿಯೆಯಾದರೋ ಸೀಮಿತವಾಗಿರತ್ತದೆ, ಭಾವ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಭಾವಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಂದಾಗ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಬೇರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದ ಜನರ ಮೇಲೆಯೂ ತುಂಬಾ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದ್ದರೂ, ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಚರತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅವನಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ತನ್ನದಾದ ಸ್ವಾರ್ಥವು ಏನೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಜನರ ಹಿತವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (3/17) ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅಭಿಮಾನವೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ‘ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ( 2/71) ಅವನಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಮಾಜ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಜಾತಿ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಮತ್ತು ಜನರು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿದು ಆದರದಿಂದ ನೋಡುವವರು ಹೇಗೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ಸಮಾಜ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಜಾತಿ, ಮುಂತಾದ ಜನರು ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡ ತೊಡಗುವುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಧನ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಲೋಭವಿರುವುದರಿಂದ ಜನರು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೀಮಂತ (ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿ, ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿ) ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿ (ಮಂತ್ರಿಯಾದಿ) ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಆದರ ಬುದ್ದಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜಡ ವಸ್ತುಗಳ (ಧನ-ಅಂತಸ್ತು) ಮಹತ್ವ ವಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಅವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯು ವವರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆದರವಿರುವವರ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಧನವುಳ್ಳವರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ ಕಳ್ಳರ ಮೇಲೆ ಕಳ್ಳರ ಮುಖಂಡರ ಪ್ರಭಾವವೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲ ದಿದ್ದರೂ ಜನರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಕಾರಣ, ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ ಗಳು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಚಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಧನದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಪುರುಷರು ಯಾವ-ಯಾವ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಾರೋ ಆಯಾಯಾ ಉಪಾಯಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಜನರಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಚಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ, ವಂಚನೆ, ಕಳ್ಳತನ ಮುಂತಾದ ಕೆಡುಕುಗಳು ಯಾವುದೇ ಪಾಠ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸದಿದ್ದರೂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಚಾರವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ.

ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನರು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಭಗವನ್ನಾಮದ ಲಕ್ಷ ಜಪ ಮಾಡುವವನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ದುಃಖ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿ ಸತ್ತಮೇಲೆ ಒಂದು ಕವಡೆ ಕಾಸೂ ಜೊತೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವನ್ನಾಮದ ಜಪ ಮಾಡುವವನು ಸತ್ತಮೇಲೆ ಒಂದೂ ಬಿಡದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗವನ್ನಾಮರೂಪೀ ಧನವು ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಹೋದೀತು, ಒಂದು ಭಗವನ್ನಾಮವು ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಾರದು.

ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧ್ಯಾಪಕ, ಉಪನ್ಯಾಸಕ, ಆಚಾರ್ಯ, ಗುರು, ಮುಖಂಡ, ಶಾಸಕ, ಮಹಂತ, ಕಥಾವಾಚಕ, ಆರ್ಚಕರೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಎಚ್ಚರಿಕೆವಿರಿ ಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಬಿದ್ದೀತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವಾರದ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ (ಮುಖಂಡ) ಗೂ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಕಾರಣ ಮುಖ್ಯವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ರೈಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಬೇರೆಯವರು ಮಲಗಬಲ್ಲರು ಆದರೆ ಚಾಲಕನು ಸದಾಕಾಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ದುರ್ಘಟನೆ ಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೋಕಸ್ತದನುವರ್ತತೇ’ — ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಥವಾ ಏನನ್ನೂ, ಪಡೆಯುವ ಭಾವ ವಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಳಿದ ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅವನ ವಚನದಂತೆ ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.

ಆಚರಣೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಿದಾಗ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು? ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ- ಆಚರಣೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ, ಆಶ್ರಮಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಭಾವವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಮತ್ತು ಬೇರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯಾದಿ ಜನರಿಗಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಅವನು ತನ್ನ ವಚನಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ — ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡದೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ (ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಅನುಸಾರ) ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸುಗಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ (18/45) ಎಂದು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಬೇರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಜನರು ಅವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಆಚರಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಮಾಣ (ವಚನಗಳ)ದ ಕ್ಷೇತ್ರ ವಿಸ್ತೃತ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ‘ಯತ್’ ‘ಯತ್’ ‘ತತ್’ ‘ತತ್’ ಮತ್ತು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ) ‘ಏವ’ ಈ ಐದು ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಅವನ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಸಮಾಜದಮೇಲೆ ಐದು ಪಟ್ಟು (ಹೆಚ್ಚು) ಬಿಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾಣ ಬಗ್ಗೆ — ‘ಯತ್’ ‘ತತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಸಮಾಜದ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಇಮ್ಮಡಿ (ಬಯಸಿದ್ದರಿಂದ ಕಡಿಮೆ) ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜನರ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲಾರದು. ಅದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ — ಇವರ ಮಾತೇನೋ ಹೇಳಲು-ಕೇಳಲು ಇವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೇಳುವವನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗ ಬಲ್ಲದು. ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಜನರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾಣ ಕೊಟ್ಟು — ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜನರಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಅವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಗಳನುಸಾರ ಅವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದವರೇ ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವನಾದರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾರನು.

ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ (ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ) ಭಾವಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವವರು ಅನೇಕ ಪುರುಷರಿದ್ದರೂ ಜನರ ಮೇಲೆ ಆ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಭಾವ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಪ್ರಾಯಶಃ ಉಪದೇಶಕ ಹೇಳಿದಂತೆ ಸ್ವತಃ ಪೂರ್ಣ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ ಹೇಳುವ ಮಾತು ಗುಂಡು ತುಂಬಿದ ಬಂದೂಕಿನಂತಿರುತ್ತದೆ, ಗುಂಡು ಬಿಟ್ಟಾಕ್ಷಣ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಏಟೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಚರಿಸದೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸಿಡಿಮದ್ದು ತುಂಬಿದ ಬಂದೂಕಿನಂತಿರುತ್ತದೆ, ಅದು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಮಾತ್ರ ಮಾಡಿ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾತುಗಳು ಹೀಗೆಯೇ ಮುಗಿಯದೆ ಏನಾದರು ಪ್ರಭಾವ ಖಂಡಿತ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಹೌದು! ಭಗವಚ್ಚರ್ಚೆ, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನ, ಉಪನ್ಯಾಸ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಏನಾದರೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕೇಳುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆವಿದ್ದು, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಥವಾ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಮೇಲೆ (ತಮ್ಮ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಭಿರುಚಿಗನುಸಾರ) ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹದ ಪುಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ನ ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಕಿಂಚನ ।

ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಂ ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಮೇ - ನನಗೆ, ತ್ರಿಷು, ಲೋಕೇಷು - ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಕಿಂಚನ - ಯಾವುದೇ,
ಕರ್ತವ್ಯಮ್, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಕರ್ತವ್ಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅವಾಪ್ತವ್ಯಮ್ - ಪಡೆಯುವಂತಹ ಯೋಗ್ಯವಸ್ತು, ಅನವಾಪ್ತಮ್, ನ - ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮಣಿ - ಏವ- (ಆದರೂ ನಾನು) ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ, ವರ್ತೆ - ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ. ॥22॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥ! ನನಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವಂತಹ ಯೋಗ್ಯವಸ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ..ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಸೀಮಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಶೇಷವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಏನಾದರೊಂದನ್ನು ಪಡೆಯಲೆಂದೇ ಎಲ್ಲರೂ (ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಆದಿ) ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧು ಪುರುಷರ ಉದ್ಧಾರ, ಪಾಪೀ ಜನರ ವಿನಾಶ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. (4/8) ಅವತಾರವಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆಯೂ ಕೂಡ ಸಕಲ ಜೀವರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವು, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳು ಹಾಗೂ ನರಕಗಳು, ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಇವೆ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಆಗಲೇ ಹೀಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು-ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ‘ಕ್ರಿಯೆ’ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಚಿಂತನೆ’ ಹಾಗೂ ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಸ್ಥಿರತೆ’ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣ ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಅವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ. ತನ್ನದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು (ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಆಗಿದೆ) ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೋಡಗಿಸದೆ ತನ್ನ ಸುಖ ಭೋಗದಲ್ಲೇ ತೋಡಗಿಸಿದರೆ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಂತೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯನು ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್— ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂಬದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪಡೆಯುವಂತಹ ವಸ್ತು (ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ) ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಕೂಡ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲವು ಅನಿತ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅನಿತ್ಯ-(ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲ)ದ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯ-(ಸ್ವಯಂ)ದ ಜೊತೆಗೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಕರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ‘ಪರ’ (ಶರೀರ ಪ್ರಪಂಚ) ದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ‘ಸ್ವ’ ದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮವು ಸದಾಕಾಲ ‘ಪರ’ ದ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ ‘ಪರ’ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು!

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17, 18 ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ—‘ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ರತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತೃಪ್ತಿ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಾಕಿ ಇರದಿದ್ದರೂ ನಾನು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ತನಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ (3/23;4/11) ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯಾಗಿ— ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ (14/2) ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅವನೂ ಕೂಡ ಆದರ್ಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ (3/25).

‘ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ವರ್ಯ — ‘ನಾನು ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ, ಆಲಸ್ಯರಹಿತನಾಗಿ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ, ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಅಥವಾ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ರೈಲಿನ ಇಂಜಿನಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದ ಡಬ್ಬಿಗಳು ಇಂಜಿನ್ ನಡೆದಾಗ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರು (ಯಾರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವೋ) ಇಂಜಿನಿನಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಅವರನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಗಳು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನು ಮತ್ತು ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾರರು, ಅದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದ ಆಲಸ್ಯ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟೀತು ಹಾಗೂ ಅವರು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವರು ! ಮತ್ತೆ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಹೇಗೆ ಅಳಿದಾವು! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನು ಸದಾಕಾಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣನಾಗಿರು ತ್ತಾನೆ, ಎಂದೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣ ಸಾಧಕನೂ ಎಂದೂ ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತ ನಾಗಬಾರದು. ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತ ನಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಗವತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಿತ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಉತ್ತಂಕ ಋಷಿಗೂ ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಧರ್ಮಸಂರಕ್ಷಣಾರ್ಥಾಯ ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾಯ ಚ ॥

ತೈಸ್ತೈರ್ವೇಷೈಶ್ಚ ರೂಪೈಶ್ಚ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಭಾರ್ಗವ ।

(ಮಹಾ-ಆಶ್ವ-54/13-14)

ನಾನು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವತಾರವೆತ್ತಿ ಆಯಾಯಾ ರೂಪಗಳ ಮತ್ತು ವೇಷಗಳ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯತಂದ್ರಿತಃ ।

ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಉತ್ಸೀದೇಯುರಿಮೇ ಲೋಕಾ ನ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇದಹಮ್ ।

ಸಂಕರಸ್ಯ ಚ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮುಪಹನ್ಯಾಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಪಾರ್ಥ- ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಯದಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಜಾತು - ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅತಂದ್ರಿತಃ - ಎಚರಿಕೆಯಿಂದ, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು, ನ, ವರ್ತೆಯಮ್ - ಆಚರಿಸದಿದ್ದರೆ (ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿ ಉಂಟಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ) ಮನುಷ್ಯಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಮ -ನನ್ನ ವರ್ತ್ಮ- ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ, ಅನುವರ್ತಂತೆ - ಅನುಸರಿಸುವರು ಚೇತ್ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ನ, ಕುರ್ಯಾಮ್ - ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಇಮೇಲೋಕಾಃ - ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ, ಉತ್ಸೀದೆಯುಃ - ನಷ್ಟಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು, ಚ- ಮತ್ತು (ನಾನು) ಸಂಕರಸ್ಯ - ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು, ಕರ್ತಾ - ಉಂಟುಮಾಡುವವ, ಸ್ಯಾಮ್ - ಆಗುವೆನು (ಹಾಗೂ), ಇಮಾಃ - ಈ, ಪ್ರಜಾಃ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು, ಉಪಹನ್ಯಾಮ್ - ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವವನಾಗುವೆನು. ॥ 23, 24॥

ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸದಿದ್ದರೆ ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿ ಉಂಟಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ನಷ್ಟ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು ಮತ್ತು ನಾನು ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವವನಾಗುವೆನು.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [22 ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನ್ವಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರೇಕ-ರೀತಿಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿ ಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯ ತಂದ್ರಿತಃ’— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ, ಪದಗಳ ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ನಾನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ’ — ಹೀಗೆ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು; ಆದರೂ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೂ- ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಿ ಜಾತು’ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅತಂದ್ರಿತಃ’ ಪದದ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡಬಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡ ಬೇಕು. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನು.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆಯನ್ನು (ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದ) ತಾರದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಮರದ ಒಣಗಿದ ಟೊಂಗೆ ಬೇಗನೆ ಮುರಿದು ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಧ ತುಂಡಾಗಿ ನೇತಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಂತಹ ಶಿಥಿಲ ಟೊಂಗೆ ಬೇಗ ಮುರಿದು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆಲಸ್ಯ ಪ್ರಮಾದ ದಿಂದ (ಶಿಥಿಲತೆಯಿಂದ) ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೆದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಚಾರ’ ಪದದ ಹಾಗೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅತಂದ್ರಿತಃ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

ಯಾವುದಾದರು ಕರ್ಮದ ನೆನಪು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನೋ ಕೊರತೆ (ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಪೂರ್ಣತೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ, ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು) ಆಗಿದೆ, ಆದ ಕಾರಣ ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮದ ನೆನಪು ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ’— ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು ವವರೇ ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯರಿ ದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ನನ್ನನ್ನು ಆದರ್ಶನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಆಕೃತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ರಾಗಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು— ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ! ಇದರ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಾದರೋ ಒಂದೇ ಲೋಕ (ಮನುಷ್ಯಲೋಕ)ದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶ ಪುರುಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಮೂರೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶ ಪುರುಷ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರಬೇಕು — ಇದನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ಇರುವುದೆ ಅಲ್ಲ — ಇದೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದು ವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆಯವ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಕಲಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೇವೆ (ಹಿತ) ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆ, ಮಗ, ಗಂಡ, ಹೆಂಡತಿ, ತಮ್ಮ-ತಂಗಿ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು.

‘ಉತ್ಸೀದೇಯುರಿಮೇ ಲೋಕಾ ನ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇದಹಮ್’ — ಭಗವಂತನು 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯತಂದ್ರಿತಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವ ಹಾನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈಗ ಈ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ’ ಹೀಗೆ ಆಗದಿ ದ್ದಾಗಲೂ ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇರಬಾರದು — ‘ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ’ (2/47) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ — ‘ನನಗಾಗಿ ಪಡೆಯು ವಂತಹುದು ಯಾವುದೂ ಅಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಾನು (ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿರು ವೆನೋ ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ) ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಪತನವಾದೀತು. ಕಾರಣ — ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಭಾವ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರ ಅಧೋಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅಧೋಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18).

ಭಗವಂತನು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿ ಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡ ದಿದ್ದರೆ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಾರರು. ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಪತನ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆದೀತು.

‘ಸಂಕರಸ್ಯ ಚ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮುಪಹನ್ಯಾಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ’ — ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು ಮತ್ತು ಅವರು ನಷ್ಟರಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ನಾನೇ ಆಗುವೆನು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಆಗುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ.

ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಎರಡು ಧರ್ಮ (ಭಾವ)ಗಳು ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋದರೆ ಅದು ‘ಸಂಕರ’ವೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 40ನೇ ಮತ್ತು 41ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಕುಲದ ನಾಶವಾದೀತು ಕುಲದ ನಾಶದಿಂದ ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮವು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮವು ನಷ್ಟವಾದಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಪಾಪವು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದಾಗ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾದಾಗ ವರ್ಣಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರತೆ ಉಂಟಾದೀತು* ಎಂಬ ಭಾವ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರತೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ— ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮ, ಧರ್ಮ, ಉಪಾಸನೆ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಕರತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಸಂಕರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವವನಾಗುವೆ, (ನೀನು ತಿಳಿದಂತೆ) ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.’

* ಅರ್ಜುನನ ಯುಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿಯೂ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಲದನಾಶವಾದಾಗ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುವುದು ಅವರು ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತರಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತರಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ವರ್ಣಸಂಕರತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಪತಿಗಳು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬ ಭಾವ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಅವರು ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತರಾಗಲಾರರು. ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತ ಆಗದಿರುವಾಗ ಅವರ ಸತೀತ್ವ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಉಳಿದೀತು. ಅದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯೇ ಬರಲಾರದು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆ (ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ?)ಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು 22, 23 ಮತ್ತು 24ನೇ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ, ನಾನು ಸ್ವತಃ ಕೂಡ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನನಗಾಗಿ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಈಗ ಈ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಥಿಯಾಗುವುದು, ನಾನು ಸಾರಥಿಯಾಗುವುದು ಎಂದು ನೀನು ನಾನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೋಡು, ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡಾ ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಾರಥಿ ಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಪ್ರಭಾವವೂ ಕೂಡ ತ್ರಿಲೋಕದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶಪುರುಷ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನ ಮಾರ್ಗದ್ದೇ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೀನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡದೆ ನನ್ನಂತೆ ಅದನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವಂತೆ ಸಂಕೇತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನಗೂ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಡುವ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣ್ಯವಿದ್ವಾಂಸೋ ಯಥಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಭಾರತ ।

ಕುರ್ಯಾದ್ವಿದ್ವಾಂಸ್ತಥಾಸಕ್ತಶ್ಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ನ ಬುದ್ಧಿಭೇದಂ ಜನಯೇದಜ್ಞಾನಾಂ ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾವ್ ।

ಜೋಷಯೇತ್ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಸಕ್ತಾಃ - ಆಸಕ್ತರಾದ, ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ - ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಕುರ್ವಂತಿ - (ಕರ್ಮ) ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ನಾದ, ವಿದ್ವಾನ್ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಕೂಡ, ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ - ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ, ಚಿಕೀರ್ಷುಃ - ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಕುರ್ಯಾತ್ - (ಕರ್ಮ) ಮಾಡಬೇಕು, ಯುಕ್ತಃ - ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳ, ವಿದ್ವಾನ್ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು, ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಅಜ್ಞಾನಾಮ್ - ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರ, ಬುದ್ಧಿಭೇದಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು, ನ, ಜನಯೇತ್ - ಉಂಟುಮಾಡದೆ (ಸ್ವಯಂ), ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸಮಾಚರನ್ - ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಜೋಷಯೇತ್ - (ಅವರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ) ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ॥ 25, 26॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳ ವಿದ್ವಾನ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಮಹಾಪುರುಷನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ॥ 25, 26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣ್ಯವಿದ್ವಾಂಸೋ ಯಥಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಭಾರತ’ — ಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಾಸ್ತ್ರಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸವಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞನಲ್ಲ, ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಕ್ತಾಃ’ ‘ಅವಿದ್ವಾಂಸ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾದರೂ ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಅವಿದ್ವಾಂಸ (ಅಜ್ಞಾನೀ)ರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪುರುಷರು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರಲ್ಲ. ಇವರು ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಇಂತಹ ಅವಿದ್ವಾಂಸ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಇರಿಸದೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ವಿಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಕೊರತೆ ಬಂದರೆ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೊರತೆ ಬಂದೀತು ಎಂಬುದು ಅವರ ಧೋರಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇವರ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸರ್ವಥಾ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾದ ವಿದ್ವಾಂಸ ನಿಗೂ ಇದೇ ವಿಧಿಯಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಂದ್ವಾಸ್ತಥಾ ಸಕ್ತ ಶ್ಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್’ — ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ವಾಸನಾ, ಪಕ್ಷಪಾತ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ

ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸೆಳೆತವಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಕ್ತಃ’, ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.*

* ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಾಗ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ (5/4, 5) ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಸಾಧನಾಪ್ರಣಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಲಕ್ಷ್ಮಣಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಗಾದರೋ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷ ಉಪರತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತತ್ಪರತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಂತರವೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಇರುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೆ.

ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪುನಃ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಃ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯ (ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ವಿದ್ವಾಂಸ)ನ ಎಲ್ಲ ಆಚರಣೆ ಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ, ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ಇರುತ್ತವೆ. ಭೋಗೀ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭೋಗ ಗಳಲ್ಲಿ, ಮೋಹೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ, ಲೋಭಿಗೆ ಧನದಲ್ಲಿ ರತಿ (ಪ್ರೀತಿ) ಇರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಲೋಕ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವೂ ಇರದೆ ಅವರಿಂದ ತನ್ನಿಂದ — ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಲೋಕಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಕಾರಣ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳೂ ಕೂಡ ‘ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಲೋಕ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಬೇರೆ ಜನರಿಗೆ ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರದ ಇಚ್ಛೆ ಉಳ್ಳವರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಧನ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆ ಯಿಂದಲೇ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಪ್ರವಾಹ ವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸ್ವತಃ — ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತವೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ ಪದಗಳು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅಜ್ಞಾನೀ (ಸಕಾಮ) ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡು ತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು. ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದ ಭಾವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು. ‘ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಈ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಚಾರ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಅಜ್ಞಾನೀ ಪರುಷನಾದರೋ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನೀ (ಸಕಾಮಿ) ಪುರುಷನಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನು ‘ಆದರ್ಶ ನೆಂದು ಹೇಳಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ‘ಅನುಯಾಯಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿದ್ವಾಂಸನು ಬೇಕಾದರೆ ಆದರ್ಶ ನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿರಲಿ ಅವನಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ವನವಾಸಕ್ಕೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರಲಿಲ್ಲ.

ವಿದ್ವಾಂಸನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಆಸಕ್ತಿ ಯುಕ್ತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಈ ಮಹಾಪುರುಷರು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಿ, ತಿಳಿಯ ದಿರಲಿ, ಆ ವಿದ್ವಾಂಸನ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವ ತಾನಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ವಿದ್ವಾಂಸನ ಭಾವಗಳ, ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲದೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೇಲೂ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವವರೆಗೆ ಅವನ ಜನನ-ಮರಣ ಅಳಿದು ಹೋಗು ವುದಿಲ್ಲ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರು ವವರೆಗೆ ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಮಾಡುವಿಕೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ‘ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯ ಇರುವುದಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲ ನಷ್ಟವಾಗುವು ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗ ಪೂರ್ವಕ (ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿಯೇ) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣವೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ನಾವು ‘ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕೆಂಬ’ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ಇಂದೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಸುಲಭವಾದೀತು.

ನಿಜವಾಗಿ ಪದಾರ್ಥದ ಮಹತ್ವವಿರದೆ ಅದರ ಆಚರಣೆ (ಉಪಯೋಗ)ಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಆಚರಣೆಯ ಮಹತ್ವವೂ ಕೂಡ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥವು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಉಪಯೋಗ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯು ಬಂಧನಕಾರಕವಲ್ಲ, ಅದರ ಸಂಬಂಧವೇ ಬಂಧನಕಾರವಾಗಿದೆ.

ವಿದ್ವಾನ್ ಪುರುಷನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಹೀಗಾದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚ ದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು ವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ತುಂಬಾ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡ ಬೇಕು. ಈ ಅರ್ಪಣೆಯು ಏನೂ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಒತ್ತೆಯಾಗಿ ಹಣವನಿಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲಸಮಯ ದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೇಳಿದಾಗ ನಾವು ಅವನ ಹಣವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಏನು ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು? ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮುಗಿಯಿತು, ನಾವು ಋಣಮುಕ್ತರಾದೆವು ಅಷ್ಟೇ! ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಟ್ಟಾಗ ನಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮುಗಿಯಿತು, ನಾವು ಋಣ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತೇವೆ. ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಬಂಧನದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥ ಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಯಾವುದೇ ದಾನ ಮಾಡಿ ಪುಣ್ಯಗಳಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಾಗಿದೆ.

‘ನ ಬುದ್ಧಿಭೇದಂ ...... ವಿದ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್’ — 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಸಕ್ತಃ’, ವಿದ್ವಾನ್ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾರ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಃ’, ವಿದ್ವಾನ್ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಸಮತೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾರ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಕಲ್ಲು, ಮಣ್ಣು, ಚಿನ್ನ ಸಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಇಂತಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನೇ ‘ಯುಕ್ತಃ’, ವಿದ್ವಾನ್ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (6/8).

ಹಿಂದಿನ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಕ್ತಾಃ’ ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್’, ‘ಅಜ್ಞಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ (ಸುಖ, ಭೋಗ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ) ಮಾಡುವ ಕಾರಣ ಈ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಕರ್ಮಸಂಗೀ’ ಮತ್ತು ‘ಅಜ್ಞಾನೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಬೇರೆ ಜನರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ ವಿದ್ವಾಂಸನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅಜ್ಞಾನೀ (ಕಾಮನಾಯುಕ್ತ) ಪುರುಷನು ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತನವಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಬಾರದು. ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಈಗ ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಭೇದ’ವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ ಭಾವವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಬೇರೆ ಪುರುಷರಿಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಸಿಗುವಂತಹ ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು. ಸಮಾಜ ಹಾಗೂ ಪರಿವಾರದ ಮುಖಂಡನಿಗೂ ಇದೇ ಮಾತು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವಂತಹ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಬುದ್ಧಿಭೇದ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ —

(1) ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ? ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲಾದರೋ ಜೀವಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಮವು ಕೆಳದರ್ಜೆಯದಾಗಿದೆ; ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು’ ಮುಂತಾದ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವಚನಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಅವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟು ಮಾಡುವುದು.

(2) ‘ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ತುಂಬಿದೆ; ಸ್ವಾರ್ಥ ವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು; ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿ ದರೂ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಏಕೆ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿ ಸುವುದು.

(3) ‘ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು (ತನಗಾಗಿ) ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ (ಫಲಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ) ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ’ ಮುಂತಾಗಿ ಉಪದೇಶಕೊಡುವುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಫಲಸ್ವರೂಪ ಅವರಿಗೆ (ಫಲದಲ್ಲಿ) ಆಸಕ್ತಿಯಾದರೋ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಭೇದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಸ್ವತಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಬೇರೆಯವರಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ತನ್ನ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವಚನಗಳಿಂದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ, ಅವರನ್ನು ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಿಸಬೇಕು. ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಈಗ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು ಮತ್ತು ಅವರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಆ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಕೊಂಡು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ವಿಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತೆ ಆಗಬೇಕು. ಇದರೊಂದಿಗೆ — ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಪೂಜೆ, ಪಾರಾಯಣೆ ಮುಂತಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯ ದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಗಾಜಿನ ಚೂರುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಮಾರುವುದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಲ್ಲ ಎಂದೂ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು ಉಪದೇಶ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಕಾಮಭಾವದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶುಭ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದು ಬುದ್ಧಿಭೇದವಾಗಿರದೆ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ರೀತಿ ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಬುದ್ಧಿಭೇದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಾರದು. ನಾಮಜಪ ಮಾಡುವಾಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗದೆ ಇದ್ದರೆ ನಾಮ ಜಪಮಾಡುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ — ನಾಮ ಜಪವು ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಯಾವುದಾದರೂ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ನಾಮಜಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾಮ ಜಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಮ ಜಪವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಉಪದೇಶಮಾಡಬೇಕು. ‘ಮನುವಾ ತೋ ಚಹೂಂದಿಸಿ ಫಿರೈ, ಯಹ ತೋ ಸಮಿರನ ನಾಹಿಂ’ ಎಂದು ಏನು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದರ ಅರ್ಥ — ‘ಮನಸ್ಸು’ ತೊಡಗದಿದ್ದರೆ ಇದು ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲ ದಿದ್ದರೂ ಜಪವಾದರೋ ಇದ್ದೆ-ಇದೆ. ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಧ್ಯಾನಪೂರ್ವಕ ನಾಮ-ಜಪ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಥಾ ಗುಣರಹಿತನಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಗುಣಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು — ಯಾರೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ (ಅವನ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ) ಏನಾದರೂ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವುದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದಾದರು ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಿದ್ದರೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಅಪಮಾನ ಮಾಡದೆ ಅವನ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಗುಣಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಆದರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮಾಡಲಾದ ಉಪದೇಶದ ಪರಿಣಾಮ ಅವನ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದ ಮುಖಂಡರೂ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಉಪದೇಶಕೊಡಬೇಕು.

‘ಸಮಾಚರನ್’ ಮತ್ತು ‘ಜೋಷಯೇತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಎರಡು ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ— (1) ಸ್ವತಃ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. (2) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ದಂಭವಾಗಿದೆ, ಅದು ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ (16/4) ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿರದೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೆ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಪುರುಷರಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಮಹತ್ತ್ವಬುದ್ಧಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿ, ಅವರೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ತೊಡಗುವರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಆಚರಣೆ ಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಹಾಗೇಯೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವರು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಪುರುಷರನ್ನು ಆದರ ಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ (ಸರ್ವಥಾ) ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಸಿ, ವಿಹಿತ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಸಕಾಮಭಾವದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಸಾಧಕನೂ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ. ಜನರನ್ನು ಉನ್ಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹದ ಉಪಾಯವು — ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚರಣ ಮಾಡುವುದು, ಆದರೆ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವನು ಜನರಲ್ಲಿ ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಹೇಳಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ಅಂತರವಿದೆ — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ ।

ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥

ಕರ್ಮಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ, ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ; (ಆದರೂ), ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ - ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕರ್ತಾ, ಇತಿ - ಕರ್ತಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 27॥

ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಾಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ’ — ಯಾವ ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಶರೀರ, ವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೋ, ಬೆಳೆಯುತ್ತವೋ, ಗಂಗಾದಿ ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿವೆಯೋ, ಮನೆಯೇ ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುವವೋ, ಅದೇ ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಮಷ್ಟಿಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಎರಡು ವಿಭಾಗಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ಶರೀರ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಊಟ ಜೀರ್ಣ ವಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ; ಇನ್ನೊಂದು ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕವಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ನೋಡುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ಊಟಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ. ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನ ವಶನಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಗುಣ (ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ)ಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮನ, ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳು — ಇವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಬೇಕಾದರೆ ಸಮಷ್ಟಿಯವಾಗಿರಲಿ, ವೃಷ್ಟಿಯವಾಗಿರಲೀ) ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ, ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಲ್ಲ.

‘ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ — ಅಹಂಕಾರವು ಅಂತಃಕರಣದ ಒಂದು ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಆ ವೃತ್ತಿಯ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಮರವೆಯಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ ಅನ್ನು ಆ ವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು.

ಹೇಗೆ ಶರೀರವು, ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಆಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಹಂಕಾರವೂ ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಆಗಿದೆ. ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಎಂದೂ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಆಗಲಾರದು — ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮರವೆಯಿಂದ ‘ಇದಮ್’ ಅನ್ನು ‘ಅಹಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಇದು’ ಇದನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ‘ಅಹಂಕಾರವಿಮಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಹಂಕಾರವು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವೀಕೃತ ಅಹಂಕಾರವು ಅಸ್ವೀಕೃತಿಯಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದರಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ಅಹಮ್’ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ.

(1) ವಾಸ್ತವಿಕ (ಆಧಾರರೂಪವಾದ) ‘ಅಹಮ್’,* ‘ನಾನು’ ಇದ್ದೇನೆ (ತನ್ನ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ).

* ಯಾವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ನಿಜವಾದ ‘ಅಹಮ್’ ಆಗಿರದೆ, ಸತ್-ರೂಪ, ಚಿತ್ ರೂಪ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ವಾಸ್ತವಿಕ ‘ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದು ಅದು ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದಿರುವುದರಿಂದ. ಆದರೆ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ‘ಅಹಮ್’ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವನಾದರೂ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕಲಿತವನಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನು ‘ನಾನು ಮರ್ಖನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಓದಿದವನಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಕಲಿತು ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ — ನಾನು ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಓದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಅಹಮ್’ ಬದಲಾದರೂ ತನ್ನ ಸತ್ತೆ (ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಇದು ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ಸದಾ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ‘ಅಹಮ್’ವಿನ ಜೊತೆ ದೂರವಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಲ್ಲಿಂದ ದೃಷ್ಟಿದೂರವಾಗುತ್ತಲೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ‘ಅಹಮ್’ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ಅವಾಸ್ತವಿಕ (ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ) ‘ಅಹಮ್’ — ‘ನಾನು’ ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ‘ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾಗೂ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ವಿಸ್ಮೃತವಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು ಆದರೆ ದೂರವಾಗಲಾರದು; ಮತ್ತು ‘ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಕಂಡು ಬರಬಲ್ಲುದು ಆದರೆ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಮನುಷ್ಯನು ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ಅನ್ನು ವಿಸ್ಮೃತ ಗೊಳಿಸಿ ‘ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ (ನಾನು ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಅನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ತಪ್ಪುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ — ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಾದರೂ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲವು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನು ಅಹಂಕಾರವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನು. ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನೆಂಬುದನ್ನು ಇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ (ಶರೀರಾದಿ) ಕ್ರಿಯೆಗಳನ ಕರ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಪರೀತ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅವನೇ ಅಳಿಸಬಲ್ಲನು. ಇದನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಉಪಾಯವು — ಇದನ್ನು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪದಿರುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದಲೇ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಾಡದಿರುವು ದಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ‘ಮಾಡುವುದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮಾಡದಿರುವುದೂ ಕೂಡ ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಮಲಗುವುದು, ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಡೆಯುವುದು, ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು, ಮಾಡದಿರುವುದು ಇವೆರಡೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಈ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಅದು ಅಕ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆ ಕ್ರಿಯೆ (ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನ ರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು)ಯ ಜ್ಞಾತಾ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಮಾಡುವುದು — ಮಾಡದಿರುವುದು ಎಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಇರುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಹಮ್’ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಕ್ರಿಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಡುವುದು-ಮಾಡದಿರುವುದು-ಎರಡೂ ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಅಕ್ರಿಯ ತತ್ತ್ವ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆ ಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ) ಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ‘ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅಲೆಯು ಸಮುದ್ರದ್ದೇ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಅಲೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಜಾತೀಯ ಏಕತೆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಲೆಯ ಜಾತಿಯೂ ಸಮುದ್ರದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಜಾತೀಯ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮರವೆಯಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಮುದ್ರವಲ್ಲದೆ ತೆರೆಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆ ಪ್ರಪಂಚವಲ್ಲದೆ ಶರೀರಕ್ಕೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ; ನನಗೆ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗಲಿ, ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ನನ್ನ ಆದರ ಸಮ್ಮಾನ ಮಾಡಲೀ, ನನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ. ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತಾನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದು ಈಗ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂಧನ ವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧನಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ (ಸ್ವಯಂ) ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಸಾಧಕನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ತಪ್ಪು ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿಯಾದ ಮಾನ್ಯತೆಗೈದು ಮುಕ್ತನಾಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಮಾತು ಒಪ್ಪದಿರುವುದರಿಂದ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ— ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಕರೋಮಿತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಯೇತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ — ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ‘ನಾನು’ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಇಂತಹ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದೀತು.

‘ನಾನು’ ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮುಂತಾದ ಅಸತ್ಯ ಮಾನ್ಯತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಬಿಡಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ‘ನಾನು ಶರೀರನಲ್ಲ, ನಾನು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಮುಂತಾದ ಸತ್ಯಮಾನ್ಯತೆಗಳು ಏಕೆ ದೃಢವಾಗಲಾರವು? ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಬಾರಿ ದೃಢವಾದಾಗ ಪುನಃ ಹೇಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾವು?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜಡ-ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಚೇತನ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರ ದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಮೋಹಿತವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಮೋಹಿತ ವಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ ‘ಅಹವ್ ಇದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಹಮ್ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು — ಇದನ್ನೇ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಚೇತನ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಜಡ ಅಹವ್ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಹಮ್ ಅನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನು, ತನ್ನನ್ನು ಏಕದೇಶೀಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ (13/29). ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂವು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಸೇರಲಾರದು — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’. (13/31) ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸೇರಿರುವಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಆಗದೆಯೇ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವಯಂ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅವಿವೇಕದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮನ್ಯತೇ’. ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಾಗಲೇ ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕರ್ಮಫಲದ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವರೂಪ (ಸ್ವಯಂ)ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಖಾಲಿಜಾಗವಿದ್ದಲ್ಲೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಥಾ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯು ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಆ ಕ್ರಿಯೆ ಅವನಿಗೆ ಫಲಜನಕ ‘ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಫಲ ಅವನಿಗೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ತಾ ಆಗಿರುವವನೇ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ವರೂಪದ ಕಾರಕಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ. ಕರ್ತೃತ್ವದ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ವರೆಗೆ ದೇವತೆ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಶರೀರ (ಯೋನಿಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡ ಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಕರ್ಮವೂ ಸ್ವರೂಪದ ವರೆಗೆ ತಲುಪಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಶರೀರವೂ ಸ್ವರೂಪದ ವರೆಗೆ ತಲುಪಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ (ಶರೀರ)ದ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಾಡುವುದು’ ಇರುವತನಕ ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಂಕಾರ (ಕರ್ತೃತ್ವ)ವಿಲ್ಲದೆ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಡುವ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನವು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದು ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಸಾಧಕನು ಎಂದೂ ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಲಾರನು. ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವು ಎಂದೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ, ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳ ಮೂಲ ಅಹಂಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ. ತನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡದೆ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡಬೇಕು. ವಿವೇಕಕ್ಕೆ, ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ವಿವೇಕವು ಸ್ವತಃ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದಕ್ಕೆ ಈ ವಿವೇಕವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ

ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ - ಗುಣ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗವನ್ನು, ತತ್ತ್ವವಿತ್ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾಪುರುಷನು, ಗುಣಾಃ - ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೇ, ಗುಣೇಷು - ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ, ವರ್ತಂತೇ- ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಮತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ), ನ, ಸಜ್ಜತೇ - ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಯೋಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ (ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪುರುಷ)ಕ್ಕಿಂತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣನೆಂದು ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಿಕಾ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಗುಣಮಯವೇ ಆಗಿವೆ. ಇದನ್ನೇ ‘ಗುಣ-ವಿಭಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವು (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆ ಯನ್ನು ‘ಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳು. ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದೇ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಚೇತನ (ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೂ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಬಂಧನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವು ‘ಅಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ರಾಗವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ‘ರಾಗ’ವು ಅವಿವೇಕದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ರಾಗ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿವೇಕವು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು ಜಾಗ್ರತರಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು (ವಿವೇಕವನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಿ) ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ರಾಗವನ್ನು ಅಳಿಸಬೇಕು.

ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು ಗುಣ (ಪದಾರ್ಥ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮ (ಕ್ರಿಯಾ)ದಿಂದ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ಗುಣ-ವಿಭಾಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಗುಣ-ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ)ವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಿ ಎರಡರ ಪರಿಣಾಮವು ಒಂದೇ ಆಗುವುದು.

ಗುಣ-ಕರ್ಮ — ವಿಭಾಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ

ತಿಳಿಯು ಉಪಾಯ

(1) ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗಲೂ ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವ (ಸ್ವರೂಪ)ವು ಸರ್ವಥಾ ಅಕ್ರಿಯ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ (13/31). ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಆದಿ) ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಎಂದೂ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ‘ಇದು’ (ಶರೀರಾದಿ) ‘ನಾನು’ ಅಲ್ಲವೋ, ಆಗ ಇದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನನ್ನದು ಹೇಗಾದಾವು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಬದ್ಧ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಸ್ವಯಂ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನನ್ನು ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವವನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ’ (5/8) ನಾನು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ— ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದೇ ತನ್ನನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಭವಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

(2) ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮುಂತಾದೆಲ್ಲ ‘ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ನೋಡುವ, ಕೇಳುವ ವಿಷಯಗಳು, ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಪದಾರ್ಥ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಾವು ಇಂದ್ರಿಯ (ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಬಾಯಿ ಮುಂತಾದ)ಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯು ತ್ತೇವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಹಂದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಈ ಅಹಂಕೂಡ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶ (ಚೇತನ)ದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಎಲ್ಲದರ ಜ್ಞಾತಾ, ಎಲ್ಲದರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

‘ಅಹಮ್’ದಿಂದ ಅತೀತ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ (ಚೇತನ)ವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು? ಗಾಢ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ‘ನಾನು’ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಇದರ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸುಷುಪ್ತಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ವಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗದೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ‘ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದೆ, ನನಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಮೃತಿಯು ಅನುಭವ ಜನ್ಯವಾಗಿದೆ.* ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅಖಂಡ ಅನುಭವ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಭಾವದ (ನಾನಿಲ್ಲ-ಇದರ) ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ (ತನ್ನತನ)ದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ (ಇದೆ) ಇದರ ಬೋಧಪಡೆದಿರುವರೋ ಅವರನ್ನೇ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ‘ಅನುಭೂತ ವಿಷಯಾಸಂಪ್ರಮೋಷಃ ಸ್ಮೃತಿಃ (ಯೋಗದರ್ಶನ 1/11).

ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅಳಿಸಿಹಾಕಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸಂಬಂಧವು ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಳಿದುಹೋದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಆದಾಗಲೇ ‘ಯೋಗ (ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವವನೇ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ — ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ‘ಗುಣವೆಂದೇ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅವಿವೇಕದ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಈ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ನಾನೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.+ ಆದರೂ ‘ಸ್ವಯಂ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶ-ಚೇತನ) ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ‘ನಾನು’ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ಇಂತಹ ಭಾವವು ಖಂಡಿತ ಬರಲಾರದು.

+ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ‘ವಾಣಿ’ಯು ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಮಾತಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ‘ಕ್ರಿಯೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಮಾತಾಡುವುದು ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸ್ವಯಂ ‘ಕರ್ತಾ’ ಅಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ರೈಲಿನ ಇಂಜಿನ್ ಓಡುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಎಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇಂಜಿನ್ ಮತ್ತು ಚಾಲಕರ ಕೂಡುವಿಕೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಎಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇಂಜನ್ ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಚಾಲಕನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗಲೇ ಅದು ಸೇರಬೇಕಾದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಇಂಜಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಚಾಲಕ (ಮನುಷ್ಯ)ನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಶರೀರರೂಪೀ ಇಂಜಿನೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ನಡೆಸಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಇವೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶ (ಚೇತನ) ದಿಂದ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದೇ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ-ಪ್ರಕಾಶ (ಜ್ಞಾನ)ದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಶರೀರ ರೂಪೀ ಇಂಜನಿನ ಸಂಚಾಲನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ’ — ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನು ‘ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಪಡೆದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಜಾತಿಯಲ್ಲೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಕಿವಿಗಳದ್ದು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಚೆಯು ಸ್ಪರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣುಗಳು ರೂಪದಲ್ಲಿ, ನಾಲಿಗೆಯು ರಸದಲ್ಲಿ, ಮೂಗು ಗಂಧದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೇ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯವು ಮತ್ತೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಒಂದು ವಸ್ತುವು ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಕುರಿತು ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮೂಲಕಾರಣ ಇವೆರಡರ ಸಜಾತೀಯತೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಿ ಸಜಾತಿ ಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ವಿಜಾತೀಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಆಗು ವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಆಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಿ ಸಜಾತಿಯ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನಲ್ಲಿ ವಿಜಾತೀಯ ‘ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯ ಯಾವ ಆಕರ್ಷಣೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವೇ ಪ್ರಕೃತಿಯತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಪುರುಷ ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಪುರುಷನಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿತ್ಯ, ಅಚಲ ಹಾಗೂ ಏಕರಸವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಪುರುಷನು ವಸ್ತುತಃ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಽಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ ಪುರುಷನಾದರೋ ಕೇವಲ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ’ನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋತ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇತುವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪುರುಷಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ’ (13/20) ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ಹಿ ಭುಂಕ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಜಾನ್ ಗುಣಾನ್’ (13/21). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಣೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ‘ನಾನು’ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ‘ನಾನು’ ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವ ಅನುಭವ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರಲಾರದು, ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಕ್ತಾ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಆಗಲಾರನು.

ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ವಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಅವನು ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಜಡನಾಗಿರದೆ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು? ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದರ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು? ಮತ್ತು ತಾನು ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತ್ವತ್ವ ವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು? ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು ‘ಭಾವ’ವಾಗಿದೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ.

ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಜೋಡಿಸದಿರುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇನೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ (ವಿಕಾರ)ಯಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸ್ವಭಾವವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸ್ವಭಾವವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿದಾಗಲೇ ಪುರುಷನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ತಾಹಮಿತಿಮನ್ಯತೇ’ (3/27).

ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು (ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗದಿರುವುದು) ಅವನ ಅಶಕ್ತತೆ ಅಥವಾ ಕೊರತೆಯಾಗಿರದೆ ಅವನ ಮಹತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅವನು ನಿರಂತರ ಏಕರಸ, ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಂಜು ಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಯಾಗುವ ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವನದ್ದಲ್ಲ. ಪರಿವರ್ತನ ರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ ಯಾಗುವುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ, ಪುರುಷನದ್ದಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆ ಅಂಶದಲ್ಲಿ (ಸಜಾತಿಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ) ಆಕರ್ಷಣೆ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಇದರ ಸಂಕೇತವೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಾಃ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಪುರುಷನು (ಚೇತನ) ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು-ಗುಣಗಳಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ (ಸದಾಕಾಲ) ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಕೇವಲ ಮರವೆ ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ‘ಕೇವಲ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ’ ಎಂಬ ಈ ನಿಜಸಂಗತಿಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ವಾ’ ಪದವು ತಿಳಿಯುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ) ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ವಾ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಾಧಕರಿಗೆ — ಅವರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುವಂತಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಾಧನಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಗುಣ (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಏಕತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ತು ಕಾಮಿನಾಮ್’ (11/20/7) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ‘ಕರ್ಮ’ಗಳ ಆರಂಭಮಾಡದೆ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು (3/4). ‘ಯೋಗ’ದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಲು ಬಯಸುವ ಮನನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಹೇತುವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (6/3) ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳನ್ನಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಕ್ತಾ ಆಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವದ ನಾಶವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕರ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕರ್ತಾತನವು ಫಲಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಫಲದ ಉದ್ದೇಶ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನು ‘ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಹೀಗೆ ಅರಿತುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವನು— ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ನೋಡುವವನು ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’(ಆತ್ಮಾ)ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ಕಾಣುವ ಪುರುಷನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವದ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ತೃತ್ವದ ನಾಶ ವಾದಾಗ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ನಾಶವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆ ಹಾಗೂ ದೃಷ್ಟಿಕೋಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಜನಕಾದಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗೈದು ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು (3/20) ‘ನಾನು ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ (3/22) ‘ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪರುಷರೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಂತೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ’ (3/25, 26) ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗದವನು ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವಿದನನ್ನೇ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತತ್ತ್ವವಿದನು ಗುಣ-ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಂಸಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಅವನು ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಸಂಸಾರ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಯಾರೂ ಸಂಸಾರ ವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾದಾ ಗಲೇ ಸಂಸಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಗಲಿ ಯಾರೂ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು — ಇದೂ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಸಾರದಿಂದ ನಾವು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಶರೀರದ ಏಕತೆ ಸಂಸಾರದೊಂದಿಗಿದೆ, ನಮ್ಮ (ಸ್ವಯಂ) ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಪ್ರಕೃತೇರ್ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ ಸಜ್ಜಂತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸು ।

ತಾನಕೃತ್ಸ್ನವಿದೋ ಮಂದಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನವಿನ್ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್ ॥

ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ, ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು, ಗುಣಕರ್ಮಸು- ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಸಜ್ಜಂತೇ - ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ತಾನ್ - ಆ, ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ, ಮಂದಾನ್- ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು, ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು, ನ, ವಿಚಾಲಯೇತ್ - ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸಬಾರದು. ॥ 29॥

ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರು ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಕೃತೇರ್ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ ಸಜ್ಜಂತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸು’ — ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳು. ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ರಾದಿ ಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ (14/6-8). ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ-ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧಿತರಾದ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25, 26ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಸಾಕ್ತಾಃ ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ, ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್, ಅಜ್ಞಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಈ ಮನುಷ್ಯರು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆರುವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ತಾನಕೃತ್ಸ್ನವಿದೋ ಮಂದಾನ್’ — ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಶುಭಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಉಳಿಯದಿರುವ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಧನಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಮತೆ ಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ಗುಣಗಳ (ಪದಾರ್ಥಗಳ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾರರು.

ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಧಿ ಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಗುಣಗಳ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ‘ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ’ (ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ದಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ‘ಮಂದಾನ್’ (ಮಂದಬುದ್ಧಿ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಕೃತ್ಸ್ನವಿನ್ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್’ — ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು — ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ (ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ) ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರನ್ನು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾಗಿಸಬಾರದು. ಅದರಿಂದ ಆ ಮಂದಬುದ್ಧಿ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳದಿರಲಿ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25, 26ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಅಸಕ್ತಃ, ವಿದ್ವಾನ್’ ಮತ್ತು ‘ಯುಕ್ತಃ, ವಿದ್ವಾನ್’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕುರ್ಯಾತ್’ ಪದದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಹಾಗೂ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜೋಷಯೇತ್’ ಪದದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವ ಆಜ್ಞೆ ಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಅಂತಹ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡದೆ— ‘ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಕನಿಷ್ಟಪಕ್ಷ ತನ್ನ ಸಂಕೇತ, ವಚನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರನ್ನು ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಡಿಲತೆತೋರಿ ದಂತಿದೆ. ಕಾರಣ — ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ಶಾಸನವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ವತಃ — ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.*

* ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತ ಕರ್ಮ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದವಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಆಹಂಭಾವ ಇರುವಾಗ ಅದು ‘ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರಿತ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಸಿಗುತ್ತದೆ (18/12) ಆದರೆ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ - ‘ಕರ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಫಲದಾಯಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಫಲದಾಯಕ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗದೆ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರ) ಆಗುತ್ತವೆ (3/33).

ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಾಗಿರಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೂ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಸ್ತುತಃ ಇಲ್ಲದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧ ತಾನಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯ ರನ್ನು ವಿಚಲಿತರಾಗಿಸದೇ ಇರುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಸಂಕೇತ, ವಚನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಆ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಅವಿಶ್ವಾಸ ಅಥವಾ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗಿ, ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರ ಪತನವಾಗಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಪುರುಷರ ಸಕಾಮ ಭಾವವನ್ನು ಬಿಡಿಸಬೇಕು, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳು ಅಲ್ಲ. ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಸಕಾಮ ಭಾವವನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆವಶ್ಯಕವೂ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ? ಎಂಬುದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅನೇಕರೀತಿಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಿರುವನು. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮನುಷ್ಯನು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಲು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು-ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಮಯಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ ।

ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ ॥

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ - (ನೀನು) ವಿವೇಕವತೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸಂನ್ಯಸ್ಯ - ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಿರಾಶೀಃ - ಕಾಮನಾರಹಿತ, ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತ (ಮತ್ತು), ವಿಗತಜ್ವರಃ - ಸಂತಾಪರಹಿತ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಯುದ್ಧಸ್ವ - ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥30॥

ನೀನು ವಿವೇಕವತೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕಾಮನಾರಹಿತ, ಮಮತಾ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಯಿಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮ ಚೇತಸಾ’ — ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವೆನು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗದೆ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗಲು ಕರ್ಮ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚಿತ್ತ’ (ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಯುಕ್ತ ಅಂತಃಕರಣ)ದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯೇ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪದಾರ್ಥ ಗಳೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನವೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯೂ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಉದ್ಧಾರಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯದ್ದಾಗಿವೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೆ’ (15/7) ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮರವೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನ್ನತನವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಇವುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನವೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಅರ್ಪಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ಅರ್ಪಣ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚೇತಸಾ’ — ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕನಿರಲಿ, ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿರಬೇಕು, ಲೌಕಿಕವಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶ ಅಥವಾ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಸದಾಕಾಲ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವ (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ)ದ್ದಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಸದಾಕಾಲ ಅನಿತ್ಯತತತ್ವ (ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತು)ದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶವಿರಬೇಕು, ಕಾಮನೆ ಅಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳ ಅಂತಃಕರಣವು ವಿವೇಕ ವಿಚಾರಯುಕ್ತವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ದಾರ್ಶನಿಕ ಅಥವಾ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ— ಶರೀರಾದಿ ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನದಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಕೇವಲ ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಲೆಂದೇ ದೊರಕಿವೆ. ತನ್ನದಲ್ಲದ ಕಾರಣವೇ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾರ ಆಧಿಪತ್ಯವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಅದರಿಂದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಈ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮಾ)ದ್ದೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚಿತ್ತದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ ಪದವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವಿವೇಕದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಶೀಲ ಶರೀರ (ಪ್ರಪಂಚ)ವು ತನ್ನದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಶರೀರ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚ ತನ್ನದೆಂದು ಕಾಣದೇ ಒಂದು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ತನ್ನದೆಂದು ಕಂಡೀತು. ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ನೋಡುವುದೇ ಪತನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದೆಂದು ನೋಡದಿರುವುದೇ ಉತ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.

ದ್ವ್ಯಕ್ಷರಸ್ತು ಭವೇನ್ ಮೃತ್ಯುಸತ್ಯಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಶಾಶ್ವತವ್ ।

ಮಮೇತಿ ಚ ಭವೇನ್ ಮೃತ್ಯುರ್ನ ಮಮೇತಿ ಚ ಶಾಶ್ವತವ್ ॥

(ಮಹಾ-ಶಾಂತಿ-13/4; ಆಶ್ವಮೇಧಿಕ 51/29)

ಎರಡು ಅಕ್ಷರದ ‘ಮಮ (ಇದು ನನ್ನದಾಗಿದೆ — ಎಂಬ ಭಾವ) ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳ ‘ನ ಮಮ’ (ಇದು ನನ್ನದಲ್ಲ — ಎಂಬ ಭಾವ) ಅಮೃತ-ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಪಣೆ — ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ‘ಮಯಿಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಕರಣ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ) ಉಪಕರಣ (ಕರ್ಮಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿ ಸಾಮಗ್ರಿ) ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮರೆವೆಯಿಂದ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನು. ಅವು ಎಂದೂ ಅವನದ್ದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗಲಾರವು. ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅವಿನಾಶಿಯ ಏನು ಸಂಬಂಧ? ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸಲೀ ಮೂರರ ಪರಿಣಾಮ ಒಂದೇ ಆಗುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳು ಭಗವಂತನದ್ದಾಗಿವೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್— ತನ್ನ ಮಮತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಬೇಕಾದುದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನದೆಂದು ಕಾಣಬಾರದು. ತನ್ನದೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೆ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಪಣವೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಯುಕ್ತ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದರಿಂದ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿದೆ, ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದೀತು.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ (ಬೇಸರಬಂದು) ಅರ್ಪಿಸಿದರೂ ಲಾಭವೇ ಲಾಭವಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅರ್ಪಣೆಯ ಮಾತೇ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ, ಕಾರಣ-ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನವು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನ್ನು ಅರ್ಪಣೆಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅರ್ಪಣೆಯು ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರಣ (ಶರೀರಾದಿ) ಉಪಕರಣ (ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥ) ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ‘ಕರಣ’ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದ್ದೇಯಾಗಿವೆ ಇದರ ಕಡೆ ಗಮನ ಕೊಡದಿರುವುದೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನಿಂದ ತಪ್ಪು ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಅರ್ಪಣೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನದ್ದೇ ಆದ ಕರಣ, ಉಪಕರಣ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಅರ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ನಿಜವಾದ ಅರ್ಪಣೆ ಯಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದಕ್ಕಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ಪಟ್ಟು ಜಾಸ್ತಿ ಧಾನ್ಯ ಭೂಮಿಯು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಷ್ಟೋ ಪಟ್ಟು ದೊರಕಿದರೂ ಅದು ಸೀಮಿತವಾಗಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು (ಭಗವಂತನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು) ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಋಣಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೊಡುವುದರಿಂದ (ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವಿನ ಮಹತ್ವವಿರುವುದರಿಂದ) ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಮೂಲ್ಯವು ವಸ್ತುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ.

ನಿಜವಾದ ಅರ್ಪಣೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ-ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಏನಾದರು ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗು ತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಗು ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಬೀಗದ ಕೈಯನ್ನು ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದಾಗ ತಂದೆಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಗು ತಂದೆ ಯದ್ದೇ, ಅಂಗಳವೂ ಅಪ್ಪನದೇ, ಬೀಗದಕೈಯೂ ಅವನದೇ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಬೀಗದ ಕೈ ಸಿಕ್ಕಿದರಿಂದಲ್ಲದೆ ಬಾಲಕನ (ಕೊಡುವ) ಭಾವವನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೈಎತ್ತಿ ಬಾಲಕನಿಗೆ ನೀನು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ? ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನನ್ನು ತನ್ನಿಂದಲೂ ಎತ್ತರ (ದೊಡ್ಡ) ವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿ (ಸ್ವಯಂ) ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನತನ ದೂರಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಭಾವ ನೋಡಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಋಣಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷವಿಚಾರ

ಪರಮಾತ್ಮನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ರಚನೆಯನ್ನು ತಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಏನೇನು ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಅವನಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರದತ್ತ ವಿವೇಕವೂ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ ಮನುಷ್ಯನು ದೊರೆತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡದೆ, ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನಗಾಗಿ ಅವುಗಳ ಉಪಯೋಗಮಾಡಿದಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಬಂಧನ ದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶಕ್ತಿ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಪ್ರಾಣ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅವು ಮೊದಲೂ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನಂತರವೂ ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ಎಂದೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದಿರುವನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅದರಂತೆ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಂದರೆ, ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆ ತಿಳಿದಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು, ಅದರ ಆಶ್ರಿತನಾಗದಿರುವುದು, ಅವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿ ಅವುಗಳ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರು ವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪೇ ಆಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮಹಾನ್ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ, ತಾಪಗಳ, ದುಃಖಗಳ, ಅನರ್ಥಗಳ, ನರಕಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶಾತ್ ದೊರಕಿದರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ ಸದಾ ಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮ ನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ-ಇವೆರಡಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಆತ್ಮ ಶುದ್ಧಿಯ ಹೇತು — ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ (5/11) ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಕಾಮನೆಯಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉದ್ದೇಶ (ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ)ವನ್ನು ಮರೆತಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಕೃಪಣ’ (ದೀನ ಅಥವಾ ದಯಾಪಾತ್ರರು) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ’ (2/49). ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು (ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮನಿಷೀ (ಬುದ್ಧಿವಂತ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನೀ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ’ (2/51). ಸೇವೆ, ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಭಾವ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ, ಕಾಮನೆಯಲ್ಲ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಭಾವವೇ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚ (ಜಡತೆ)ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಎರಡರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುದ್ಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ’ — ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ (ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ)ಗಳನ್ನು ಭಗವದರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಮತ್ತು ಸಂತಾದಪ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಬಲ್ಲವು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ — ನಾವು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಪುಸ್ತಕ ಕೊಡು ತ್ತೇವೆ. ಅವನು ಆ ಪುಸ್ತಕ ವನ್ನು ಓದುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ‘ಇವನು ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪುಸ್ತಕ ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕವೂ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವ ಆಂಶಿಕ ಮಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಂಶದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನೀನು’ ಹೊಸ ವಸ್ತುವಿನ ‘ಕಾಮನೆ’ ಮಾಡಬೇಡ, ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ‘ಮಮತೆ’ ಇಡಬೇಡ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾದ ವಸ್ತುವಿಗಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಒರೆಗಲ್ಲು — ‘ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ’ ಸಂತಾಪಗಳ ಅಂಶವೂ ಇರಬಾರದೆಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಾಧಕರು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವರ್ದಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರವಶ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಸಂತಾಪಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅವರು ಎಂದೂ ನಿರಾಶರಾಗ ಬಾರದು. ಕಾರಣ — ಕಾಮನೆ ಕಂಡುಬರುವವನೇ ಕಾಮನಾರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮಮತೆ ಕಂಡು ಬರುವವನೇ ಮಮತಾರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸಂತಾಪ ಕಂಡುಬರುವವನೇ ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ದೇಹವನ್ನು ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೇ ವಿದೇಹ (ಅಹಂತಾರಹಿತ) ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತರಾಗಲು ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ವರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ಇಲ್ಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹಾದಿಗಳಿಂದ ಸಂತಾಪವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲು ಭಗವಂತನು ‘ವಿಗತಜ್ವರಃ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಇದಿರು ಯುದ್ಧ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮವಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯುದ್ಧಸ್ವ ಪದದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಯಕ್ಕನುಸಾರ ಮುಂದಾಗುವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಕನು ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಹಾಗೂ ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಭಗವದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮ (ಸಿದ್ಧಿ ಅಥವಾ ಅಸಿದ್ಧಿ)ದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಬಾರದು. ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ, ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ರುವುದೇ ‘ವಿಗತಜ್ವರನಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಸಂತೋಷ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದಾಗುವ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಎರಡೂ ‘ಜ್ವರ’ (ಸಂತಾಪ)ವಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋದಾಧಿ ವಿಕಾರಗಳೂ ಜ್ವರವೇ ಆಗಿವೆ. ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಚಿಂತೆ, ಉದ್ವೇಗ, ತಳಮಳ ಮುಂತಾದ ಮಾನಸಿಕ ವಿಕೃತಿ (ವಿಕಾರ)ಗಳೆಲ್ಲವೂ ಜ್ವರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ರಹಿತ ನಾಗುವುದು ‘ವಿಗತಜ್ವರಃ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯ ಉದ್ದೇಶ ವಾದಾಗ ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಾಮಗ್ರಿ (ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆದಿ) ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲು-ಕೀಳು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏನು ಸಾಮಗ್ರಿ ಇದೆಯೋ, ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೆ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಬಳಿಕವೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಸಂತಾಪಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದ ರಿಂದ ಅವನು ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಲೂ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಹೇತುವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮಕಾರಣ ಮುಚ್ಯತೇ’ (6/3). ಕಾರಣ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ (ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮುಂತಾದವು)ಗಳಿವೆ? ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗುವುದರಿಂದಲೇ ಧ್ಯಾನದ ಸಫಲತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕೊರತೆ (ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಯಾದಿ)ಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಸ್ವ’ ಪದದಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

* ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಋ-ಓರ್ವವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವುದಾದರು ಸೇವಾ-ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಸೇವಾಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದಾಗ, ಯಾರಾದರು ಅವನ ಆದರ ಮಾಡಿ, ಪುರಸ್ಕಾರವಿತ್ತರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿ ಕಾಣಿಸಬಲ್ಲುದು - ಇದು ಅವನಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಕೊರತೆಗಳ ಸುಳಿವು ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 48ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ (30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪ ರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ (ಕ್ರೂರ) ಕರ್ಮವೂ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ, ಸಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗದಂತಹ ಬೇರೆ ಕರ್ಮಯಾವುದಿದೆ? ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ‘ಶರೀರ ನಾನಲ್ಲ, ನನ್ನದಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲ ಇಂತಹ ಭಾವವುಂಟಾದಾಗ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿರದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾದಾಗ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯು ಆಗಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣನಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಆದಿ ದೋಷಗಳು ತಾನಾಗಿ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ‘ಅಹಮ್’ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ) ತಾನಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗ ದಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ (ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೆ?)ಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಅನೇಕವಿಧದಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸು — ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ನನ್ನವು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಸಮಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು (ಅಧಿಭೂತ) ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ (7/29-30). ಆ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ, ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚೇತಸಾ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮತ್ತು ‘ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುದ್ಧಸ್ಯ ವಿಗತಜ್ವರಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು (ಸಿದ್ಧಾಂತ) ಹೇಳಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಯೇ ಮೇ ಮತಮಿದಂ ನಿತ್ಯಮನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮಾನವಾಃ ।

ಶ್ರದ್ಧಾವಂತೋನಸೂಯಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ತೇಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ॥

ಯೇ - ಯಾವ, ಮಾನವಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಅನಸೂಯಂತಃ - ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ, ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ - ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಇದವ್ - ಈ (ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ), ಮತವ್ - ಮತವನ್ನು, ನಿತ್ಯವ್ - ಸದಾಕಾಲ, ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ - ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ, ಅಪಿ - ಅವರೂ, ಕೂಡ ಕರ್ಮಭಿಃ - ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ, ಮುಚ್ಯಂತೇ - ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 31॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಈ (ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ) ಮತವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರೇ ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇ ಮೇ ಮತಮಿದಂ.....ಶ್ರದ್ಧಾವಂತೋನ ಸೂಯಂತೋ’ — ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇವುಗಳ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಅವನು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ‘ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಕರ್ಮ ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೂ ತನ್ನದಲ್ಲ’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ನಿಃಸಂದೇಹ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯಭಾವನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶರೀರಾದಿ ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ— ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಜಡತೆಯ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಸಾಧಕನೇ ಸತ್—ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸತ್-ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಸಂಗದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವು ಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವ ಏಕಮಾತ್ರ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ತತ್ಪರತೆ, ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯತೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಹಿಂದಿನ (30ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಇರಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಸೂಯಂತಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದನ್ನು ‘ಅಸೂಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಸೂಯೆ (ದೋಷದೃಷ್ಟಿ)ಯಿಂದ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಸೂಯಂತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅನಸೂಯಂತಃ’ ಪದವನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಮನುಷ್ಯನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ (ಪೂರ್ಣ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತ) ನಾಗಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತಾ ಶ್ರವಣದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನನ ಸೂಯಶ್ಚ’ (18/71) ಪದದಿಂದ ಶ್ರೋತೃವಿಗಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಯಕ್ತನಾಗಿ, ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನ ಮತವಾದರೋ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೀ, ಅಭಿಮಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೇ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು ಅಥವಾ ಈ ಮತವಾದರೋ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಕರ್ಮವಾದರೋ ಜಡವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಮತ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸಬಾರದು.

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಯ ವಶನಾಗಿ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ತನ್ನತನದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಲು (ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಸುಖಿಯಾಗಿಸಲು) ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಹಜ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ವಿರಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಪರಮಸೌಹಾರ್ದ, ಕಾರುಣ್ಯ, ವಾತ್ಸಲ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಪೂರ್ಣತೆ (ಕೊರತೆ) ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ದಿದ್ದರೂ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಮತವೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ %ಸಿದ್ಧಾಂತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವೋಪರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತವ್ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಹಜ ಸರಳತೆ ಹಾಗೂ ನಿರಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಸರ್ವೋಪರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ‘ಮತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಮತ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ತ್ರಿಕಾಲ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡಲೀ ಇಡದಿರಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಪದವು ‘ಮತಮ್’ ಇದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿರದೆ ‘ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ’ ಪದದ್ದೇ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ— ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳೂ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ. ಭಗವಂತನ ಮತವೂ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಮತವು ಸರ್ವೋಪರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮತವು ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣ ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಪದವು ಕೊಡುವು ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ (ಸದಾ) ಸ್ಥಿತನಾಗಬೇಕು ಹಾಗೂ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಭಗವಂತನ ಮತವು ಯಾವುದು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಿತ್ಯವು ಹೇಗೆ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡಬಹುದು?

ಉತ್ತರ — ದೊರಕಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ನಮ್ಮದಲ್ಲ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಮತವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಏಕತೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಿರುವುದರಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಸ್ತುಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ (ತನ್ನ)ವಾಗಿರದೆ ಇವುಗಳ ಉಪಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸದ್ಗುಣ, ಸದಾಚಾರ, ತ್ಯಾಗ, ವೈರಾಗ್ಯ, ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ಕೂಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ. ಇವು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಪತ್ತು (ಬಂಡವಾಳ) ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಸದ್ಗುಣ, ಸದಾಚಾರ ಮುಂತಾದವು ನಮ್ಮದಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸಮ್ಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಇವುಗಳು ದೊರೆಯು ತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲವಾದ ಅಭಿಮಾನವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮವು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ, ನಮಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವುಗಳು ನಮ್ಮದಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ನಮಗೆ ಪೂರ್ಣತೃಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಪೂರ್ಣತೆಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಎಷ್ಟೇ ದೊರೆಕಿದರೂ ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದು ನಿಜವಾಗಿ ನಮ್ಮ ದಾಗಿದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತು — (ಭಗವಂತ)ವು ದೊರೆತಾಗ ತೃಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ನಮ್ಮ ವಸ್ತುವು ದೊರಕಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರವತಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಾಯಂದಿರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರು ದೊರಕಿದರೂ ಸಂತೋಷವಾಗದೆ ತನ್ನ ತಾಯಿಯು ದೊರಕಿದಾಗಲೇ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಇನ್ನೂ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವತನಕ, ನಮ್ಮ ವಸ್ತು ಸಿಗಲೇಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅವು ನಮ್ಮದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೊರಕಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ನಮ್ಮದು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಶರೀರಾದಿ ದೊರೆತ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ನಾವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ತಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾರೆವು ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಇವು ನಮ್ಮಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಗಲುತ್ತಿವೆ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮದೆಂದು ಕಂಡುಬರುವುದೂ ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್— ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆ, ನಮ್ಮ ದೆಂದು ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತು ಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇ ನಮಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನದೆಂದೇ ತೋರುವಷ್ಟ ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು ವುದು ಭಗವಂತನ ಉದಾರತೆಯ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮರವೆಯಿಂದ ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ, ಆ ಮರವೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧಕನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚಿತ್ತದಿಂದ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಗೈದು ಅವು ಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್-ಮರವೆ ಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ನಮ್ಮತನವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಬೇಕು.

ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ (ಪರಮಾತ್ಮ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಸಾಧಕನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ— ದೊರಕಿದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಅಗಲು ವಂತಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದೀತು. ಶರೀರ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಭೂಮಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ದೊರಕಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ಸಿಕ್ಕಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ದೊರಕಿರುವ ವಸ್ತು ಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚ (ಕಾರ್ಯ)ದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ (ಕಾರಣ)ಯದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತ (ಒಡೆಯ)ನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ ಆದರೆ ಅವು ನಮ್ಮದಲ್ಲದೆಂಬುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮವು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು?

ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ‘ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯ ಬಾರದು, ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ‘ಕರ್ಮವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವು ದಲ್ಲ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳು (3/9) ಅರ್ಥಾತ್-ಯಜ್ಞ (ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಪರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ (ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ) ಕರ್ಮಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸು ವಂತಹುಗಳು. ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧಕನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು, ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ (4/23). ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರವ್ (5/29). ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ವಸ್ತುಗಳ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಒಡೆಯನನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ವಿಶ್ವದ ಏಕಮಾತ್ರ ಸ್ವಾಮಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಸಾಧಕನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೇವಕನಂತೆ ಇರಬೇಕು. ಸೇವಕನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ-ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸ ಬೇಕು, ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಬೇಕು, ತಾನು ಒಡೆಯನೆಂಬ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಪಡಬಾರದು.

ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಭಗವದರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾಗಿ ಏನೆಲ್ಲ ಬರುತ್ತದೋ ಅವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತ ನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನ ವನ್ನು ಇರಿಸ ಬಾರದು. ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯವು ಪ್ರಾಪ್ತಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನು ಸಾರವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ಮತವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಅನುಸರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಮುಚ್ಯಂತೇ ತೇಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನ ನಲ್ಲಿ — ‘ನಿನಗಾದರೋ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಮುಕ್ತ ನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ನಾನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಈ ಮತ — (ದೊರಕಿದುದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು)ಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆದರೆ ಅವರು ಮುಕ್ತ ರಾಗಿ ಹೋಗುವರು ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಕಾರಣ-ಬೇಕಾ ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿ, ಒಪ್ಪದಿರಲಿ ಕೇವಲ ಈ ಮತದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗು ವಂತಹುದೇ ಈ ಮತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನ ಮತವೇ ನಿಜವಾದ ಮತ್ತು ಸರ್ವೋಪರಿ ‘ಸಿದ್ಧಾಂತ’ವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಎಲ್ಲ ಮತ-ಮತಾಂತರಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಭಿಮಾನ ಪಡದೆ ತುಂಬಾ ಸರಳತೆಯಂದ, ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ‘ಮತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿಡದೆ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ಮತವು ಸರ್ವೋಪರಿಯಾಗಿರದೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ತನ್ನದಾದ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಸಿದ್ದಾಂತ ಸರ್ವೋಪರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಮತಭೇದವಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಭೇದವಾಗಲಾರದು. ಋಷಿ-ಮುನಿ, ದಾರ್ಶನಿಕರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮತವನ್ನು ಕೂಡ ‘ಸಿದ್ಧಾಂತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗಂತನು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ‘ಮತ ವೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ-ಮುನಿ, ದಾರ್ಶನಿಕ, ಆಚಾರ್ಯ ಮುಂತಾದವರ ಮತಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದ (ಮತಭೇದ) ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮತಭೇದವಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಯೇ ತ್ವೇತದಭ್ಯಸೂಯಂತೋ ನಾನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮೇ ಮತಮ್ ।

ಸರ್ವಜ್ಞಾನವಿಮೂಢಾಂಸ್ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ನಷ್ಟಾನಚೇತಸಃ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಏತದ್ - ಈ, ಮತವ್ - ಮತವನ್ನು, ಅಭ್ಯಸೂಯಂತಃ- ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ, ನ, ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ - (ಇದರ) ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಾನ್ - ಆ, ಸರ್ವಜ್ಞಾನ ವಿಮೂಢಾನ್ - ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾದ, ಅಚೇತಸಃ - (ಮತ್ತು) ಅವಿವೇಕಿ ಪುರುಷರನ್ನು, ನಷ್ಟಾನ್ - ನಷ್ಟರಾದರೆಂದೇ, ವಿದ್ಧಿ- ತಿಳಿ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಅವರ ಪತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥32॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನ ಈ ಮತವನ್ನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾದ ಮತ್ತು ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯರು ನಷ್ಟರಾದರೆಂದೇ ತಿಳಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಪತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇ ತ್ವೇತದಭ್ಯ ಸೂಯಂತೋ ನಾನುತಿಷ್ಟಂತಿ ಮೇ ಮತಮ್’ — ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವವರ ಲಾಭವನ್ನು 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ನಂತರ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯದವ ರನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ವಾರ್ಥಿ, ಮನುಷ್ಯರು ನಮಗೇ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗಲೀ, ನಮಗೇ ಲಾಭವಾಗಲೀ ಎಂದು ಬಯಸಿದಂತೆ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಲೀ, ನನ್ನನ್ನೇ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುವುದು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು? ಮಮತೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗಲಾರದು; ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುವುದು ಭಗವಂತನ ‘ಮತದ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವರು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ತನಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವ ವರು ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯಲಾರರು.

‘ಸರ್ವಜ್ಞಾನ ವಿಮೂಢಾನ್ ತಾನ್’ — ಭಗವಂತನ ಮತದ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಜ್ಞಾನ (ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಕಲೆಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೋಟಾರು, ವಿಮಾನ, ರೇಡಿಯೋ, ಟೆಲಿವಿಜನ್ ಮುಂತಾದ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಕಲಾ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜುವುದು, ಮನೆ-ಕಟ್ಟುವುದು, ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರ, ತಂತ್ರ, ಯಂತ್ರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅರಿವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ, ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಚಮತ್ಕಾರ ತೋರಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ, ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು, ಲಿಪಿಗಳನ್ನು, ರೀತಿ-ರಿವಾಜುಗಳನ್ನು, ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಪಡೆಯುವುದ ರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದು ಇದೇ ಆಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ಅವರ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ (16/11). ಇಂತಹ ಜನರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಚೇತಸಃ’ — ಭಗವಂತನ ಮತದ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಪತ್, ಸಾರ-ಅಸಾರ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ, ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷ ಮುಂತಾದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾತುಗಳ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಪಶುವಿನಂತೆ ಮೂಢರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ವ್ಯರ್ಥಆಸೆ, ವ್ಯರ್ಥ ಕರ್ಮ, ವ್ಯರ್ಥಜ್ಞಾನ ವುಳ್ಳ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಚಿತ್ತ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ — ‘ಮೋಘಾಶಾ ಮೋಘಕರ್ಮಾಣೋ ಮೋಘಜ್ಞಾನಾ ವಿಚೇತಸಃ’ (9/12).

‘ವಿದ್ಧಿ ನಷ್ಟಾನ್’ — ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯದ ಮನುಷ್ಯರು ನಷ್ಟರಾದವರೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿರುವರು.

ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಮುಕ್ತಿಯ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ (8/5) ಆದ್ದರಿಂದ, ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮತದ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಮುಕ್ತಿಯು ಆಗ ಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಭಾವ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಅವರು (ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ ಇರುವ ಕಾರಣ) ನಷ್ಟರಾದವರೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ‘ನಷ್ಟಾನ್ ವಿದ್ಧಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

ಭಗವಂತನ ಮತದ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ರಾಗ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಮಾಡು ತ್ತಾನೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಎರಡೂ ಮನುಷ್ಯನ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ — ‘ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ’ (3/34). ನಾಶವುಳ್ಳ ಕಾರಣ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ನೀಚಯೋನಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನರಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಷ್ಟರಾದವರೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

31 ಮತ್ತು 32ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯವ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಹೊರಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನನ್ನು ಮನ್ನಿಸಲಿ, ಮನ್ನಿಸದಿರಲಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರಹವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮತ (ಸಿದ್ಧಾಂತ)ದ ಪಾಲನೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು — ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ. ಅವನು ಹಾಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಪತನ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆದೀತು. ಒಂದುವೇಳೆ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನ ಮತದ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡಿದರೆ, ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ ಕೇವಲ ಅವನ ಮತದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವನು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ‘ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮತವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವನಿಗೆ ‘ಮುಕ್ತಿಯ’ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೇಕೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ॥

ಭೂತಾನಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಜ್ಞಾನವಾನ್ - ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸ್ವಸ್ಯಾಃ - ತನ್ನ, ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಸದೃಶವ್ - ಅನುಸಾರ, ಚೇಷ್ಟತೇ - ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ನಿಗ್ರಹಃ - (ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ) ಹಠವೂ, ಕಿವ್, ಕರಿಷ್ಯತಿ - ಏನುಮಾಡೀತು? ॥33॥

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಹಠವೂ ಏನು ಮಾಡೀತು. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ’ — ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ* ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವಭಾವಗಳು — ರಾಗದ್ವೇಷ ಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ರಾಗ ದ್ವೇಷರಹಿತ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರು ತ್ತವೆ. ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಕಂಡುಬಂದ ಬೋರ್ಡನ್ನು ಓದಿಕೊಂಡರೆ ಈ ಓದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ ಸ್ವಭಾವ ದಿಂದಾಯಿತು. ಯಾವುದಾದರೂ ಸ್ನೇಹಿತನ ಪತ್ರಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಓದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಪತ್ರ ಬಂದರೆ ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಓದುತ್ತಾರೆ, ಈ ಓದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಾಯಿತು. ಗೀತಾ-ರಾಮಾಯಣಾದಿ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದುವುದು ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಓದುವು ದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

* ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾದುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮಾನ್ಯವಲ್ಲ.

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಮೂಸುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತ ಸ್ವಭಾವವು ದೋಷಿಯಾಗಿರದೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಯುಕ್ತ ಸ್ವಭಾವವು ದೋಷಿಯಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವಭಾವ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವಗಳು ಅಶುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣವೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕನು ಸಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಲೋಭಿ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ನಷ್ಟವಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಆಗದಿರಲಿ ಎಂದು ನಿರಂತರ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಸ್ವಭಾವವು ಬೇಗನೇ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮಸ್ವರೂಪ ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (3/27). ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣವೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಅಕರ್ತಾ ಎಂದೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ (13/29).

ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೋಷವು ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ರಾಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವತನಕ ಅಶುದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ರಾಗವೇ ಬಂಧನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ರಾಗವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಅಹಂನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

‘ಅಹಮ್’ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ —

(1) ಚೇತನದಿಂದ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’.

(2) ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧಾತುರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ — ‘ಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಹಂಕಾರಃ’ (13/5).

ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧಾತುರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ‘ಅಹಮ್’ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಂತೆ ಒಂದು ಕರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ‘ಅಹಮ್’ನಲ್ಲೇ ಇವೆ. ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧಾತುರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಈ ಧಾತುರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜಡ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ‘ನನ್ನವು’ ಮತ್ತು ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ‘ನನ್ನವು ಹಾಗೂ ‘ನನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ರಾಗವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+

+ ಶರೀರವು ಬೆಳೆಯುವುದು, ಬದಲಾಗುವುದು ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಂತೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕರೂಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾದರೋ ಈ (ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ) ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ’ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗದಿದ್ದರೂ (ಕ್ರಿಯೆ)ಯಾದರೋ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಗನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೋ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ ಮಾತಾಡಲು ಬಾರದಿರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಲು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ಮಾತಾಡಲಾರನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಮಾತಾಡುವುದು.

ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಯೋನಿಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ರಾಮ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣರೂಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದರೆ ಹಾಗೂ ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ ಮುಂತಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದರೆ ಆಯಾಯ ಯೋನಿಗಳನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಚೇಷ್ಟೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನ ಅವತಾರೀ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣ, ಯೋನಿಗಳನುಸಾರ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡತೆ)ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗಿದೆಯೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆಯಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಪರವಶತೆ — ಎರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸ್ಯಾಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರ್ದೋಷವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶನಾಗದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಜನಕತೆಯ ಮೂಲ ಬೀಜವು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮೂಲಕ ಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಂಧನಕಾರಕವು ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಚೇಷ್ಟಾ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಚೇಷ್ಟತೇ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಕೂಡ ಮಹಾನ್ ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಾಗುವಷ್ಟು ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ವರ್ತಮಾನದ ಸಂಗ, ಶಿಕ್ಷಣ, ವಾತಾವರಣ, ಅಧ್ಯಯನ, ಉಪಾಸನೆ, ಚಿಂತನೆ, ಕ್ರಿಯೆ, ಭಾವ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅನುಸಾರ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವಭಾವ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಗೊಳಿಸಲು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ವಿಷಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಮಾವಿನಹಣ್ಣುಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಅವಾಂತರ ಭೇದವಿರುವಂತೆ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ) ಶುದ್ಧವಾದರೂ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಭೇದವು ಇರುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ಧ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ)ವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ಅಶುದ್ಧ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ) ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ತಾವೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪರವಶತೆಗೆ ಬಾಧ್ಯರಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ’ — ಯಾರ ಸ್ವಭಾವ ಮಹಾನ್ ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವ ಅಶುದ್ಧ (ರಾಗ- ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ)ವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪುರುಷರ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಠವು ಕೆಲಸಕ್ಕೆಬಾರದು. ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವವು ಅಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಶುದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿತು.

ಅರ್ಜುನನೂ ಹಠದಿಂದ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ — ‘ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವವು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿತು’ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತ್ವಾಂ ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ’ (18/59); ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಕರ್ಮ (ಯುದ್ಧಾದಿ) ಮಾಡುವ ಸೆಳೆತವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ನೀನು ಪರವಶನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಿ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹಠವು ಕೆಲಸಕ್ಕೆಬಾರದು — ‘ಕರಿಷ್ಯಸ್ಯವಶೋಪಿ ತತ್’ (18/60).

ಒಂದು ಗಂಟೆಗೆ ನೂರು ಮೈಲಿ ಓಡುವ ಮೋಟಾರು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ವೇಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಓಡಲಾರದು, ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ಮೂಲಕವೂ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಆಗಲಾರವು. ಅಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಕಾರಿನಂತೆ ಇದೆ. ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಕಾರನ್ನು ರಿಪೇರಿಮಾಡಲು ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳಿವೆ — (1) ಕಾರನ್ನು ಸ್ವತಃ ರಿಪೇರಿ ಮಾಡುವುದು, (2) ಕಾರನ್ನು ಗ್ಯಾರೇಜಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದು. ಇದೇ ರೀತಿ ಅಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪಾಯಗಳಿವೆ — (1) ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತ ನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು (3/24), (2) ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದು (18/62). ಕಾರು ಸರಿಯಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾವು ಕಾರಿನ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಾರು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದರೆ ನಾವು ಕಾರಿನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರು ಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಶುದ್ದವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶನಾಗು ವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಶುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ) ಯದ್ದೇ ಮಹತ್ವವಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟೇ ವಿದ್ವಾಂಸ ನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಪತನ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯದ್ದೆ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ವಿದ್ವಾಂಸ ನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಉತ್ಥಾನ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿರದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಭಾವ, ವಿಚಾರ, ಕರ್ಮ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಅವನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸಾಧಕನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನ ಇಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಆ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಸುಲಭವಾದ ಉಪಾಯವು — ದೊರಕಿದ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವುದು.

ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶನಾಗದಿರಲು ಸಾಧಕನು ಯಾವುದಾದರು ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರ್ಶಗಳು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರಬಲ್ಲವು — (1) ಭಗವಂತನ ಮತ (ಸಿದ್ಧಾಂತ) ಮತ್ತು (2) ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ. ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಶುದ್ಧವಾಗು ತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ದಿಂದೊಡಗೊಂಡೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತನ ವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಷ್ಟಾನ್ ವಿದ್ಧಿ (3/32).

ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನಾವು ತಡೆಯಲಾರೆವು, ಆದರೆ ಕಾಲುವೆ ತೋಡಿ ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲೆವು. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರೆವು, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲೆವು. ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ನಮಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ತಿರುಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವಾಗ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಲಾರನು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಬಾಲಕನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಅವನಿಗೆ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು (ಕ.ಖ.ಗ.) ಕಲಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಚೇಷ್ಟತೇ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಅವನಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಮರಗಳ ಎಲೆಗಳು ಅಲುಗಿದಾಗ ಅದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಫಲಜನಕ ಕರ್ಮ (ಪಾಪ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯ) ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಮಾಡಲೆಂದೆ ಆಗಿದೆ— ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ (5/25; 12/4) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದೂ, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವು ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಹಿತ ಮಾಡುವುದು ಬೀಳದೆ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರವಾಹದ ಕಾರಣ ಅವರ ಮೂಲಕ ತಾನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।

ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ - ಇಂದ್ರಿಯ -ಇಂದ್ರಿಯದ, ಅರ್ಥೇ - ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ (ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ), ರಾಗದ್ವೇಷೌ - (ಮನುಷ್ಯನ) ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ - (ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಂದ) ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ, ತಯೋಃ - (ಮನುಷ್ಯನು) ಆ ಎರಡರ, ವಶಮ್ - ವಶದಲ್ಲಿ, ನ, ಆಗಚ್ಛೇತ್ - ಆಗಬಾರದು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತೌ - ಆ ಎರಡೂ, ಅಸ್ಯ - ಅವನ (ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ), ಪರಿಪಂಥಿನೌ - ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡುವ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ॥34॥

ಇಂದ್ರಿಯವು ಇಂದ್ರಿಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ (ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ) ಮನುಷ್ಯನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ (ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ) ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಎರಡರ ವಶನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಎರಡೂ ಅವನ (ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ) ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡುವ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ॥34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ’ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯ (ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂಗು)ದ ಪ್ರತಿ ಯೊಂದು ವಿಷಯ (ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ)ದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಒಂದೇ ವಿಷಯವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹೀಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮಳೆ ರೈತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕುಂಬಾರನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ತಣ್ಣನೆಯ ಗಾಳಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗು ತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಛಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟದಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು ನಮ್ಮ ಅನುಕೂಲತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಮನುಷ್ಯರು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅನುಕೂಲತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲಭಾವವಿಟ್ಟು ಅವುಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದು ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ರಾಗ- ದ್ವೇಷಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ವನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ನಿಜವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನುತನ)ದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ.* ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ‘ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ತನಕ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೇ, ಬುದ್ಧಿ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ರಿಂದ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇದೇ ರಾಗ ದ್ವೇಷವನ್ನು ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದ್ದೇ ಸ್ಥೂಲರೂಪ ಕಾಮ ಹಾಗೂ ಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ. 40ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಮವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ವಿಷಯಗಳಂತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ) ‘ಕಾಮ’ದ ಪ್ರತೀತಿಯಾಗುವ ಕಾರಣವೇ ಭಗವಂತನು ಇವುಗಳನ್ನು ‘ಕಾಮದ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಪ್ರತೀತಿಮಾತ್ರವಿರುವಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಪ್ರತೀತಿಮಾತ್ರವಿದೆ. ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಾದರೋ ಕೇವಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರಣ (ಹತ್ಯಾರಗಳು)ವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧ ಅಥವಾ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಎಲ್ಲಿವೆ? ಇದಲ್ಲದೆ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 59ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಿರುವ ಪುರುಷನ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ರಾಗ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರಾಗವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದಾಗಲೇ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

* ಭಗವಂತನು ‘ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ’ (2/59) ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ದಲ್ಲಿ (ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ) ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯದಿಂದ ಎಂದೂ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು, ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವೃತ್ತಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತನಾಗಬಾರದು. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಕೂಲವೇ ಆಗಬೇಕು (16/24). ಒಂದು ವೇಳೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಸಾಧಕನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ವಶೀಭೂತನಾದನೆಂದೇ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ‘ರಾಗ’ವು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ‘ದ್ವೇಷ’ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುವುದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಅನೇಕ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ತೊಡಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಗಾಬರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡವಂತಿದೆ — ಅವನು ಈ ಸ್ಫುರಣೆಗಳಿಂದ ಗಾಬರಿಯಾಗಬಾರದು. ಈ ಸ್ಫುರಣೆಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವು ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುತ್ತವೆ; ‘ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದರೆ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಹೋಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಕಾರಣ-ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವಾಗ ಅವಕಾಶಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಅದುಮಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯ ಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸ್ಪುರಣೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರ ಬರಲು ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಈ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಫುರಣೆಗಳೊಂದಿಗೂ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಮಾಡದೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸ್ವತಃ ತಟಸ್ಥನಾಗಿರಬೇಕು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಿಷಯ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡಬಾರದು.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯುವ ಉಪಾಯ

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟ (ಪ್ರಬಲ)ವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸು ತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನತೆಯಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗಬಾರದು — ಈ ಉಪಾಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ಮತದ ಅನುಸರಣ ಮಾಡುವವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು (3/31). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವೃತ್ತಿಗೆ ವಶನಾಗದೆ ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನು ಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸುಲಭ ವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಭಗವದರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ನನಗಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನಿ ಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ; ಯಾವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಭಗವಂತನ ವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಮತ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತನಾಗಬೇಕು.

ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದ ಕುರಿತು ಮಮತೆ ಇರುವ ತನಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಮನುಷ್ಯನು ರುಚಿ ಅಥವಾ ಅರುಚಿಪೂರ್ವಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ರುಚಿ- ಅರುಚಿಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಯಾಗುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ-ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ರುಚಿ-ಅರುಚಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರ ವಚನ ಹೀಗಿದೆ —

ಶ್ರೂಯತಾಂ ಧರ್ಮಸರ್ವಸ್ವಂ ಶುತ್ವಾ ಚೈವಾವಧಾರ್ಯತಾವ್

ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿಕೂಲಾನಿ ಪರೇಷಾಂ ನ ಸಮಾಚರೇತ್॥

(ಪದ್ಮ-ಪು-ಸೃಷ್ಟಿ, 19/355-56)

ಓ ಜನರೇ! ‘ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ನಮಗಾಗಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಕುರಿತು ಮಾಡ ಬೇಡಿ ಈ ಧರ್ಮ ಸಾರವನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ಕೇಳಿರಿ ಮತ್ತು ಕೇಳಿ ಧಾರಣೆಮಾಡಿರಿ.

ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮರ್ಯಾದೆಗೆ ಆದರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡುವಾಗ ತಂದೆಯ ಕೈ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರು (ಮಹಾ-ಅನು-84/15ರಿಂದ 20) ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವೇ ಮಾಡಬೇಕು.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದ ಮಹಾ ಪುರುಷನು ವಿದ್ಯಾವಂತನಿರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅವನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ವೇದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಷ್ಟು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮಾತು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.* ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಕಾರಣ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಎಂದೂ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷನ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ವಚನಗಳು ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಾಗುತ್ತವೆ (3/21). ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರವಚನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದ ರಿಂದ ಸಾಧಕನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಕೂಡ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

* ಯಾವ ಪುರುಷನು ಧರ್ಮದ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಎಂದೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಾ ದುಷ್ಯಂತನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಮಹಾಕವಿ ಕಾಳಿದಾಸನು ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಸತಾಂ ಹಿ ಸಂದೇಹಪದೇಷು ವಸ್ತುಷು ಪ್ರಮಾಣಮಂತಃಕರಣ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ॥ (ಅಭಿಜ್ಞಾನ ಶಾಕುಂತಲಮ್ 1/21)

ಎಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ಜನರು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮ ವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಅಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಆಗಂತುಕ ವಿಕಾರವಾಗಿವೆ, ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಇವು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಂತಃಕರಣವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರು ವಾಗಲೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಕೂಡ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು, ಅರ್ಥಾತ್- ಸದಾಕಾಲವು ಕಂಡು ಬರತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರತೀತಿ ಸದಾಕಾಲ ಆಗಿರದೆ ಎಂದಾದರು ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ಸಾಧಕರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ವಸ್ತು ಅಳಿದುಹೋಗುವಂತಹುದು. ಇದರಿಂದಲೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಮನೋಗತ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ (2/55) ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವಂತಹುಗಳು, ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ವಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (13/6) ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವು ಸದಾ ಸಮನಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು

(13/9). ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ಸಮಚಿತ್ತತಾರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯು ಆಗಲಾರದು. ಧರ್ಮವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳು ಅಸ್ಥಾಯೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಂದುಹೋಗುವಂತ ಹವುಗಳು. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಬಂದುಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ) ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಚೇತನ) ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಇವೆರಡರ ವಿವೇಕ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷನು ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡದೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಏಕದೇಶಿಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಜಡಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವೇ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಅಹಂತೆ (ನಾನುತನ)ಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ‘ಅಂಹತೆ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಪ್ರಿಯವೆಂದು, ಬೇರೆಯವರ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಅಪ್ರಿಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಅನುಕೂಲವಾದ ಮಾತು ಪ್ರಿಯವೆಂದು, ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಮಾತು ಅಪ್ರಿಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ಅನುಕೂಲವಾದ ವಿಷಯಗಳು ಪ್ರಿಯವೆಂದು, ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಿಷಯಗಳು ಅಪ್ರಿಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ (ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ)ಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡ-ಚೇತನದ ಗ್ರಂಥಿರೂಪೀ ಅಹಂತೆ (ನಾನುತನ)ಯು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲೆ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ.

ನಾನು ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಈ ಸೇವಕ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಭಕ್ತ ಯಾವ ‘ನಾನುವಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೋ, ಅದೇ ‘ನಾನು’ವಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಕೇವಲ ಜಡದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಚೇತನದಲ್ಲಿಯೂ ಇರದೆ ಜಡ- ಚೇತನದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಜಡ-ಚೇತನದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಈ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಜಡದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಡದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಜಡ-ಅಂಶದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಅದು ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜಡದ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ರಾಗವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ (ಜಡ)ವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ, ಅವನಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರದೆ ಜಡ (ಅಸತ್)ದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವಂತಹುವುಗಳಾಗಿವೆ.

ಒಂದು ವೇಳೆ ಸತ್ಸಂಗ, ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾದೀತು; ಆದರೆ ‘ಪ್ರೇಮ’ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷವಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಉಪೇಕ್ಷೆ (ವಿಮುಖತೆ)ಯಾದೀತು.* ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ’ ಉಂಟಾದಾಗ ಬೇರೆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವೈರಗ್ಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವ ಭಾವನೆ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ‘ಅಹಮ್’ ಕೂಡ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಹಮ್’ನಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

* ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದೆಯೋ, ಪ್ರೇಮವಿದೆಯೋ ಇದನ್ನು ಈ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಸತ್ಸಂಗ, ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ತೊಂದರೆಕೊಟ್ಟರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ ಬಂದರೆ — ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ’ವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮತ್ತು (ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟುಬಾರದೆ) ಅಳುಬಂದರೆ ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇಮ’ವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯ ಕೊರತೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಧೆಯಾದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಳುಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ನಮಗೆ ಕೆಟ್ಟವರು ಎಂದು ತೋರಿದರೆ, ಧರ್ಮ ಸಂಪ್ರದಾಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ‘ರಾಗ’ವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ನಿಜವಾಗಿ ಸತ್ಸಂಗ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವುದು ಅಷ್ಟೊಂದು ಕೆಟ್ಟದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇಕಾದಹಾಗೆ ಆಗಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಆಗಿದೆ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ ಕೇನಾಪ್ಯುಪಾಯೇನ ಮನಃ ಕೃಷ್ಣೇ ನಿವೇಶಯೇತ್’. (ಶ್ರೀಮದ್ಙಾಗವತ 7/1/31).

ಮನುಷ್ಯನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕೇವಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಸಿದ್ಧಾಂತದಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಸ್ವಭಾವವು-ರಾಗದ್ವೇಷ ರಹಿತ (ಶುದ್ಧ) ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ (ಅಶುದ್ಧ) ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಶುದ್ಧ ಅರ್ಥಾತ್- ರಾಗದ್ವೇಷರಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಗಂಗೆಯು ಗಂಗೋತ್ರಿಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತದೆ; ಗಂಗೋತ್ರಿ ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರ ಆಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿದರೆ ಗಂಗೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಆದರೆ! ಗಂಗೆಗೆ ಕಾಲುವೆ ತೋಡಿ ಅದರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಬದಲಿಸಬಹುದು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವಾದರೋ ಅಳಿಸಲಾಗದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಬದಲಿಸಬಹುದು. ಅರ್ಥಾತ್-ಅದನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾಗಿಸಬಹುದು. ಇದು ಗೀತೆಯ ಮಾರ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಎಷ್ಟು ಬಾಧಕವಾಗಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಬಾಧಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನನ್ನು ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/10). ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತನಾಗಲು ಸಾಧಕನು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡೇ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ತಾನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುರೂಪ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ ಸ್ಫುರಣೆಯು ಉಂಟಾದಾಗ ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಮನಸ್ಸಿನ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಸ್ಫುರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಾಗಬಾರದು. ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಫುರಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಬಾರದು; ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಬಾರದು, ವಿರೋಧಿಸಬಾರದು.

ಸಾಧಕನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ, ಅವನು ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಪ್ರಭುವಿನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅವನಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ (7/14) ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (18/62). ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ ಸಹಿತ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನದೇ ಜನರ ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಬದಲಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸಬಾರದು. ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಜಡದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ನಿಶ್ಚಿತ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಂ’ ವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತತ್ತ್ವತಃ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಭಿನ್ನ(ತನ್ನ)ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಬಂಧನ ವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸುಖ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದ ಚಿಂತನೆಯ ಸುಖ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಸುಖ ಪಡೆಯಬಾರದು. ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಯಾವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸೇವೆ ಆಗುತ್ತದೋ, ಅವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಅಂಶವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚವೇ ನಮ್ಮದಲ್ಲವಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದರ ಅಂಶವು ಹೇಗೆ ನಮ್ಮದಾಗಬಲ್ಲದು? ಈ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಿಂದ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಯಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ ಅವರದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭಕ್ತನು ಯಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅವರದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭಕ್ತನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಂತೆ — ‘ತ್ವದೀಯಂ ವಸ್ತು ಗೋವಿಂದ ತುಭ್ಯಮೇವ ಸಮರ್ಪಯೇ’, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸೇವಾ-ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕಮಾತು

ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವವನೇ ಸೇವೆಮಾಡ ಬಲ್ಲನು. ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಬಯಕೆ ಯಾದರೋ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ, ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆಯೂ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸೇವೆಯ ಬಯಕೆ ವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ಆದಕ್ಕಾಗಿ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದ್ದಾಗ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಸೇವೆಯ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಬಾರದು.

ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಟ್ಟು ಸುಖಿಯಾಗುವುದು, ‘ನನ್ನಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿಡುವುದು, ಸೇವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಕೊಂಚವಾದರೂ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಬಯಸುವುದು ಮತ್ತು ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದು ನಿಜವಾಗಿ ಭೋಗವೇ ಆಗಿದೆ, ಸೇವೆಯಲ್ಲ, ಕಾರಣ — ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸೇವೆಯು ಸುಖ-ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸೇವೆಯು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಆ ಸುಖವು ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನಾನು’ ಯಾರಿಗೋ ಏನೋ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಇಂತಹ ಭಾವ ಯಾರಿಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ — ‘ಸೇವೆ’ಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸೇವೆ ಮಾಡುವವರದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾರೂ ಅವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾರರು. ಅವರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅವರಿಗೇ ಕೊಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವ ಅಧಿಕಾರ ನಮಗೇನಿದೆ? ಅವನು ಇಡಗಂಟಾಗಿಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಉಪಕಾರವಿದೆ? ನಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದ ನಮ್ಮದೇ ಮುಖ ತೊಳೆದಾಗ ಬದಲಿಗೆ ನಾವು ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುತ್ತೇವೆಯೇ?

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಸೇವೆಯಾದರೋ ಧನಾದಿ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸೇವೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಯಸಬಾರದಿರುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ — ಸ್ಥೂಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡುವು ದಾದರೋ ತುಂಬಾ ಸ್ಥೂಲವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸೇವೆಯು ಭಾವವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆಯ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣಸೇವೆ ಆಗಬಲ್ಲುದು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯು ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರು ವುದರಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಯಾರಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ಸ್ಥೂಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಸೇವೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಯಾರೇ ತಿಳಿಯಲೀ ತಿಳಿಯದಿರಲೀ. ಅಭಿಮಾನ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವವರೆಗೆ ಸೇವಕನಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸೇವೆಯು ಭಾವದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುವುದು ಸೇವೆಯಲ್ಲ. ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ಅಂಗಡಿಯವನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆಗೆ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಜೆಯು ರಾಜನಿಗೆ ಕರರೂಪದಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ, ಅದು ದಾನ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ನೀರು ಕುಡಿಸಿದರೆ, ‘ನಾನು’ ಅವನಿಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಅವನು ಸುಖೀಯಾದನು ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವುದು ವ್ಯಾಪಾರವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಮಾನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ‘ನೀರು ಕುಡಿಸುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಸಿಕ್ಕೀತು’ ಅಥವಾ ‘ದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿದ್ದಾಗಲೂ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವುಂಟಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜಲ, ಧನ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಂಕಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ತಿಳಿಯಲೀ, ತಿಳಿಯದಿರಲೀ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಂಕಿತವಾದಾಗ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯು ಆಗದೇ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಪುಣ್ಯ ಸಂಪಾದಿಸದೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಯಾರಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್— ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರ ವಸ್ತು ಆಗಿದೆಯೋ ಅವರಿಗೇ ನಮ್ಮ ಮೂಲಕ ವಸ್ತು ಸಿಗಬಲ್ಲದು. ಅವರಿಗೆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುವು ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಋಣ ತೀರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಬೇರೆ ಯವರಿಗೆ ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ (ಹಸಿವು) ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ ಅವನೇ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಅಧಿಕಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬೇರೆಯವನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ (ಹಕ್ಕಿನ)ದ್ದೇ ವಸ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೇರೆಯವನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು.

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ — ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಯಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ (ಸೇವ್ಯ) ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಾಭಾವ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವ್ಯನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅವನು ಸೇವ್ಯನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಾಭಾವ ಜಾಗ್ರತ ಮಾಡು ತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸೇವ್ಯನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಾ ಭಾವ ಜಾಗ್ರತವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಸಾಧಕನು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಏನೋ ಕೊರತೆ (ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ) ಇದೆ ಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಿದ್ದು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಹೊರಹಾಕಬೇಕು. ‘ಬೇರೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವವು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರ ಬಾರದು. ಇಂತಹ ಭಾವವು ಬಂದಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ತೊಡೆದು ಹಾಕಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಭಾವವು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವು ದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ, ಸುಖೀ, ದುಃಖಿಯಾಗುವ ಕ್ಷೇತ್ರವಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವು ಸೇವೆಗಾಗಿ ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸೇವೆಯೇ- ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಸೇವೆ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಸಾಧಕಲ್ಲಿ — ‘ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಅಹಿತವಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವವಿರ ಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸುಖವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ದುಃಖಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ದುಃಖಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತನಾಗುವುದು, ಸುಖೀ ಜನರನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಖಿ ಯಾಗುವುದೂ ಸೇವೆಯೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ದುಃಖೀ ಮತ್ತು ಸುಖೀ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಇದರಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ನಮಗೂ ಜೊತೆ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಬಲಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರು ದುಃಖೀಯಾಗಿದ್ದರೆ, ‘ಅವನ ದುಃಖ ಹೇಗೆ ದೂರವಾದೀತು? ಎಂದು ಅವನ ಜೊತೆ ನಾವೂ ದುಃಖಿತ ರಾಗಬೇಕು. ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಮಾತಾಡಿ, ಅವನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಅವನ ಬಳಿ ಹೇಳಬೇಕು — ತಮ್ಮಾ! ಪ್ರತಿಕೂಲಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಗಾಬರಿಯಾಗಬಾರದು; ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮ ಹಾಗೂ ರಾಜಾ ನಳ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಮುಂತಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪುರುಷರಿಗೂ ಬಂದಿತ್ತು; ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ನಿನ್ನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಮಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುವ ಯಾವುದಾದರು ಕೆಲಸವಿದ್ದರೆ ಹೇಳು ಇತ್ಯಾದಿ. ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನು ಖುಶಿಯಾಗುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಸುಖಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದಾಯಿತು ನಾನು ಹುತ್ಫೂರ್ವಕ ಸಂತೋಷವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾವು ದುಃಖಿ ಮತ್ತು ಸುಖೀ ಇಬ್ಬರ ಸೇವೆಯೂ ಮಾಡಬಹುದು. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸುಖ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಹಮತರಾಗಿ ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆವು. ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಭಾವ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖೀ ಮತ್ತು ಸುಖದಿಂದ ಸುಖೀಯಾಗು ವವರು ಸಂತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಸಂತರ ಲಕ್ಷಣ ಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ‘ಪರ ದುಖ ದುಖ ಸುಖ ಸುಖ ದೇಖೇ ಪರ (ಮಾನಸ 7/38/1).

ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಗಳಾದರೆ ಮತ್ತೆ ನಮ್ಮ ದುಃಖವು ಎಂದೂ ಮಗಿಯ ಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾವುದಾದರು ದುಃಖ ಬಂದಾಗ ನಾವು ಅದನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವಂತೆ, ದುಃಖಿತರಾದ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕಂಡು ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರ ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ನಿಜವಾದ ಭಾವನೆ ಇರಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಭಾವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಅದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ ಆದೀತು, ದುಃಖವಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾದಾಗ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಶಕ್ತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ದೂರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಹುದು. ದುಃಖೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸುಖಿಯಾಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ನಮ್ಮ ಸುಖಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸುಖ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ತತ್ಕಾಲವೇ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥ — ಸುಖಕೊಡುವುದು. ಸಾಧಕ ನಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಕಶ್ಚಿದ್ ದುಃಖಭಾಗ್ಭವೇತ್ (ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ದುಃಖವಾಗದಿರಲಿ) ಈ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸುಖಿಯಾಗಿಸದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಇಂತಹ ಭಾವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಭಾವವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರಾಧೀನರಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಸೇವಾ-ಭಾವದ್ದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬೇಕಾದಷ್ಟಿದ್ದರೂ ಸೀಮಿತವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಸೀಮಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸೇವೆಯೂ ಸೀಮಿತವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸೀಮಿತ ಸೇವೆ ಯಿಂದ ಅಸೀಮ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ಭಾವ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಸೀಮ ಭಾವದಿಂದ ಸೇವೆಯೂ ಅಸೀಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಸೀಮ ಸೇವೆಯಿಂದ ಅಸೀಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವಾಭಾವವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಸೇವೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯ ಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಭಾವ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸೀಮಿತವೇ ಆಗಿ ದ್ದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರ-ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಅವನ ವ್ಯವಹಾರ ವಿರುತ್ತದೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಖಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸುಖೀ ಮತ್ತು ದುಃಖಿಯನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೇ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸುಖೀ ಹಾಗೂ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ದುಃಖೀ ಆಗಬಲ್ಲನು. ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಇದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಯಾಗಿದೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಲ್ಲ. ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮರೆವೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನ್ನತನದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಅವನು ಅತಿ ದರಿದ್ರನಾಗಿರಲೀ ಅಥವಾ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿರಲಿ, ಕಲಿತವನಾಗಿರಲೀ ಅಥವಾ ಕಲಿಯದವನಾಗಿರಲಿ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಈ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವಾಧೀನರೂ ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ನಿಜವಾದ ಸೇವಕನ ವೃತ್ತಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಹತ್ವ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ವಸ್ತುಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ (ತನ್ನವು)ವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೂ ವಸ್ತುಗಳು ನನ್ನವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಭೋಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಸೇವೆಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸೇವ್ಯದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

‘ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗ ದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೇ ಸಾಧಕನ ಸಾಧನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೋಚುವ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇದರ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕನು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಉನ್ನತಿ ಎಷ್ಟು ಆಗಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ತಕರಾರು ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗದಿರುವುದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ದಷ್ಟು ಬಾಧಕವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಮನದ ಏಕಾಗ್ರತೆಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡದೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಕಂಡುಬರು ವವೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಅವನ್ನು ತತ್ಕ್ಷಣ ದೂರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ದೂರವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದೂ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಏನು ಮಾಡ ಬಲ್ಲನೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ— ‘ರಾಗ-ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಉಂಟಾದರೂ ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವೆರಡೂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಥದ ದರೋಡೆಕೊರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಗಳು ಸ್ವತಃ ನಷ್ಟ ವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಆ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವಕ್ಕೆ ಅಸ್ತ್ವಿತ್ವ ಕೊಡು ತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವು ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅವುಗಳನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದಾವು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸುಖ-ದುಃಖದ ಕಾರಣ ಬೇರೆ ಯವರೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾಗು ತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ನಮಗೆ ಸುಖಕೊಡುವವರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ಕೊಡುವವರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣರಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣದೆ ಜಡ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ ಕಾಣು ತ್ತದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜಡತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ (7/19) ಎಂದು ಕಂಡುಬಂದೀತು

ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ ಯಾವುದೇ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡಬಾರದು. ಅದಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ದೋಷವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಒಂದು ಉತ್ಸಾಹ ಉಂಟಾದೀತು. ಯಾರೋ ನಮಗೆ ಕಹಿಯಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ನಮಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಾರದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ‘ನಾವು ಇಂದು ಬದುಕಿದೆವು ಎಂಬ ಒಂದು ಉತ್ಸಾಹ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬೇಕು — ‘ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನಾವು ಬದುಕಿದೆವು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತರಾಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಈ ತರಹ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅನಿಸಬೇಕು. ಯಾವುದಾದರು ದೋಷ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವತನಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ನಾವಾದರೋ ನಿರಂತರ ಇರುತ್ತೆವೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಿರಂತರ ವಾಗಿರದೆ ಬಂದು- ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಅಸ್ತಿತ್ವ ರೂಪೀ ‘ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಬರಲಾರವು. ಕಾರಣ — ನಮ್ಮ (ಸ್ವಯಂದ) ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವಿಬಾಗ ಬೇರೆ ಯಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಬಂದುಹೋಗುವ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ, ಅವನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಮ್ಮಿಂದಲೂ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವವೋ, ಆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ — ‘ಮನೋಗ- ತಾನ್ (2/55).

‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನುಕೂಲತೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಎರಡ ರಲ್ಲಿಯೂ ‘ರಾಗವಿಡದೆ ಅವುಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡ ಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್- ಅನುಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ‘ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗಬಾರದು. ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಫಲಾಸಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಫಲೇಸಕ್ತೋನಿಬಧ್ಯತೆ’ (5/12).

ಸಂಬಂಧ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗದೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಬಾರದು? ಇದರ ಉತ್ತರ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಶ್ರೇಯಾನ್ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ ।

ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ ॥

ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ - ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾದ, ಪರಧರ್ಮಾತ್ - ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ, ವಿಗುಣಃ- ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ, ಸ್ವಧರ್ಮಃ - ನಮ್ಮ ಧರ್ಮ, ಶ್ರೇಯಾನ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಸ್ವಧರ್ಮೇ - ನಮ್ಮ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ನಿಧನಮ್ - ಸಾಯುವುದೂ (ಕೂಡ), ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಪರಧರ್ಮಃ - ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮ, ಭಯಾವಹಃ - ಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥ 35॥

ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾದ ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ ಸ್ವ ಧರ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಸ್ವ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥ 35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶ್ರೇಯಾನ್* ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರ — ಧರ್ಮಾತ್ ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ — ಬೇರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಗಳ ಧರ್ಮವು (ಕರ್ತವ್ಯ) ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಾಣಲು ಗುಣಸಂಪನ್ನ ವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗಮತೆ ಇದ್ದರೂ, ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿದ್ದರೂ, ಧನ, ವೈಭವ, ಸುಖ-ಸುವಿಧಾ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದರೂ ಮತ್ತು ಜೀವನವಿಡೀ ಸುಖದಿಂದ ಇರಬಲ್ಲೆವಾದರೂ, ಆ ಪರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ನಮಗಾಗಿ ವಿಹಿತವಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಭಯ-(ದುಃಖ)ವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಾಣಲು ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಿದ್ದರೂ, ಪಾಲಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಧನ, ವೈಭವ, ಸುಖ-ಸುವಿಧಾ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕದಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಅದರ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನವಿಡೀ ಕಷ್ಟವೇ ಸಹಿಸಲು ಬಂದರೂ ಆ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡದೆ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

* ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಜ್ಯಾಯಸೀ (3/1) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಶ್ರೇಯಾನ್’ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ, ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮವು ಕರ್ಮಗಳನು ಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ‘ಕರ್ಮ’ಗಳನ್ನು ನಿಯತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ (18/41). ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ (18/45) ಆದುದರಿಂದ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್- ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು (18/48).

ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನ ತಿಂದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು (2/5). ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ಭಿಕ್ಷುಕನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಗೃಹಸ್ಥ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ, ಭಿಕ್ಷುಕನಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವಂತಿದೆ. ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಯುದ್ಧ’ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪತಟ್ಟೀತು — ‘ಪಾಪಮೇವಾಶ್ರಯೇತ್ (1/36) ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು — ‘ಧರ್ಮಯುದ್ಧ’ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಸ್ವಧರ್ಮ ವನ್ನು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಳಕೊಂಡು ಪಾಪವನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ (2/33) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ ಭಗವಂತನು — ‘ಜಯ- ಪರಾಜಯ’, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್— ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪತಟ್ಟಲಾರದು (2/38) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮುಂದೆ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ‘ಸ್ವಭಾವ ನಿಯತ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು ಎಂದು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು (18/47). ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಪಾಪವು ತಗಲುತ್ತದೆ, ಅನ್ಯಥಾ ಇಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಸಮತೆ (ಯೋಗ)ಯ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಅನುಭವ ವಾದಾಗ ದುಃಖ ಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. (6/23) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪುನಃಪುನಃ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ)ವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಬಂಧ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ನಮ್ಮ-ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಪಾಲಿಸುವುದೇ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಆಸ್ತಿಕ ಜನರು ಹೇಳುವ ‘ಧರ್ಮದ ಹೆಸರೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಯಾವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಡ ಬಹುದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಸಗಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ‘ಕೇವಲ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವುದ ರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ — ‘ಧರ್ಮ ತೇಂ ಬಿರತಿ (ಮಾನಸ — 3/16/1) ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಪ್ರಕೃತಿಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದಾಗ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವು ಎಷ್ಟು ಇರಬೇಕೋ ಆದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಗುಣಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕರ್ತವ್ಯ (ಶಮ, ದಮ, ತಪ, ಕ್ಷಮೆ ಇತ್ಯಾದಿ)ಕ್ಕಿಂತ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ತವ್ಯ (ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಆದಿ)ದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾದಿ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಗುಣಃ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವ-ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಿಂತ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳನುಸಾರ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ (ಘೋರ ಅತವಾ ಸೌಮ್ಯ)ಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ, ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದಿರುವುದ ರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳು ಘೋರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

‘ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ’ — ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸದಾಕಾಲ ಸುಖ, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ಮಾನ-ಅಂತಸ್ತು, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳೇ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರ ಗುಂಪುಗಳೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಾಡದೆ ಭಗವಂತ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಾಗ ಯಾವುದಾದರು ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ, ಆ ಕಷ್ಟಗಳೂ ಕೂಡ ಉನ್ನತಿಮಾಡುವುದಾಗಿವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅವು ಕಷ್ಟವಾಗಿರದೆ ತಪ್ಪಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಆ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಬಹುಬೇಗ ಉನ್ನತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ತಪಸ್ಸು ನಮಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ತವ್ಯ ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿ, ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದಿರುವ ಕಷ್ಟರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಗುವಷ್ಟು ಲಾಭವು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಯಾರು ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ದರೋ, ಯಾರು ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸತ್ತು ಹೋದರೋ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಅಮರರಾದರು. ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದಾಗ ತನ್ನ ಧರ್ಮ(ಕರ್ತವ್ಯ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವವನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಜೈಲಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನೇಣುಗಂಬವನ್ನು ಏರಿದರೋ ಅವರ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಮಹಿಮೆ ಇಂದೂ ಕೂಡಾ ಬಹಳವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟ ಕರ್ಮ ವನ್ನು ಮಾಡಿ ಜೈಲಿಗೆ ಹೋಗುವವರ ನಿಂದೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವೇ ಬಂದರೂ ಅದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಮೃತ್ಯುವಾದರೂ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು?

ಉತ್ತರ — ಗೀತೆಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದವೇ ಇಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಇದು ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಿಷಯ ಆಗಿರದೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

(1) — ಯಾವ ವಿಷಯದ ಅರಿವು ನಮಗಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.* ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನನ್ನು ಧರ್ಮವು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ‘ಧರ್ಮೋ ರಕ್ಷತಿ ರಕ್ಷಿತಃ (ಮನುಸ್ಮುೃತಿ 8/15) ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಭಾರ ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಉಪದೇಷ್ಟಾ ಭಗವಾನ್ ವೇದಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಮುನಿಗಳು ಇವರುಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡು ವಂತಹ ಭಗವಂತ, ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಶಕ್ತಿ ಯಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಪತಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಭಗವಂತ, ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಋಷಿ, ಮುನಿ, ಸಂತರು ಇವರುಗಳ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸತ್ತರೂ ಅವರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

* ಅನೇಕ ಸಂಶಯೋಚ್ಛೇದಿ ಪರೋಕ್ಷಾರ್ಥಸ್ಯ ದರ್ಶಕಮ್ । ಸರ್ವಸ್ಯ ಲೋಚನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಯಸ್ಯ ನಾಸ್ತ್ಯಂಧ ಏವ ಸಃ॥

ಯಾವುದು ಅನೇಕ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ (ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ) ವಿಷಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದೋ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(2) ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ ಇದು ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಾ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಅನೇಕ ಕಷ್ಟ, ನಿಂದೆ, ಅಪಮಾನ ಗಳು ಬಂದರೂ ತನ್ನ ‘ಸತ್ಯ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು** ಮತ್ತು ಇಂದು ಕೂಡ ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

**ನೋಡಿ — ಮಾರ್ಕಡೇಯ ಪುರಾಣ, ದೇವಿಭಾಗವತ ಇತ್ಯಾದಿ.

(3) ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಸಂಬಂಧೀ ಅನೇಕ ಸತ್ಯ ಘಟನೆಗಳು ಕಂಡು-ಕೇಳಲು, ಓದಲು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಂತರ ಆಗುವ ಸದ್ಗತಿ-ದುರ್ಗತಿಯ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+

+ ನೋಡಿ — ಹಿಂದೀ ‘ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಸಿಕದ 1968ನೇ ವರ್ಷದ ವಿಶೇಷಾಂಕ ‘ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಾಂಕ’.

(4) ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿ ಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದಾಗ ಆಸ್ತಿಕನ ಮಾತೇನು, ಪರಲೋಕವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವ ನಾಸ್ತಿಕನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ದ್ಯೋತಕ ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವು ‘ಪರಮ ಶಾಂತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಅನುಭವದಿಂದ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

‘ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವನೆಂದು ತಿಳಿಯು ವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು, ತನ್ನನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಸೇವಕನೆಂದು ತಿಳಿಯು ವುದು ವಾಸ್ತವವಾದ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇವೆಲ್ಲವು ಸರಿಯಾದ ಧರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಧರ್ಮವಾಗಿವೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲ. ಉಳಿದ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಶರೀರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಷ್ಟು ಧರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಅವು ನಮಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಧರ್ಮವೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ಅವೆಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ‘ಸ್ವಯಂ ಇದರದ್ದಲ್ಲ. ಆ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಆಸರೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅದರಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತನ್ನ ನೈಜವಾದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸಹಾಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇಮಿಯಾದರೆ ಸ್ವಯಂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾದರೆ ಸ್ವಯಂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕನಾದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರೇಮಿಯು ಪ್ರೇಮವಾಗಿ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸುವು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಾಗಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕನು ಸೇವೆಯಾಗಿ ಸೇವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು — ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ಸಾಧ್ಯರೂಪೀಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಧನ, ಮಾನ, ಅಂತಸ್ತು, ಆದರ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧನ, ಮಾನಾದಿಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ಚಿಂತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶದಿಂದ ಇವುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಧ್ಯೇಯವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಧನ, ಮಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಲೌಕಿಕ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಅವನಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಧನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಧ್ಯೇಯವುಳ್ಳ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ವೈದ್ಯನು ಹುಣ್ಣನ್ನು ಸೀಳುವಾಗಲೂ ‘ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ರೋಗಿಯ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೋಲು, ನಷ್ಟ, ಕಷ್ಟ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದರೂ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂತೋಷವಿರುತ್ತದೆ. ಅನುಕೂಲ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಸ್ವಧರ್ಮ (ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮ)ದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟ, ದುಃಖ, ತೊಂದರೆಗಳು ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಆ ಕಷ್ಟ, ದುಃಖಾದಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಾಗತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ- ಪರಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರವೇ ‘ನಾನು (ಸ್ವರೂಪ) ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದಿದ್ದರೆ ‘ನಾನು ಇರುವಾಗ ಶರೀರವು ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ನಾನೂ ಕೂಡ ಇರಲಾರದು. ಶರೀರವು ‘ನನ್ನದು ಎಂದಿದ್ದರೆ ಇದನ್ನು ಪಡೆದಬಳಿಕ ಇನ್ನು ಪಡೆಯುವುವಂತಹುದು ಏನೂ ಇರ ಲಾರದು. ಆದರೆ ಇಚ್ಛೆ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ — ನಿಜವಾಗಿ ನನ್ನ ವಸ್ತು ಇನ್ನು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದ ವಸ್ತು (ಶರೀರಾದಿ) ನನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ತರಲಿಲ್ಲ, ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾರೆವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾರೆವು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅದು ನಮ್ಮದು ಹೇಗೆ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಶರೀರ ನಾನಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನ್ನದಲ್ಲ ಇದರ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಸಾಧಕನು ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಶರೀರ ನಾನಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನ್ನದಲ್ಲ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರಬೇಕು. ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೋಧವಾದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವು ದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮ-ಪರಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ತಾನಾಗಿ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

‘ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ’ — ಪರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುಲಭವೆಂದು ಕಂಡರೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 42ನೇ, 43ನೇ, 44ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು — (ಶ್ರೇಯಾನ್ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಬೇರೆಯವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನು ಭಯಾವಹ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 42ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ‘ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ(ಕ್ಷತ್ರಿಯಾದಿ)ಯವರಿಗೂ ಭಯಾವಹವಾಗಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅವುಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಉತ್ತರ — ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ (13/7 ರಿಂದ 11ರತನಕ ಮತ್ತು 16/1ರಿಂದ 3ರತನಕ) ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಧರ್ಮ ವಾಗಿವೆ. ಈ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ‘ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗಬಲ್ಲದು. ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮ ಎರಡೂ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮ ವಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾಪವು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪಾಪವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಸ್ವಾರ್ಥ, ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇಲ್ಲದೆ) ಶೂರ-ವೀರತೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಪವು ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪಾಪವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸ್ವಭಾವ ನಿಯಂತ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ (18/47).

ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮ (ಪರಧರ್ಮ) ಭಯಾವಹವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಆಚರಣೆ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಜೀವಿಕೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಸ್ಥಾನ-ವಿಶೇಷ ಹಾಗೂ ಯೋನಿ ವಿಶೇಷ ನರಕರೂಪೀ ಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಯಾವಹವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಭಿಕ್ಷೆಯ ಅನ್ನದಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುವುದು, ಬೇರೆಯವರ ಜೀವಿಕೆ ಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ ನಿನಗಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿರದೆ ನಿನಗಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪದಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂಶ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ‘ಸ್ವಯಂ’ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ (ಶರೀರ, ಪ್ರಪಂಚ) ‘ಅನ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಧರ್ಮ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ಅನ್ಯದ ಧರ್ಮ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ನಿರ್ದೋಷತೆ, ಅವಿನಾಶಿತೆ, ನಿತ್ಯತೆ, ನಿಷ್ಕಾಮತೆ, ನಿರ್ಮಮತೆ ಮುಂತಾದ ಎಷ್ಟು ‘ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಧರ್ಮವಾಗಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ‘ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ. ಹುಟ್ಟುವುದು, ಹುಟ್ಟಿ ಇರುವುದು, ಬದಲಾಗುವುದು, ಬೆಳೆಯುವುದು, ಕ್ಷೀಣವಾಗುವುದು ನಷ್ಟವಾಗುವುದು;* ಹಾಗೆಯೇ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಶರೀರದ, ಪ್ರಪಂಚದ ಧರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ‘ಪರಧರ್ಮವಾಗಿವೆ — ‘ಸಂಸಾರ ಧರ್ಮೈರವಿಮುಹ್ಯಮಾನಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/2/49). ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮ ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ.

* ‘ಜಾಯತೇಽಸ್ತಿ ವಿಪರಿಣಮತೇ ವರ್ಧತೇಽಪಕ್ಷೀಯತೇ ವಿನಶ್ಯತಿ..........’ (ನಿರುಕ್ತ 1/1/2).

ತ್ಯಾಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ), ಬೋಧ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ) ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ) ಇವು ಮೂರೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಭ್ಯಾಸವು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವುದೆಲ್ಲ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಯೋಗಿಯಾಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಭೋಗಿಯಾಗುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಸೇವೆಮಾಡುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಏನಾದರು ಬಯಸುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಪ್ರೇಮಿಯಾಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ರಾಗಿಯಾಗುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ, ಅನಾಸಕ್ತನಾಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಡುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ (ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ) ಆಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮವು ಚಿನ್ಮಯ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮವು ಜಡ-ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ (ಶರೀರಿ) ‘ಸ್ವ ಆಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ (ಶರೀರ) ‘ಪರ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವ’ ಇದರ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇನ್ನೊಂದು ‘ಸ್ವಕೀಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮಾ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧದ ಇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಕೀಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆ ಎರಡೂ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ.

ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನ ಧರ್ಮ — ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯ ಧರ್ಮ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಪುರುಷನ ಧರ್ಮ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧರ್ಮ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ — ಒಂದು ‘ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಅರ್ಥಾತ್-ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ, ಇನ್ನೊಂದು ‘ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ ‘ಪರಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರದ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಸತ್ ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದ ರಿಂದಲೇ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ‘ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಇಚ್ಛೆ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ಪ್ರಪಂಚದ್ದಲ್ಲ.

ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ವುದರಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಇವುಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಶರೀರಾದಿಗಳ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಪರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯೇ ಆಗಲಾರದು.

‘ಸ್ವಯಂ’ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಜಗತ್ತಿನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಇದು ಅವನಿಗೆ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಯಾವುದು ಶರೀರ ಧರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಸಾಧನೆಯು ಅವನ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’’ವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವಂತಹ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಕೊಂಡುಹೋಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗಿವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಹೀಗೆ ಮೂರು ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳು ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ, ಹೀಗೆ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ‘ಪರಧರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ‘ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಸ್ವರೂಪವು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮ ಭಾವವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಪರಧರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮವು ಮುಕ್ತಮಾಡುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಬಂಧಿಸುವು ದಾಗಿದೆ.

ಪರಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖ ನಾಗುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಸ್ವಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದೊರಕಿದುದು. ಪರಧರ್ಮವಾದರೋ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭೋಗಪ್ರಧಾನ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ಬಲಿಷ್ಠ, ಅರ್ಹ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಪರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ನಿರ್ಬಲ, ಅಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಯಿಂದ ಅಭಾವದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುವು ದೊರಕಿ ದಾಗ ವಸ್ತುವಿನ ಪರಾಧೀನತೆಯಾಗುವುದು ಅದು ಪರಧರ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶವಾದಾಗ ಅಭಾವ ಹಾಗೂ ಪರಾಧೀನತೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾ ಎಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆ ಗೆಂದರೆ ಶರೀರವೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರೂ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಆದರೆ ಪರಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಭಯಾವಹ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಕೆಡುವಂತಹು ದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ದುಃಖ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದುದರಿಂದಲೇ ಇವೆ. ಪರ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ, ಸರ್ವಥಾ, ಸರ್ವದಾ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ ಆನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಧಕನು ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕ್ಕನು ಸಾರ ‘ಸ್ವ ವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನನ್ನು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೋ ಅವನ ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ) ಅವನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಅವನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಧರ್ಮವು ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೆಂದೋ, ಅಧ್ಯಾಪಕನೆಂದೋ ತಿಳಿದರೆ ಓದುವುದು, ಓದಿಸುವುದು ಅವನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವೋ, ಸೇವಕನೋ, ಭಕ್ತನೋ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಸೇವೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸೆ, ಭಕ್ತಿಯು ಅವನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತದ, ಅನಿಷ್ಟದ ಭಾವವಿರುತ್ತದೋ, ಆ ಕಳ್ಳತನ, ಹಿಂಸಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾರಿಗೂ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿರದೆ ಕುಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.*

* ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ, ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಹೀಗೆ ಮೂರೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟದ ಭಾವ, ಕೂಟನೀತಿ ಆದಿ ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಶುಬಲಿಕೊಡುವುದು ಮುಂತಾದವು ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ತನಗಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಬೇರೆಯವರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಧರ್ಮ ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕುಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ, ಪರಧರ್ಮ ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮ ವನ್ನೇ ಗೀತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸಹಜ ಕರ್ಮ, ಸ್ವಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವುದೂ ಅಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ (2/33).

ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವಧರ್ಮವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಭಯಾವಹವಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅಥ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಯಂ ಪಾಪಂ ಚರತಿ ಪೂರುಷಃ ।

ಅನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ ॥

ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ - ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯಾ!, ಅಥ - ಮತ್ತೆ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಪೂರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಅನಿಚ್ಛನ್, ಅಪಿ - ಬಯಸದೆಯೇ, ಬಲಾತ್ - ಬಲವಂತವಾಗಿ, ನಿಯೋಜಿತಃ, ಇವ - ತೊಡಗಿಸಿದಂತೆ, ಕೇನ - ಯಾರಿಂದ, ಪ್ರಯುಕ್ತಃ - ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ಚರತಿ - ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ? ॥ 36॥

ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯಾ! ಮತ್ತೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದೆಯೇ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿದಂತೆ, ಯಾರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪವನ್ನು ಆಚರಿತ್ತಾನೆ? ॥ 36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಯಂ ...... ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ’ — ಯದುಕುಲದಲ್ಲಿ ‘ವೃಷ್ಣಿ’ ಎಂಬ ಒಂದು ವಂಶವಿತ್ತು. ಅದೇ ವೃಷ್ಣಿವಂಶದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ‘ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಹೆಸರಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಧರ್ಮವು ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಕುಲದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಕುಲ (ವಂಶ)ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪದ ಪರಿಣಾಮ ದುಃಖವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಿಚ್ಛನ್’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಿರದೆ ಪಾಪಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಪಾಪವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ವಿಚಾರಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಒಳಂಗಿಂದೊಳಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಪಾಪ ಕರ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅನಿಚ್ಛಿನ್’ ಪದದ ಪ್ರಬಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಪವೃತ್ತಿಯು ಉಂಟಾದಾಗ ವಿಚಾರ ಶೀಲ ಪುರುಷನು ಆ ಪಾಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ದೂರವಾಗಿ ಉಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಕೂಡ ಯಾರೋ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿದಂತೆ ಪಾಪ ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು ವಂತಹ ಯಾವುದೋ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕಾರಣವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಮೂಲ ಕಾರಣ ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ. ಆದರೆ ಈ ಕಾರಣದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ‘ಪಾಪ ಮಾಡುವವನು ಯಾರು? ಎಂಬುದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಳಿವು ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ಪಾಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದು ಅದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಲು ಬಯಸು ತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೋ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿರುವನು —

ಜಾನಾಮಿ ಧರ್ಮಂ ನ ಚ ಮೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ -

ರ್ಜಾಽನಾಮ್ಯಧರ್ಮಂ ನ ಚ ಮೇ ನಿವೃತ್ತಿಃ ।

ಕೇನಾಪಿ ದೇವೇನ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತೇನ

ಯಥಾ ನಿಯುಕ್ತೋಽಸ್ಮಿ ತಥಾ ಕರೋಮಿ ॥

(ಗರ್ಗಸಂಹಿತಾ ಅಶ್ವಮೇಧ — 50/36)

‘ನಾನು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಯಾರೋ ದೇವರು ನನ್ನಿಂದ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’

ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿದ ಈ ದೇವರು ವಸ್ತುತಃ ‘ಕಾಮ’ (ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ)ವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಧಮದ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾರದವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಯಂ ಪಾಪಂ ಚರತಿ’ — ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ‘ಅನಿಚ್ಛಿನ್’ ಪದದ ಪ್ರಬಲತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರೋ ಬೇರೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬೇರೆಯವನು ಯಾರು? ಇದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಈಗ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ರಾಗ’ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳು (ಅದು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ್ದೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪ ವಾಗಿವೆ) ಸಾಧಕನ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಆ ಮಾತು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಯಾರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(31ರಿಂದ 35ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಸೂಯೆ, ದುಷ್ಟಚಿತ್ತತೆ, ಮೂಢತೆ, ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯ ಪರವಶತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಇದಲ್ಲದೆ ಈಶ್ವರ, ಪ್ರಾರಬ್ಧ, ಯುಗ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಕರ್ಮ, ಕುಸಂಗ, ಸಮಾಜ, ರೀತಿ-ರಿವಾಜು, ಸರಕಾರೀ ಕಾನೂನು ಮುಂತಾದ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ ।

ಮಹಾಶನೋ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ ವಿದ್ಧ್ಯೇನಮಿಹ ವೈರಿಣಮ್ ॥

ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ, ಏಷಃ - ಈ, ಕಾಮಃ - ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆ (ಪಾಪದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ), ಏಷಃ - ಈ (ಕಾಮವೇ), ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ, ಮಹಾಶನಃ - (ಇದು) ತುಂಬಾ ತಿನ್ನುವುದೂ (ಮತ್ತು), ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ - ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ, ಇಹ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (ನೀನು), ಏನವ್- ಇದನ್ನೇ, ವೈರಿಣಮ್ - ವೈರಿಯೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥37॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಈ ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯೇ ಪಾಪದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮವೇ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ತುಂಬಾ ತಿನ್ನುವುದೂ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಇದನ್ನೇ ವೈರಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ॥37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ’ — ಮುಂದೆ 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ತೃಷ್ಣಾ (ಕಾಮನೆ) ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಜೋಗುಣ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಇಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಕಾಮವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ರಾಗದಿಂದ ಕಾಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮದಿಂದ ರಾಗವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸುಖದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಮಹತ್ವ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪುನಃ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮ ನಡೆಯುವವರೆಗೆ ಪಾಪ-ಕರ್ಮದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷಃ’ — ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿದ್ದಂತೆ ಆಗಲಿ ಇದೇ ಕಾಮವಾಗಿದೆ.* ಉತ್ಪತ್ತಿ — ವಿನಾಶಶೀಲ ಜಡ- ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ, ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ, ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿ ಇವೆಲ್ಲ ಕಾಮದ್ದೇ ರೂಪವಾಗಿವೆ.

* ‘ಇದಂ ಮೇ ಸ್ಯಾದಿದಂ ಮೇ ಸ್ಯಾದಿತೀಚ್ಛಾಕಾಮಶಬ್ದಿತಾ’ (‘ಇದು ನನಗೆ ಸಿಗಲಿ, ಇದು ನನಗೆ ಸಿಗಲಿ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಕಾಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ).

ಪಾಪ ಕರ್ಮವು ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗು ವುದನ್ನು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಎರಡರಿಂದಲೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳನ್ನು ಕೊಡ ಲಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.** ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕಾಮವೇ ಕ್ರೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಕಾಮವನ್ನೇ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಏಕವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

** ಭಗವತ್ಪ್ರದತ್ತ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದೂ ಕೂಡ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಈ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷವು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮವನ್ನೇ ಪಾಪದ ಹೇತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ‘ಲೋಭ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ (ಬಾಧೆಯನ್ನೊಡ್ಡು ವವನ ಮೇಲೆ) ‘ಕ್ರೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಧೆಕೊಡುವವನು ತನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಿಷ್ಟನಾದರೆ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗದೆ ‘ಭಯ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಯದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ; ‘ವೀತರಾಗಭಯ ಕ್ರೋಧಾಃ’ (4/10) ಮತ್ತು ‘ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧಃ’ (5/28).

+ ‘ಜಿಮಿ ಪ್ರತಿಲಾಭ ಲೋಭ ಅಧಿಕಾಈ’ (ಮಾನಸ 1/1801; 6/102/1).

ಕಾಮನೆ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷವಿಚಾರ

ಕಾಮನೆಯು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ, ಸಂತಾಪಗಳು, ದುಃಖ ಇವುಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಜಾಗ್ರತ್ದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಸಿಗುವುದು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು; ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಮ ಅಛತ ಸುಖ ಸಪನೇಹು ನಾಹಿಂ (ಮಾನಸ 7/90/1). ಬಯಸುವುದು ಆಗದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಬಯಸದಿರುವುದು ಆಗುವುದಕ್ಕೆ ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಯಸುವುದು — ಬಯಸ ದಿರುವುದು ಇವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ದುಃಖವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಕಾಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯು ಕಾಮನೆ ಯಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಕಾಮನೆ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣ ವಾಗದೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯು (ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ) ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು, ಕಾಮನೆಯು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ವಸ್ತುವಿನದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ತನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸೇವೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ), ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ (ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ) ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ) ಇವುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಕಾಮನೆ ಅಲ್ಲ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯು ನಿಜವಾಗಿ ಜೀವನದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಆವಶ್ಯಕತೆ (ಹಸಿವು) ಆಗಿದೆ. ಜೀವಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಿವೇಕವು ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯವು ವಸ್ತುಗಳಿಂದ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಬೇಕಾದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಹಿಂದಿನ (ಪ್ರಾರಬ್ಧ)ದ್ದಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ವರ್ತಮಾನದ (ಉದ್ಯೋಗ) ದ್ದಾಗಿರಲಿ. ಕರ್ಮಗಳು ಹೊರಗಿನದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಒಳಗಿನದ್ದಾಗಿವೆ. ಹೊರಗಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಗಳು (ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಹೊರಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಸಂಬಂಧವು ಫಲ (ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆದಿ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನ ವಾದ ವಸ್ತುವು ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಸಿಗ ಬಹುದು? ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಧನದ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜನರಲ್ಲಿ ದರಿದ್ರತೆ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾ ಪುರುಷರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬದುಕುವ ಕಾಮನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮನೆ ಇರಲೀ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲವು ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಷ್ಟೇ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಆಗಬೇಕಾದುದು ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು, ಆಗದಿರುವುದು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಕಾಮನೆ ಇಡದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಬಂದೇಬಂದೀತು. ರೋಗದ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ರೋಗಬರತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಿಂದೆ- ಅಪಮಾನದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದೆಯೂ ನಿಂದೆ-ಅಪಮಾನಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಪ್ರಶಂಸೆ-ಸಮ್ಮಾನ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಿರುವಂತೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳದ್ದೇ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರೆಯುವುದು ಅಥವಾ ದೊರೆಯದಿರುವುದು ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸು ತ್ತದೆ, ಕಾಮನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲ.

ಕಾಮನೆಯು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸುಖದ ಮತ್ತು ಭಾವೀ ಸುಖದ್ದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯು ಭಾವೀಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರೂ ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ ದುಃಖತುಂಬಿದೆ. ಕಾರಣ-ಕಾಮನೆಯು ಕೇವಲ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ದುಃಖ ಕೊಡದೆ ಭಾವೀ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆರಡೂ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಕರ್ಮ (ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ) ಎರಡೂ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ‘ವಿಕರ್ಮ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ದೃಢ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುವ ಮೊದಲಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ನಾವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತೇವೆ. ಯಾರದೋ ಮನದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗು ವಂತಹುದು ಎಂಬುದು ಅನುಭವದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರೂ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ ‘ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯೇ ಇತ್ತು. ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶಾತ್ ನೂರು ರೂಪಾಯಿಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದೇ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಪುನಃ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಸಾವಿರರೂಪಾಯಿ ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣತೃಪ್ತಿಯೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಶ್ರಮವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆನೂ ಕೈಗೆ ಹತ್ತುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಮನೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಉಳಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ! ಅದಾದರೋ ನಿರಂತರ ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ- ಹೊಸ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ಅಳಿದುಹೋಗುವುದು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯು ಸ್ವತಃ ಅಳಿದುಹೋಗತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಳೆಯ ಕಾಮನೆ ಎಂದೋ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಂದೋ ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲಕ್ಕಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾಕಾಲಕ್ಕೂ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಕಾಮನೆ ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆ ಏನಿದೆ? ನಾವು ನಿರ್ಮಮರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದೇ ಕಠಿಣತೆ ಆಗಿದೆ. ನಾವು ನಿರ್ಮಮರಾದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗುವುದರಿಂದ ಅಸಂಗ ನಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಮಮತೆ, ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಮತ್ತು ಅಸಂಗತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಾಗ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಡಿರಿ — ನಾವು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ — ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾದರೆ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆಯೇ? ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಯಾರ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ತಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಗಳ ಮಾತೇನು ಭಗವಂತನ ತಂದೆಯಾದ ದಶರಥನ ಕಾಮನೆಯೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಅಸಂಭವವಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾವು ತಿಳಿದರೆ, ಕಷ್ಟಕರ ಮಾತು ಕೂಡ ಅಸಂಭವ (ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ) ಮಾತಿಗಿಂತ ಸುಲಭವೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಿಂತ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರವೋ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆವೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಇದೇ ನಾವು ಮಾಡುವ ತಪ್ಪು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಮಾಡಬಹುದಾದಂತಹ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

ಕಾಮನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳಿವೆ —

(1) ಶರೀರ — ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಬೇಕು.*

* ಇಂತಹ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳು ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ —

(1) ಯಾವ ಕಾಮನೆಯು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದುದೋ, (ಹಸಿವಾದಾಗ ಊಟದ ಕಾಮನೆ).

(2) ಅದರ ಪೂರ್ತಿಯ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಿದೆಯೋ,

(3) ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿಸದೆ ಬದುಕಿರುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು,

(4) ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ — ಯಾರದ್ದೂ ಕೂಡ ಅಹಿತವಾಗದಿರಲಿ,

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ, ಅನಾವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಬಲಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸುಖ ಪಡೆಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸುಖಪಡೆಯವುದರಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು, ಅದರ ಅಂತ್ಯ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು.

(2) ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯುಕ್ತ ಕಾಮನೆಯಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗಂತ ಹೊರಗಿದೆಯೋ ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಅಳಿಸಿಬಿಡಬೇಕು.**

** ಉದಾಹರಣೆಗೆ — ‘ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯ-ಅತ್ಯಾಚಾರ ಇರಬಾರದು ಇಂತಹ ತೀವ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಕಾಮನೆ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥದಿಂದ ಹೊರಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಬೇಕು. ಇಂತಹ ಭಗವದರ್ಪಿತ ಕಾಮನೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ (ಭಗವಂತನು ಬಯಸಿದರೆ) ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

(3) ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಹಿತಕಾರಿಯಾದ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಯವರ ಅಂತಹ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆಯವರ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆಯವರ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ದಾಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ.

(4) ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆ ಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅಳಿಸಬಿಡಬೇಕು.

‘ಮಹಾಶನೋ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ’ — ಕೆಲವು ವೈರಿಗಳು ಪೂಜೆ-ಉಡುಗೊರೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಅನುನಯ — ವಿನಯದಿಂದ ಶಾಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಈ ‘ಕಾಮವು ಯಾವುದ ರಿಂದಲೂ ಶಾಂತ ವಾಗದಿರುವ ವೈರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಕಾಮದ ತೃಪ್ತಿ’ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಬುಝೈ ನ ಕಾಮ ಅಗಿನಿ ತುಲಸೀ ಕಹುಂ ।

ಬಿಷಯ-ಭೋಗ ಬಹು ಘೀ ತೇ ॥

(ವಿನಯ ಪತ್ರಿಕಾ 198)

ಹಣವು ಸಿಕ್ಕಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಕಾಮನೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಗೇಗೆ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ‘ಮಹಾಶನಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆ, ಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಗೆ ‘ಮಹಾಪಾಷ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಇಷ್ಟ (ಭಗವಂತ) ದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ನರಕ ಹಾಗೂ ನೀಚಯೋನಿಗಳು ದೊರೆಯತ್ತವೆ.

ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚವು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಖ-ಭೋಗಿಸುವಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗವನ್ನು ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ಥಿರವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ, ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖಪಡೆ ಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ‘ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾಯುತ್ತಿದೆ ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖ-ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಚಲನಚಿತ್ರ (ಸಿನೇಮಾ)ದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣಾದ ದ್ರಾಕ್ಷಿಗಳೂ ನೋಡಿದರೂ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಉಂಟಾದರೆ ಅದನ್ನು ನಾವು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅತ್ತಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗದಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗದೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ಭೋಗಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂಸಾರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರದು. ಅವನು ತನನ್ನು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಹಿಂಸೆ (ಪತನ)ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ಧನದ ಸಂಗ್ರಹಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ನಿರ್ಧನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧನ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಅಭಾವದ ವಿಶೇಷ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಅವನ ಹಿಂಸೆಯಾಯಿತು. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ತನಗೂ ಹಿಂಸೆ (ಪತನ)ಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚೇತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜಡ (ಧನ)ಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ಜಡದ ದಾಸನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಭೋಗಿಸುವ ಭೋಗಗಳು ಬೇರೆಯವರ ಪಾಲಿನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಕೇವಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪಾಪತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದು ನಿಷೇಧವಿದೆ. ತನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಗುರು, ಬಾಲಕ, ಸ್ತ್ರೀ, ವೃದ್ಧ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಸ್ವತಃ ಭೋಗಿಸಬೇಕು!

ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಪುರುಷನು ತನ್ನದಾದರೋ ಪತನಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವ ಗ್ರಸ್ತ ಪುರುಷರ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ಹಿಂಸಾರೂಪೀ ಪಾಪಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ (4/21 ಮತ್ತು 18/17). ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಸ್ತುಗಳು ವಿಕಾಸವಾಗುತ್ತವೆ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಬಳಿ ಬಂದಾಗ ವಸ್ತುಗಳು ಸದುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವು ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ ಇರುವ ತನಕ ಅವರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ‘ಮಹಾಶನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ’ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ‘ಕಾಮನೆ ಅಲ್ಲ. ಹಸಿವಾಯಿತು, ಊಟ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿಯಾಯಿತು ಹೀಗೆಯೇ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಿದ್ಧ್ಯೇನ ಮಿಹವೈರಿಣಮ್’ — ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗಲೇ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವ ವಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶವಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸುಖವಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸುಖದ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಹಿತೈಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು. ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕಾರಣ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದಿಗೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ಈ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಲ್ಲದೆ ವೈರೀ ಎಂದೇ ತಿಳಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಯು ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅದು ವೈರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು, ದುಃಖಗಳು, ನರಕಗಳು ಇವುಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರು ಯಾರಾದರೂ ದುಃಖಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ಕಾಮನೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಸುಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡು ವುದು, ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಸರಳವಾದ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಶರೀರಧಾರಿಗಳಾದರೋ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಸೇವಾಬುದ್ಧಿ ಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲ್ಲ. ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯಬಾರದು.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಕ್ರಿಯೆ’, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಚಿಂತನೆ’ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ ದಿಂದಾಗುವ ‘ಸ್ಥಿರತೆ’ — ಇವು ಮೂರು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಕಾರಣ — ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಏಕತೆ ಸ್ಥೂಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಏಕತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದ ಏಕತೆ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು ಉಚಿತ ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸೇವಕತನದ ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ ಪರರಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅದರಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ಥಿರನಾಗುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಖ ಪಡೆಯದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಕರ್ಮದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

* ಸೇವೆ, ಪರಹಿತ-ಚಿಂತನೆ, ಸ್ಥಿರತೆ ಇವುಗಳ ಸುಖಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಇವುಗಳು ಇರುವಂತೆ ಇಚ್ಛಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ (14/6). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜನ, ತಾಮಸ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಅಸಂಗವಾಗಿದೆ.

ನನ್ನ ಆದೇಶವೇ ನಡೆಯಲೀ; ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯಲೀ; ಇಂತಹ ವಸ್ತುವು ನನ್ನ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರಲಿ; ನನ್ನ ಮಾತೇ ಉಳಿಯಲೀ — ಇವೆಲ್ಲ ಕಾಮನೆಯ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿ—ವಿನಾಶಶೀಲ (ಅಸತ್) ಪ್ರಪಂಚ ದಿಂದ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆಯು ಮಹಾನ್ ಅನರ್ಥಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಕಾಮನೆ— (ಅದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯವರ ಹಿತವಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದರೆ)ಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು ವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಬಲಬರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಯವರ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಲು ಆಗದಿದ್ದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಭಾವವಿರಲೇ ಬೇಕು.

ತಾದಾತ್ಮ್ಯ — ಅಹಂತೆ (ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು), ಮಮತೆ (ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು) ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ (ಇಂತಹ ವಸ್ತುವು ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಭಾವ) ಈ ಮೂರರಿಂದಲೇ ಜೀವಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಅಶಾಂತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಮ್, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖಕೊಡದಿರುವ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಸೇವೆಯು ಪ್ರಾರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖವಾಗದಿರಲೀ’ ಎಂಬ ಈ ಭಾವವು ನಿರಂತರ ಇರಬೇಕು. ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ದುಃಖವಾಗಿ ಹೋದರೂ ಕೂಡ ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಬೇಕು. ಅವನು ಕ್ಷಮಿಸದಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ನಿಜ ಹೃದಯದಿಂದ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವವರ ಕ್ಷಮೆಯು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಾದರು ಸೇವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯವ ಭಾವವು ಬಾರದಿರಲಿ ಎಂದು ಎಚ್ಚರವಹಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಕಾಮರೂಪೀ’ ವೈರಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಒಂದೇ ದೋಷದಲ್ಲಿ ಅನಂತದೋಷ, ಅನಂತ ವಿಕಾರ, ಅನಂತ ಪಾಪಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಕಾಮವಿರುವ ತನಕ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿಷ್ಪಾಪನಾಗಲಾರನು. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಏನಾದರು ಬಯಸುವುದರಿಂದಲೇ ಕೆಡುಕು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವವನೇ ಕೆಡುಕಿಲ್ಲದವ ನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ (18/12) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ. ಮೂರರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ದ ಫಲ ಕೇವಲ ‘ಅನಿಷ್ಟ’ ಫಲವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವು ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ಆಗದೆ ‘ಕಾಮ’ ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ (ಫಲಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ) ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು, ಆದರೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಕಾಮವು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ರಜೋಗುಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ ತಮೋ ಗುಣವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ‘ಇದು ಪಾಪವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಮನುಷ್ಯರು ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಪ್ರಭಾವ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬರದಿರಲು ಕಾರಣವೇನು? ಇದರ ವಿವೇಚನೆ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಧೂಮೇನಾವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿರ್ಯಥಾದರ್ಶೋ ಮಲೇನ ಚ ।

ಯಥೋಲ್ಭೇನಾವೃತೋ ಗರ್ಭಸ್ತಥಾ ತೇನೇದಮಾವೃತಮ್ ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಧೂಮೇನ - ಹೊಗೆಯಿಂದ, ವಹ್ನಿಃ - ಬೆಂಕಿಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಲೇನ - ಕೊಳೆಯಿಂದ, ಆದರ್ಶಃ- ಕನ್ನಡಿಯು, ಆವ್ರಿಯತೇ - ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ, (ಹಾಗೂ), ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಉಲ್ಬೇನ - ಜರೆಯಿಂದ, ಗರ್ಭಃ - ಗರ್ಭವು, ಆವೃತಃ- ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ತೇನ - ಆ ಕಾಮನೆಯ ಮೂಲಕ, ಇದಮ್ - ಈ (ಜ್ಞಾನವು ಅರ್ಥಾತ್ ವಿವೇಕ), ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 38॥

ಹೇಗೆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಮತ್ತು ಕೊಳೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡಿಯು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಜರೆಯಿಂದ ಗರ್ಭವು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಅರ್ಥಾತ್-ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 38॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧೂಮೇನಾವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿಃ — ಹೊಗೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಮುಚ್ಚಿರುವಂತೆಯೇ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರು ವುದಿಲ್ಲ.

ವಿವೇಕವು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ವಿಕೀ, ರಾಜಸೀ ಮತ್ತು ತಾಮಸೀ ಎಂದು ಬುದ್ಧಿಯು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ — ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಸರಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ರಾಜಸೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಸರಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತಾನಸೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ವಿಪರೀತ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ (18/30ರಿಂದ 32). ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದರೆ ಸಾತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ, ಎಂದಾಗ ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ ಬದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗವು ಮಸಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಾಮನೆಯು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಜಡ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಮಹತ್ವ, ಸುಖರೂಪತೆ, ಸುಂದರತೆ, ವಿಶೇಷತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ತೋರುವ ಕಾರಣವೇ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯೇ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಿಗಿಂತ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಆ ವಿವೇಕವು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ವಿವೇಕವು ಮಸಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ, ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿತ್ತಲೇ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡರೆ ಅವನ ವಿವೇಕವು ಕೆಲಸಮಾಡಬಲ್ಲದು.

ಪ್ರಥಮಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಸರಳ ಉಪಾಯ-ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ನಾವು ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೋ, ಆ ವಸ್ತುವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಕೊನೆಗೂ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರಲಾರವು, ಹಾಗೂ ನಡುವೆಯೂ ಕೂಡ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮಿಂದ ನಿರಂತರ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಉಳಿಯಲಾರದು.

‘ಯಥಾದರ್ಶೋ ಮಲೇನ ಚ’ — ಕೊಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಕಾಣುವುದು ನಿಂತು ಹೋಗುವಂತೆಯೇ, ಕಾಮನೆಯ ವೇಗವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ‘ನಾನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಇದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇದು ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಇದರ ಜ್ಞಾನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ವಸ್ತುವಿನ ಮಹತ್ತ್ವವಿರದೆ ಅದರ ಉಪಯೋಗ ದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಹಣ, ವಿದ್ಯೆ, ಬಲ ಮುಂತಾದವು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ತ್ವದ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಸದುಪಯೋಗವೇ ಮಹತ್ತ್ವ ದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತು ತಿಳಿದುಬಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಸದುಪ ಯೋಗದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಏನಾದೀತು? ಕಾರಣ — ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ತ್ವ ಕಡಿಮೆಯಾದಂತೆಲ್ಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮಹತ್ತ್ವವು ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚೀತು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದೀತು.

‘ಯಥೋಲ್ಬೇನಾವೃತೋ ಗರ್ಭಃ’ — ಕನ್ನಡಿಯ ಮೇಲೆ ಧೂಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಖವೇನೋ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಇದು ‘ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ಅರಿವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜರೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಗರ್ಭವು ಇದು ಗಂಡೋ, ಹೆಣ್ಣೋ ಎಂಬ ಅರಿವೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಯ ಮೂರನೇಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಅರಿವು ಕೂಡಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿವೇಕವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡೆ ತಡೆಬರುವುದರಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅದರಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ, ಅನ್ಯಾಯ, ಪಾಪ, ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಜನರನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮನುಷ್ಯ’ನೆಂದೂ ಹೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜನರ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು (8ರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಮನುಷ್ಯವಾಚಕ ಯಾವುದೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಜನರನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು — ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ (2/43) ಎಂದು ಹೇಳಿರು ವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಂತಹ ಜನರು ಕಾಮನೆಯ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮನೆಯಲ್ಲೇ ತದಾಕಾರ ವಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಅವರ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ (16/11).

[ಕಾಮನೆಯ ಈ ಮೂರನೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉದ್ದೇಶ (ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿ)ದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಯಾವುದಾದರು ಪೂರ್ವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ, ವರ್ತಮಾನದ ಯಾವುದೋ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದ ಜಾಗ್ರತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಆಗಬಲ್ಲದು.]

‘ತಥಾ ತೇನೇದಮಾವೃತಮ್’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೇ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಕಾಮದ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.

ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅದರ ಈ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಯನ್ನೇ ಸುಖದ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯದ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರರು. ಆದರೆ ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿ ಇರುವವರು ಹಾಗೂ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪುರುಷರು ಈ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವವನೇ ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲನು.

ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಅದರ ನಾಶಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶ ದಿಂದಲೇ ಮಾಡಿರುವನು. ಅದರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅವನು ಮುಂದೆ 41 ಮತ್ತು 43ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಮನೆಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಬಳಿಕ ಅದರ ಬೆಳೆಯುವ ಕ್ರಮ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅದರ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ತಡವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯು ಬೆಳೆಯು ವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಾಗದಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಬೆಳೆದಾಗಲೇ ಅನರ್ಥ-ಪರಂಪರೆ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ, ಸಂತಾಪ, ದುಃಖಾದಿಗಳು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿವೇಕ ವನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾಮನೆಯೇ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದನ್ನು ಮೊದಲನೆ ಅಥವಾ ಎರಡನೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಮೂರನೇ ಅವಸ್ಥೆಗೆ ತಲುಪದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಹೊಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೋಗೆಯು ಹೇಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ಇರುವುದರ ಜ್ಞಾನ, ಕೊಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಕನ್ನಡಿಯು ಇರುವ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಜರೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಗರ್ಭವು ಇರುವುದರ ಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ವಿವೇಕ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ)ವು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಅದು ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನುಸಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ — ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣ ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಬಾಧಕವಾಗಿವೆ. ಈ ದೋಷಗಳು ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವು ಕಾಮನೆಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂಲ ದೋಷವು ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತಲೇ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಬಾಧೆಯಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿದ್ದು, ಅವು ಸತ್ಯ, ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಸುಖಮಯವೆಂದು ಕಂಡುಬರುವತನಕ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣ ಈ ಮೂರುದೋಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಮಲದೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಬಾಧಕ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಮಲದೋಷ (ಪಾಪ)ದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವು ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆ ಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ‘ನಾನು ಇನ್ನು ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಆಗಲೇ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳ ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಲದೋಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗಲು ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಸರ್ವಥಾ ನಿಷ್ಕಾಮವಾದಾಗ ಮಲದೋಷವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯ ಕರ್ಮಯೋಗ (ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ)ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ತು ಕಾಮಿನಾಮ್’ (11/20/7). ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶರಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅವನೇ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವನು. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶವು ಸುಲಭ ವಾಗಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅತೀ ಸಣ್ಣ ಅಥವಾ ಅತೀದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ? ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರ ಉಂಟಾದರೆ ಉದ್ದೇಶದ ಜಾಗ್ರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರಂತರ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮಾಡಿದಾಗ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗಡಿಗೆಯನ್ನು ಖಾಲಿಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಬೇಕು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನಮಗೆ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆ ಗಡಿಗೆಯನ್ನು ಖಾಲಿಮಾಡುವುದು ಒಂದೇ ಕೆಲಮಾಡುವುದಿದೆ. ಗಡಿಗೆಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಬಿಟ್ಟರೆ ಆಕಾಶವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತುಂಬಿಹೋದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬುದು ಎರಡು ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗಿ ಹೋದೀತು. ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಪ್ರಾಪ್ತನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮೇತೇನ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ ।

ಕಾಮರೂಪೇಣ ಕೌಂತೇಯ ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ಚ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕಂತೀನಂದನಾ!, ಏತೇನ - ಈ, ಅನಲೇನ - ಅಗ್ನಿ(ಯಂತೆ), ದುಷ್ಪೂರೇಣ - (ಎಂದೂ) ತೃಪ್ತಿಯಾಗದಿರುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನಿನಃ - ವಿವೇಕಿಗಳ, ಕಾಮರೂಪೇಣ - ಕಾಮನಾರೂಪೀ, ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ - ನಿತ್ಯ ವೈರಿಯ ಮೂಲಕ, ಜ್ಞಾನಮ್ - (ಮನುಷ್ಯನ) ವಿವೇಕವು, ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ॥39॥

ಹೇ ಕುಂತಿನಂದನಾ! ಈ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದಿರುವ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಿಗಳ ಕಾಮನಾರೂಪೀ ನಿತ್ಯ ವೈರಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ॥39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತೇನ’ — ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪಾಪಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ‘ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದೇ ಕಾಮನೆಗೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತೇನ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ಚ’ — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಿತೆನ್ನುವ (ಅನುಕೂಲ) ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿ ಕೊಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುವಂತೆ, ಕಾಮನೆಯ ಅನುಕೂಲ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುವುದ ರಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.* ಇದಿರು ಬಂದಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕಾಮನೆಯು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

* ನ ಜಾತು ಕಾಮಃ ಕಾಮಾನಾಮುಪಭೋಗೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ । ಹವಿಷಾ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮೇವ ಭೂಯ ಏವಾಭಿವರ್ಧತೇ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 9/19/14; ಮನುಸ್ಮೃತಿ — 2/94).

ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೇ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದಷ್ಟು ಅದರ ಹಸಿವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕಾಮನೆ ಜಡವಸ್ತುವಿನದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಡವಸ್ತುವಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅದು ಎಂದು ಅಳಿಯದೆ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಪುರಂದರದಾಸರು ಹೇಳುವಂತೆ —

ಇಷ್ಟು ದೊರಕಿದರೆ ಮತ್ತಷ್ಟರಾಸೆ ।

ಮತ್ತಷ್ಟು ದೊರಕಿದರೆ ಇನ್ನಿಷ್ಟರಾಸೆ ॥

ಕಷ್ಟಬೇಡೆಂಬಾಸೆ ಕಡು ಸುಖವ ಕಾಂಬಾಸೆ ।

ನಷ್ಟ ಜೀವನದಾಸೆ ಪುರಂದರಾ ವಿಠಲಾ ॥

ನೂರುರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹಸಿವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಒಂಭತ್ತು ನೂರರ ನಷ್ಟವಾಯಿತೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ನೇರವಾಗಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹಸಿವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಇದು ಒಂಭತ್ತು ಸಾವಿರದ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷದ ಹಸಿವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಇದು ತೊಂಭತ್ತು ಸಾವಿರದ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ಲಕ್ಷರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಲೂ ಮತ್ತೆ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗದೇ ನೇರವಾಗಿ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹಸಿವೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾದರೆ ತೊಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತು ಲಕ್ಷದ ನಷ್ಟವಾಯಿತೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲಾಭ ಬೆಳೆಯಿತಾದರೂ ನಷ್ಟವೂ ಜಾಸ್ತಿಯಾಯಿತು ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣಸಿಕ್ಕಿದಷ್ಟು ದರಿದ್ರತೆ (ಹಣದ ಹಸಿವು) ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಹಣದ ಹಸಿವು ಇಲ್ಲದವನ ದರಿದ್ರತೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಧನದ ಕಾಮನೆಯಷ್ಟು ಬಾಧಕ ಧನವಲ್ಲ. ಧನದ ಕಾಮನೆಯು ಬೇಕಾದರೆ ಶ್ರೀಮಂತನಲ್ಲಿರಲಿ, ಬಡವ ನಲ್ಲಿರಲೀ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಪೂರ್ಣವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುವೇ ಅಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗಲೇ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಕಾಮರೂಪೇಣ’ — ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ‘ಕಾಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ.

ಸಿಗದಿರುವುದನ್ನು ಸಿಗಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ ಕಾಮನೆ ಯಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅದುಮಿ ಇರುವ ಅನೇಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ‘ವಾಸನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡುಬರುವುದು ‘ಸ್ಪೃಹೆ’ಯಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯತನ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಕಾಣುವುದು ‘ಆಸಕ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುವು ಸಿಗಬಹುದೆಂದು ಇರುವುದು ‘ಆಸೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚು ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗಲೀ ಎಂಬುದು ‘ಲೋಭ ಅಥವಾ ‘ತೃಷ್ಣೆ’ಯಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ‘ಯಾಚನೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ‘ಕಾಮನೆ’ಯದ್ದೇ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯ ವೈರಿಣಾ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಪದವು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಕಾರಣ — ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕನೇ ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡದಿರುವ ಬೇರೆ ಜನರಾದರೋ ಇದನ್ನು ಗುರಿತಿಸದೆ ಇದನ್ನು ಸುಖದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಕಾಮವು ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕನ ನಿತ್ಯವೈರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕನಿಗೆ — ‘ಈಗ ಯಾವುದಾದರೂ ಆಪತ್ತು ಬಂದೀತು’ ಎಂಬ ವಿಚಾರಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಹಾನ್ ಬಾಧಕ ವಾದ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯವಿರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕೀ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕಾಮನೆಯು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟೇ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಸಾಧಕರ ನಿತ್ಯ (ನಿರಂತರ) ವೈರಿಯಾಗಿದೆ.

ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಈ ಕಾಮನೆಯು ಮಿತ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸುಖಕೊಡಲಾರವು. ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಬಂಧನ, ನರಕ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಕಾಮನೆಯು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ನಿತ್ಯವೈರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಜಾಗ್ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮ್’ — ವಿವೇಕವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿ ಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಮನುಷ್ಯೇತರ ಯೋನಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿವೇಕವು ವಿಕಸಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದತನಕ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದರಿಯಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಯು ಅವನನ್ನು ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಗೋಡದೆ ಜಡ-ತತ್ತ್ವದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಕುರಿತು ಯಾರಾದರು ಅಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಅಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದರೆ ಅದು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ— ಒಳ್ಳೆಯ — ಕೆಟ್ಟ, ಸದ್ಗುಣ-ದುರ್ಗುಣ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್-ವಿವೇಕ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಇದರ ಕಾರಣ — ಕಾಮನೆಯು ಅವನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ‘ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಖವಿದೆ’ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖವು ಅದರ ತ್ಯಾಗ ದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದಾಗ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿ (ಗಾಢನಿದ್ದೆ)ಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ನೆನಪು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗಾಢ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತಾಗ ಅವನು ‘ತಾನು ತುಂಬಾ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಬಳಲಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಲಿಕೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ತನಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲೇ ಸುಖವಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಧನದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಧನವು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ಧನವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲಾದ ಧನದತ್ಯಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಪ್ರತಿತೀ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖದ ಪ್ರತೀತಿಯು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಧನ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದರಿಂದ ಆಗದೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಡಿದಿರುವ ಧನದ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ. ಧನವು ಸಿಕ್ಕಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಸುಖವಾಗುವುದಾದರೆ ಆ ಧನವು ಇರುವಾಗ ದುಃಖ ಎಂದೂ ಬರಬಾರದು; ಆದರೆ ಆ ಧನವು ಇರುವಾಗಲೂ ದುಃಖವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಡಿಯಾರದ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು, ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಲೇ ಅವನಿಗೆ ಗಡಿಯಾರದ ಅಭಾವದ ದುಃಖ ಉಂಟಾದರೆ ಇದು ಗಡಿಯಾರದ ಪರಾಧೀನತೆಯಾಗಿದೆ. ಹಣಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಈಗಲೇ ಗಡಿಯಾರ ಕೊಂಡು ಕೊಳ್ಳುವೆನು ಎಂದು ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಹಣ ಇರುವುದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪರಾಧೀನ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಣ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಗಡಿಯಾರದ ಪರಾಧೀನತೆ ಯಾದರೋ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹಣದ ಪರಾಧೀನತೆ ಯಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಹೋಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಹಣವೂ ‘ಪರ (ಬೇರೆ)ವಾಗಿದೆ, ‘ಸ್ವ ಅಲ್ಲ. ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಸ್ತುವಿಗೆ ಪರಾಧೀನವಾದಂತೆ ಹಣದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಹಣಕ್ಕೆ ಪರಾಧೀನತೆ ಯಾದರೋ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಸ್ತುವಿನ ಪರಾಧೀನತೆಯಾದರೋ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಣದ ಪರಾಧೀನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗದೆ ಹಣದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಾಧೀನ ತೆಯು ಸಾಧೀನತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದಾಗ ಆ ಪರಾಧೀನತೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ, ಧನ, ಮನೆ, ಭೂಮಿ ಮುಂತಾದ ಇರುವ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವಿನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲುತ್ತಾ ಇವೆ. ಆದರೆ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆಯ ಜ್ಞಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸುಖಭೋಗವೂ ಆಗಲಾರದು. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತೇನು, ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಆಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ‘ನಿತ್ಯವೈರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಜನರು ಕೇಳಿದರು — ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯ ಹೆಸರೇನು? ಅವನೆಂದ — ದುರ್ಗತಿ, ಪುನಃ ಕೇಳಿದರು ನಿನ್ನ ಹೆಸರೇನು? ಅವನೆಂದ — ದುರಾಚಾರಿ. ಆಗ ಜನರು ಹೇಳಿದರು— ಹೆದರಬೇಡ. ಅವಳು ದೊಡ್ಡ ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಕಾರಣ-ದುರಾಚಾರಿಗೆ- ದುರ್ಗತಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ನಾಶವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ದುಃಖವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖಗಳಿಂದಲಾದರೋ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣ ‘ಕಾಮ’ (ಕಾಮನೆ)ವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯು ಇರುವಾಗ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಕಾಮ ಅಛತ ಸುಖ ಸಪನೇಹು ನಾಹೀ’ (ಮಾನಸ 7/90/1). ಭಗವಂತನು ‘ಅನಲೇನ ದುಷ್ಪೂರೇಣ’ ಪದಗಳಿಂದ - ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯು ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಾವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪ-ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಧನದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಧನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ-ಅನ್ಯಾಯದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆ ಬೆಳೆದಾಗ (ಎರಡನೇ ಅವಸ್ಥೆ)ಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಮನೆ ಬೆಳೆದಾಗ (ಮೂರನೇ ಅವಸ್ಥೆ) ಅವನು ಧನಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೊಂದೂಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಶವುಳ್ಳ ಸುಖದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡನ್ನು ಮಹಾನ್ ದುಃಖರೂಪಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಧನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧೆಯು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಬಾಧೆಯು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಿ ಸುಖಪಡೆಯುವನೋ ಅಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ, ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ನಾದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.* ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ — ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ (14/6)** ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ವಿವೇಕಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ನಿತ್ಯವೈರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ (5/22), ‘ದುಃಖಮೇವ ಸರ್ವಂ ವಿವೇಕಿನಃ (ಯೋಗ, ದ, 2/15).

* ಭೋಗಗಳ ಸುಖವು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖವು ವಿಯೋಗಜನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗಜನ್ಯಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವನು.

** ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿ ತೊಡಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದಾದರು ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಅವನ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಅರಿವು ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿ ‘ಕಾಮ’ದ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮುಚ್ಯತೇ ।

ಏತೈರ್ವಿಮೋಹಯತ್ಯೇಷ ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ದೇಹಿನಮ್ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು (ಮತ್ತು), ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಅಸ್ಯ - ಈ ಕಾಮನೆಯ,
ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್ - ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಷಃ - ಈ ಕಾಮನೆಯು, ಏತೈಃ - ಈ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ) ಮೂಲಕ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಆವೃತ್ಯ - ಮುಚ್ಚಿ, ದೇಹಿನಮ್ - ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು, ವಿಮೋಹಯತಿ - ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಈ ಕಾಮನೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿ, ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನ ಮುಚ್ಯತೇ’ — ಕಾಮವು ಐದು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ — (1) ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ (3/34), (2) ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, (3) ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, (4) ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, (5) ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಹಂನಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ತಾನಲ್ಲಿ (2/59), ಈ ಐದು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕಾಮವು ನಿಜವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ (ಚಿಜ್ಜಡಗ್ರಂಥಿ)ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಐದು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವು ಈ ಕಾಮದ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇವು ನಾಲ್ಕು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕರ್ಮವು ಆಗಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ (5/11).

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಮವು ಅಹಮ್ (ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ) ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಹಮ್ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಾನುತನ’ ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ನಾನು ಇಂತಹ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯದವನು — ಇದು ಕೇವಲ ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲದೆ ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ಕಾಮನೆಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಪಾಪಗಳಾದರೋ ಫಲ ಭೋಗಿಸಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ‘ಅಹಮ್ ದಿಂದ ಕಾಮನೆ ದೂರವಾಗದೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯೇ ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಮಹಾ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ —

ಕಾಮಬಂಧನಮೇವೈಕಂ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀಹ ಬಂಧನಮ್ ।

ಕಾಮ ಬಂಧನಮುಕ್ತೋ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ॥

(ಶಾಂತಿ — 251/7)

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಬಂಧನವಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದವನು ಬ್ರಹ್ಮಭಾವ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಏತೈರ್ವಿಮೋಹಯತ್ಯೇಷ ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ದೇಹಿನಮ್’ — ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯು ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಮಾತ್ ಕ್ರೋಧೋಽಭಿ ಜಾಯತೇ’ (2/62), ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ (ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢಭಾವ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ’ (2/63) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಲೋಭ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.* ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ‘ಕ್ರೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ‘ಲೋಭ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ‘ಮೋಹ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೋಹ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಜೋಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳು ಒಟ್ಟೊಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ.** ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ ಒಟ್ಟೋಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಕಾಮವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನು ಮೋಹಿತ (ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಂತೆ)ವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಕಾಮ’ವು ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ‘ಮೋಹವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ರಾಗಾತ್ ಕಾಮಃ ಪ್ರಭವತಿ ಕಾಮಾಲ್ಲೋಭೋಽಭಿಜಾಯತೇ ಲೋಭಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ॥
ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ ಬುದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ॥

(ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪು — 3/71/72)

** ತಮೋಗುಣ, ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ (ಕ್ರಮಶಃ 1, 10 ಮತ್ತು 100 ಅಂಕೆಗಳಂತೆ) ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ಅಂತರವಿದೆ. ಆದರೂ ತಮೋಗುಣ (1) ರಿಂದ ರಜೋಗುಣ (10) ವು ಹತ್ತಿರವಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣ (100) ಇವೆರಡರಿಂದ ದೂರವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೋ ಭೋಗ-ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ್ನು ಯಾವರೀತಿಯಿಂದಲಾದರೂ ಪಡೆಯಲು ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಸೇರಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಕಾಮವು ದೇಹಾಭಿ ಮಾನಿಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಮೋಹಿತನಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ಪತನದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುತ್ತದೆ.

ಆಳು ಒಳ್ಳೆಯವನಿದ್ದು ಯಜಮಾನನು ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಳು ದೊರಯಲಾರನು; ಹಾಗೆಯೇ ಯಜಮಾನನು ಒಳ್ಳೆಯವನಿದ್ದು ಆಳು ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಯಜಮಾನ ಸಿಗಲಾರನು; ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಶರೀರ ವನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ಕಳೆದು ಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಸಿಗಲಾರದು. ಅಂತಃಕರಣವು ಅಶುದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ವಸ್ತುವಿನ ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಕಾಮನೆಯ ನಾಶಮಾಡಬೇಕು.

‘ದೇಹಿನಮ್ ವಿಮೋಹಯತಿ’ — ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಈ ಕಾಮವು ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನೇ ಮೋಹಿತವಾಗಿ ಸುತ್ತದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೇ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ದೇಹ (ಶರೀರ) ಮತ್ತು ದೇಹೀ (ಶರೀರೀ- ಆತ್ಮಾ)ಯ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿರು ವನು — (2/11ರಿಂದ 30ರತನಕ) ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹೀ ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ — ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ (ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು) ಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ದೇಹೀ (ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪ)ಯನ್ನು ಅಲ್ಲ. ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದವನನ್ನು ಇದು ಬಂಧಿಸಲಾರದು. ದೇಹವನ್ನು ‘ನಾನು’, ‘ನನ್ನದು’, ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಶೀಲ ಜಡವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಜಡತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗ ಜೀವಿಯು ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಸಂಸಾರ-ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ

ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಪ್ರಜಹಿ ಹ್ಯೇನಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನವ್ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ!, ತ್ವಮ್ - ನೀನು,
ಆದೌ- ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಏನಮ್ - ಈ,
ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನ ನಾಶನಮ್ - ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ, ಪಾಪ್ಮಾನಮ್ - ಮಹಾನ್ ಪಾಪೀ ಕಾಮವನ್ನು, ಹಿ - ಅವಶ್ಯ ವಾಗಿ, ಪ್ರಜಹಿ - ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥41॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಮಹಾನ್ಪಾಪೀ ಕಾಮವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕೊಂದುಬಿಡು.॥41॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವುದು, ಕೇವಲ ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಸಾಧನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಬಿಡುವುದೇ ಅವನ್ನು ವಶಪಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ನಿವೃತ್ತರಾಗದಿರುವುದು. (18/10) ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬಯಸದೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಿವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿವೆ. (16/24) ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ, ಅಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿರುವ ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವತನಕ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗದೆ ‘ಕಾಮ’ವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಸ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನಾಸಹಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಶನಾಗು ತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಉದ್ಧಾರ ಬೇಗನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಏನಮ್ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನಮ್’ — ಜ್ಞಾನ ಪದದ ಅರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದೆ (18/42). ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕನುಸಾರ ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ಅರ್ಥ-ವಿವೇಕ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿಸುವುದು)ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ವಿಶೇಷ ಜ್ಞಾನ, ಅರ್ಥಾತ್-ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ (ಅನುಭವ-ಜ್ಞಾನ, ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಬೋಧ)ವಾಗಿದೆ.

ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ — ಎರಡೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಿವೇಕದ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಈ ವಿವೇಕವು ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಇದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ — (ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಪಾಪವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?)ಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ’ ಪದದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ವಿವೇಕದಿಂದಲೇ ಅವನು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವು ದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾಪಮಾಡದಿರುವ ಇಚ್ಛೆಯು ವಿವೇಕವಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಈ ‘ಕಾಮ ಆ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಜಾಗ್ರತ ವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭವಿಷ್ಯದ ಕುರಿತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಿಣಾಮದ ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿ ಇಟ್ಟು ಕೊಂಡೇ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದಕಾರಣ ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗದಿರು ವುದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಗಿರುವ ವಿವೇಕದ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಕೂಡ ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವಾಗ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಲು ಹೇಗೆ ಬಿಟ್ಟೀತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮವನ್ನು ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ (ಬೋಧ) ಇವೆರಡರ ನಾಶಮಾಡುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶ (ಅಭಾವ) ಮಾಡದೆ ಅವೆರಡನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕಟವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ನಾಶಮಾಡುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಶವಾದರೋ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಕಾಮ’ದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮುಂದೆ ಮೋಡಗಳು ಬಂದಾಗ ‘ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಬಿಟ್ಟಿವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗದೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕಾಮನೆಯು ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನುು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿತು ಹೀಗೆನೋ ಹೇಳಲಾಗು ತ್ತದೆ ಆದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನಗಳು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಹಿ ಪ್ರಜಹಿ’ — ಕಾಮನೆಯು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕಾಮನೆಯು ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮರೆಯಾಗಿಸಿ ಕುರುಡಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಿರದೆ, ಅವನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಹಾನ್ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮವನ್ನು ಮಹಾಪಾಪಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಗೃಹಸ್ಥ ಜೀವನ ಸರಿಯಲ್ಲ, ಸಾಧುವಾಗಬೇಕು, ಏಕಾಂತ ವನ್ನು ಸೇರಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾರಣ ‘ಕಾಮನೆ’ಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಬಿಡುವ ವಿಚಾರವೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸರಿಯಾದೀತು. ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕುವ ಕಾಮನೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಸತ್ತಾಗ, ಆ ಕಾಮನೆಗಳೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳು ಇರುವ ತನಕ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆ ಬಂಧನವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾದಾಗಲೇ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನ ವಿವೇಕ ಅದುಮಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಸುಖ-ಭೋಗದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತವೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮರೆಯಾದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯ ಜನ್ಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗಾಗಿ ಹಣದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹಣದಿಂದಲೂ ತೊಡೆದು ಹಣದ ಎಣಿಕೆ (ಸಂಗ್ರಹ)ಯಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ರೂಪಾಯಿಗಳ ಎಣಿಕೆ ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರದ ಹಣಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಸಂಗ್ರಹ ಹೆಚ್ಚು ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಣದ ಎಣಿಕೆಯು ಮಹಾನ್ ಪಾಪಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಅವನು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಕಳ್ಳತನ ಮುಂತಾದ ಪಾಪ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಎಣಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲವಾದ ಅಭಿಮಾನವೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಹಾನ್ ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಮಹಾನ್ ಪಾಪೀ ಕಾಮವನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುರಿಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ ।

ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।

ಜಹಿ ಶತ್ರುಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದಮ್ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ), ಪರಾಣಿ - ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ), ಆಹುಃ - ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ, ಪರಮ್ - ಪರ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸಾಗಿದೆ, ಮನಸಃ - ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ, ತು - ಕೂಡ, ಪರಾ - ಪರ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಯಃ - ಯಾವ, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ, ತು- ಕೂಡ, ಪರತಃ - ಪರವಾಗಿದೆಯೋ, ಸಃ - ಅದು (ಕಾಮ)ವಾಗಿದೆ, ಏವಮ್ - ಈ ರೀತಿ, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ, ಪರಮ್ - ಪರ (ಕಾಮ)ವನ್ನು, ಬುದ್ಧ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಆತ್ಮನಾ - ತನ್ನ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು, ಸಂಸ್ತಭ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡು, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! (ನೀನು ಈ), ಕಾಮರೂಪಮ್ - ಕಾಮರೂಪೀ, ದುರಾಸದಮ್ - ದುರ್ಜಯವಾದ, ಶತ್ರುಮ್ - ಶತ್ರುವನ್ನು, ಜಹೀ - ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥42, 43॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ)ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಪರ ಮನಸ್ಸಾಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಪರ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಪರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕಾಮವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ (ಕಾಮ)ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ನೀನು ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ದುರ್ಜಯವಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥ 42, 43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುಃ’ — ಶರೀರ ಅಥವಾ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ) ವಾಗಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯ ಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ವಿಷಯ ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ಯವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಷಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯದ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿವೆ.

‘ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರವು, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲುದು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯವು ತನ್ನ-ತನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಿವಿಯು ಕೇವಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದು; ತ್ವಚಾ ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶಬ್ದ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದು; ಕಣ್ಣು ಕೇವಲ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರಸ, ಗಂಧ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದು; ನಾಲಿಗೆ ಕೇವಲ ರಸವನ್ನು ಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ಗಂಧ ಇವುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದು; ಮೂಗು ಕೇವಲ ಗಂಧವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ವರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಇವುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದು; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಐದೂ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ.

‘ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿಃ’ — ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರದು, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆ? ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ, ವ್ಯಾಕುಲವೋ? ಸರಿಯಾಗಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲವೋ? ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಅರಿಯುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೋ, ಇಲ್ಲವೋ? ಇದನ್ನೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿ ಅರಿಯುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬುದ್ಧಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳಿಗಿಂತ ಪರವಾದ ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ)ವಾಗಿದೆ.

‘ಯಃ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ’ — ಬುದ್ಧಿಯ ಒಡೆಯ ‘ಅಹಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬುದ್ಧಿ ಕರಣ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಹವ್ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರಣ ಪರತಂತ್ರ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ತಾ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ‘ಅಹಮ್’ ನಲ್ಲಿನ ಜಡ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ವಿರುತ್ತದೆ. ಜಡ ಅಂಶದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಕಾಮ ಸ್ವರೂಪ (ಚೇತನ)ದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ‘ಅಹಮ್’ದಲ್ಲಿಯೇ ‘ಕಾಮವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದೇ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭೋಕ್ತಾ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಭೋಗ್ಯ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಸಜಾತೀಯತೆ (ಜಾತೀಯ ಏಕತೆ) ಇದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಜಾತೀಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭೋಕ್ತಾನಲ್ಲಿ ಭೋಗ್ಯದ ಕಾಮನೆ ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಣ ಆಗಿಯೇ ಆಗಲಾರದು. ಭೋಕ್ತಾತನದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶಕವಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತಾ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಭೋಗ್ಯ ಈ ಮೂರರ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಕ (ಶುದ್ಧ ಚೇತನ)ದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಹಮ್’ವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆ ‘ಅಹವ್ಗಿಂತಲೂ ಮುಂದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ‘ಸ್ವಯಂ ಇದೆ. ಅದು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಮ್ ಇವೆಲ್ಲದರ ಆಶ್ರಯ, ಆಧಾರ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಜಡ (ಪ್ರಕೃತಿ)ದ ಅಂಶವೇ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ವಿಕೃತಿ ಜಡದಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಚೇತನದಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ ಇರದೇ ಚೇತನವು ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಚೇತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಚೇತನವೇ ಸುಖೀ-ದುಃಖೀಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಜಡದಲ್ಲಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖೀಯಾಗುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಅಹಮ್’ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಡ ಅಂಶದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದುವುದರಿಂದ ಚೇತನವೂ ಕೂಡ ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತಲೇ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ (2/59) ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ ಪದವು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿರುವ ‘ಅಹವ್ ಇದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭೋಕ್ತಾತನದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ತತ್ತ್ವವು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕ ‘ಪರಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಅದರ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ರಸ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಕಾಮ’ವು ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವು ಸಹಜ ಸುಖರಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತಲೇ ‘ಕಾಮ’ (ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ) ಸರ್ವಥಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವದಾ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ‘ವಿಷಯ’ವಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ‘ಬಹಿಃಕರಣ’ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿ ‘ಅಂತಃಕರಣ’ವಾಗಿವೆ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ)ವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಪರವಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಪರ ಕರ್ತಾ ಆದ ‘ಅಹಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಆ ‘ಅಹಮ್’ (ಕರ್ತಾ)ನಲ್ಲೇ ‘ಕಾಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ (ಇರುವಿಕೆ) ಅರ್ಥಾತ್ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಚೇತನ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದರೂಪೀಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಜಡ (ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಶರೀರ)ದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಪಡೆದಾಗ ‘ಅಹಮ್’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪ ‘ಕರ್ತಾ’ ಆಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತಾನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಡ-ಅಂಶ ಮತ್ತೊಂದು ಚೇತನ-ಅಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ಜಡ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಅಂಶದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ.* ತಾತ್ಪರ್ಯ ಅದರಲ್ಲಿ ಜಡ-ಅಂಶದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಲೌಕಿಕ (ಪ್ರಪಂಚದ) ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಚೇತನ ಅಂಶದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ (ಪರಮಾತ್ಮನ) ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಜಡ-ಅಂಶವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಚೇತನ-ಅಂಶವು ಸದಾ ಇರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳ (ಕಾಮನೆಗಳ) ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆ (ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಇಚ್ಛೆ, ಸ್ವರೂಪಬೋಧದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ, ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದ ಅಭಿಲಾಷೆ)ಯು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲವು ಆದರೆ ನಿಲ್ಲಲಾರವು. ಆದರೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಅದುಮಿರಬಹುದು ಆದರೆ ಅಳಿಯಲಾರದು. ಕಾರಣ- ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಆಸೆಯನ್ನಿರಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು.

* ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಚೌಕಾಕಾರದ ಯಾವುದಾದರು ಕಬ್ಬಿಣ ತುಂಡು ಬೆಂಕಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಬಂಧವಾದಾಗ ಕಬ್ಬಿಣದಲ್ಲಿ ಸುಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದು ಸುಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನಿಯು ಚೌಕಾಕಾರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಚೌಕಾಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಯಸ್ಕಾಂತದ ಕಡೆಗೆ ಕಬ್ಬಿಣವೇ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಯಸ್ಕಾಂತದೊಂದಿಗೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸಜಾತಿಯತೆ ಇದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ತನ್ನ ಸಜಾತಿಯ ನಿರಾಕಾರ ಅಗ್ನಿ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೇ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಡ-ಅಂಶವು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಹಾಗೂ ಚೇತನ ಅಂಶವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಚೇತನ ಅಂಶವು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತವಾದಾಗ ಜಡ-ಅಂಶವು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜಡ ಅಂಶವು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾದಾಗಲೂ ಚೇತನ ಅಂಶ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಚೇತನ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಸ್ತುತಃ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಈ ಇಚ್ಛೆಯ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಜಡ — (ಪ್ರಪಂಚ)ದ ಮೂಲಕ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಅಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ‘ಪರಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಸಾಧನಕಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ದ್ವಂದ್ವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಂದ್ವ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಅದಮಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ (ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ) ಇಚ್ಛೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುವಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಾರದು. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗದೆ ಸಾಧಕನ ಉನ್ನತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ದೃಢ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಈ ದ್ವಂದ್ವ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಒಂದೇ ಇಚ್ಛೆಯು ಪ್ರಬಲ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಪ್ರಬಲ ವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (5/3) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವತಃ ಒಂದು ಆಕರ್ಷಣ ಅಥವಾ ರುಚಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಆ ‘ಪ್ರೇಮ’ವು ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟು ‘ಕಾಮ’ ಉಂಟಾಗತ್ತದೆ. ‘ಕಾಮ’ವಿರುವತನಕ ಪ್ರೇಮವು ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮವು ಜಾಗ್ರತವಾಗು ವವರೆಗೆ ‘ಕಾಮವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಡ-ಅಂಶದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಯಾರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಗಳ ಇಚ್ಛೆ ‘ಕಾಮ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವನಲ್ಲೇ ಚೇತನ-ಅಂಶದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಕಾಮದ ನಿವಾಸವು ಜಡ-ಅಂಶದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದೂ ಕೂಡ ಚೇತನದ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಚೇತನವು ಜಡದ ಸಂಬಂಧಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ‘ಕಾಮ’ದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚೇತನದ ಮೂಲಕ ಜಡದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಹಮ’ ಇದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತಲೇ ‘ಕಾಮ’ವೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಹಮ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಡ-ಅಂಶದಲ್ಲೇ ‘ಕಾಮ’ವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಬಲ ಯುಕ್ತಿಯು — ದೃಷ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುವ ಪ್ರಪಂಚ, ಅದನ್ನು ನೋಡುವಂತಹ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕಾಣುವ ಸ್ವಯಂ ಭೋಕ್ತಾ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಜಾತೀಯ (ಧಾತುಗತ) ಏಕತೆಯಲ್ಲದೆ ಭೋಕ್ತಾನಿಗೆ ಭೋಗ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಸಜಾತಿಯಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ, ವಿಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಕಣ್ಣುಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ ರೂಪದ ಕುರಿತೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಶಬ್ದದ ಕುರಿತು ಅಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯ ಆಕರ್ಷಣೆಯೂ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. (ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜೊತೆ ಗೂಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.) ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ) ಇದರ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಆಕರ್ಷಣೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆಯು ಜಡ ಅಂಶದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿ ರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಕಡಿದು ಹಾಕುವುದರಿಂದಲೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಲೇ ಪ್ರೇಮವು ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಅಸತ್)ಯ ಅಂಶವೂ ಕೂಡ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಜಡತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ (ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿ)ದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ‘ಕಾರಣಶರೀರ’ವೇ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ಜಡ-ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ‘ಕಾಮ’ವು ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣಶರೀರದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ‘ಕಾಮ’ವು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ‘ಕಾಮ’ವು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ’ — ಮೊದಲಿಗೆ ಶರೀರದಿಂದ ಪರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಪರ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಪರ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ‘ಕಾಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಅಹಂನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಮವಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಎಂದೂ ಅಳಿದು ಹೋಗಲಾರದು. ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಕಾಮ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಕಾಮ’ ಇರುವುದಾದರೆ ಜಡದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರವಾಗಿರುವ ಈ ‘ಕಾಮ’ ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕು.

‘ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ’ — ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ‘ಅಹಂ’ನಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉಪಾಯವು — ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇರಿಸುವುದು. 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೇನಾತ್ಮೈವಾತ್ಮನಾ ಜಿತಃ’ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವರೂಪ (ಸ್ವಯಂ) ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಸ್ವರೂಪವು ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯ ಸಮ್ಮುಖವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ಅಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವವು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚವು ಅಭಾವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16). ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ — ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16).

ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಇಚ್ಛೆ (ಆವಶ್ಯಕತೆ ಅಥವಾ ಹಸಿವು) ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು’ ಸದಾಕಾಲ ಬದುಕಿರಲೀ, ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು, ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಸುಖೀಯಾಗುವೆನು — ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್-ಚಿತ್ ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೆ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಈ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಕಾಮದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದರೋ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ‘ಕಾಮ’ದ ನಾಶವಾದರೋ ಮಾಡಲೇಬೇಕಾಗುವುದು.

ಯಾರು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿರುವನೋ ಅವನೇ ಅದನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಗೈದು ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಭ್ಯಾಸವು ಪ್ರಪಂಚ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ)ದ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದ ಸಹಾಯಕತೆ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಹಾಯತೆಯಿಂದ ಆಗದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ತ್ಯಾಗ (ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ)ದಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಚೇತನವು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜಡದ ಜೊತೆಗೆ ತಿಳಿದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ (ಭೋಗ)ದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಜೀವಿಯು ಸತ್-ಚಿತ್- ಆನಂದರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆ-ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುವುದೇ ಅವನ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಪರಿಣಾಮ ಸ್ವರೂಪ ಅವನ ಈ ಎರಡೂ ಇಚ್ಛೆಗಳು (ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧ ವಲ್ಲದೆ) ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ’ಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಭಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಎಂದೂ ಸಂಭವಿಸದಿರುವ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆ ಅಥವಾ ಸಾಮಿಪ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಭಿನ್ನತೆ ಅಥವಾ ದೂರ (ವಿಮುಖತೆ)ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇದೂ ಸಂಭವಿಸಲಾರದು. ಹೌದು! ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ತೀವ್ರವಾದರೆ ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿತ್ಯ-ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.* ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾ-ಸರ್ವತ್ರ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಭವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಯದಾ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಮುಚ್ಯಂತೇ ಕಾಮಾ ಯೇಸ್ಯ ಹೃದಿ ಶ್ರಿತಾಃ ಅಥ ಮರ್ತ್ಯೋಽಮೃತೋ ಭವತ್ಯತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಶ್ನುತೆ ॥

(ಕಠ 2/3/14; ಬ್ರಹದಾ — 4/4/7)

ಸಾಧಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳು ಸಮೂಲ ನಾಶವಾದಾಗ, ಮರಣಧರ್ಮಿ ಮನುಷ್ಯನು ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲೇ (ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ) ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಮುಂಚತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಮಾನವೋ ಮನಸಿ ಸ್ಥಿತಾನ್ । ತರ್ಹ್ಯೆವ ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ ಭಗವತ್ತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 7/10/9).

ಕಮಲನಯನಾ! ಯಾವ ಸಮಯ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೋ, ಆಗಲೇ ಅವನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಜಹಿ ಶತ್ರುಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದವ್ — ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ದೊಡ್ಡ ದಾದ, ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಶೂರವೀರನು ಎಂದು. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶೂರವೀರ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥ ನಾಗಿರುವೆ, ಇದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ‘ಕಾಮದ ನಾಶಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಕಾಮವು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡವರ ವಿವೇಕವನ್ನು ಕೂಡ ಅಡಗಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತವಾಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಪತನ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರುವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದಲ್ಲಿದೆ, ಇದನ್ನು ದುರ್ಜಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಾಶರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪೂರ್ತಿ, ಅಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ನಿರಂತರವಾಗಿದ್ದು ಕಾಮನೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಗಾಬರಿಪಡಬಾರದು. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರೆ* ಅವನು ‘ಕಾಮವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು.

ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರೂ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಯೋಗ್ಯರೂ, ಸಮರ್ಥರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರೂ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ, ಯೋಗ್ಯರೂ, ಸಮರ್ಥರೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವೇನಲ್ಲ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ- ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟ ಕಾರಣವೇ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಕಷ್ಟವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

* ಉದ್ದೇಶ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಯ ಸದಾಕಾಲ ಅವಿನಾಶೀ (ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವ-ಪರಮಾತ್ಮನ)ಯದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ನಾಶವುಳ್ಳ (ಪ್ರಪಂಚ)ದ್ದಲ್ಲ. ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ಕಾಮನೆಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನು ನಿರಂತರ ಬಯಸುವುದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಶರೀರವು ತುಂಡು-ತುಂಡಾದರೂ ಅವನು ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಆಗದೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಉದ್ದೇಶ ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ.

ಸುಖ (ಅನುಕೂಲತೆ)ದ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಆಗಾಗ ದುಃಖ (ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ)ಗಳನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ, ಸುಖದ ಕಾಮನೆಮಾಡಬೇಡ; ಕಾಮನೆಗೈದರೆ ದುಃಖವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥ ಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಭೋಗವೇ ದುಃಖದ ಹೇತುವಾಗಿದೆ (5/22).

‘ಸ್ವಯಂ’ (ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಅನಂತಬಲವಿದೆ. ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೇ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವ ಉಳ್ಳವುಗಳು ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ ಕಾರಣವೇ ಅವನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಧೀನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ತಾನೇ- ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ತಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

‘ಕಾಮ’ವು ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮತ್ತು ಜಡದಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸ್ವಯಂ ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜಡದ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ ‘ಕಾಮ’ವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ವಸ್ತುತಃ ಕಾಮದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ‘ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೆ, ಕಾಮನೆಯು ಅಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಮನೆಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ನಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಆಗುವುದು — ಇದು ನಿಯಮ ವಾಗಿದೆ. ಹೊಸಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಳೆಯ ಕಾಮನೆಗಳು ತಾನಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದಾವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಶರೀರಾದಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ‘ನಾನು’, ‘ನನ್ನದು’ ಮತ್ತು ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ತಾನು-ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕೊರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮರವೆಯಿಂದ ಆ ಕೊರತೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಯಾರ ಕಾಮನೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ವಯಂ ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಸ್ವಯಂ ಅವಿನಾಶೀ ಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಾಶವುಳ್ಳದರ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭವಾದರೋ ಏನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತ ಹಾನಿಯಾದರೋ ಯಾವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಈ ಕಾಮನೆಯ ನಾಶ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಅತೀ ಚಿಕ್ಕ ಅಥವಾ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಮಯ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೆಲ್ಲವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ದೊರೆತದ್ದು ಮತ್ತು ಅಗಲುವಂತ ಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಎಂದೂ ತಿಳಿಯದೆ, ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ (ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು) ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಬಳಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಬೇರೆಯಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೆಂದು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಾಗ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವು, ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೃತ್ಯ ಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತ- ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು, ಆದರೆ ‘ಅಹವ್ ಇದರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅಹಂ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರವಾಗಿದೆ. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿಯ ನಂತರ ಅಹಂವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಭೂಮಿರಾಪೋನಲೋ ವಾಯುಃ ಖಂ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರೇವ ಚ ಅಹಂಕಾರ ಇತೀಯಂ ಮೇ.....’ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಸಃ’ ಪದದಿಂದ ಅಹಂನಲ್ಲಿರುವ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆಗುವವರೆಗೆ ಅಹಂದಲ್ಲಿ ಕಾಮ ವಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದಾಗ ಅಹಂನಲ್ಲಿ ಕಾಮವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. — ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ (2/59). ಸುಖವಾದರೋ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಜಡತೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವಕೊಟ್ಟು ಅದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವತನಕ ‘ಕಾಮ’ವಿದೆ, ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ‘ಪ್ರೇಮ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮ’ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇದೆ — ‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ’ (2/59). ತನ್ನಲ್ಲಿರುವದರಿಂದಲೇ ಕಾಮವು ನಮಗೆ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿರದಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆ(ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನ-ಬುದ್ಧಿ)ಯದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಮಗೇನು ಬಾಧೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು? ತನ್ನಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಸ್ವಯಂ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ವಾಸ್ತವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ‘ಕಾಮವು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಇದು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮವು ತನ್ನಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ.

ಅಹಂನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಅಹಂನಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂ ಇರುವತನಕ ಅಹಂ ಇದರ ಜಾತೀಯ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಕಾಮ’ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಜಾತೀಯ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಪ್ರೇಮ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣೆವಿರುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಲೋಕಗಳು, ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ‘ವಿಷಯ ವಾಗಿದೆ. ವಿಷಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಏಕ ದೇಶದಲ್ಲಿವೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯ ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಯು ’ಅಹಂ’ನ ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂ ಚೇತನ (ಸ್ವರೂಪ)ದ ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚೇತನವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾನ್ ಆಗಿದೆ, ಅದರ ಅಂತರ್ಗತ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು, ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿವೆ. ಆದರೆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದು ಅಂಶ ಅಹಂ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕವ (ಏಕದೇಶಿಯ)ನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥3॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್, ಸತ್ — ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿಕೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥3॥

ಈ ಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ ವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಶದವಾದ ವರ್ಣನೆಯು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ಗೀತೆಯ ಬೇರೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ತೃತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳ 8, ಶ್ಲೋಕಗಳ 542 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣಪದಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 566 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ತೃತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 26, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1376 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 45 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 1454 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಮತ್ತು ಎರಡು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಉವಾಚಗಳಿವೆ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯ 43 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊದಲಿನ ಮತ್ತು 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಉಪಯೋಗವಾದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’; 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; 19ನೇ 26ನೇ 35ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 8ನೇ ಮತ್ತು 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 33 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿವೇಕ್ಕನುಸಾರ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪರಹಿತಾರ್ಥ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳು’ — ‘ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೆ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ಪಿಮಾಂ ಶುಣು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನಿನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂದಾದರೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮ(ಯುದ್ಧ)ದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುವೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಇದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ — ಭಗವಂತನು 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ-ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಗನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ-ವಿವೇಕದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ‘ನನ್ನ ಮತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು 31ನೇ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕ ವಿಧಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಈ ಮತವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದನು. 35ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತಾ — ‘ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುವುದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ’ — ‘ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು 36ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದೆಯೇ ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪ (ಅಕರ್ತವ್ಯ)ವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕಾಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ, ಅನರ್ಥಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಗೆ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಉಪದೇಶಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೂ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಮುಗಿದಾಗ, ಮಹರ್ಷಿವೇದವ್ಯಾಸರು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ-ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಮುಗಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಲ್ಪಹೊತ್ತು ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೆ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯವನ್ನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇಮಮ್’ ಪದದಿಂದ ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ್ದೇ ಪರಶಿಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ (1) ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು (2) ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತಾ, ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಲು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಈ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತಾತ್ವಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತಾ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-3ನೇ ಮತ್ತು 4ನೇ ಎರಡೂ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ — ‘ತತ್ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷಸೇ ಶುಭಾತ್’ (4/16).

ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ವಿಶೇಷ ಜನರು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾಕಾಲದಿಂದ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಅದರ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಇಮಂ ವಿವಸ್ವತೇ ಯೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಹಮವ್ಯಯಮ್ ।

ವಿವಸ್ವಾನ್ಮನವೇ ಪ್ರಾಹ ಮನುರಿಕ್ಷ್ವಾಕವೇಬ್ರವೀತ್ ॥

ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ವನ್ನು, ವಿವಸ್ವತೇ - ಸೂರ್ಯನಿಗೆ, ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ - ಹೇಳಿದ್ದೆ (ಮತ್ತೆ), ವಿವಸ್ವಾನ್ - ಸೂರ್ಯನು (ತನ್ನ ಪುತ್ರ), ಮನವೇ - (ವೈವಸ್ವತ) ಮನುವಿಗೆ, ಪ್ರಾಹ - ಹೇಳಿದನು (ಮತ್ತು), ಮನುಃ ಮನುವು (ತನ್ನ ಪುತ್ರ), ಇಕ್ಷ್ವಾಕವೇ - ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ, ಅಬ್ರವೀತ್- ಹೇಳಿದನು.॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಯೋಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ ಮತ್ತೆ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ವೈವಸ್ಪತ ಮನುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮನುವು ತನ್ನ ಮಗನಾದ ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಮಂ ವಿವಸ್ಪತೇ ಯೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಹ ಮವ್ಯಯಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸೂರ್ಯ, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಗೃಹಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯ ‘ಇಮಮ್, ಅವ್ಯಯಮ್, ಯೋಗಮ್’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಹಾಗೂ ರಾಜರುಗಳ ಪರಂಪರೆಗನುಸಾರ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ, ಅದು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದಂತೆ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿವಿಧ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಿರುವನು. ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಇಷ್ಟು ವಿಶದವಾದ ವರ್ಣನೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳೂ (ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ, ಕರ್ಮಮಾರ್ಗ, ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗ ಮುಂತಾದ) ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ.* ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋದ ನಿತ್ಯತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

* ಗೀತೆಯ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ — ಎರಡೂ ಗತಿಗಳನ್ನೂ ನಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಶುಕ್ಲ ಕೃಷ್ಣೇ ಗತೀ ಹ್ಯೇತೆ ಜಗತಃ ಶಾಶ್ವತೇ ಮತೇ’ (8/26).

ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧ (ನಿತ್ಯಯೋಗ)ವಿದೆ. ಪತಿವ್ರತೆ ಸ್ತ್ರೀಯು ಪತಿಯವಳಾಗಿರಲು ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಪತಿಯವಳೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನವನಾಗಿರಲು ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅನಿತ್ಯಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಅವನಿಗೆ ‘ನಿತ್ಯಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನದಾಗಿ ರುವ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಅನಿತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಹಾಕಲು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ದೊರಕಿದ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧೂಳಿನ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಕಣವೂ ಕೂಡ ವಿಶಾಲ ಪೃಥ್ವಿಯದ್ದೇ ಅಂಶವಾಗಿರುವಂತೆ ಈ ಶರೀರವೂ ವಿಶಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ್ದೇ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಕರ್ಮ’ವಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಆದೀತು, ಆದರೆ ‘ಯೋಗ’ (ನಿತ್ಯಯೋಗ) ತನಗಾಗಿ ಆದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿತ್ಯ ಯೋಗದ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಭಗವಂತನು — ‘ವಿವಸ್ವತೇ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್’ — ಪದಗಳಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ— ‘ಸೂರ್ಯನು ಸದಾಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತ ಗೊಳಿಸಿದರೂ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗನುಸಾರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು (3/19) ಮತ್ತು ಬೇರೆಯ ವರಿಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ (ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಅನಾಸಕ್ತ) ನಾಗಿರಬೇಕು’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುವಂತಿದೆ.

ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸೂರ್ಯನು ಹಿಂದಿನ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಪ್ರಕಟನಾದನು — ‘ಸೂರ್ಯಾ ಚಂದ್ರಮಸೌ ಧಾತಾ ಯಥಾಪೂರ್ವಮಕಲ್ಪಯತ್’ ಆ (ಎಲ್ಲರ ಆದಿ) ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಅವಿನಾಶೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಆದಿ ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅನಾದಿ ಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನ ನಿಗೆ — ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತು ಇಂದು ಹೊಸದಲ್ಲ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವ ಯೋಗದ ಮಾತನ್ನೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಟ್ಟನು?

ಉತ್ತರ — (1) ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸೂರ್ಯನಿಗೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ನಿಜವಾದ ಅಧಿಕಾರೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಈ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿದನು.

(2) ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟರು (3/10). ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸುವುದು. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಉಂಟಾದುವು. ಎಲ್ಲರನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ* ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು — ಅವನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿಸಲೆಂದೆ ಆಗಿದೆ.

* ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ‘ಸವಿತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅರ್ಥ — ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವವನು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

(3) ಸೂರ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಉದಿಸಿದಾಗಲೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜಾಗ್ರತರಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆ ಬರತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಆತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಸೂರ್ಯ ಆತ್ಮಾ ಜಗತಸ್ತಸ್ಥುಷಶ್ಚ.’‡ ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಉಪದೇಶವೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನಿಗೇ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನು.

‡ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

ತ್ವಂ ಭಾನೋ ಜಗತಶ್ಚಕ್ಷು ಸ್ತ್ವಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವೆದೇಹಿನಾಮ್ । ತ್ವಂ ಯೋನಿಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತ್ವಮಾಚಾರಃ ಕ್ರಿಯಾವತಾಮ್ ॥

ತ್ವಂ ಗತಿಃ ಸರ್ವಸಾಂಖ್ಯಾನಾಂ ಯೋಗಿನಾಂ ತ್ವಂ ಪರಾಯಣಮ್ । ಅನಾವೃತಾರ್ಗಲದ್ವಾರಂ ತ್ವಂ ಗತಿಸ್ತ್ವಂ ಮುಮುಕ್ಷತಾಮ್ ॥

ತ್ವಯಾ ಸಂಧಾರ್ಯತೇ ಲೋಕಸ್ತ್ವಯಾ ಲೋಕಃ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ । ತ್ವಯಾ ಪವಿತ್ರೀಕ್ರಿಯತೇ ನಿರ್ವ್ಯಾಜಂ ಪಾಲ್ಯತೇ ತ್ವಯಾ ॥

(ಮಹಾ-ವನ-3/36-38).

ಸೂರ್ಯದೇವಾ! ‘ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿರುವೆ. ನೀನೇ ಎಲ್ಲ ಜೀವರ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪುರುಷರ ಸದಾಚಾರ (ಪ್ರೇರಕ)ನಾಗಿರುವೆ.’

‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ಸ್ಥಾನವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ನೀನೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ಆಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ. ನೀನೇ ಮೋಕ್ಷದ ತೆರೆದಿರುವ ಬಾಗಿಲು ಮತ್ತು ನೀನೆ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳ ಗತಿಯಾಗಿರುವೆ.’

ನೀನೇ ಸಂಪೂರ್ಣಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿಯೇ. ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನೇ ಇವನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಇವುಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನಾರಾಯಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯುವುದು ಜಗನ್ನಾಟಕ ಸೂತ್ರಧಾರೀ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಲೀಲೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದು ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕ ವಾಗಿತ್ತು. ಅರ್ಜುನನು ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನೀ ನರ-ಋಷಿಯ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೂ ಕೂಡ ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ಸರಿಯಾಗಿ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಜ್ಞಾನ ರೂಪೀ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಿದನು. ಅದರ ಫಲ ವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಉಪಕಾರವಾಯಿತು, ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗುವುದು.

‘ವಿವಸ್ವಾನ್ ಮನವೇ ಪ್ರಾಹ ಮನುರಿಕ್ಷ್ವಾಕವೇ ಬ್ರವೀತ್’—ಕರ್ಮಯೋಗವು ಗೃಹಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯವಿದ್ಯೆ ಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಸಂನ್ಯಾಸ ಈ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥಾ ಶ್ರಮವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬದುಕುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಗೃಹ ಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲನು. ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆಶ್ರಮ ಬದಲಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಸೂರ್ಯ, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಇವರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ — ಕಲ್ಪದ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥರೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದರು ಮತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಅವರು ಕಾಮನೆಯ ನಾಶಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರೂ ಗೃಹಸ್ಥರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ್ನೇ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ‘ನೀವೆಲ್ಲ ನಿಮ್ಮ ಮನೆಯ ವಿದ್ಯೆ ಕರ್ಮಯೋಗ’ವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ದುಕೊಂಡೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಉಪದೇಶಿಸುವಂತಿದೆ.

ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ (ಯುದ್ಧ)ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (2/5), ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು- ನೀನೂ ರಾಜಮನೆತನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿರುವೆ, ಕರ್ಮಯೋಗವು ನಿನ್ನ ಮನೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ, ಆದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಸಂನ್ಯಾಸಿಯು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ ದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಗೃಹಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸಾದಿ ಇತರ ಆಶ್ರಮದವರೂ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದೇ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಪುರುಷರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಆ ವಿದ್ಯೆಯ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲು ಉತ್ಸಾಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವವರ ಮೇಲೆ ಐಶ್ವರ್ಯಶಾಲೀ ರಾಜರ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸೂರ್ಯನ ಹಾಗೂ ಮನು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ರಾಜರುಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಪ್ರೇರೆಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ (ಉಪರತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆಯ ಅಭಾವ) ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಭೋಗವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದಾಗ ಆ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೆ ಅರುಚಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ - ಇದು ನಿಯಮ ವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ರುಚಿ (ಕಾಮನೆ)ಯು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವಾಗ ಅಷ್ಟು ಇರದೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಮಿಠಾಯಿಯು ತಿನ್ನುವ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ರುಚಿ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕರಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಅರುಚಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಇದೆ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಅವನು ಅರುಚಿಯನ್ನೇ ತೃಪ್ತಿ (ಫಲ)ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಲಿಕೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ರುಚಿಯು ಅಥವಾ ಕಾಮನೆಯು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ರುಚಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರಿಂದ ಎಂದಾದರು ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ನಿಜವಾದ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವ ಸಂಬಂಧ ಸತ್-ಸ್ವರೂಪ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅರುಚಿಯು ಆಗದೇ ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೂ ‘ಪ್ರೇಮ’ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆ ರುಚಿಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುವಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ ಕೂಡ ಸತ್-ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಅಭಾವವು ಯಾರಿಗೂ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮ, ಕರಣ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸೇ ಆದಿ) ಮತ್ತು ಉಪಕರಣ (ಪದಾರ್ಥ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗೀ ಸಾಮಗ್ರೀ) — ಇವು ಮೂರು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವಂತಹುಗಳು, ಮತ್ತೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಸಿಗುವ ಫಲವು ಹೇಗೆ ನಿತ್ಯವಾಗಬಲ್ಲದು? ಅದಾದರೋ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವಿನಾಶಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ತೃಪ್ತಿಯು ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮ, ಕರಣ, ಉಪಕರಣ ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದು ಎಂದು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಕರ್ಮ, ಕರಣ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣ ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಬಹುದು.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇರದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳು ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹುದು. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಪತನ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮವು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಉನ್ನತಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸದುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮದ ನೆನಪೂ ಕೂಡಾ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದಾಗಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಪರಮಾತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಿರಲಿ, ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನದಲ್ಲ, ಯಾರಿಂದಲೋ ಸಿಕ್ಕಿದುದಾಗಿದೆ, ಶರೀರವು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯವರಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿದುದು, ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಹಿರಿಯರಿಂದ ದೊರೆತಿದೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಜೀವನ ನಡೆಯತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜೀವನ ಕೂಡ ಬೇರೆಯವರ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲಾರದು. ನಾವು ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ಪಡೆದರೆ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕೊಡುವುದು, ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದೂ, ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಹೆಸರು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಇದರ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಹಾಗೂ ಪರಾಧೀನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲೇಬೇಕೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆವೋ, ಅದನ್ನು ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಯಾರ ಮೇಲೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡ ಬಾರದುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಮಾಡಬಾರದುದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ — ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಏನೂ ಮಾಡದಿರುವ ಅಥವಾ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವುದು.

ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಹಾಗೂ ಪರಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮಭಾವ ದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲೇಬಾರದು. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮವು ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಚೇಷ್ಟೆಯು ಹುಚ್ಚನದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಫಲ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತರವಿದೆ. ಫಲವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶ ನಿತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದ್ದೇಶವು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಇದೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಕಾಮಭಾವ, ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ಸಹಜ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾ ಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಕಾಮನೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ತನಗಾಗಿ’ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಜಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪರಿಶ್ರಮ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/24).

ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತವಾಗುವಂತೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶವಾಣೀ ಕೇಂದ್ರದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಸಾರವಾದ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಧ್ವನಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರೇಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಂಬರ್ ಆ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಏಕತೆ (ಸಜಾತಿಯತೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ನಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ಆ ಧ್ವನಿಯು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಭಗವಂತನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಹಿತೈಷಿಣೀ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಜನರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮದ ಅನುಭವವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಾಶ್ರಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದನುಸಾರ ಯಾರಾದರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಹಾಯಮಾಡು ವುದು ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾರದೋ ಕಾರು ಕೆಟ್ಟಿದೆ, ಅವನು ಅದನ್ನು ತಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನಾವೂ ಕೂಡ ಆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಹಾಯಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ‘ಸೇವೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸೇವೆಯಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವಾಗಿರದೆ ಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗನುಸಾರ ಮಾಡುವುದು ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಯಾದರೋ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಏವಂ ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮಿಮಂ ರಾಜರ್ಷಯೋ ವಿದುಃ ।

ಸ ಕಾಲೇನೇಹ ಮಹತಾ ಯೋಗೋ ನಷ್ಟಃ ಪರಂತಪ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ!, ಏವಮ್ - ಈ ರೀತಿ, ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮ್ - ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ, ಇಮಮ್ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ರಾಜರ್ಷಯಃ - ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿದರು (ಆದರೆ), ಮಹತಾ - ತುಂಬಾ, ಕಾಲೇನ - ಸಮಯ ಕಳೆದ ಕಾರಣ, ಸಃ - ಆ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಇಹ - ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ನಷ್ಟಃ - ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಯಿತು. ॥ 2॥

ಹೇ ಪರಂತಪಾ! ಈ ರೀತಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು. ಆದರೆ ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದಕಾರಣ ಆ ಯೋಗವು ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಯಿತು. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವಂ ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮಿಮಂ ರಾಜರ್ಷಯೋ ವಿದುಃ’ — ಸೂರ್ಯ, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮೊದಲಾದ ರಾಜರುಗಳು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ, ಪ್ರಜೆಯಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಂಪರೆ ನಡೆಯಿತು. ಇದು ರಾಜರು (ಕ್ಷತ್ರಿಯ)ಗಳ ಮುಖ್ಯ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ರಾಜರೂ ಈ ವಿದ್ಯೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವಾರದ, ಸಮಾಜದ ಊರಿನ ಮೊದಲಾದ ಮುಖ್ಯವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾಜರು ರಾಜ್ಯದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತದಲ್ಲೇ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಜರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕವಿ ಕಾಳಿದಾಸರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ —

ಪ್ರಜಾನಾಮೇವ ಭೂತ್ಯರ್ಥಂ ಸ ತಾಭ್ಯೋ ಬಲಿಮಗ್ರಹೀತ್ ।

ಸಹಸ್ರಗುಣಮುತ್ಸ್ರಷ್ಟುಮಾದತ್ತೇ ಹಿ ರಸಂ ರವಿಃ ॥

(ರಘುವಂಶ 1/18)

ಸೂರ್ಯನು ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಪಡೆದು ಸಾವಿರ ಪಟ್ಟಾಗಿ ಮಳೆ ಸುರಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಜರು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಂದ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಆ ರಾಜರು ಪ್ರಜೆಯಿಂದ ತೆರಿಗೆಯ ರೂಪದಿಂದ ಪಡೆದಿರುವ ಧನವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಖರ್ಚು ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಕೃಷಿಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕರ್ಮ ಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಆ ರಾಜರುಗಳಿಗೆ ವಿಲಕ್ಷಣ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಆ ರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀವೇದವ್ಯಾಸರ ಪುತ್ರರಾದ ಶುಕದೇವರೂ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಜನಕನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಆ ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ ಮಹಾರಾಜಾ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು’ ಎಂಬ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ.*

* ಆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜಾ ಅಶ್ವಪತಿಯ ವಚನಗಳು ಗಮನಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ.

ನ ಮೇ ಸ್ತೇನೋ ಜನಪದೇ ನ ಕದರ್ಯೋ ನ ಮದ್ಯಪಃ । ನಾನಾಹಿತಾಗ್ನಿರ್ನಾವಿದ್ವಾನ್ನ ಸ್ವೈರೀ ಸ್ವೈರಿಣೀ ಕುತಃ॥ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 5/11, 5).

ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕಳ್ಳರಿಲ್ಲ, ಕೃಪಣರಿಲ್ಲ, ಮದ್ಯ ಕುಡಿಯುವವರಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಮಾಡದವರಿಲ್ಲ, ಅವಿದ್ವಾನ್ (ಮೂರ್ಖ)ರಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ತ್ರೀಗಾಮಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕುಲಟೆ (ವೇಶ್ಯೆ) ಸ್ತ್ರೀಯರು ಇರುವುದು ಹೇಗೆ?

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿ ರಾಜರ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮೊದಲಾದ ರಾಜರುಗಳನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನೀನು ಗೃಹಸ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ನಾದ ಕಾರಣ ನಿನಗೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜ (ವಂಶ ಪರಂಪರೆಯ)ರಂತೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ (4/15). ಇದಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ವಂಶದ ಮಾತು (ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿದ್ಯೆ) ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬರುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬರಲೇಬೇಕು.

‘ಸ ಕಾಲೇನೇಹ ಮಹತಾ ಯೋಗೋ ನಷ್ಟಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನ — ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇವುಗಳೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೂಲಕ ನಿಶ್ಚಿತಪಡಿಸಿದ ಕಾರಣ ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳು ಎಂದೂ ಅಭಾವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16). ಇವುಗಳು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಾರದಿದ್ದರೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ನಷ್ಟಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವು-ಲುಪ್ತ, ಅಪ್ರಕಟ ವಾಗುವುದೇಂದೇ ಇದೆ, ಅಭಾವವಾಗುವುದು ಎಂದಲ್ಲ.

ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಷ್ಟಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಭಾವವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾದೀತು; ಕರ್ಮ ಯೋಗವು ಅವಿನಾಶಿಯಾ ಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಅಭಾವ ಹೇಗಾಯಿತು? ಮತ್ತು ಅದರ ಅಭಾವವಾದರೆ ಅದು ಅವಿನಾಶೀ ಹೇಗೆ? ಇದಲ್ಲದೆ ಮುಂದಿನ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದರ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ ನಷ್ಟಃ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಗ್ರಂಥಗಳ ಮತ್ತು ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಹಾಗೂ ಆಚರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭಾವದಂತಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಎಲ್ಲಿಂದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅದು ಪರಂಪರಾಗತ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಸಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರ ಬೀಳುತ್ತದೆ’ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಕರ್ಮ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಮತ್ತೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಇದನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಬೀಳುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದು ಹೋದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಈ ಯೋಗವು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯದಂತಾಯಿತು. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತು ಕೇಳಲು ಹಾಗೂ ನೋಡಲು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಆಗಿದೆ.’

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯು ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಸಿದ್ಧಾಂತ (ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿ ರುವುದು) ಸದಾಕಾಲವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳದೇ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಆದಿ)ದ ನಿರಂತರ ಸಾಧನೆಯಾಗಲಾರದು. ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ವಿವೇಕದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳವು ಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವನು; ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗವು ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಿದ್ಧಾಂತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಗಳು’ ಲುಪ್ತವಾಗದೆ (ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ತನ್ನತ್ತವಿರುವುದರಿಂದ) ‘ಯೋಗ’ವೇ ಲುಪ್ತವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥ ಗಳು ಕರ್ಮಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಸಿಗುವಂತೇ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ಮಾತು — ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗದಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದೆ. ‘ಕರ್ಮ’ಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ವು ಸದಾಕಾಲ ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ಯೋಗ’ಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಅದಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ+ ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯೋಗ’ವು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆದೀತು ಎಂದು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ಯೋಗ’ವು ಲುಪ್ತ ವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಅರ್ಥಾತ್-ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡಲೆಂದೇ ದೊರಕಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂದು ಮನುಷ್ಯನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತನ್ನ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ, ಸಮ್ಮಾನವೇ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಾರ್ಥವು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದಕಾರಣದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ದೊರಕಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮರೆಯುವುದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಲುಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಸೇವೆಯಿಂದ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಯಿಂದ ಹಿಡುದು ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನವರೆಗೆ ತನ್ನವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಸೇವಾ ಭಾವವನ್ನು ಮರೆತು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಭೋಗಗಳ ವಶನಾದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ನರಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅಡಗಿ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.

+ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಯೋಗ’ವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಇದನ್ನು ಸಮಾಸ್ತಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ — ‘ಆಶುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೆ’ (6/3). ಮಾಡುವುದರ ವೇಗವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಕೇವಲ ಸೇವಾ-ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದರ ವೇಗ’ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಮಾಡು’ವುದರ ವೇಗ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಡುವುದು’ ಮುಗಿದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ‘ಯೋಗ’ದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಸ ಏವಾಯಂ ಮಯಾ ತೇಽದ್ಯ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾತನಃ ।

ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ ರಹಸ್ಯಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತಮಮ್ ॥

ಮೇ - (ನೀನು) ನನ್ನ, ಭಕ್ತಃ - ಭಕ್ತನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಖಾ - (ಪ್ರಿಯ) ಸಖ, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ, ಇತಿ - ಇದಕ್ಕಾಗಿ, ಸಃ ಏವ - ಅದೇ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಪುರಾತನಃ - ಪುರಾತನವಾದ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಅದ್ಯ - ಇಂದು, ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರೋಕ್ತಃ - ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಏತತ್ - ಇದು, ಉತ್ತಮಮ್ - ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮ, ರಹಸ್ಯಮ್- ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ.॥3॥

ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಸಖನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ಈ ಪುರಾತನವಾದ ಯೋಗವು ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮವಾದ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ’ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಖನು ಎಂದು ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು (11/41, 42), ಆದರೆ ಈಗ ಭಕ್ತ (2/7) ನಾಗಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅರ್ಜುನನು ಸಖನೂ, ಭಕ್ತನೂ ಪುರಾತನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ದಾಸ್ಯಭಕ್ತ ಹೊಸದಾಗಿ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದೇಶ ಅಥವಾ ಉಪದೇಶ ದಾಸನಿಗೆ ಅಥವಾ ಶಿಷ್ಯನಿಗೇ ಕೊಡಲಾಗತ್ತದೆ, ಸ್ನೇಹಿತನಿಗಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗಲೇ ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

ಸ್ನೇಹಿತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾರದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೂಡ ಶರಣಾಗತ ಶಿಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರಣಾದ ನನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಭಾವವಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಅವನು ವೈಭವ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ‘ನಾರಾಯಣಿ ಸೇನೆ’ಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿಃಶಸ್ತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನ ‘ಸಾರಥಿ’ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.*

* ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಕೃಷ್ಣೇನ ಕುಂತೀಪುತ್ರೋ ಧನಂಜಯಃ । ಅಯುಧ್ಯಮಾನಂ ಸಂಗ್ರಾಮೇ ವರಯಾಮಾಸ ಕೇಶವಮ್ ॥

(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-7/21).

ಸಾಧಾರಣ ಜನರು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ (ತನ್ನದಲ್ಲದ) ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ದಾಗಿರುವ) ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಜನರು ವೈಭವಶಾಲೀ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡದೆ ಅವನ ವೈಭವಗಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ವೈಭವವನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಷ್ಟ ಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆಂದರೆ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಅಭಾವವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಜನರು ವೈಭವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ವೈಭವಗಳೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವೈಭವಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಬರಲಾರನು. ವೈಭವಗಳಾದರೋ ಭಕ್ತರ ಕಾಲು ಬುಡದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತವೆ; ಅದರಿಂದ ನಿಜಭಕ್ತರು ವೈಭವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ವೈಭವಗಳನ್ನು ಬಯಸದೆ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ವೈಭವಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವರು ವೈಭವದ ದಾಸರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತ (ದಾಸ)ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ವೈಭವ (ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆ) ವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವಶನಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅದರಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಇರುವಾಗಲೂ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶವು ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನಿಗೇ ದೊರೆಯಿತು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನಿಗೇ ಸಿಕ್ಕಿಹೋಯಿತು.

‘ಸ ಏವಾಯಂ ಮಯಾ ತೇಽದ್ಯ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾತನಃ’ — ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ ಎಂದು ಇರದೆ, ೞಏನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳಿರುವನೋ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವನು.

ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೇ ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿರುವೆನು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದದ್ದರಿಂದ ಆ ಯೋಗವು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಾನೂ ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದೆ. ಈಗ ನಾನೂ ಅವತರಿಸಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗವೇ ಇಂದು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸೀತು.

‘ರಹಸ್ಯಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತಮಮ್’ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 66ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ’ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ‘ನೀನು ನನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗು, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನೋ ಅಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯ’ವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾ ‘ನಾನೇ’ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನೇ ಇಂದು ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನಿನ್ನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದು, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಇಂದು ನಿನಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ನಾನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅವನೇ ಆಗಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಈಗ ಅವತರಿಸಿ ಗುಪ್ತರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವೆನು, ಇದು ರಹಸ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನೂ, ಪ್ರಿಯಸಖನೂ ಆಗಿರುವೆ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತೇನು, ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಕೂಡ ಉಪದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಉಪದೇಶಿಸುವವನ ಕಡೆಗೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಓದಿ-ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಉಪದಿಷ್ಟ ೞಯೋಗದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಉಪದೇಷ್ಟಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ನಾರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಾರಣತಃ ಅರಿವಿಗೆ ಬಾರದಿರುವ ಮಾತು ರಹಸ್ಯದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ರಹಸ್ಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನತ್ತವೇ ಇರಬೇಕು.

ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ‘ಆದಿ ಉಪದೇಷ್ಟಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಕಲ ಮಾನವರ ‘ಗುರು’ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತಿದೆ. ನಾಟಕವಾಡುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಜನರ ಇದಿರು ತನ್ನ ನಿಜ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮಾನವಾವತಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಈಶ್ವರ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಡಗಿಸಿಡಬೇಕಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೂ ಕೂಡ ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಜೀವಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ (ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ) ಅವನ ಮುಕ್ತಿಯು ಆಗುವುದೇ ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದಲ್ಲ (ಬೇರೆಯವರದು) ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಶ್ರೀಮಂತ-ಬಡತನ, ಆರೋಗ್ಯ-ಕಾಯಿಲೆ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಇರಲೇನು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯದ ಮೂರು ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ —

(1) ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ (ಅವಿನಾಶಿ)ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೊರಕಿದುದೆಲ್ಲ ಅಸತ್ (ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು) ಆಗಿದೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅಸತ್ ನನ್ನದು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ನಿತ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಅನಿತ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲುದು?

(2) ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ವರೂಪ(ಸತ್)ದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಪೂರ್ತಿ ಅಥವಾ ಕೊರತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಲಾದೀತು? ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದಿರುವ ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುವು ಯಾವ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಂದೀತು?

(3) ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಇಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಾರಣ — ‘ಸ್ವಯಂ’ ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮಜಡವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ವಿರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಕರ್ಮದ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಸಂಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣ ಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21).

ಇನ್ನೆಂದು ಕಾರಣ — ‘ಮಾಡುವಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯು-ಯಾರು ಮಾಡಬಲ್ಲನೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾದ ಕಾರಣ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪವು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ೞಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಧಾನವನ್ನು ಒಪ್ಪಬೇಕಾದೀತು.

ಮೂರನೇಯ ಕಾರಣ-ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಬರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16). ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅದರಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ೞಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮವು’ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ೞಯೋಗದ ಅನುಭವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನತ್ತ ಹರಿದಾಗಲೇ ಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗಬಲ್ಲದು. ಕಾರಣ-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿರು ವುದೆಲ್ಲವೂ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ, ಜಗತ್ತಿನವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಮಾಡುವ ರಾಗ, ಪಡೆಯುವ ಲಾಲಸೆ, ಜೀವಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ, ಸಾಯುವ ಭಯ ಇವೆಲ್ಲ ಅಳಿದುಹೊಗುತ್ತವೆ.

ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜನರು ಅನೇಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಚೇತನ) ಇದರ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ೞಸ್ವಯಂಗೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ೞಸ್ವಯಂ ಚೇತನ ಹಾಗೂ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಜಡ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ೞಸ್ವಯಂ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ.

ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ನಿಯತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವುದೇ ಸೂರ್ಯನ ತನ್ನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಸೂರ್ಯನಂತೇ ತನ್ನ ನಿಯತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಯತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲು ಸದಾಕಾಲ ತತ್ಪರನಾಗಿರಬೇಕು.

ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದರೆ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ತನ್ನದೆ ಅಲ್ಲ ಸಕಲ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮಹಿತ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರು ನೋಡಲೀ ನೋಡದಿರಲೀ, ತಿಳಿಯಲಿ-ತಿಳಿಯದಿರಲೀ, ಒಪ್ಪಲೀ-ಒಪ್ಪದಿರಲೀ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಜನರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ಪ್ರೇರಣೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ದೊರೆಯತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆಯು ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ಅನುಭವ (ವಿವೇಕ)ದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರದ್ದೇ ಅನುಭವವಾಗಿರದೆ, ಜೀವಮಾತ್ರರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ; ಕಾರಣ- ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅನುಭವ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಇದೆ. ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತಗಳಿಗೂ ಇದರ ಅನುಭವವಿದೆ, ಆದರೆ ಅವು ಇದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾರವು. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳ ವಾಡುವಾಗ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಜಗಳವಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ತಮಗೆ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏಕೆ ಜಗಳಾಡುತ್ತಿದ್ದರು? ಮನುಷ್ಯರಿ ಗಾದರೋ ಇದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವ ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಭವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಆದರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಅನುಭವವನ್ನೇ ವಿವೇಕ ಅಥವಾ ನಿಜ-ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿವೇಕವು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರದತ್ತವಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದಿ-ಕೇಳಿ ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಈ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿಜಜ್ಞಾನ (ಸ್ವಯಂದಿಂದ ಆಗುವ ಜ್ಞಾನ)ದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜ ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್-ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ‘ನಾನು’ ಯಾರು? ನನ್ನದು ಏನು? ಜಡ-ಚೇತನವೇನು? ಪ್ರಕೃತಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಏನಾಗಿದೆ? ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಿವೇಕವು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ — (1) ನಾನು ಇರುವುದರಲ್ಲಿ (ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ) ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. (2) ಈಗ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮದೇನೂ ಆಧಿಪತ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ಮೊದಲು ನಮ್ಮದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೂ ನಮ್ಮದಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರವು. ನಾನು (ಸ್ವಯಂ) ನಿರಂತರವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುಗಳು-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ನಿರಂತರ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ವಿಯೋಗ ನಿರಂತರ ವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುವಂತೆಯೇ ಅವುಗಳ ಫಲದ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಸ್ವಯಂ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯು ನಾಶವಾದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗ ಪೂರ್ಣತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ (3/38,39). ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಬುದ್ಧಿ, ಸಂಗ್ರಹ ಬುದ್ಧಿ, ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸುಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೇ ಸುಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ವರ್ತಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಕ್ಕುಗಳು ಬಿಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಸುಕ್ಕುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಬುದ್ಧಿ, ಸಂಗ್ರಹಬುದ್ಧಿಗಳು ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರಲಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಕ್ಕುಗಳು ತನ್ನಿಂದತಾನೆ ಬಿಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಹೊರಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅದು ಕರ್ಮಗಳದ್ದೇ ಫಲ ವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ- ನಿರ್ಧನತೆ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ, ಆದರ-ತಿರಸ್ಕಾರ, ಯಶ-ಅಪಯಶ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಜನ್ಮ-ಮರಣ, ಆರೋಗ್ಯ-ರುಗ್ಣತೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೂ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿವೆ. ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುವುದು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞತೆ — ಮೂರ್ಖತೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮೂರ್ಖತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಯಾವುದನ್ನು ಅಳಿಸಬಹುದೋ ಆ ಮೂರ್ಖತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾರೆವೋ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಉದ್ಯೋಗಮಾಡುತ್ತೇವೆ — ಇದು ದೊಡ್ಡ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವ ಕೊಟ್ಟು ಮೂರ್ಖ ತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಬೇಕು ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಅಸಂಗನಾಗಬೇಕು.ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದೆ ಅದನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಅರ್ಥಾತ್-ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗದೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಸುಖವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸದವನು ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿರುವ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಅಶುಭ (ಪಾಪ) ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಮಾಡಲೇ ಬಾರದು. ಯಾರಿಗೂ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವಂತಹ ಕೆಲಸ ಸ್ವಪ್ನ ದಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಆದರೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ (ಹೊಸ) ಪಾಪಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಹಳೆಯ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ, ಭಯ ಇವುಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಮಾರಿದ ಹಸುವು ಹಿಂದಿನ ಜಾಗದ ಪರಿಚಯವಿದ್ದುದರಿಂದ ಪುನಃ-ಪುನಃ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗು. ನಾವು ಚಿಂತೆ, ಶೋಕಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಚಿತ ರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಆ ಹಸುವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊಸ ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದು ಹಳೆಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದು ಮತ್ತು ಈಗಲೇ-ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ ಎಂದು ದೃಢವಿಚಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಈಗ ನಾವು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕಗಳು ಬರುವುದು ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು.

ವಿವೇಕದ ಪೂರ್ಣಜಾಗ್ರತಿ ಆಗದಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ — ತನ್ನದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸದೆ ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯಿರುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಗಳ ಮಹತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ೞಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಿದೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ಕೆಡಹಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕದಲಿಸದೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಸಂಗ-ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬಲಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನು ಕನಿಷ್ಟವಾಗಿ ಇಂತಹ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವಾಧೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರಾಧೀನರಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಹಾಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಅಪರಂ ಭವತೋ ಜನ್ಮ ಪರಂ ಜನ್ಮ ವಿವಸ್ವತಃ ।

ಕಥಮೇತದ್ವಿಜಾನೀಯಾಂ ತ್ವಮಾದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಿತಿ ॥

ಭವತಃ - ನಿನ್ನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವು, ಅಪರಮ್ - ಇತ್ತೀಚಿನದಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ವಿವಸ್ವತಃ - ಸೂರ್ಯನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವು, ಪರಮ್ - ತುಂಬಾ ಹಿಂದಿನದಾಗಿದೆ; (ಆದ್ದರಿಂದ), ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆದೌ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ (ಸೂರ್ಯನಿಗೆ), ಏತತ್ - ಈ ಯೋಗವನ್ನು, ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ - ಹೇಳಿದ್ದೆ, ಇತಿ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು (ನಾನು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ವಿಜಾನೀಯಾಮ್ - ತಿಳಿಯಲಿ?॥4॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವು ಇತ್ತೀಚಿನದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಜನ್ಮವು ತುಂಬಾ ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ॥ 4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಪರಂ ಭವತೋ ಜನ್ಮ ಪರಂ ಜನ್ಮ ವಿವಸ್ವತಃ’ — ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಈಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ವಸುದೇವನ ಮನೆಯಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಜನ್ಮವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ?

ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ತರ್ಕ ಅಥವಾ ಆಕ್ಷೇಪ ಇರದೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇದೆ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಸಂಬಂಧವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಂಬಂಧೀ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಕಥಮೇತದ್ವಿಜಾನೀಯಾಂ ತ್ವಮಾದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಿತಿ’ — ನೀನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವವನೆಂದು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಸೂರ್ಯವಂಶದ (ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಆದಿ) ಅನೇಕ ತಲೆಮಾರುಗಳು ಕಳೆದುಹೋಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅವತಾರ ಈಗೀನದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನೀನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಿ, ಇದರಿಂದ ನೀನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಈಗ ಅಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯ ದಿಗ್ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಬಹೂನಿ ಮೇ ವ್ಯತೀತಾನಿ ಜನ್ಮಾನಿ ತವ ಚಾರ್ಜುನ ।

ತಾನ್ಯಹಂ ವೇದ ಸರ್ವಾಣಿ ನ ತ್ವಂ ವೇತ್ಥ ಪರಂತಪ ॥

ಪರಂತರ - ಹೇ ಪರಂತಪ, ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನಾ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಚ - ಮತ್ತು, ತವ - ನಿನ್ನ, ಬಹೂನಿ - ಅನೇಕ, ಜನ್ಮಾನಿ - ಜನ್ಮಗಳು, ವ್ಯತೀತಾನಿ - ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ, ತಾನಿ - ಆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಎಲ್ಲವನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವೇದ - ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ (ಆದರೆ), ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ನ, ವೇತ್ಥ - ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥5॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನು ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಸಖನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಮಾತನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ-ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ- ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಬಲವತ್ತರ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಉಂಟಾಯಿತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಇದಿರು ಮಿತ್ರನಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ಪ್ರಬಲ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದಾಗ ವಕ್ತಾನು ತನ್ನನ್ನು ಅಡಿಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾರನು ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತರು-ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡುವವರ ಮುಂದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಬಲ್ಲರು]*

* ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಃ ಅಡಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಮೂರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

(1) ಯಾರಾದರು ಅತ್ಯಧಿಕ ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಮುಂದೆ ಬಂದು, ಅವನಲ್ಲಿ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇದ್ದರೆ ಆಗ.

(2) ಎಂದಾದರು ತಮ್ಮ ಯಾವುದೋ ಪ್ರೇಮಿಯ ಶರೀರಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿದ್ದರೆ ಆಗ.

(3) ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ತಮ್ಮದೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಾಗ.

ಎರಡನೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ — ಅವರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಆದರೆ ಅವನು ಆ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ಆದರಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವನಾದರೆ ಅವನ ಮುಂದೆಯೂ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಬಹೂನಿ ಮೇ ವ್ಯತೀತಾನಿ ಜನ್ಮಾನಿ ತವ ಚಾರ್ಜುನ’ — ಆಗಾಗ ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಜನ್ಮವು ಬೇರೆ ರೀತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ (ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದೆ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವನು.) ಮತ್ತು ನಿನ್ನ (ಜೀವಿಯ) ಜನ್ಮವು ಬೇರೆ ರೀತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ (ಅದರ ವರ್ಣನೆ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21 ಹಾಗೂ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವನು). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು (ಭಗವಂತ) ಮತ್ತು ನೀನು ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜರುಗಳು (ಜೀವ) ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇರಲಾರರು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮ ಈರ್ವರೂ ಅನಾದಿ, ನಿತ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ತಾನ್ಯಹಂ ವೇದ ಸರ್ವಾಣಿ’ — ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದ ಜ್ಞಾನವಿರುವಂತಹ ‘ಜಾತಿಸ್ಮರ’ ಜೀವರೂ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧನೆಮಾಡಿ ಸಿದ್ಧರಾದ ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ‘ಯುಂಜಾನಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವಲ್ಲಿಯ ಜ್ಞಾನ ಅವರಿಗುಂಟಾಗುವಷ್ಟು ಅವರ ವೃತ್ತಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಯೋಗಿಗಳು ಕೆಲ ಸೀಮೆಯವರೆಗೇ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜನ್ಮಗಳನ್ನಲ್ಲ. ಇವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಯುಕ್ತಯೋಗಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಸಾಧನೆಮಾಡದೆಯೇ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜನ್ಮ ಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸದೆ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಜೀವರ ಸಮಸ್ತ ಜನ್ಮಗಳ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಜ್ಞಾನವು ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಅಖಂಡ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸದಾಕಾಲ ವರ್ತಮಾನವೇ ಇರುತ್ತದೆ (7/26). ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

[‘ನಾನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ’ ಭಗವಂತನ ಈ ವಚನದಿಂದ — ‘ನಾವು ಭಗವಂತನ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ, ಭಗವಂತನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಾವು ಏನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಆನಂದವಾಗಬೇಕು.]

‘ನ ತ್ವಂ ವೇತ್ಥ ಪರಂತಪ’ — ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮೂಲ ಕಾರಣ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಮಹತ್ವ ಇರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವಿಕಸಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಂತ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದವರು ಸಾಯುವ ಭಯದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ೞಯಾರಿಗಾಗಿ ನಮಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ, ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ, ಅವರೇ ಈ ಕುಟುಂಬದವರು ಪ್ರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಯದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ, ಸುಖಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ಪರಿಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪರಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡದಿರುವುದನ್ನೇ ‘ಅಪರಿಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಪರಿಗ್ರಹವು ದೃಢವಾದಾಗ ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಪರಿಗ್ರಹಸ್ಥೈರ್ಯೇ ಜನ್ಮಕಥಂತಾಸಂಬೋಧಃ

(ಯೋಗದರ್ಶನ 2/39).

ಜಗತ್ತು (ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ) ಸದಾಕಾಲ ಪರಿವರ್ತ ನಶೀಲ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಭಾವ (ಕೊರತೆ) ಇರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಭಾವರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಅಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಭಾವ ಕಂಡು ಬಂದ ಕಾರಣ — ಅಭಾವವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಹೊಸದು ಇನ್ನು ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಕಾಮನೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ವರ್ತಮಾನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನವೂ (ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಏನು ಮಾಡಬೇಕು) ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಜನ್ಮ (ಅವತಾರ)ದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಅಜೋಽಪಿ ಸನ್ನವ್ಯಯಾತ್ಮಾ ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ ಸನ್ ।

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಸಂಭವಾಮ್ಯಾತ್ಮಮಾಯಯಾ ॥

ಅಜಃ - (ನಾನು) ಅಜನ್ಮಾ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾ - ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪೀ, ಸನ್ - ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ಹಾಗೂ), ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಈಶ್ವರಃ - ಈಶ್ವರನು, ಸನ್ - ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸ್ವಾಮ್ - ನನ್ನ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಷ್ಠಾಯ - ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ - ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ, ಸಂಭವಾಮಿ - ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥6॥

ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪೀಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರನು ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇದು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಆರು ಮಾತುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅಜ, ಅವ್ಯಯ, ಈಶ್ವರ ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳು ಭಗವಂತನವುಗಳು.* ಪ್ರಕೃತಿ, ಯೋಗ ಮಾಯಾ ಇವೆರಡು ಮಾತು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಮಾತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಟನಾಗುವಿಕೆಯದ್ದಾಗಿದೆ.]

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಜ, ಅವ್ಯಯ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ — ಈ ಮೂರೂ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು —

(1) ‘ಅಜ’ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು —

ಯೋ ಮಾಮಜಮನಾದಿಂ ಚ ವೇತ್ತಿ ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ । ಅಸಮ್ಮೂಢಃ ಸ ಮರ್ತ್ಯೆಷು ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೆ ॥ (10/3)

ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು —

ಮೂಢೋಽಯಂ ನಾಭಿಜಾನಾತಿ ಲೋಕೇ ಮಾಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ॥ (7/25)

(2) ‘ಅವ್ಯಯ’ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು —

ಭಜಂತ್ಯನನ್ಯಮನಸೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಭೂತಾದಿಮವ್ಯಯಮ್ (9/13)

ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು —

ಪರಂಭಾವ ಮಜಾನಂತೋ ಮಮಾವ್ಯಯಮನುತ್ತಮಮ್ ॥ (7/24)

(3) ‘ಈಶ್ವರ’ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು —

ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಂ ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರಮ್ । ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾಂ ಮಾಂ ಶಾಂತಿಮೃಚ್ಛತಿ ॥ (5/29)

ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು —

ಅವಜಾನಂತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾ ಮಾನುಷೀಂ ತನುಮಾಶ್ರಿತಮ್ । ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮ ಭೂತಮಹೇಶ್ವರಮ್ ॥ (9/11)

‘ಅಜೋಽಪಿ ಸನ್ನವ್ಯಯಾತ್ಮಾ’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ೞಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮರಣವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಾನು ‘ಅಜನ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ‘ಅವಿನಾಶೀ’ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಅಂತರ್ಧಾ ನನಾಗುವುದು — ಎರಡೂ ನನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ಲೀಲೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟ (ಅವ್ಯಕ್ತ)ವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಅಪ್ರಕಟ (ಅವ್ಯಕ್ತ)ರಾಗಿ ಹೋಗುವವರು, ಕೇವಲ ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟ (ವ್ಯಕ್ತ)ವಾಗಿವೆ (2/28). ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸೂರ್ಯ ನಂತೆ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವ ಮುನ್ನ ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅಸ್ತಂಗತನಾದ ಬಳಿಕವೂ ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೇ ಇರುವನು. ಅರ್ಥಾತ್-ಸೂರ್ಯನಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷದ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಉದಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ತನಾಗುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವಿಕೆ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸದಾ ಪ್ರಕಟನಾಗಿಯೇ ಇರುವನು.

ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪರತಂತ್ರರಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ, ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮವು ಹಾಗಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳ ಪರತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಆಯುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಬೇರೆ ಜನರು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಬಾಲಕ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ ಯುವಕನಾಗತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಮುದುಕನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅವತರಿಸಿ ಬಾಲಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕಿಶೋರ ಅವಸ್ಥೆ (ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಸ್ಥೆ)ವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯುವ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಿಶೋರ ಅವಸ್ಥೆಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವನು ನಿತ್ಯ ಕಿಶೋರನಾಗಿಯೇ ಇರುವನು. ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಹಾಗೆಯೇ ಸುಂದರ ಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಎಷ್ಟು ಚಿತ್ರಗಳು ಬಿಡಿಸಲಾಗುತ್ತವೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಡ್ಡ-ಮೀಸೆಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. (ಈಗ ಯಾರಾದರೂ ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಬೇರೆ ಮಾತು.) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ ಸನ್’ — ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಏಕಮಾತ್ರ ಈಶ್ವರ (ಮಹಾನ್ ಶಾಸಕ)ನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರದ ಸಮಯ ಸಣ್ಣ ಬಾಲಕನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಈಶ್ವರಭಾವ (ಶಾಸಕತ್ವ)ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆಬರು ವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಆರನೇ ದಿನವೇ ಪೂತನಾ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿರುವನು. ಪೂತನೆಯ ಶರೀರವು ಎರಡೂವರೆ ಯೋಜನ ಮಹಾಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆರನೇ ದಿನ ಪೂತನಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು? ಭಗವಂತನು ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಕಟಾಸುರನನ್ನು, ಒಂದು ವರ್ಷದ ವಯಸಿನಲ್ಲಿ ತೃಣಾವರ್ತನನ್ನು, ಐದು ವರ್ಷದವನಾಗಿದ್ದಾಗ ಅಘಾಸುರನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದಿರುವನು. ಏಳು ವರ್ಷದವನಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಗೋವರ್ಧನವನ್ನು ಒಂದು ಬೆರಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದನು.

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿದಾಗ ಸಣ್ಣವನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣದಾದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಇದೇ ಭಗವತ್ತೆ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಈಶ್ವರ ಭಾವ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆ ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಈಶ್ವರಭಾವ ದಶರಥನ ಮೇಲೆ, ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ.

‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ’ — ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಸ್ವಕೀಯ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಇದನ್ನೇ ಸಂಧಿನೀ-ಶಕ್ತಿ, ಸಂವಿತ್-ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹ್ಲಾದಿನೀ-ಶಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಇದನ್ನೆ ಚಿನ್ಮಯ ಶಕ್ತಿ, ಕೃಪಾಶಕ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀರಾಧೆ+ ಶ್ರೀಸೀತಾ ಮೊದಲಾದವರೂ ಇದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗಿಸುವ ೞಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ೞಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯೂ ಇದೇಯಾಗಿದೆ.

* ಸಂಧಿನೀ-ಶಕ್ತಿ ‘ಸತ್’ — ಸ್ವರೂಪಾ, ಸಂವಿತ-ಶಕ್ತಿ ‘ಚಿತ್’ ಸ್ವರೂಪ, ಆಹ್ಲಾದಿನೀ-ಶಕ್ತಿ ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪಾ ಆಗಿದೆ.

+ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುವಾಗ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವತಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಉಪಯೋಗ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಧೆಯು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಅನುಗಾಮಿನಿಯರು ಅನೇಕ ಸಖಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರು ಭಕ್ತಿರೂಪೀಗಳು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುಗಳಾದ್ದಾರೆ. ಭಕ್ತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಇವರನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಇವರನ್ನು ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ರಾಧೆಯ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಮತ್ತು ದಾಹಿಕಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಪ್ರಕಾಶಕೊಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಯವನ್ನೂ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಸುಡುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇಯಿಸಿ, ಛಳಿಯನ್ನೂ ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಶಕ್ತಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ, ಅಭಿನ್ನವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅವು ಅಗ್ನಿರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಿನ್ನವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿಯು ಇರುವಾಗಲೂ ಮಂತ್ರ, ಔಷಧಿ ಮುಂತಾದವು ಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಕುಂಠಿತವಾಗಿಸಲು ಆಗುತ್ತದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿನ್ನವೂ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅಭಿನ್ನ ಎಂದು ಎರಡನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಬೆಂಕಿ ಕಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದರೂ, ಅದರ ಪ್ರಾಕಾಶಿಕಾ, ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಅಡಗಿರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಂತಾದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇದ್ದರೂ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿತಗೊಳಿಸಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದರ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಮತ್ತು ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗವವರೆಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವವರೆಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಶ್ರೀರಾಧೆ, ಶ್ರೀಸೀತಾ, ಶ್ರೀರುಕ್ಮಿಣೀ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವಂತ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಡಿದಾಗ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಲೀಲೆಗಳು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಾಡಿ, ನೆನೆದು ಜೀವಿಯು ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ನಿರ್ಗುಣ-ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯು ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ’ಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಗುಣ -ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯು ೞಭಕ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜೀವನು ಭಗವಂತನದೇ ಅಂಶವಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಬೇರೆಯದರಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಮಮತೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಾಸ್ತವಿಕ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತಮಾಡಿ ಕೊಂಡಾಗ, ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿರೂಪ ದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಭಕ್ತಿಯು ನಿರಾಕಾರ ಭಗವಂತನನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಸೆಳೆದು ಬಿಡುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆ ಭಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಶಕ್ತಿಯ — ವಿರಹ ಮತ್ತು ಮಿಲನ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ. ಭಗವಂತನು ವಿರಹವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಮಿಲನವನ್ನೂ ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ.* ಭಗವಂತನು ವಿರಹವನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಡುವಾಗ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಕುಲ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಉತ್ಕಟ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ (ಅದರಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಧಕನಿಂದ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ-ರೂಪದಿಂದ ಜೀವಿಯ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಅವನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ವಿರಹರೂಪದಿಂದ ಕಳಿಸಿದ ಆ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಏನುಮಾಡಲಿ? ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲೀ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಹೋದರೆ ಈ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ಕೆಲಸ ವಾಗುವಷ್ಟು ಬೇಗ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಧನೆ ಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಸಂತರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ದರಿಯಾ ಹರಿ ಕಿರಪಾ ಕರೀ, ಬಿರಹಾ ದಿಯಾ ಪಠಾಯ ।’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ನನಗೆ ವಿರಹವನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಾನಾರೀತಿಯ ಅಲೌಕಿಕ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡದೆ ಅವರ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಸುಡುವಂತೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡದೆ, ಅವನ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ೞರಾವಣಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಲುವುದೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ನಾನೇ ಮಾಡಿದೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಏನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೀತಾ ದೇವಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿ (ಬಲ)ವಿರುವಂತೆ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲಾರರು ಮತ್ತು ಒಂದಾಗಿಸಲಾರರು. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾರನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಿರುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅದು ಮನುಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಏಕತೆ ಆಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಅವನ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಒಂದೇರೀತಿ ಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿತ್ತು, ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಿನ್ನ ಅಥವಾ ಅಭಿನ್ನವೆಂದು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರರು. ದಾರ್ಶನಿಕರು ಭಿನ್ನ ವೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಅಭಿನ್ನವೆಂದೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಅನಿರ್ವಚನೀಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಉಪಾಸಕರು ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಧಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಎರಡಿರುವಂತೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಧಾ ಎರಡಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವು ಅದ್ವೈತವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಎರಡಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದ್ವೈತವು ದ್ವೈತವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಒಂದಾಗಿದ್ದರೂ ಎರಡಾಗುತ್ತವೆ. ಜೀವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಒಂದಾದರೆ ಜ್ಞಾನ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎರಡಾದರೆ ೞಭಕ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಅದ್ವೈತ-ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರೇಮದ ಲೀಲೆಮಾಡಲು, ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವರಿಗೆ ಪ್ರೇಮದ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡಲು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಧೆ — ಈ ಎರಡು ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.* ಎರಡು ರೂಪಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರು ದೊಡ್ಡವರು, ಯಾರು ಸಣ್ಣವರು? ಯಾರು ಪ್ರೆಮೀ, ಯಾರು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ? ಇದರ ಸುಳಿವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಒಬ್ಬರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಲಕ್ಷಣರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರ ಕುರಿತು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಆಕೃಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀರಾಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಧೆಯು ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮ ಲೀಲೆಯಿಂದ ರಸದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ರಾಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಯೇಯಂ ರಾಧಾ ಯಶ್ಚ ಕೃಷ್ಣೋ ರಸಾಬ್ಧಿರ್ದೇಹಶ್ಚೈಕಃ ಕ್ರೀಡನಾರ್ಥಂ ದ್ವಿಧಾಭೂತ್ ॥ (ಶ್ರೀರಾಧಾತಾಪನೀಯೋಪನಿಷದ್) ಯಾವ ಈ ರಾಧಾ ಮತ್ತು ಯಾವ ಈ ಕೃಷ್ಣನು ರಸದ ಸಾಗರ ವಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಲೀಲೆಗಾಗಿ ಎರಡು ರೂಪಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಗಳು ಅನಂತವಾಗಿವೆ, ಅಪಾರವಾಗಿವೆ. ಅವನ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯೂ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇದೆ. ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾಡಲಾಗದ ವಿಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮಹತ್ವ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಅಲೌಕಿಕತೆ ಇವುಗಳು ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಲು-ಕೇಳಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಧುರತೆ, ಸಿಹಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಮಧುರ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರೊಂದಿಗೆ ಆಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಆಗ ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಆಟ ಕೆಟ್ಟು ಹೋದೀತು, ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರು ಹೆದರಿ ಹೋದಾರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಆಡಲಾರರು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಕೆಲವೆಡೆ ಮಿತ್ರರೂಪದಿಂದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಪುತ್ರರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಪತಿಯ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯು ಅಡಗಿದ್ದು, ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರ ಭಾವಗಳನುಸಾರ ಅವರಿಗೆ ಆನಂದ ವೀಯಲು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವಾಗ ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವಾಗ ಮಾಧುರ್ಯಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟ ವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾದರೆ ಕೇವಲ ಆಗ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಕರುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕರುಗಳು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದವು? ಈ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾದಾಗ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು — ೞಬ್ರಹ್ಮನು ಕರುಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವನು ಎಂದು ಕೂಡಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೌದರ್ಯಶಕ್ತಿಯೂ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಪ್ರಾಣಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಕೃಷ್ಟ ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಥುರಾನಿವಾಸೀ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ —

ಗೋಪ್ಯಸ್ತಪಃ ಕಿಮಚರನ್ ಯದಮುಷ್ಯ ರೂಪಂ

ಲಾವಣ್ಯಸಾರ ಮಸಮೋರ್ಧ್ವಮನನ್ಯಸಿದ್ಧವ್

ದೃಗ್ಭಿಃ ಪಿಬಂತ್ಯನುಸವಾಭಿನವಂ ದುರಾಪ —

ಮೇಕಾಂತಧಾಮ ಯಶಸಃ ಶ್ರಿಯ ಐಶ್ವರಸ್ಯ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾವತ 10/44/14)

ಈ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ರೂಪವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೌಂದರ್ಯದ ಸಾರವಾಗಿದೆ, ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರ ರೂಪವೂ ಇವನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಿಲ್ಲ. ಇವನ ರೂಪವು ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ ಅಥವಾ ಒಡವೆ- ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಇರದೆ ಸ್ವಯಂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನಿತ್ಯನೂತನವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಮಗ್ರ ಯಶ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು ಈ ರೂಪದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ರೂಪದ ದರ್ಶನವೂ ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭ ವಾಗಿದೆ. ಗೋಪಿಯರು ತಮ್ಮ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಇವನರೂಪ ಮಾಧುರಿಯನ್ನು ಪಾನಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದಾರಲ್ಲ, ಇವರು ಏನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರೋ ತಿಳಿಯದು!

ಶ್ರೀಶುಕದೇವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ತಾವುತ್ತಮಪೂರುಷೌ ಜನಾ

ಮಂಚಸ್ಥಿತಾ ನಾಗರರಾಷ್ಟಕಾ ನೃಪ

ಪ್ರಹರ್ಷವೇಗೋತ್ಕಲಿತೇಕ್ಷಣಾನನಾಃ

ಪಪುರ್ನತೃಪ್ತಾ ನಯನೈಸ್ತದಾನನವ್॥

ಪಿಬಂತ ಇವ ಚಕ್ಷುರ್ಭ್ಯಾಂ ಲಿಹಂತ ಇವ ಜಿಹ್ವಯಾ

ಜಿಘ್ರಂತ ಇವ ನಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲಿಷ್ಯಂತ ಇವ ಬಾಹುಭಿಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾವತ 10/43/20, 21)

ಪರೀಕ್ಷಿತನೇ! ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ಜನರು, ಮಥುರೆಯ ನಾಗರೀಕರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಜನ-ಸಮುದಾಯ ವೆಲ್ಲವೂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಬಲರಾಮರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಸನ್ನರಾದ ರೆಂದರೆ, ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಖಕಮಲಗಳು ಅರಳಿದವು, ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋದರು. ಅವರು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವರ ಮುಖಮಾಧುರಿಯನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವರು ಅವರನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಸವಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ಮೂಗಿನಿಂದ ಮೂಸೂತ್ತಿರುವರೋ, ಮತ್ತು ಭುಜಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವರೋ ಎಂಬಂತ್ತಿತ್ತು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಕೊಂಡು ವಿದೇಹ ರಾಜಾಜನಕನೂ ಕೂಡ ವಿದೇಹ ಅರ್ಥಾತ್ ದೇಹಭಾನವೇ ಮರೆತನು.

ಮೂರತಿ ಮಧುರ ಮನೋಹರ ದೇಖೀ

ಭಯಉ ಬಿದೇಹು ಬಿದೇಹು ಬಿಸೇಷೀ॥

(ಮಾನಸ 1/215/4)

ಮತ್ತೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಸಹಜ ಬಿರಾಗರೂಪ ಮನು ಮೋರಾ

ಥಕಿತ ಹೋತ ಜಿಮಿ ಚಂದ ಚಕೋರಾ॥

(ಮಾನಸ 1/216/2)

ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ವೈರಾಗ್ಯರೂಪಿಯಾ ಗಿದ್ದರೂ, ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಚಕೋರವು ಮುಗ್ಧವಾದಂತೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮುಗ್ಧವಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿರುವ ಕೋಲರು, ಭಿಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವನ್ನು ನೋಡಿ ಮುಗ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಕರಹಿಂ ಜೊಹಾರು ಭೇಂಟ ಧರಿ ಆಗೇ

ಪ್ರಭುಹಿ ಬಿಲೋಕಹಿಂ ಅತಿ ಅನುರಾಗೇ ॥

ಚಿತ್ರ ಲಿಖೇ ಜನು ಜಹಂ ತಹಂ ಠಾಡೇ

ಪುಲಕ ಸರೀರ ನಯನ ಜಲ ಬಾಢೇ ॥

(ಮಾನಸ 2/135/3)

ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದಿರಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಾಗದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮುಗ್ಧರಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಚಿತ್ರಬರೆದಂತೆ ನಿಂತಿಬಿಟ್ಟರು. ಅವರ ಶರೀರ ಪುಲಕಿತವಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇಮಾಶ್ರವಿನ ನೆರೆಯೇ ಬಂದಂತಾಯಿತು.

ಪ್ರೇಮಿಗಳ ಮಾತಾದರೂ ಏನು! ವೈರಭಾವವಿರಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಖರ-ದೂಷಣರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಚಕಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ನಾಗ ಅಸುರ ಸುರ ನರ ಮುನಿ ಜೇತೆ

ದೇಖೇ ಜಿತೇ ಹತೇ ಹಮ ಕೇತೇ ॥

ಹಮ ಭರಿ ಜನ್ಮ ಸುನಹು ಸಬ ಭಾಈ

ದೇಖೀ ನಹಿಂ ಅಸಿ ಸುಂದರತಾಈ ॥

(ಮಾನಸ 3/19/2)

ಸಹೋದರರೇ! ನಾಗ, ಅಸುರ, ದೇವತಾ, ಮನುಷ್ಯ, ಮುನಿ ಇವರೆಲ್ಲ ಎಷ್ಟು ಜನರನ್ನು ನೋಡಿರುವೆವೋ, ಕೊಂದು ಹಾಕಿರುವೆವೋ ತಿಳಿಯದು, ಆದರೆ ನಾವು ಜೀವನವಿಡೀ ಇಂತಹ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇಮಿ, ವಿರಕ್ತ, ಜ್ಞಾನೀ, ಮೂರ್ಖ, ವೈರೀ, ಅಸುರ, ರಾಕ್ಷಸರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸು ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಸಂಭವಾಮ್ಯಾತ್ಮಮಾಯಯಾ’ — ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಇದಿರು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ-ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ-ಹಾಗೇ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಇದಿರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಭಗವಂತನು ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.*

* ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದೇ ಭಗವಂತನು ರಾಸಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಾನಪಿ ತಾ ರಾತ್ರೀಃ ಶರದೋತ್ಘುಲ್ಲ ಮಲ್ಲಿಕಾಃ । ವೀಕ್ಷ್ಯ ರಂತುಂ ಮನಶ್ಚಕ್ರೇ ಯೋಗಮಾಯಾಮುಪಾಶ್ರಿತಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ 10/29/1).

ಭಗವದ್ವಿಮುಖ ಮೂಢ ಪುರುಷರ ಮುಂದೆ ಎರಡು ಪರದೆಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಒಂದು ತನ್ನ ಮೂಢತೆಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಭಗವಂತನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ (7/25). ತನ್ನ ಮೂಢತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮುಂದುಗಡೆ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅವನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು; ದ್ರೌಪದಿಯ ಚೀರಹರಣ ಮಾಡಲು ದುಃಶಾಸನನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಭುಜಗಳು ಸೋತು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸೀರೆಗಳು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ದ್ರುಪದ ಸುತಾ ನಿರಬಲ ಭಇ ತಾ ದಿನ, ತಜಿ ಆಯೇ ನಿಜಧಾಮ ।

ದುಸ್ಸಾಸನ ಕೀ ಭುಜಾ ಥಕಿತಭಈ, ಬಸನರೂಪ ಭಏ ಶ್ಯಾಮ॥

(ಕೌರವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ನಿರ್ಬಲಳಾಗಿ ಭಯಗೊಂಡಾಗ ಅವಳ ಕೂಗಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನಿಜಧಾಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವಸ್ತ್ರಾವತಾರವನ್ನು ತಳೆದು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಯ್ದನು. ದುಃಶಾಸನನ ಭುಜಗಳು ಬಳಲಿಹೋದವು ಆದರೆ ಅವಳ ಮಾನ ಕಳೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.)ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ದುಃಶಾಸನ, ದುರ್ಯೋಧನ, ಕರ್ಣ ಮುಂತಾದವರ ಮೇಲೆ — ‘ದ್ರೌಪದಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕರೆದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಎಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು’ ಈ ಮಾತಿನ ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವು ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಓರ್ವಸ್ತ್ರೀಯ ಚೀರಹರಣವೂ ಮಾಡಲಾರದವರು ಇನ್ನೇನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು? ಈ ಕಡೆಗೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಇದಿರ್ಗಡೆ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಹೋದರು.

ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಮೂಢತೆ (ಅಜ್ಞಾನ)ಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.+ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಪರದೆಯನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸಿದಾಗಲೇ ಅವನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ಜೀವಿಯ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಯೋಗಮಾಯೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವುದು ಅವನ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ದೂರಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ದರ್ಶನವನ್ನೂ ಕೊಡಬಲ್ಲನು.

ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಲೀಲೆಗಳು ಯೋಗ ಮಾಯೆಯ ಆಶ್ರಯಪಡೆದುಕೊಂಡೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲೆವು, ಅದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯ ಬಲ್ಲೆವು, ಅವನು ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡಲಾರರು, ಅದನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲಾರರು.

+ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾದಾಗ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಮಮ ದರಸನ ಫಲ ಪರಮ ಅನೂಪಾ ಜೀವ ಪಾವ ನಿಜ ಸಹಜ ಸ್ವರೂಪಾ ॥

(ಮಾನಸ 3/36/5).

ಅವತಾರ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅವತಾರದ ಅರ್ಥ — ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವುದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಲು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆ ಜನರ ಪ್ರಭಾವ ಅಥವಾ ಮಹತ್ವ ದೊಡ್ಡವರಾಗುವುದರಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಅಥವಾ ಮಹತ್ವ ಸಣ್ಣವನಾಗುವುದರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಅಪಾರ, ಅಸೀಮ, ಅನಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಸಣ್ಣವನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ೞಗಿರಿಧಾರೀ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಅನಂತ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಯಾರ ರೋಮ-ರೋಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆಯೋ, ಅಂತಹ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಒಂದು ಪರ್ವತನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡರೆ, ಇದೇನು ದೊಡ್ಡಮಾತಿರದೆ ಸಣ್ಣ ಮಾತೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಣ್ಣ ಮಾತೇ ಭಗವಂತನ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವತರಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನು ಬಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಧಾರಣ ಮುಗ್ಧ ಬಾಲಕನಂತೆ ಆಗಿ ಲೀಲೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರೊಂದಿಗೆ ಆಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬೇರೆ ಬಾಲಕರಿಂದ ಸೋತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಗೆದ್ದ ಬಾಲಕನು ಸವಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಭಗವಂತನು ಕುದುರೆ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮ ರಾದರೋ ಅವನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಾಧಾರಣ ಅಜ್ಞಬಾಲಕನಂತೆ ಮುಗ್ಧ-ಸರಳ ಅವನ ಲೀಲೆಯು ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಮಧುರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಶಿರೋಮಣಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿಮೋಸಹೋದರು. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿ, ಮುನಿಗಳೂ, ಯೋಗೀ ತಪಸ್ವೀಗಳೂ, ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂಕರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನೇ ಕೃಪೆಮಾಡಿ, ಪ್ರಿಯ ಅಂತರಂಗ ಭಕ್ತರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗಲೇ ಅವನ ಲೀಲೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು — ‘ಸೋಇ ಜಾನಇ ಜೇಹಿ ದೇಹು ಜನಾಈ’ (ಮಾನಸ 2/127/2). ಹಸುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುವಾಗ, ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರೊಡನೆ ಆಡುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಚುಟುಕಿ ಬಾರಿಸುವಂತೆ ಮುಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಸಣ್ಣ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಬಾಲಕನಿಗೆ ಅಕ್ಷರಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುವಾಗ, ಬಾಲಕನ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಅವನಿಂದ ಅ, ಆ, ಇ, ಬರೆಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಾಯಿಂದ ಹಾಗೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಸ್ವತಃ ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಬಾಲಕನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಲಿಯುವಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ನಾಯಕ ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮಗಳ ನಡುವೆ, ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮಂತೆಯೇ ಆಗಿ ನಮಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತುಂಬಾ ಅಲೌಕಿಕ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಅದರ ಶ್ರವಣ, ಪಠಣ ಮತ್ತು ಗಾಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಜನರ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಾಯ ದಿಂದಲೇ ಕ್ರಿಯಾ (ಲೀಲೆ) ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೀತೆಯು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ- ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಾನೇ ಮಾಡಿರುವೆ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಏನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ (ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ರಾಮಾಯಣ ಬಾಲಕಾಂಡ-1ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 32ರಿಂದ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ’. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ‘ಪರ ಇರದೆ ಅವನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ’ (7/4, 5). ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಮುಂದೆ ಬರುವುದಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅವನನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲನು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಗ್ಲಾನಿರ್ಭವತಿ ಭಾರತ ।

ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮಧರ್ಮಸ್ಯ ತದಾಽತ್ಮಾನಂ ಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯದಾ, ಯದಾ - ಯಾವ ಯಾವಾಗ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ, ಗ್ಲಾನಿಃ - ಹಾನಿ (ಮತ್ತು), ಅಧರ್ಮಸ್ಯ - ಅಧರ್ಮದ, ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮ್ - ವೃದ್ಧಿ, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೋ, ತದಾ, ಹಿ ಆವಾಗಲೇ, ಅಹಮ್- ನಾನು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ನಾನೇ-ನನ್ನನ್ನು, ಸೃಜಾಮಿ - (ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ) ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 7॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಯಾವಾಗ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ದಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಆವಾಗಲೇ ನಾನು ನಾನೇ-ನನ್ನನ್ನು ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ .... ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನ ಮರ್ಧಸ್ಯ’ — ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಸದಾಚಾರೀ, ನಿರಪರಾಧಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಲ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ನಾಸ್ತಿಕ, ಪಾಪೀ, ದುರಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠ ಜನರ ಅನಾಚಾರ ಹೆಚ್ಚುವುದು ಹಾಗೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಅತಿ ಕಮ್ಮಿಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವುದು, ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ಯದಾ ಯದಾ’ — ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಯಾವಾಗ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುತ್ತದೋ ಆಗಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಬಾರಿ ಅವತರಿಸಬಲ್ಲನು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ-ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಜಿತರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನ ಮಾಡಿದನು, ಕಚ್ಛಪರೂಪದಿಂದ ಮಂದರಾ ಚಲವನ್ನು ಬೆನ್ನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಸಹಸ್ರಬಾಹುಗಳಿಂದ ಮಂದರಾಚಲವನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಹಂಚಲು ಮೋಹಿನೀ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು.

ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ-ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳತ್ತ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಂದ ಶರೀರ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಂದೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಅವನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮಾ-ಎರಡೂ ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಯು ಅನಿತ್ಯ, ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ತೊಡಗಿದಾಗಲೇ ಅವನ ಪತನವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆದಂತೇ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪಾಪಾಚರಣೆ, ಜಗಳ, ವಿದ್ರೋಹ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ.

ಕೃತಯುಗ, ತ್ರೇತಾಯುಗ, ದ್ವಾಪರಯುಗ, ಕಲಿಯುಗ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮಶಃ ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ನಾಲ್ಕೂ ಚರಣಗಳಿರುತ್ತವೆ, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಚರಣ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯುಗದ ಮರ್ಯಾದೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ತದಾತ್ಮಾನಂ ಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ಆದಾಗಲೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುವ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ನಾಶಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಜನರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜನರನ್ನು ಪತನದಿಂದ ತಡೆಯಲು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಅವತಾರ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದೂ ಕೂಡ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತರಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದೂ ಅಧರ್ಮದ ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ೞಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಅಧರ್ಮ ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ (3/37). ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾಮದ ನಾಶಮಾಡಲು ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಪ್ರಸಾರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ತುಂಬಾ ಆಗುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಅವತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ-ಯುಗಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುವಂತಹ ಸಮಯ ಬಂದಿಲ್ಲ. ತ್ರೇತಾ ಯುಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವರ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿಸಿದ್ದರು. ಇದಾದರೋ ತ್ರೇತಾಯುಗದಿಂದಲೂ ಕನಿಷ್ಟಯುಗವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ನಾಶ ಯಾರೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸಂತರು ಈ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶೇಷಸಾಧಕ ಪುರುಷರು ಪ್ರಕಟ ರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಎಂದಾದರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಕಾರಕ ಮಹಾ ಪುರುಷರೂ ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕರು ಮತ್ತು ಸಂತರು ಇರುವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ಜನರು ಮನ್ನಿಸದೆ ಅವರ ವಿನಾಶಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವವರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಧರ್ಮವಿರಬೇಕೋ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಂ ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ ।

ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ॥

ಸಾಧೂನಾಮ್ - ಸಾಧುಗಳನ್ನು (ಭಕ್ತರನ್ನು), ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ - ರಕ್ಷಿಸಲು, ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ - ಪಾಪಕರ್ಮಮಾಡುವವರನ್ನು, ವಿನಾಶಾಯ - ನಾಶಮಾಡಲು, ಚ - ಮತ್ತು, ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ - ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು (ನಾನು), ಯುಗೇ, ಯುಗೇ - ಯುಗ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಸಂಭವಾಮಿ - ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥8॥

ಸಾಧುಗಳನ್ನೂ, ಭಕ್ತರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು; ಪಾಪಕರ್ಮಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ನಾನು ಯುಗ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಮ್’ — ಸಾಧುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಬೇರೆಯವರ ಹಿತ ಮಾಡುವುದೇ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವಾ ಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ಮರಣೆ, ಕೀರ್ತನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಜನರಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧೂನಾಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನೇ ಸಾಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ* ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚದ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನು ಅಸಾಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಸಾಧುರೇವ ಸ ಮಂತವ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ ವ್ಯವಸಿತೋ ಹಿ ಸಃ ॥ (ಗೀತಾ 6/90).

ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವವಿ ರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ನಷ್ಟವಾದ ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧುತನ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆಲ್ಲ ಸಾಧುತನ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಅಸಾಧುತನದ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಸಾಧುತನದಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಜನರ ಉಪಕಾರ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧು ಪುರುಷರ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ, ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿ, ಮುನಿ ಆದಿ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವೇ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ.

ಹೇತು ರಹಿತ ಜಗ ಜುಗ ಉಪಕಾರೀ

ತುಮ್ಹ ತುಮ್ಹಾರ ಸೇವಕ ಅಸುರಾರೀ॥

(ಮಾನಸ-7/47/3)

ಹೇ ಅಸುರಾರೇ! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇತುರಹಿತ (ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ) ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವವರು ಒಬ್ಬ ನೀನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಜನರು ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರ ಚರಣದಾಸರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ದುಷ್ಟ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಬಿಟ್ಟರೆ ದಿನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಜನರಿಂದ ಅವನು ಹೊಡೆತ ತಿನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಸಾಧು ಪುರುಷರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಧುಪುರುಷರು ದುಃಖಪಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರಲ್ಲ? ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ — ಸಾಧುಪುರುಷರ ರಕ್ಷಣೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವರ ಭಾವಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ; ಶರೀರ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಇವುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಅಲ್ಲ; ಕಾರಣ- ಅವರು ಈ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವವೇ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೂ ಈ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅಸಾಧುತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ, ಉದ್ದೇಶ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಭಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತರು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ (ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ) ವಿಶೇಷ ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆಗುವಷ್ಟು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಲಾಭವು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆ ರಾಗವು ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಕಳಿಸುವುದೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಕ್ತರ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

‘ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್’ — ದುಷ್ಟಜನರು ಅಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ವಿನಾಶ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆಯು ಅತ್ಯಧಿಕ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಛಲ, ಮೋಸ ಮುಂತಾದ ದುರ್ಗುಣ- ದುರಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ, ನಿರಪರಾಧೀ, ಸದ್ಗುಣ, ಸದಾಚಾರೀ ಸಾಧುಗಳ ಮೇಲೆ ಅನಾಚಾರವೆಸಗುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ, ದೇವರು ಮತ್ತು ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿರೋಧ ಮಾಡುವುದೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವಿದ್ದು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗಿ ಅಂತೆಯೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಾಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿ ಇಂತಹ ದುಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯರ ವಿನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಭಗವಂತನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾರೂ ವೈರಿಗಳಿಲ್ಲ ೞಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ನ ಮೇ ದ್ವೇಷ್ಯಃ (9/29) ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನು ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?

ಉತ್ತರ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾರೂ ವೈರಿಗಳಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭಕ್ತರ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ವೈರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸುನು ಸುರೇಸ ರಘುನಾಥ ಸುಭಾಊ

ನಿಜ ಅಪರಾಧ ರಿಸಾಹಿ ನ ಕಾಊ ॥

ಜೋ ಅಪರಾಧ ಭಗತ ಕರ ಕರಈ

ರಾಮ ರೋಷ ಪಾವಕ ಸೋ ಜರಈ ॥

(ಮಾನಸ 2/218/2-3)

ಹೇ ದೇವೇಂದ್ರ! ರಘುನಾಥನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೇಳು-ಅವನು ತನಗೆ ಮಾಡಿರುವ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಎಂದೂ ಸಿಟ್ಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಅವನ ಭಕ್ತನ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಹೆಸರು ೞಭಕ್ತಭಕ್ತಿಮಾನ್ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/86/59) ಎಂದೂ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವ ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪಗಳ ವಿನಾಶ ಭಕ್ತರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಿಯ ವಿನಾಶ ಭಗವಂತ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧುಗಳ ಪರಿತ್ರಾಣ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಇರುವಷ್ಟೇ ಕೃಪೆಯು ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.* ವಿನಾಶಗೈದು ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರರಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

* (1) ಅರಿಹುಕ ಅನಭಲ ಕೀನ್ಹ ನ ರಾಮಾ । (ಮಾನಸ-2/183/3)

(2) ಯೇ ಯೇ ಹತಾಶ್ಚಕ್ರಧರೇಣ ರಾಜಂಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯನಾಥೇನ ಜನಾರ್ದನೇನ ।

ತೇತೇ ಗತಾ ವಿಷ್ಣುಪುರೀಂ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಕ್ರೋಧೋಽಪಿ ದೇವಸ್ಯ ವರೇಣ ತುಲ್ಯಃ ॥

(ಪಾಂಡವಗೀತಾ)

ಹೇ ರಾಜನೇ! ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಧಿಪತಿ ಚಕ್ರಧಾರೀ ಭಗವಾನ್ ಜನಾರ್ದನನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಇಂತಹ ದೇವರ ಕ್ರೋಧವೂ ವರದಂತೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ.

ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯ ಅವರು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯ ವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವನು. ಸಾಧಾರಣ ಬ್ಯಾಂಡೇಜ್ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯ ಕಂಪೌಂಡರ್ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಆಪರೇಶನ್ ಸಿವಿಲ್ ಸರ್ಜನ್ ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆಯವರಲ್ಲ.

ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರು ಬಾಲಕನ ಹಿತವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಬಾಲಕನು ಓದದೆ ತುಂಟತನ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನನ್ನು ತಾಯಿಯು ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಂದೆಯೂ ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕನು ತನ್ನ ತುಂಟತನ ಬಿಡದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬಾಲಕನು ಹೆದರಿದಾಗ ತಾಯಿಯು ತಂದೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದರಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ತಾಯಿಯು ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಪತಿಯ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅವಳ ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಪತಿಯಿಂದ ಬಾಲಕನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ನಿಜವಾಗಿ ತಂದೆಯೂ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲು ಬಯಸದೆ ಅವನ ದುರ್ಗುಣ- ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ತಂದೆಯಂತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರು ತಾಯಿಯಂತೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಸಂತರು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ದುಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಬಿಡದಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಲು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅವತರಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ದುಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಾಯೆ, ಅಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿರದೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪೋಷಕ ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಾಯೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೆಲ್ಲವು ಆ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಗುಣ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯ ಜೊತೆಗೆ ದ್ವೇಷ, ವೈರ ಅಥವಾ ವಿರೋಧವಿರಿಸದೆ ಸಮಾನ ರೀತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅವರನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಗವಂತನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಪೃಥ್ವಿಯೂ ಇರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ವಿಶೇಷಸ್ಥಾನಕೊಟ್ಟು, ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ ಕೊಡದಿರುವ ಪಕ್ಷಪಾತ ಅದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಅನ್ನವೂ ಎಲ್ಲರ ಹಸಿವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ, ನೀರು ಎಲ್ಲರ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಇಂಗಿಸುತ್ತದೆ, ವಾಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶವೀಯುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಪೃಥ್ವಿ, ಅನ್ನ, ಜಲ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ, ಅನ್ನ, ನೀರು ಇವುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ದುಷ್ಟರು ಬದುಕಲಾರರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವ ಪೃಥ್ವಿ, ಅನ್ನ, ಜಲ, ವಾಯು, ಸೂರ್ಯ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಷ್ಟು ಉದಾರತೆ, ಸಮತೆ ಇರುವಾಗ ಇವುಗಳ ವಿಧಾನದ ವಿಧಾಯಕ - (ಭಗವಂತ)ನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣ ಉದಾರತೆ, ಸಮತೆ ಇದ್ದೀತು? ಅವನಾದರೋ ಉದಾರತೆಯ ಭಂಡಾರವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದ ವೇಳೆ ವಿಧಾಯಕ (ಭಗವಂತ) ಮತ್ತು ಅವನ ವಿಧಾನದ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಗದ್ಗದನಾಗಿ ಹೋದಾನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದೀತು.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ದುಷ್ಟಪುರುಷರೊಡನೆ ವಿರೋಧವಿರದೆ ಅವರ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿರೋಧವಿದೆ. ಕಾರಣ — ಆ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಾಗೂ ಆ ದುಷ್ಟರ ಅಹಿತ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಜಗತ್ತಿನ ಹಾಗೂ ಆ ದುಷ್ಟರಿಗೂ ಹಿತವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಎಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು — ನಾವು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಗಬಹುದು, ಹಾಗೂ ಭಗವಂತ ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆಗಿ ಹೋದೀತು; ಮತ್ತೆ ಸಂಯಮ ಮಾಡಬೇಕಾದಂತಹ ಶ್ರಮಸಾದ್ಯ ಸದ್ಗುಣ ಸದಾಚಾರಗಳ ಪಾಲನೆ ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಯಾರು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಯಲಾ ರನೋ ಅಂತಹ ಪಾಪಿಗಳನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಷ್ಟು ಪುಣ್ಯವಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು, ಆದರೆ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಅಥವಾ ಯಾರಾದರು ಕೊಂದರೆ ತೊಂದರೆ ಯಾಗಬಹುದು! ಭಗವಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಸತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಆಸೆ ಹೇಗೆ ಪೂರ್ಣವಾದೀತು! ಆದ್ದರಿಂದ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇಬಾರದು.

‘ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ’ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಉಪದೇಶ, ಆದೇಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರವೇ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕೊಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಅಧರ್ಮ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ದುಷ್ಟ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿ, ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಪ್ರಚಾರದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ* (14/27). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮದ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದರ ಅರ್ಥ—ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಧರ್ಮದ ನಾಶ ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹ್ರಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಅದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ (4/1-3).

* (1) ‘ಶ್ರುತಿ ಸೇತು ಪಾಲಕ ರಾಮ ತುಮ್ಹ’ (ಮಾನಸ 2/126). (2) ‘ಧರ್ಮಸ್ಯ ಪ್ರಭುರಚ್ಯುತಃ’ (ಮಹಾ-ಅನು-149/137).

‘ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ’ — ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಭಗವಂತನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟುಬಾರಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಕಾರಕ ಪುರುಷ+ ಮತ್ತು ಸಂತಮಹಾತ್ಮರ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಕಾರಕ ಪುರುಷರ ಅವತಾರವಾದರೋ ‘ನೈಮಿತ್ತಿಕ’ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ ಅವತಾರ ‘ನಿತ್ಯ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

+ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಭಗವತ್ದ್ಧಾಮದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನೇ ಕಾರಕ ಪುರುಷರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಸಂತರ ರಕ್ಷಣೆಮಾಡುವುದು, ದುಷ್ಟರವಿನಾಶಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಮಾಡುವುದು ಈ ಕೆಲಸಗಳು ಅವತರಿಸದೇ ಮಾಡಲಾರನೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ-

ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸದೆ ಈ ಕಾರ್ಯಮಾಡಲಾರನೆಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸದೆ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರೂ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಅವರ ಇನ್ನೂ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.+ ಅವತಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಾರ್ತಾಲಾಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣ, ಚಿಂತನ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವನ ಉಪದೇಶಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನರ ಉದ್ಧಾರ ಸಹಜವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನರ ಉದ್ಧಾರ ಸದಾ ಆಗುತ್ತಿರಲಿ ಎನ್ನುವಂತಹ ಒಂದು ರೀತಿಯನ್ನು ಅವತರಿಸಿಯೇ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ.

+ ಅನುಗ್ರಹಾಯ ಭೂತಾನಾಂ ಮಾನುಷಂ ದೇಹಮಾಸ್ಥಿತಃ । ಭಜತೇ ತಾದೃಶೀಃ ಕ್ರೀಡಾ ಯಾಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ತತ್ಪರೋಭವೇತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ 10/33/37)

ಭಗವಂತನು ಜೀವರ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಮಾಡಲೂ ತನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣರಾಗುವಂತಹ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಭಗವಂತನ ಜೊತೆಗೆ ಆಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನೊಡನೆ ಇರಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಮುಂದೆ ಬಂದು, ಅವರಂತೆ ಆಗಿ ಆಡುತ್ತಾನೆ.

ಯಾವ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯವಿದೆಯೋ, ಭಗವಂತನು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವತರಿಸಿ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರಗಳ ಲ್ಲಾದರೋ ಭೇದವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯಯವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪಡೆಯುವಂತಹುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲ ( 3/22). ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಆಗಾಗ ಅವತರಿಸಿ ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜನ್ಮ (ಅವತಾರ)ದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಅಂತರ ತಿಳಿಸಿರುವನು.

(1) ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತಹ — ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. (4/5)

(2) ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಂತರ-

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ತಾನು ಮಾಡಿರುವ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಫಲಭೋಗ ಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ನಾನೆ (4/6).

(3) ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ-ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಧ್ಯೇಯವಲ್ಲದ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಸಕಲ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ (4/7-8).

ಸಂಬಂಧ — ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದನು. ಈಗ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಿಷ್ಕಾಮ-ಕರ್ಮ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಜನ್ಮ ಕರ್ಮ ಚ ಮೇ ದಿವ್ಯಮೇವಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನೈತಿ ಮಾಮೇತಿ ಸೋಽರ್ಜುನ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನು), ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ತತ್ತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ದೇಹಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಪುನಃ, ಜನ್ಮ - ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು, ನ, ಏತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ (ಅಲ್ಲದೆ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥9॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವನೋ ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜನ್ಮ ಕರ್ಮ ಚ ಮೇ ದಿವ್ಯಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ-ಅಜನ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಮನುಷ್ಯರೂಪದ ಅವತಾರವು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ಸಕಲ ಜೀವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಮನು ಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಧಾರಣೆಯ ಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜನ್ಮವು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪರವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಶರೀರಧಾರಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.*

* (1) ‘ನಿಜ ಇಚ್ಛಾ ಪ್ರಭು ಅವತರಇ’ (ಮಾನಸ 4/26)

(2) ಬಿಪ್ರಧೇನು ಸುರ ಸಂತ ಹಿತ ಲೀನ್ಹ ಮನುಜ ಅವತಾರ ನಿಜ ಇಚ್ಛಾ ನಿರ್ಮಿತ ತನು ಮಾಯಾ ಗುನ ಗೋ ಪಾರ॥ (ಮಾನಸ 1/192)

(3) ಉದ್ಧವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ವ್ಯೋಮ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪರಃ । ಅವತೀರ್ಣೋಽಸಿ ಭಗವನ್ ಸ್ವೇಚ್ಛೊಪಾತ್ತಪೃಥಗ್ವಪುಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-11/11/28)

ನೀನು ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಚಿದಾಕಾಶ ಸ್ವರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಸ್ವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಬೇರೆಯಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವತರಿಸಿರುವೆ.

ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವು ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರಗಳಂತೆ ಎಲುಬು-ಮಾಂಸದ್ದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರಗಳಾದರೋ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಮಯ, ಅನಿತ್ಯ, ರೋಗ ಗ್ರಸ್ತ, ಲೌಕಿಕ, ವಿಕಾರೀ, ಪಾಂಚಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ರಜವೀರ್ಯ ದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಂತಹವುಗಳು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯದಿಂದ ರಹಿತ, ನಿತ್ಯ, ಅನಾಮಯ, ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಕಾರರಹಿತ, ಪರಮದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರು ವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಜೀವಿಗಳಿಗಿಂತ ದೇವತೆಗಳ ಶರೀರಗಳೂ ಕೂಡ ದಿವ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಶರೀರವು ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸದಾಕಾಲ ಅದರ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ (11/52).

ಭಗವಂತನು ಶ್ರೀರಾಮ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಾಗಲೂ ಅವನು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ದೇವಕಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬರಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾ-ಪದ್ಮಾಧಾರಿ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ವಿತ್ತು ಮತ್ತೆ ಅವನು ಮಾತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಬಾಲರೂಪ ದಿಂದ ಲೀಲೆ ಮಾಡ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಭಏ ಪ್ರಗಟ ಕೃಪಾಲಾ ದೀನದಯಾಲಾ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಹಿತಕಾರೀ ।

ಹರಷಿತ ಮಹತಾರೀ ಮುನಿ ಮನ ಹಾರೀ ಅದ್ಭುತ ರೂಪ ಬಿಚಾರೀ॥

ಲೋಚನ ಅಭಿರಾಮಾ ತನು ಘನಶ್ಯಾಮಾ ನಿಜ ಆಯುಧ ಭುಜಚಾರೀ।

ಭೂಷನ ಬನಮಾಲಾ ನಯನ ಬಿಸಾಲಾ ಸೋಭಾಸಿಂದು ಖರಾರೀ।

ಮಾತಾ ಪುನಿ ಬೋಲೀ ಸೋ ಮತಿ ಡೋಲೀ ತಜಹು ತಾತ ಯಹ ರೂಪಾ।

ಕೀಜೈ ಸಿಸುಲೀಲಾ ಅತಿ ಪ್ರಿಯಸೀಲಾ ಯಹ ಸುಖ ಪರಮ ಅನೂಪಾ।

ಸುನಿ ಬಚನ ಸುಜಾನಾ ರೋದನ ಠಾನಾ ಹೋಇ ಬಾಲಕ ಸುರಭೂಪಾ॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ —

ಉಪಸಂಹರ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನ್ನದೋ ರೂಪಮಲೌಕಿಕಮ್ ।

ಶಂಖಚಕ್ರಗದಾ ಪದ್ಮಶ್ರಿಯಾ ಜುಷ್ಟಂ ಚತುರ್ಭುಜಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-10/3/30)

ತಾಯಿ ದೇವಕಿಯು ಹೇಳಿದಳು — ೞವಿಶ್ವಾತ್ಮನೇ! ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಮರೆಸಿಕೋ! ಆಗ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ನೋಡು-ನೋಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆಗಲೇ ಒಂದು ಸಾಧಾರಣ ಶಿಶುವಿನಂತೆ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು.

ಪಿತ್ರೊಃ ಸಂಪಶ್ಯತೋಃ ಸದ್ಯೋ ಬಭೂವ ಪ್ರಾಕೃತಃಶಿಶುಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-10/3/46)

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರಗಳಂತೆ ಅವನ ಶರೀರವೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯದೆ ಅವನು ಅದೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು.

ಪಿತಾಮಹವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಮಹಾಮತಿಃ ।

ವಿವೇಶ ವೈಷ್ಣವಂ ತೇಜಃ ಸಶರೀರಃ ಸಹಾನುಜಃ ॥

(ವಾ.ರಾ.ಉತ್ತರ. 110/12)

ಮಹಾಮತಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಮೂರು ಸಹೋದರ ರೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಅದೇ ಶರೀರದಿಂದ ವೈಷ್ಣವ ತೇಜದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದನು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಾಗಿಯೂ ಇಂತಹುದೇ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ —

ಲೋಕಾಭಿರಾಮಾಂ ಸ್ವತನುಂ ಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಮಂಗಲಮ್

ಯೋಗಧಾರಣಯಾಗ್ನೇಯ್ಯಾದಗ್ಧ್ವಾಧಾಮಾವಿಶತ್ ಸ್ವಕಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-11/31/6)

ಧಾರಣಾ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅತಿ ಮಂಗಲರೂಪೀ ತನ್ನ ಲೋಕಾಭಿರಾಮಾ ಮೋಹಿನೀಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಯೋಗ ಧಾರಣಾ ಜನಿತ ಅಗ್ನಿಯಂದ ಭಸ್ಮಮಾಡದೆಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಸಶರೀರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದನು.

ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹ (ದಿವ್ಯ-ಶರೀರ)ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—

ಚಿದಾನಂದಮಯ ದೇಹ ತುಮ್ಹಾರೀ ।

ಬಿಗತ ಬಿಕಾರ ಜಾನ ಅಧಿಕಾರೀ ॥

ನರತನು ಧರೇವು ಸಂತ ಸುರ ಕಾಜಾ ।

ಕಹಹು ಕರಹು ಜಸ ಪ್ರಾಕೃತ ರಾಜಾ ॥

(ಮಾನಸ-2/127/3)

ಒಮ್ಮೆ ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು ವೈಕುಂಠದಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವರನ್ನು ಒಳಗೆ ಹೋಗಲು ತಡೆದಾಗ ಸನಕಾದಿಗಳು ಅವರಿಗೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟರು. ತನ್ನ ಅನುಚರರಿಂದ ಸನಕಾದಿಗಳ ಅಪಮಾನವಾಗಿರು ವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ಆಗ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ಸನಕಾದಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯು ತಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಯಿತು. ಅವರು ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿ —

ತಸ್ಯಾರವಿಂದನಯನಸ್ಯ ಪದಾರವಿಂದ-

ಕಿಂಜಲ್ಕಮಿಶ್ರ ತುಲಸೀಮಕರಂದವಾಯುಃ ।

ಅಂತರ್ಗತಃ ಸ್ಪವಿವರೇಣ ಚಕಾರ ತೇಷಾಂ

ಸಂಕ್ಷೋಭಮಕ್ಷರಜುಷಾಮಪಿ ಚಿತ್ತತನ್ವೋಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-3/15/43)

ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕಮಲನೇತ್ರ ಭಗವಂತನ ಚರಣ ಕಮಲಗಳ ಪರಾಗದಿಂದ ದೊರೆತ ತುಲಸೀ- ಮಂಜರಿಯ ವಾಯುವು ಅವರ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ಅಕ್ಷರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನೂ ಕೂಡ ಕ್ಷುಬ್ಧಗೊಳಿಸಿತು.

ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಧವು ಮನಸ್ಸು ಆಕೃಷ್ಟವಾಗು ವಂತಹ ಅಷ್ಟೊಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಚರಣಕಮಲಗಳ ಗಂಧದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನವಾಗಿರುವ ಸನಕಾದಿಗಳ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿಯೂ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕಾರಣ-ಅದು ಪೃಥ್ವಿಯ ವಿಕಾರರೂಪೀ ಗಂಧವಾಗಿರದೇ ದಿವ್ಯ ಗಂಧವಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುಗಳೂ (ವಸ್ತ್ರ, ಆಭೂಷಣ, ಆಯುಧಾದಿ) ದಿವ್ಯ, ಚಿನ್ಮಯ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ.

ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ, ಓದುವು ದರಿಂದ, ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದ ಜನರ ಅಂತಃಕರಣವು ನಿರ್ಮಲ, ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಅಜ್ಞಾನ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು, ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು, ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ಮೊದಲಾದವರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಕೇಳಿ ಮಗ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಅವತಾರದ ಲೀಲಾಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿ ಕಭಾವದಿಂದ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ವಾಸಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅದರ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನು ಸಕಲ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ, ಕೇಳುವುದರಿಂದ, ಅವನ್ನು ಮನನ-ಚಿಂತನಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಆ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅವನ ೞಜನ್ಮದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದಿದ್ದರೂ ೞಕರ್ಮದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ - ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳು ಹೇಗೆ ದಿವ್ಯ ವಾಗಿವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳೂ ದಿವ್ಯವಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ- ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ದಿವ್ಯವಾಗಲಾರದು, ಆದರೆ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದಿವ್ಯವಾಗಬಲ್ಲವು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಜನ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯತೆ (ಶುದ್ಧಿ)ಯೋಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯತೆ ಬರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವು ಮುಕ್ತಿಕೊಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯ (ಫಲೇಚ್ಛಾ, ಮಮತಾ-ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತ)ವಾದಾಗ ಕರ್ತಾ ಒಂದಾದರೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಂದು ಅವನು ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ ಉತ್ಪತ್ತಿ- ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ವಿನಾಶಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ-ಮೂರೂ ಮಲಿನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಈ ಮೂರು ಸ್ವತಃ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿನಾಶಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

‘ಏವಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ — ‘ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದರೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಒಡೆಯ ನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಜೀವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಯುಗ-ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಮುಂತಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ’ — ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಂದರೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲ (4/13) ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ(ಫಲೇಚ್ಛೆ) ಇಲ್ಲ (4/14) -ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಕಲಜೀವರ ಹಿತೈಷಿತೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುವಂತೆಯೇ, ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಸಕಲಜೀವರ ಹಿತ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಬರುವುದೇ ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನೈತಿ’ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಂತಹುದು, ಪಡೆಯುವುವಂತಹುದು ಯಾವುದೂ ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲ. (3/22). ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಕೇವಲ ಜೀವಮಾತ್ರರ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಅಲೌಕಿಕ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದರಿಂದ, ಕೇಳುವುದರಿಂದ, ಓದುವು ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧಬಿಟ್ಟಾಗ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆಗಳು ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಅವನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಲಿನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯತೆ, ವಿಲಕ್ಷತೆ, ಬರಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಾಗ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮಾಮೇತಿ ಸೋಽರ್ಜುನ’ — ನಾಶವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಮಹಾನ್ ಕೃಪೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯು ವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ಮಗಳೂ ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗದೆ ಸ್ವಂತದ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತವೆ ಅದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕಮಾತು

ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತ ವಾಗುತ್ತವೆ; (ಕರ್ಮದ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವು ದೆಲ್ಲವೂ ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ.) ಆದರೂ ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ೞಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಬಂದರೆ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ- ಇದು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ, ಇದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವೇಗವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು (3/5). ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ (ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇದು ಅವನ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ನಾಶವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುವೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಅವಿನಾಶಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಿನಾಶಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದರೋ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವು ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ (ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ) ಸುಲಭದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರ ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾಮ್ ಏತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಯಸುವ ಸಿದ್ಧಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ (ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ)ವಾಗಿದೆ. ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುವಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಏನು? ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಮೊದಲು ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಸ್ತುವೇ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವನು.

ಒಂದು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಶೋಧನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲವೋ ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಅಭಾವವಿದ್ದು ಬಳಿಕ ಯಾವುದರ ವಿನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೂ ಇದೆಯೋ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುತ್ತದೋ, ಆದರೆ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅಡಗಿಹೋಗಿದೆಯೋ, ಅದರ ಶೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ, ಕ್ರಿಯೆ-ಪದಾರ್ಥರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪದ ಶೋಧವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು-ಈ ಎರಡು ಕಾರಣ ಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಬಾಧೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಉಪಾಯ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವಾರೂಪದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ, ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಇರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ (ಸೇವೆ) ಮಾಡಿದಾಗ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ (ಪೂಜೆ) ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವೂ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಮಲಿನವೂ, ಬಂಧನಕಾರಕವೂ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ದಿವ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಹಾಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ೞಲೀಲೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಂತೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ (4/13). ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆ ದಿವ್ಯ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದಿವ್ಯತೆ ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯತೆಗಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯು ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯವತೆಯು ನಿರಪೇಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅಸೀಮ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಲ್ಲೀಲೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಸಾಧಾರಣ ಲೀಲೆಯೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ರಾಸಲೀಲೆಯು ಲೌಕಿಕವಾಗಿ ಕಂಡರೂ, ಅದನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ-ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಕಾಮವೃತ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/33/40).

ಈ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆದಿ ಅವತಾರವಾಗಿದೆ ಆದ್ಯೋ ವತಾರಃ ಪುರುಷಃ ಪರಸ್ಯ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 2/6/41). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನೇ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ರುವನು. ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವದ್ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಿಂದ ಧರಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನು — ೞಜೀವಭೂತಾಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್ (7/5). ಈ ಧೊರಣೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು-ಕಂಡು ಬರುವುದೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಗುವುದೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವು ದರಿಂದ (ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ) ೞಜಗತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಿಂದ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಈ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು. ಇನ್ನೊಂದು ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವು ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿದುಬಿಡುವನು. ಕಾರಣ-ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಭಗವಲ್ಲೀಲೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವು ದರಿಂದ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರಲಾರವು. ಭೋಗಾ ಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾದಾಗ ಮೊದಲು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಲೌಕಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇ ಅಲೌಕಿಕ ಭಗವಲ್ಲೀಲಾರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬಂದೀತು ಮತ್ತು ಮೊದಲು ಇದ್ದ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯು ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮವಾಗಿಹೋದೀತು.

ಭಗವಂತನು ಧರಿಸುವ ರೂಪಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಲೀಲೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ.* ಅವನು ಅರ್ಚಾವತಾರ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೂರ್ತಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದಾಗ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿರುವ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅಚಲನಾಗಿರದಿದ್ದರೆ ಅದು ಅರ್ಚಾವತಾರ ಹೇಗಾದೀತು? ಭಗವಂತನು ರಾಮ ಕೃಷ್ಣಾದಿ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ ವೊದಲಾದ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದನು. ಅವನು ಧರಿಸಿದ ರೂಪದಂತೆ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ವರಾಹಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹಂದಿಯಾಗಿ ಲೀಲೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ವಾಮನಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ - ಈಗ ಏನು ಆಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

* ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಉತ್ತಂಕ ಋಷಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಧರ್ಮ ಸಂರಕ್ಷಣಾರ್ಥಾಯ ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾಯ ಚ ॥ ತ್ರೈಸ್ತ್ರೈರ್ವೇಷ್ವೈಶ್ಚ ರೂಪೈಶ್ಚ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಭಾರ್ಗವ ।

(ಮಹಾ- ಆಶ್ವ-54/13, 14)

ನಾನು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಯಾಯ ರೂಪಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ವೇಷಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಯದಾ ತ್ವಹಂ ದೇವಯೋನೌ ವರ್ತಾಮಿ ಭೃಗುನಂದನ । ತದಾಹಂ ದೇವವತ್ ಸರ್ವಮಾಚರಾಮಿ ನ ಸಂಶಯಃ ॥

ಯದಾ ಗಂಧರ್ವಯೋನೌ ವಾ ವರ್ತಾಮಿ ಭೃಗುನಂದನ । ತದಾ ಗಂಧರ್ವವತ್ ಸರ್ವಮಾಚರಾಮಿ ನ ಸಂಶಯಃ ॥

ನಾಗಯೋನೌ ಯದಾ ಚೈವ ತದಾ ವರ್ತಾಮಿ ನಾಗವತ್ । ಯಕ್ಷಸಾಕ್ಷಸಯೋನ್ಯೋಸ್ತು ಯಥಾವದ್ ವಿಚರಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

(ಮಹಾ-ಆಶ್ವ-54/17-19)

ಭೃಗುನಂದನಾ! ನಾನು ದೇವಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ನಾನು ಗಂಧರ್ವಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರ ಗಂಧರ್ವರಂತೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.

ನಾನು ನಾಗಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದಾಗ ನಾಗಗಳಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದಾಗ ನಾನು ಅವರ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಹೇಗಿರುತ್ತಾರೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾ ಮನ್ಮಯಾ ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ।

ಬಹವೋ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಪೂತಾ ಮದ್ಭಾವಮಾಗತಾಃ ॥

ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾಃ - ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾದ, ಮನ್ಮಯಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿದ (ಹಾಗೂ), ಜ್ಞಾನತಪಸಾ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಪೂತಾಃ- ಪವಿತ್ರರಾದ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕ (ಭಕ್ತರು), ಮದ್ಘಾವಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಆಗತಾಃ - ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ॥10॥

ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾದ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾದ, ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾದ ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದಾಗ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೊರೆತುದರಲ್ಲಿ ರಾಗದಿಂದ ‘ಮಮತೆ’ ಮತ್ತು ದೊರೆಯದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮನೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವುಳ್ಳ (ಪ್ರಿಯವಾದ) ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರಕಿದಾಗ ‘ಲೋಭ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ದೊರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದರೆ (ಭಾಧೆಯನ್ನೊಡ್ಡುವವರ ಮೇಲೆ) ಕ್ರೋಧಬರುತ್ತದೆ. ಬಾಧೆಯನ್ನೊಡ್ಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ನಮಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮದೇನೂ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಹಾಗೂ ಸರಿಯಾದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಏನಾದರು ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವನು ಎಂದು ಅನಿಸಿದರೆ ೞಭಯವಾಗುತ್ತದೆ.ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ರಾಗದಿಂದಲೇ ಭಯ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಇವೆಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ನಿಜವಾಗಿ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ.

ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಅವತರಿ ಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ- ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಕಲ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಪರಮ ಸುಹೃದಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಕರ್ಷಣೆ (ರಾಗ) ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಕಲ್ಲುಚೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಟದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಚೂರುಗಳಿಗಾಗಿ ಜಗಳಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಇದು ನನ್ನದು, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಇದು ನನ್ನದು ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕಲ್ಲು ಚೂರುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹತ್ವ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರು ದೊಡ್ಡವರಾದಾಗ ಕಲ್ಲು ಚೂರುಗಳಲ್ಲಿನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಣದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಕಲ್ಲುಚೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಆಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಹತ್ವವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಣ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಳಿಯದೆ ಸಪ್ಪೆಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅಥವಾ ರಾಗ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಭಯ, ಕ್ರೋಧ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲವಾಗು ತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ರಾಗದಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

‘ಮನ್ಮಯಾಃ’ — ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆ ಯನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವತಃ ೞಮನ್ಮಯಾಃ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವನ್ಮಯರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗುತ್ತಾರೆ ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ (2/43) ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಯುಳ್ಳವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗುತ್ತಾರೆ — ‘ತನ್ಮಯಾಃ’ (ನಾರದ ಭಕ್ತಿ ಸೂತ್ರ 70). ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತನ್ಮಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮದ ಆಧ್ಯಿಕದಿಂದ ಅವರು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.*

* ಗತಿಸ್ಮಿತ ಪ್ರೇಕ್ಷಣ ಭಾಷಣಾದಿಷು ಪ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರಿಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿರೂಢಮೂರ್ತಯಃ ।

ಅಸಾವಹಂ ತ್ವಿತ್ಯಬಲಾಸ್ತದಾತ್ಮಿಕಾ ನ್ಯವೇದಿಷುಃ ಕೃಷ್ಣವಿಹಾರ ವಿಭ್ರಮಾಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-10/30/3)

ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯತಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ನಡೆ-ನುಡಿ, ಹಾಸ-ವಿಲಾಸ ಮತ್ತು ಓರೆನೋಟ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಿಯಗೋಪಿಯರು ಅವನಂತೆಯೇ ಆಗಿಹೋದರು; ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಗತಿ-ಮತಿ, ಭಾವ-ಬಂಗಿ ಮೂಡಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಸ್ವರೂಪರಾದರು ಮತ್ತು ಅವನದ್ದೇ ಲೀಲಾ-ವಿಲಾಸವನ್ನು, ಅನುಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ‘ನಾನು ಕೃಷ್ಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು.

‘ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ‘ವೀತರಾಗ ಭಯ ಕ್ರೋಧಾಃ’ — ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸ್ವಯಂವಿನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಮನ್ಮಯಾಃ ಮಾಮ್ ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನತೆ ಇದೆ.

ಯಾರದ್ದಾದರು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕ ಲಾರನು. ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾದ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರೆ ಅದು ಉಳಿಯದೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಧನಾದಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ, ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳ ಹಾಗೂ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಾಗಲೂ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪದಿಂದ) ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನ ಪರಾಧೀನತೆ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ದುಃಖಪಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ದೊಡ್ಡವರದ್ದು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮನುಷ್ಯನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅತಿ ಪ್ರಿಯನು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡವನೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಬಹವೋ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಪೂತಾ ಮದ್ಭಾವ ಮಾಗತಾಃ’ ಜ್ಞಾನಯೋಗ (ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ)ದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯ ಪವಿತ್ರನಾಗ ಬಲ್ಲನಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ೞಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪವಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಪವಿತ್ರಕ್ಕೂ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಪವಿತ್ರಾಣಾಂ ಪವಿತ್ರಂ ಯಃ’ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪವಿತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಚೇತನ ಅಮಲ ಸಹಜ ಸುಖ ರಾಸೀ’ (ಮಾನಸ 7/117/1). ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಇವನು ಅಪವಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಮತೆಯೇ ಮಲ(ಅಪವಿತ್ರತೆ)ವಾಗಿದೆ.+ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ- ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಅವುಗಳ ಮಮತೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮಲಿನತೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

+ ‘ಮಮತಾ ಮಲ ಜರಿ ಜಾಇ’ (ಮಾನಸ 7/117ಕ). ‘ಮಮತಾಮೇಧ್ಯದೂಷಿತಃ’ (ಯೋಗವಾಸಿಷ್ಠ 6/2/53/11).

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ’ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಜ್ಞಾನವು-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಧಿಕಾರ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಧನ, ಭೂಮಿ ಮುಂತಾದ ದೊರಕಿದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ, ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅನಿತ್ಯವಸ್ತುಗಳು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲವು? ಹಾಗೂ ಅವು ಹೇಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಬಲ್ಲುವು? ಶರೀರಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲೂ ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ಬಳಿಕವೂ ಇರಲಾರವು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಮ್ಮಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ದೊರಕಿದ ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಈ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ಇವುಗಳ ಸದುಪ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ನಿಜವಾಗಿ ಬಂಧನ ಅಥವಾ ಅಪವಿತ್ರ ತೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ‘ಜ್ಞಾನತಪ’ವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಷ್ಟು ತಪಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದುದೇ ‘ಜ್ಞಾನತಪ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಡದ ಜೊತೆಗಿನ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಡದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಪವಿತ್ರತೆ ಆಗುತ್ತದೋ, ಅಷ್ಟು ಪವಿತ್ರತೆ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯು ತ್ತಿರುವವರೆಗೆ, ಬೇರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಜ್ಞಾನ ತಪದಿಂದ ಪವಿತ್ರನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಭಾವ (ಸತ್ತೆ)ವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಇರುವಂತೆ ಅವನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಭಗವಂತನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಇರುವಂತೆಯೇ ಅವನೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಭಗವಂತನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ ದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನು ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯತ್ತಾನೆ (14/19).

ಹಿಂದೆಯೂ ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ಜ್ಞಾನತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರು ಈಗಲೂ ಜ್ಞಾನತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರತಂತ್ರರಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಮಾನವ ಶರೀರವು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಆಯಿತು, ಈಗ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹವ್

ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥಸರ್ವಶಃ ॥ 11॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಯೇ - ಯಾವ ಭಕ್ತರು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ಪ್ರಪಂದ್ಯಂತೇ - ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು, ತಥಾ, ಏವ - ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ, ಭಜಾಮಿ - ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; (ಏಕೆಂದರೆ), ಮನುಷ್ಯಾಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಮ - ನನ್ನ, ವರ್ತ್ಮ - ಮಾರ್ಗವನ್ನೆ, ಅನುವರ್ತಂತೇ - ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥11॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾವ ಭಕ್ತರು, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ, ನಾನು ಅವರನ್ನು ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆಶ್ರಯಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವ ದಿಂದ, ಯಾವ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶರಣಾಗು ತ್ತಾರೋ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ, ಅದೇ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆಶ್ರಯಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಗುರುವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುರು ವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಶಿಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸಹೋದರನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಹೋದರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಳು ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಳಾಗುತ್ತಾನೆ, ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತ ನಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರೆ ಭಗವಂತನೂ ಭಕ್ತರಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಕುಲ ನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕುರಿತು ಸಖ್ಯ ಭಾವವಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಖ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಸಾರಥಿಯಾದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶಿಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಭಗವಂತನು ಅವರ ಶಿಷ್ಯನಾದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತರ ಶ್ರದ್ಧಾಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ತಾನೇ ರಚಿಸಿದ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಭಾವಗಳನುಸಾರ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಎಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ಉದಾರತೆ, ದಯಾಳುತನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯಾಗಿದೆ!

ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿಯೇ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ-ಎಂಬುದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಜನರು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ, ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಏಕಾಕೀ ನ ರಮತೇ’ (ಬೃಹ.ಉ. 1/4/3) ಓರ್ವನೇ ಇರಲು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗ ಭಗವಂತನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಆಟವಾಡತೊಡಗಿದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡಲು (ಲೀಲೆಮಾಡಲು) ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರದಾದರೆ ಭಗವಂತನೂ ಭಕ್ತರಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು.

ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಚಕ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ‘ಸಂಬಂಧ’, ‘ಭಾವ’, ‘ಪ್ರೇಮ’ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾರವು ಒಂದೇ ತರಹವಾಗಿದ್ದರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅಂತರ-ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ನಡತೆಯಂತೆ ನಡೆಯದೇ ತನ್ನ ನಡತೆ(ಶಕ್ತಿ)ಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವತ್ರ ಇದ್ದಾನೆ, ಸರ್ವಸಮರ್ಥ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಸಂಕಲ್ಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಕ್ತನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನ ಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಬಾಧೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನು ಅರಿವು, ಸಾಮಗ್ರಿ, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಈ ಅರಿವು, ಸಾಮಗ್ರಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ದೊರೆತಿವೆ; ಭಗವಂತನದ್ದಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ) ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನ- ವಿಶೇಷದ ಫಲವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗುವವರಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗು ತ್ತದೆ. ದಾಸ್ಯ, ಸಖ್ಯ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಶರಣಾಗತಿಯ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ನಿನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ, ನಾನೂ ನನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ನೀನು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ನಾನು ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನೇ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವೆನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಪ್ಪಂದ ಎಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿದೆ.

ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಚ್ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿಸಿ ಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ಹಿಂದಿನ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಸಾಧಕನ ವರ್ತಮಾನದ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ರಹತಿ ನ ಪ್ರಭು ಚಿತ ಚೂಕ ಕಿಏ ಕೀ

ಕರತ ಸುರತಿ ಸಯ ಬಾರ ಹಿಏ ಕೀ॥

(ಮಾನಸ-1/29/3)

(ಪ್ರಭುವಿನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತರು ಮಾಡಿರುವ ತಪ್ಪುಗಳ ನೆನಪೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅದನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಹೃದಯದ ಒಳ್ಳೆಯತನವನ್ನು ನೂರಾರು ಬಾರಿ ನೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.)

ಈ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತ-ಅದ್ವೈತ, ಸಗುಣ- ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಯುಜ್ಯ-ಸಾಮಿಪ್ಯ ಮುಂತಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಷಯಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇರದೆ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾ ಪ್ತಿಯಾಗುವ ವರ್ಣನೆ ಇರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ೞಕೇವಲ ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನು, ನಾನು ಭಗವಂತನವನು. ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನನ್ನವರಲ್ಲ, ನಾನೂ ಯಾರಿಗೂ ಸೇರಿದವನಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಬೇಗನೇ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರಲಿ-ಬಾರದಿರಲಿ (ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿರುವ) ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಿಥ್ಯಾ ಸಂಬಂಧವೂ ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ರುವ ಸದಾಕಾಲ ಸತ್ಯವಾದ ಸಂಬಂಧವು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಬರಲಾರದು? ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಂದೀತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಭಗವಂತನೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ, ಮತ್ತೆ ಯಾರಾದರು ಭಗವಂತ ನನ್ನು ದ್ವೇಷ, ವೈರ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ಭಗವಂತನೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಅದೇ (ದ್ವೇಷಾದಿ) ಭಾವದಂದ ವರ್ತಿಸುವನೇ?

ಉತ್ತರ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಪತ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರಣಾಗತಿಯ ವಿಷಯವಿದೆ; ಅವನಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ, ವೈರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಏಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಭಗವಂತನೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.* ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪರಮ ಸುಹುೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. (5/29). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವೈರ, ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ಕೂಡ ಯಾವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದಿತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. [ವೈರ, ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವವರು ಭಗವಂತನದನ್ನು ಏನು ಕೆಡಿಸಬಲ್ಲರು?] ಅಂಗದನನ್ನು ರಾವಣನ ಸಭೆಗೆ ಕಳಿಸುವಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ವಾದೀತು ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಹಿತವೂ ಆದಿತೋ ಆ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕಾಜು ಹಮಾರಾ ತಾಸು ಹಿತ ಹೋಈ’ (ಮಾನಸ 6/17/4).

* ಕಾಮಾದ್ ದ್ವೇಷಾದ್ ಭಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಾದ್ ಯಥಾ ಭಕ್ತ್ಯೇಶ್ವರೇ ಮನಃ । ಆವೇಶ್ಯ ತದಘಂ ಹಿತ್ವಾ ಬಹವಸ್ತದ್ಗತಿಂ ಗತಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ-7/1/29)

ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮದಿಂದ, ದ್ವೇಷದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಹೇಗೆ ಭಕ್ತರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರೊ ಹಾಗೆಯೇ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು.

ಭಗವಂತನ ಸಹೃದಯತೆಯ ಮಾತೇನು, ಭಕ್ತರೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೃಹೃದಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-3/25/21). ಭಕ್ತರಿಂದಲೂ ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತು ಅಹಿತವಾಗದಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ಅಹಿತವಾದೀತು ಇದು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದರೂ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವಂತಹುದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಪರಮ ದಯಾಳು, ಪರಮಸುಹೃದ್ ಮತ್ತು ಚಿನ್ಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವನ್ನು ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲೀ ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲೀ ಎರಡರ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೂ ವೈಶಾಖದ ಸ್ನಾನದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮಾಘದ ಸ್ನಾನದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವವರಿಗೆ ಆಗುವ ಆನಂದದಂತೆ ವೈರ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮಮವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ’ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಹೇಗೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅವರಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ ( 3/21). ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅವನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಭಗವಂತನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಭಗವಾನ್ ರಾಮನನ್ನು ಪುತ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನ ನಿಜಪುತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ‘ತಂದೆ’ ದಶರಥನ ವಚನಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲು ತಾನು ಅಸಮರ್ಥ ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.+ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ನಿನಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೊಂದಿಗಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೆ, ಅದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರಿಸಿಕೊ. ತಾಯಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯೆಂದು ತಿಳಿ; ತಂದೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ತಂದೆಯೆಂದು ತಿಳಿ; ಮಗನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂಬ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

+ ಅಹಂ ಹಿ ವಚನಾದ್ ರಾಜ್ಞಃ ಪತೇಯ ಮಪಿ ಪಾವಕೇ ॥ ಭಕ್ಷ್ಯಯೇಯಂ ವಿಷಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪತೇಯಮಪಿ ಚಾರ್ಣವೇ ॥

(ವಾ.ರಾ. ಅಯೋಧ್ಯಾ-18/28, 29)

ಭಗವಾನ್ ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಮಹಾರಾಜ ತಂದೆಯವರು ಹೇಳಿದರೆ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೇಸಬಲ್ಲೆ. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸ ಬಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾರಬಲ್ಲೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ- ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯಾರು ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ನಾನೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತೇನೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯಾರು ಯಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ನೀನೂ ಕೂಡ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗು. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಗೆ ನೀನು ಸುಪುತ್ರನಾಗು, ಪತ್ನಿಗೆ ನೀನು ಸುಯೋಗ್ಯಪತಿಯಾಗು, ತಂಗಿಗೆ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಣ್ಣನಾಗು, ಹೀಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬದಲಿಗೆ ಅವರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸ ಬೇಡ. ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಸೇವೆಮಾಡಲೆಂದೇ ಅವರನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೂ ಭಗವಂತನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡು ವುದರಿಂದ ಬೇಗನೇ ಬೇರೆಯವರ ಮಮತೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದೀತು; ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಮ ವಿಟ್ಟರೂ ಆ ಪ್ರೇಮವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೆ ಪ್ರೇಮಮಯ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋದೀತು. ಕಾರಣ-ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರೇಮಭಾವವು ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಪ್ರೇಮಭಾವವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮಭಾವವು ವ್ಯಾಪಕವಾದಾಗ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕೃತ್ರಿಮ ಸಂಬಂಧಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲಾ ಜೀವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿಜವಾದ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧವಿದೆ (15/7) ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಈ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಬೇರೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ಈ ಬಂಧನವು ಎರಡು ಕಡೆಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ — ಒಂದು, ಅವನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇನ್ನೊಂದು, ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ನಿಜವಾದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಜೀವಿಯು ೞಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಗುರುತಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗಿರುವ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಶರಣಾದಾಗ ಭಕ್ತನು ನಿಶ್ಚಿಂತ, ನಿರ್ಭಯ, ನಿಃಶೋಕ ಮತ್ತು ನಿಃಶಂಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವು ದಾದರೂ ಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವೇ ಆಗುತ್ತವೆ — ೞಮಮವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಜಗತ್ತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾರು ಇದನ್ನು ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾವು ನಮ್ಮನ್ನು ಶರೀರ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಮಗಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೆ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಆ ವಸ್ತುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ, ನಾವು ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ನೋಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಸತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕನು ಆಟಿಕೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ತಂದೆಯು ಹಣಖರ್ಚುಮಾಡಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಟಿಕೆ ತಂದು ಕೊಡುವಂತೆ ನಾವು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೋ, ಪರಮ ದಯಾಳು ಭಗವಂತನು (ಸ್ವತಃ ಸದಾಕಾಲ ಸತ್ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದರೂ) ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ನಾವು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಭೋಗರೂಪದಿಂದ ಏಕೆ ಬರುವನು? ನಕಲಿರೂಪವನ್ನು ಏಕೆ ಧರಿಸಬೇಕಾಗುವುದು?

ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ-ತಥಾ’ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕೃಪೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಿ ಎಲ್ಲಿ ! ಭಗವಂತ ಎಲ್ಲಿ !! ಅಭಿಮಾನವಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇನು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ? ಆದರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದುರಪತ್ನಿಯೂ ತನ್ನನ್ನ-ತಾನೇ ಮರೆತು ಹೋದರೆ ಭಗವಂತನೂ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನು ಮರೆತು ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ತಿನ್ನತೊಡಗಿದನು, ಅದರಲ್ಲೇ ಆನಂದಪಟ್ಟನು.

ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ೞಯಥಾ-ತಥಾ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆ ಯಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಭಾವದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತಿ ಆಸ್ತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುರಿತು ಇರುವ ಸ್ನೇಹ, ಕೃಪೆಯೇ ಅತಿ ನಾಸ್ತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುರಿತೂ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ೞಯಥಾ-ತಥಾದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವವಿರದೆ ಇದಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವ ವಾಗಿದೆ — ಭಗವಂತ ಎಲ್ಲಿ, ಜೀವಿ ಎಲ್ಲಿ! ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ತನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಅಂತಸ್ತನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಭಾವವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಅವನ ಮಹತ್ತಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೋ, ನಾನೂ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತುಂಬಾ ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವೇಕೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಜಂತ ಇಹ ದೇವತಾಃ ।

ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ಕರ್ಮಜಾ ॥

ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳ, ಸಿದ್ಧಿವ್ - ಸಿದ್ಧಿ (ಫಲ)ಯನ್ನು, ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ - ಬಯಸುವ (ಮನುಷ್ಯರು), ದೇವತಾಃ- ದೇವತೆಗಳ, ಯಜಂತೇ - ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಇಹ - ಈ, ಮಾನುಷೇ, ಲೋಕೇ - ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಜಾ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಸಿದ್ಧಿಃ - ಸಿದ್ಧಿಯು, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ - ಬೇಗನೇ, ಭವತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥12॥

ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ (ಫಲ)ಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸಿದ್ಧಿಯು ಬೇಗನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಂಕ್ಷತಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಜಂತ ಇಹ ದೇವತಾಃ’ — ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ದೊರೆತಿದೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಸಿಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಮನೆ ಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳಂತೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮ (ತಪಸ್ಸು, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಮುಂತಾದ) ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ- ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಾಗಿವೆ, ಏಕದೇಶೀಯ ವಾಗಿವೆ, ನಮಗೆ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ, ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕದ ಕಡೆಗೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಲ್ಲ, ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾ ಗಿದ್ದಾನೆ, ನಮಗೆ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಯಮ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗದಿರಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನಾದರೋ ತಂದೆಯಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆ ಗಳು ಅಂಗಡಿಯವನಂತೆ ಇದ್ದಾರೆ. ಅಂಗಡಿಯವನಿಗೆ ವಸ್ತು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಹಣ ಪಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ತಂದೆಗೆ ಹಣ ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ವಸ್ತು ಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಬಾಲಕನಿಗೆ ತಂದೆಯಿಂದ ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹಣಕೊಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಂಗಡಿಯವನಿಂದ ಏನಾದರು ಪಡೆಯಲು ಮೂಲ್ಯಕೊಡ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯಲು ಯಾವುದೇ ಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಏನಾದರು ಪಡೆಯಲು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂಗಡಿಯವನಿಂದ ಬಾಲಕನು ಬೆಂಕಿಪಟ್ಟಣ, ಚಾಕು ಮುಂತಾದ ಹಾನಿಕಾರಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಹಣಕೊಟ್ಟು ಖರೀದಿಸಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಅವನು ತಂದೆಯಿಂದ ಇಂತಹ ಹಾನಿಕಾರಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದರೂ ಅವನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹಣವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ತಂದೆಯು ಬಾಲಕನ ಹಿತವಿರುವುದನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ದೇವೆತಗಳು ತಮ್ಮ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ (ಉಪಾಸನೆಯು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾದಾಗ) ಅವರ ಹಿತ-ಅಹಿತ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಅವರು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಪರಮಪಿತಾ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅವರ ಪರಮ ಹಿತವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಲ್ಪ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಸಹೃದಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅಜ್ಞಾನವಶರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (7/22,23 ಹಾಗೂ 9/23,24).

‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ಕರ್ಮಜಾ’ — ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕವು ಕರ್ಮಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ — ‘ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ’ (15/2). ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಲೋಕ (ಸ್ವರ್ಗ, ನರಕ)ಗಳು ಭೋಗ ಭೂಮಿಗಳು. ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿದೆ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೇ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ೞಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ (14/15). ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವೇ ಅವರು ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಲುಬ್ಧರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದೊರಕಿದರೂ ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಸಿದ್ಧಿಯು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಬೇಗನೇ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಬೇಗನೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜನರು ದೇವತೆಗಳಿಗೇ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವ ಕಾರಣ ಅವರು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ನಿಜವಾದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ಸಿದ್ಧಿಯು ‘ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಾದ — ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಜನ್ಯವಲ್ಲ. ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗದೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದನದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ಸಿದ್ಧಿಯಾದರೋ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ’ (6/3) ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಏಕಿಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗ (ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧ)ವಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕರ್ಮಜನ್ಯವಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮವು ನಿಜವಿರದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವೇ ನಿಜವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಸತ್ಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಸತ್ ಆಗುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮದ ಹೆಸರು ಸತ್ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕರ್ಮಚೈವ ತದರ್ಥೀಯಂ ಸದಿತ್ಯೇ ವಾಭಿಧೀಯತೇ’ (17/27).

ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ‘ಯೋಗ’ (ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗ)ದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ, ತನಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇ ವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ’ (2/47). ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — (3/9) ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. (4/23). ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ — ‘ಯೋಗ’ದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಕಾರಣವಾದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಪರ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಮುಂತಾದ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಹಾಯತೆ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪರ’ದ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವುದು ಪರ ತಂತ್ರತೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಅನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಹಯೋಗದ ಅಪೇಕ್ಷೆ, ಆವಶ್ಯಕತೆ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಪರ’ ದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗವಾಗು ವುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆ ಬರತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯತೆ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲು ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.—

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ ।

ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರಮವ್ಯಯಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ ।

ಇತಿ ಮಾಂ ಯೋಭಿಜಾನಾತಿ ಕರ್ಮಭಿರ್ನ ಸ ಬಧ್ಯತೇ ॥

ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ - ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ, ಚಾತುರ್ವಣ್ಯಮ್ - ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನು, ಸೃಷ್ಟಮ್ - ರಚಿಸಲಾಯಿತು, ತಸ್ಯ - ಆದರ (ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ), ಕರ್ತಾರಮ್ - ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅವ್ಯಯಮ್ ಮಾಮ್- ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು (ನೀನು), ಅಕರ್ತಾರಮ್ - ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ (ಕಾರಣ), ಕರ್ಮಫಲೇ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ, ಮೇ - ನನಗೆ, ಸ್ಪೃಹಾ - ಸ್ಪೃಹೆಯು, ನ, - ಇಲ್ಲ, (ಅದಕ್ಕಾಗಿ), ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ನ, ಲಿಂಪಂತಿ - ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಯಃ - ಯಾರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಭಿಜಾನಾತಿ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು (ಕೂಡ), ಕರ್ಮಭಿಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ನ, ಬದ್ಧ್ಯತೇ - ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥13-14॥

ನನ್ನಿಂದ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರ (ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ) ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವಿನಾಶೀ, ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಕಾರಣ- ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆಯು ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥13-14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ* ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗಶಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ನುಸಾರ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ-ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯ ಸಮಯ ಆ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರೆಂಬ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.+ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲದೆ ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು, ತಿರ್ಯಕ್ ಮುಂತಾದ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳ ರಚನೆಯೂ ಭಗವಂತನು ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ.

* ‘ಚತ್ವಾರೋ ವರ್ಣಾಶ್ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಮ್’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ವರ್ಣಾದೀನಾಂ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಉಪಸಂಖ್ಯಾನಮ್’ ಈ ಮಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ‘ಷ್ಯಞಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

+ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ವಗುಣದ ಗೌಣತೆಯಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ, ರಜೋಗುಣ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ಗೌಣತೆಯಿಂದ ವೈಶ್ಯರ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಶೂದ್ರರ ರಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮನುಷ್ಯರೇ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿರದೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಿವಾಳವೇ ಆದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಗಿಡುಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಹದ್ದು ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಗೆಯೇ ಆದಿ ಶೂದ್ರಪಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅರಳೀ (ಅಶ್ವತ್ಥ) ಮರವೇ ಆದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕಹಿಬೇವು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಹಣಸೆಮರ ವೈಶ್ಯ, ಜಾಲಿ ಶೂದ್ರ ವೃಕ್ಷಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೇ ತಿಳಿಯ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ವರ್ಣ-ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೇ ಅರಿಯ ಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಇದೆ.

‘ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆ ನಾನೇ ಮಾಡಿರುವೆನು’ ಇದರಿಂದ—ಒಂದಾದರೋ ಇವರು ನನ್ನ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ನಾನು ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಇವರ ಹಿತವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದೇ ಭಗವಂತನ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇವರಾದರೋ ದೇವತೆಗಳ ಅಂಶರಲ್ಲ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲರ ಸಹೃದಯರೂ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವರ್ಣಕ್ಕನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಪೂಜಿಸಬೇಕು (18/46).

‘ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರಮವ್ಯಯಮ್’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕರ್ತಾರಮ್’ ಪದವು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ, ಪಾಲನೆ, ಸಂಹಾರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅವನೇ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕುಂಬಾರನು ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದಾಗುವ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಕುಂಬಾರನ ಶಕ್ತಿಯೂ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆ ಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನದು ಏನೂ ವ್ಯಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹೇಗಿರುವನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ೞಅವ್ಯಯವ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜೀವಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಅವ್ಯಯನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ದೊರೆತಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮದೇನು ಖರ್ಚಾಯಿತು? ನಾವಾದರೋ (ಸ್ವರೂಪತಃ) ಅವ್ಯಯರೇ ಉಳಿದೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ವೊದಲಾದ ದೊರೆತ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅವ್ಯಯತೆಯ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಫಲದಿಂದ ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ’ — ವಿಶ್ವರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳು ಲೇಶ ಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಕರ್ಮಫಲವಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇಗೆ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನಗೂ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರಬಾರದು. ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಲಾರೆ.

ಹಿಂದಿನ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ- ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಾ ಭಿಮಾನವೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನೂ ಇವೆರಡರಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರಬೇಕು. ಫಲೇಚ್ಛೇಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಎರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೇ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.’

‘ಇತಿ ಮಾಂ ಯೋಭಿಜಾನಾತಿ’ — ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ (ಅನಿತ್ಯ) ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ನಿತ್ಯನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾರನು ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳು ಅಳಿದು ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧ ವಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋದಾಗ, ಅವನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಾದರೋ ಜೀವರಿಗೆ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಅರಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡು, ಬಂಧನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಕೃಪೆಗೈದು ಜೀವರನ್ನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಅವರ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಉಮಾ ರಾಮ ಸುಭಾಉ ಜೆಹಿಂ ಜಾನಾ ।

ತಾಹಿ ಭಜನು ತಜಿ ಭಾವ ನ ಆನಾ ॥

(ಮಾನಸ-5/34/2)

(ಹೇ ಉಮಾ! ಯಾರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸ್ವಭಾವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವರೋ ಅವನಿಗೆ ಭಜನೆ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಏನೂ ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ.)

‘ಕರ್ಮಭಿರ್ನ ಸ ಬದ್ಧ್ಯತೇ’ — ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ದಿವ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ದಿವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರೇ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲರು. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆ (ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ಇರುವಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಮಲಿನತೆಯು ದೂರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾದಾಗ ಅವು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಕರ್ತಾನನ್ನು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೂಡ (ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ) ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ನಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವಾಗಿಸಲು ಸರಳ ಉಪಾಯ ವೆಂದರೆ - ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮವು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ (ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ) ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾವು ಜೊತೆಗೆ ತರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹೋಗುವಾಗ ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಲಾರೆವು, ಅವುಗಳು ಇರುವಾಗಲೂ ಅವು ಗಳಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾರೆವು, ಅವನ್ನು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆವು ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡ ಬೇಕು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜನ್ಮ- ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಿಂದ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳೂ ಕೂಡ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೂ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಆ ವಸ್ತುಗಳೂ ನಮಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ದೊರೆತಾಗಲೂ ‘ಇನ್ನೂ ಸಿಗಲೀ’ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಇರುತ್ತದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳು ನಮಗಾಗಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇನ್ನು ಸಿಗುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ? ಆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತನ್ನತನವು ನಿಜವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಲ್ಲ.

ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಪಡೆಯಲು ಯಾರ ನಮ್ಮವರಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ಮಾತಾದರು ಏನಿದೆ? ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಪಡೆಯಲು ನಮ್ಮವನಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್- ಭಗವಂತನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯದೆ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾರಣ-ನಮಗೆ ಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಹಿತದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಮಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಬೇಡದೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿದಷ್ಟು ನಾವು ತಿಳಿಯಲಾರೆವು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಉದಾರತೆ ಅಪಾರ ವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಮುಂದೆ ನಮ್ಮ ಅರಿವು ತುಂಬಾ ಅಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಬೇಕು? ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದನ್ನೇ ನಾವು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮವು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಸದುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗಿ, ಮಹಾನ್ ಆನಂದಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಅಕರ್ತೃತ್ವವು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಿಯ ಕೂಡ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಕರ್ತೃತ್ವವು ಸ್ವತಃ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (13/31) ಆದರೂ ಅವನು ಮೂಢತೆಯಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹ ಮಿತಿ ಮನ್ಯತೆ’ (3/27).

ಕರ್ಮ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಲೀಲೆ ಈ ಮೂರು ಒಂದಾಗಿಯೇ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಹಾಗೂ ಅನುಕೂಲ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಫಲಕೊಡುವಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ೞಕರ್ಮ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನಪೂರ್ವಕ ಮಾಡದೆ ಇರುವ ಹಾಗೂ ಫಲಕೊಡದಿರುವುದು ೞಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತದೆ- ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು, ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ-ತೆರೆಯುವುದು, ನಾಡಿಗಳ ಚಲನೆ, ಹೃದಯದ ಬಡಿತ ಮುಂತಾದವು ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗಿವೆ. ಕ್ರಿಯೆಯು ಕರ್ತೃತ್ವಭಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾದರೋ ಇದ್ದೆ ಇದೆ, ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ದಿವ್ಯ ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವಾಗುವಂತಹುದು ‘ಲೀಲೆ’ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಜನರಿಂದ ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತವೆ, ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರಿಂದ ೞಕ್ರಿಯೆ ಆಗತ್ತದೆ* ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ‘ಲೀಲೆ’ಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಲೋಕವತ್ತು ಲೀಲಾ ಕೈವಲ್ಯಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ-2/1/33) ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿಕಾರ್ಯವು ಕೇವಲ ಲೀಲಾಮಾತ್ರ ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ’ — ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಗೀತೆಯು ಜನ್ಮ (ಉತ್ಪತ್ತಿ)ದಿಂದಲೇ ಜಾತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಜಾತಿಯ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೋ, ಅದರಿಂದಲೇ ಜಾತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಾತಿ’ ಶಬ್ದವು ‘ಜನೀ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಜನ್ಮದಿಂದ ಜಾತಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮದಿಂದ ‘ಕೃತಿ’ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ‘ಡುಕೃಞ ಕರಣೆ’ ಧಾತುವಿನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾತಿಯ ಪೂರ್ಣರಕ್ಷಣೆ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ಇದನ್ನು ಗೀತೆಯು ‘ಚೇಷ್ಟಾ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದೆ — ‘ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ’ (3/33).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಿತ್ತು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ ।

ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಮ್ ॥

ಪೂರ್ವೈಃ - ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ - ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ,
ಜ್ಞಾತ್ವಾ- ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನೂ,
ಪೂರ್ವೈಃ - ಪೂರ್ವಜರಿಂದ, ಪೂರ್ವತರಮ್ - ಸದಾಕಾಲ, ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಕರ್ಮ, ಏವ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ (ಅವರಂತೆ), ಕುರು- ಮಾಡು. ॥ 15॥

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ (ಅವರಂತೆ) ಮಾಡು. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ’ — ಅರ್ಜುನನು ಮುಮುಕ್ಷುವಾಗಿದ್ದನು ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕಂಡುಬರದೆ ಅವು ಘೋರ-ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ (3/1) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ— ‘ಅವರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಕೂಡ ಅವರಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡಬೇಕು.’

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಇದೇ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 1, 2ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮುಂತಾದವರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

‘ಮುಮುಕ್ಷಾ’ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮುಮುಕ್ಷಾನಂತರ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರದೆ ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ* ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮುಮುಕ್ಷು’ಗಳೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಮುಕ್ಷಾ ಜಾಗ್ರತವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

* ತಾವತ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವೀತ ನ ನಿರ್ವಿದ್ಯೇತ ಯಾವತಾ । ಮತ್ಕಥಾಶ್ರವಣಾದೌ ವಾ ಶ್ರದ್ಧಾ ಯಾವನ್ನ ಜಾಯತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-11/20/9)

ಎಲ್ಲಿಯವರೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ (ಭಗವಂತನ) ಕಥಾ ಶ್ರವಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು) ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ (ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದು) ಎರಡೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೇಳುವುದೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಅದು ಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿಯು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯೂ ಅಲ್ಲ.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಈ ವಿದ್ಯೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಕಾರಣ-ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ— ‘ಫಲೇಸಕ್ತೋ ನಿಬದ್ಧ್ಯತೇ’ (5/12). ಇದಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ (3/9). ಆದರೆ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ (4/23). ಕಾರಣ-ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ (ರಾಗ) ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಮ್’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ೞನೀನು ಮುಮುಕ್ಷುವಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಬೇರೆ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳು ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡಿರುವಂತೆ ನೀನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಅದು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ‘ಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದ ನಮ್ಮ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹದಿಮೂರು, ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸು ವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಕಾರಣ — ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದರೇನೇ ಕರ್ಮ ಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಕೂಡ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಕಿಮಕರ್ಮೇತಿ ಕವಯೋಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ ।

ತತ್ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಽಶುಭಾತ್ ॥

ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಕಿಮ್ - ಎಂದರೇನು (ಮತ್ತು), ಅಕರ್ಮ - ಅಕರ್ಮವು, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದು, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ,
ಅತ್ರ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಕವಯಃ - ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮೋಹಿತಾಃ - ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಆದ್ದರಿಂದ),
ತತ್ - ಆ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು (ನಾನು), ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಯತ್ - ಇದನ್ನು,
ಜ್ಞಾತ್ವಾ- ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ನೀನು), ಅಶುಭಾತ್ - ಅಶುಭ (ಸಂಸಾರ ಬಂಧನ)ದಿಂದ, ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ॥16॥