ಮೊದಲ ಪುಟ

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ

श्रीमद्भगवद्गीता साधक-संजीवनी - कन्नड़

 

ತ್ವಮೇವ ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ತ್ವಮೇವ

ತ್ವಮೇವ ಬಂಧುಶ್ಚ ಸಖಾ ತ್ವಮೇವ ।

ತ್ವಮೇವ ವಿದ್ಯಾ ದ್ರವಿಣಂ ತ್ವಮೇವ

ತ್ವಮೇವ ಸರ್ವಂ ಮಮ ದೇವ ದೇವ ॥

 

ಶ್ರದ್ಧೇಯ ಶ್ರೀರಾಮಸುಖದಾಸಜೀ ಮಹಾರಾಜ್

ಗೀತಾ ಸೇವಾ ಟ್ರಸ್ಟ್

॥ ಓಂ ಶ್ರೀ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ ಪರಿಶಿಷ್ಟದ - ನಮ್ರ ನಿವೇದನೆ

ಭಗವಂತನು ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಎಲ್ಲವೂ ಅನಂತವೇ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಗೀತೆಯ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಅಂತ್ಯ ಬಂದೀತು? ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಚಾರ್ಯರು ಗೀತೆಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿರುವರು. ಅವರ ಟೀಕೆಗಳಿಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇನೋ ಆಗಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ಅವನು ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಬರೆಯಲಾದ ಗೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿದರೂ ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಾರದು. ಯಾವುದೋ ಬಾವಿಯಿಂದ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯಜನರು ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಅದರ ನೀರು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವಂತೆ, ಅಸಂಖ್ಯ ಟೀಕೆಗಳು ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಗೀತೆಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದರ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾವಿಯ ನೀರಿಗಾದರೋ ಮೇರೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಮೇರೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಏನಾದರು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಬುದ್ದಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ -‘ಸಬ ಜಾನತ ಪ್ರಭು ಪ್ರಭುತಾ ಸೋಈ ತದಪಿ ಕಹೇಂ ಬಿನು ರಹಾ ನ ಕೋಈ॥' (ಮಾನಸ-ಬಾಲ-13/1).

ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳ ವಾಣಿಗಿಂತ ನಿಶ್ಚಿತ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳಿಗೂ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ಅಹಮಾದಿರ್ಹಿ ದೇವಾನಾಂ ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ’ (10/2). ಆದ್ದರಿಂದ, ಋಷಿ-ಮುನಿ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮಾರು ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡವರಿರಲೀ, ಅವರ ವಾಣೀ ಎಷ್ಟೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರಲೀ, ಆದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯಾವಾಣಿಯಾದ ‘ಗೀತೆ’ಗೆ ಸರಿಗಟ್ಟಲಾರದು.

ಕಾಲುದಾರಿಯನ್ನು ‘ಪದ್ಧತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಮಾರ್ಗ (ಘಂಟಾಪಥ) ಅಥವಾ ಅಗಲವಾದ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಸ್ಥಾನ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗೀತಾ, ಉಪನಿಷತ್ತು, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ, ಇವು ಮೂರು ‘ಪ್ರಸ್ಥಾನ’ವಾಗಿವೆ, ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಪದ್ಧತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರಸ್ಥಾನತ್ರಯದಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷತ್ತು ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಎರಡರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೂ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗೀತೆಯ ವಿಷಯವು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣಕ್ಕಿಂತ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ-ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಗುಣ ‘ಶಬ್ದ’ವಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ‘ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ’ ಇವೆ.

ವೇದಗಳು ಭಗವಂತನ ನಿಃಶ್ವಾಸವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಗೀತೆಯು ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ. ನಿಃಶ್ವಾಸವಾದರೋ ಸ್ವಾ‘ಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯನ್ನು ‘ಗವಂತನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು.* ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಗೀತೆಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ.

* ನ ಶಕ್ಯಂ ತನ್ಮಯಾ ಭೂಯಸ್ತಥಾ ವಕ್ತಮಶೇಷತಃ ॥ ಪರಂ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಥಿತಂ ಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ತನ್ಮಯಾ ।

(ಮಹಾಭಾರತ, ಆಶ್ವ-16/12-13)

ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಪುನಃ ಹೇಳುವುದು ಈಗ ನನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಾನು ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೆನು.

ಯೋಗಯುಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್-ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕೇಳುವವನ ಹಿತವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿದೆ? ಅವನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಳಿದವನ, ಓದಿದವನ ಹಿತವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿದೆ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಹಿತವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಗೀತೆಯು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನಗಳು ಗೀತೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಯಾವುದೇ ದರ್ಶನದ ಅಂತರ್ಗತವಿಲ್ಲ. ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತೆಂದರೇನು? ಜೀವನವೆಂದರೇನು? ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದರೇನು? ಇದೆಲ್ಲ ಕಲಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಕಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಭವ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿರದೆ ಕೇವಲ ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಆಗ್ರಹವಿದೆ. ಮತಭೇದಗಳು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಟೀಕಾಕಾರರಲ್ಲಿವೆ. ಗೀತೆಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣಗಳ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳವಾಗಲಾರದು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನನ್ನು ಸಮಗ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ದ್ವಿಭುಜ, ಚತುರ್ಭುಜ, ಸಹಸ್ರಭುಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳು ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸಮಗ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೂಪ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರದೇ ಉಪಾನೆ ಮಾಡಲಿ, ಎಲ್ಲ ಉಪಾಸನೆಗಳು ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ಅಂರ್ತಗ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನಗಳೂ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೊಳಗೇ ಇದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲದೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಏನೂ ಇಲ್ಲ-ಇದೇ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಗೀತೆ ಇದೆ.

ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿದೆ. ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ನಿವೃತ್ತಿಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಉದಯಿಸುವುದು ‘ಭೋಗ’ ವಾಗಿದೆ, ನಿವೃತ್ತಿಯು ದೃಢವಾಗುವುದು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯು ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ, ಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದ, ಪ್ರಭಾವರೂಪದಿಂದ, ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾನೇ-ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ-ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ (7ನೇ, 9ನೇ, 10ನೇ ಮತ್ತು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ) ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಬ್ರಹ್ಮ (ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ), ಕೃತ್ಸ್ನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ (ಅನಂತ ಯೋನಿಗಳ ಅನಂತ ಜೀವರು), ಅಖಿಲ ಕರ್ಮ (ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಪ್ರಳಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು), ಅಧಿಭೂತ (ತನ್ನ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪಾಂಚ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್), ಅಧಿದೈವ (ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಭಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತಾ ಸಹಿತ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆ) ಹಾಗೂ ಅಧಿಯಜ್ಞ (ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳು) ಇವರೆಲ್ಲರೂ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ (7/29, 30). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸತ್-ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಪರ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. - ‘ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ (11/37). ಪ್ರಪಂಚವು ತನ್ನ ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಗವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ’ (15/15) ‘ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಎಂದು ಭಗವಂತನೇ ಹೇಳಿರುವನು. ಯಾವ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಗೊಂದಲ, ಅಶಾಂತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ದುಃಖ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಲ್ಲಿ ವಿಷ ಹುಟ್ಟಿದಲ್ಲೆ ಅಮೃತ ಹೊರಟಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಬಿಟ್ಟನು, ಆಗ ಅಮೃತ ಹೊರಬಂತು. ಇದೇ ರೀತಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವನ್ನು ಅಳಸಿಬಿಟ್ಟಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನು. ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ- ಇದು ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಧ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ, ಕಿವಿ ಮುಚ್ಚಿ ನಾದಾನುಸಂಧಾನ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕವಿಲ್ಲ, ಮೂಗು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕವಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ, ವಿಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಾದರೂ ಬರುವ-ಹೋಗವ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನು? ಹೇಗೆ ಬಂದನು?

ಗೀತೆಯು ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ. ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದಲೇ ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಿದ್ದರೂ ಸಗುಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಕಾರಣ-ಸಗುಣದ ಅಂತರ್ಗತ ನಿರ್ಗುಣವೂ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ (ಗುಣಗಳ ನಿಷೇಧ ವಿರುವುದರಿಂದ) ಸಗುಣವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗುಣವೇ ಸಮಗ್ರವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಮ್’ (7/1). ಗೀತೆಯು ಸಮಗ್ರನ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ. ಯಾರು ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೋ, ಗೀತೆಯು ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11).

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ-ಇವು ಮೂರೂ ಯೋಗವಾಗಿವೆ. ಶರೀರ (ಅಪರಾ) ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವಿದೆ, ಶರೀರೀ (ಪರಾ) ಇದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ-ಶರೀರಿ ಎರಡರ ಒಡೆಯ (ಭಗವಂತ) ಇವನಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗವಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಶರೀರಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಶರೀರದಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು, ಅದು ಭಗವಂತನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ, ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ತನಗಾಗಿ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ‘ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ- ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ’ (2/48). ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಯೋಗ’ದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯೋಗವೇ ಆಗಿವೆ. ಕರ್ಮ ಜಡವಾಗಿದೆ, ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ (2/48). ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ (2/50) ಯೋಗವಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ’ (2/49). ಕರ್ತೃವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯ ಪುಷ್ಪಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಇದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಯೋಗವಿಭಾಗ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯೋಗವಿಭಾಗ ಉತ್ತರಾರ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಕರಣ ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಯೋಗವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನತೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಅಸಂಗತೆ, ಸಮತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸೇರಿದುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿವಾರದ, ಸಮಾಜದ ಮತ್ತು ಪ್ರಂಚದ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಕ್ತಾನಿಗಾಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೋತೃವಿಗಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ವಕ್ತಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ವಕ್ತಾ ಮಾತಾಡಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶ್ರೋತೃವು ಕೇಳಿ ವಕ್ತಾನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಋಣ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶರೀರ, ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯವರದೆಂದು ತಿಳಿದು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಯೋಗವಾಗುವಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನಿಡದೆ ಅವನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸುವುದು, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನಿಡದೆ ಅವನ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು, ಅವನಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ- ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ದುಃಖಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಂ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಜ್ಞಿತಮ್’ (6/23). ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯೋಗದ ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಧೀನತೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಅಸಂಗತತೆ, ಸಮತೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು- ‘ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಬದುಕಿರಬೇಕು, ಎಂದೂ ಸಾಯಬಾರದು, ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಎಂದೂ ಅಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿರಬಾರದು, ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಸುಖಿಯಾಗಿರಬೇಕು, ಎಂದೂ ದುಃಖಿಯಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಈ ಬಯಕೆಯು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸುವಂತಹುದು ಪ್ರಪಂಚದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸುವಂತಹುದು ಅವನಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ. ಯಾವುದರ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗ ವಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ದೊರಕಿ-ಅಗಲುವಂತಹುದೋ, ಅದನ್ನು ಬಯಸತೊಡಗುವುದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಎಂದೆಂದೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲುತ್ತದೋ, ಅದು ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ (ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ) ಲೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾವ ವಸ್ತು (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಎಂದಿಗೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದು ಸದಾಕಾಲ ದೊರಕಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ನಮಗೆ ದೊರಕಿರುವುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಯೋಗ ಸದಾಕಾಲವಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯೋಗವು ಸದಾಕಾಲವಿದೆ.

ಕೆಲವು ಆಚಾರ್ಯರು ಮೊದಲು ಕರ್ಮಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಆಚಾರ್ಯರು ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ-ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ವಿಶೇಷವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ‘-ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (5/2). ಕಾರಣ-ಜ್ಞಾನಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಆಗಬಲ್ಲದು- ‘ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ’ (3/20) ‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ (4/23) ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ - ‘ಸಂನ್ಯಾಸತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತುಮಯೋಗತಃ’ (5/6). ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಭಕ್ತಿಯೋಗ- ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

ಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನೃಣಾಂ ಶ್ರೇಯೋವಿಧಿತ್ಸಯಾ । ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಭಕ್ತಿಶ್ಚ ನೋಪಾಯೋಽನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ ॥ (11/20/6)

ಇನ್ನೊಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತು ಇದೆ- ಗೀತೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡನ್ನು ಸಮಕಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ- ‘ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ....(3/3) ಕ್ಷರ (ಜಗತ್) ಅಕ್ಷರ (ಜೀವ) - ಎರಡೂ ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ- ‘ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ (15/16), ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಲೌಕಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ’ (15/17). ಕ್ಷರದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ-ಎರಡೂ ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. (6/47). ಗೀತೆಯ ಭಕ್ತಿಯು ಭೇದವುಳ್ಳದ್ದಲ್ಲ, ಅದ್ವೈತ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವಿದೆ, ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದ್ವೈತವಿದೆ. ಕಾರಣ-ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಜಡ-ಚೇತನ, ಜಗತ್-ಜೀವ, ಶರೀರ-ಶರೀರೀ, ಅಸತ್-ಸತ್, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಎರಡೆರಡು ಇವೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ- ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19). ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಮಯಿಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ.....’ (13/10) ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೂಡ ಭಕ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಮಾಂ ಚ ಯೋವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ...’ (14/26). ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಲೂ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ - ‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್’ (18/55) ಈ ಪರಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು, ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು- ಮೂರರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ (11/54). ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ (10/10-11). ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಸಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ’ (6/47) ‘ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ’ (12/2) ‘ಸ ಯೋಗಿ ಪರಮೋ ಮತಃ’ (6/32). ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿ ಬಂದಿದೆ- ‘ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ (6/14). ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ (2/61). ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತಿ (ಪರಾಯಣತೆ) ಹೇಳಿರುವನು, ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಭಕ್ತಿವಿಷಯಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು (18/56-66). ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. (7/29, 30)

ಗೀತೆಯ 7ನೇ, 9ನೇ ಮತ್ತು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ, ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭ ಹಾಗೂ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 56 ರಿಂದ 66 ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ನಮಗೆ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚವಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಇವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೃಪೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳಿರುವನು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ-ಭಕ್ತಿಯೋಗದ; ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ-ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ-ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮಾತುಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ಯೋಗವನ್ನಾಚರಿಸಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಮೂರೂ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ-ಪರಾ ಹಾಗೂ ಅಪರಾ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿವೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗವು ಪರಾದಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅಪರಾದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಾದರು ಒಂದು ಯೋಗದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದಾಗ ಮೂರೂ ಯೋಗದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶರತ್ತು ಇದೆ- ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಮತವನ್ನು ಖಂಡನೆ ಅಥವಾ ನಿಂದನೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಬೇರೆಯವರ ಮತವನ್ನು ಸಣ್ಣದೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ತನ್ನ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಮತವನ್ನು ಸಣ್ಣದೆಂದು ತಿಳಿದು ಖಂಡಸಿ, ನಿಂದಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ) ಯಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿ (ಪರಮಪ್ರೇಮ)ದ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಇಂದಿನ ವರೆಗೆ ಯಾರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಮುಂದೆಯೂ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಇಂತಹುದೊಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಆಳವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮನನ ಮಾಡಿದಾಗ ನಿತ್ಯವೂ ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಿಲಕ್ಷಣ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಭಾವ ತುಂಬಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಬುದ್ದಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬಂದಷ್ಟು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಷ್ಟು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಳಲಾಗುವಷ್ಟನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯು ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಟೀಕೆಯು ಸೀಮಿತವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಗೀತೆಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ‘ಸಾಧಕ-ಸಂಜೀವನೀ’ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದೆವು. ಆದರೆ ಅನಂತರ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಸಂತರಕೃಪೆಯಿಂದ ಗೀತೆಯ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋದುವು. ಅವನ್ನು ‘ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ’ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ’ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇತ್ತು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನೇ ವಿಚಾರಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಿಷ್ಟಕ್ಷವಾಗಿ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ನಮಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ (ಸಮಗ್ರ) ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕಂಡು ಬಂತು. ಕೇವಲ ನಿರ್ಗುಣದ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಸಮಾಧಾನ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಸಗುಣದ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಗ್ರತೆ ಸಗುಣದಲ್ಲೇ ಇದೆ, ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಸಗುಣವನ್ನೇ ಸಮಗ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಮ್’ (7/1).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಬರೆದರೂ ಕೂಡ ಈಗಲೂ ನಮಗೆ ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾವು ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ, ಸಂತರಕೃಪೆಯಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುವೋ-ತಿಳಿಯದು. ಆದರೂ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆ ಭಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಮೊದಲು ಸಾಧಕ-ಸಂಜೀವನೀ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥ ಅನ್ವಯಪೂರ್ವಕ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಕೊರತೆ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಈಗ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅನ್ವಯ ಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅನ್ವಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಅರ್ಥಕ್ಕನುಸಾರ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ವಾಕ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕನುಸಾರ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರಹವಿರಿಸದೆ ಈ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಓದಿದರೆ, ಇದರ ಕುರಿತು ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವು ಅವರ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದೀತು ಮತ್ತು ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯದೇ ಇರುವ ವಿಚಾರವೂ ಕೂಡ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದೀತು.

ವಿನೀತ

ಸ್ವಾಮೀ ರಾಮಸುಖದಾಸ್

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಪ್ರಾಕ್ಕಥನ

ವಂಶೀಧರಂ ತೋತ್ರಧರಂ ನಮಾಮಿ ಮನೋಹರಂ ಮೋಹ ಹರಂ ಚ ಕೃಷ್ಣಮ್ ।

ಮಾಲಾಧರಂ ಧರ್ಮಧುರಂಧರಂ ಚ ಪಾರ್ಥಸ್ಯ ಸಾರಥ್ಯಕರಂ ಚ ದೇವವ್ ॥

ಕರ್ತವ್ಯದೀಕಾಂ ಚ ಸಮತ್ವಶಿಕ್ಷಾ ಂ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಭಿಕ್ಷಾಂ ಶರಣಾಗತಿಂ ಚ ।

ದದಾತಿ ಗೀತಾ ಕರುಣಾರ್ದ್ರಭೂತಾ ಕೃಷ್ಣೇನ ಗೀತಾ ಜಗತೋ ಹಿತಾಯ ॥

ಸಂಜೀವನೀ ಸಾಧಕ ಜೀವನೀಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಹರೇರ್ವೈ ಸರಲಂ ಬ್ರವೀತಿ ।

ಕರೋತಿ ದೂರಂ ಪಥಿವಿಘ್ನಬಾಧಾಂ ದದಾತಿ ಶೀಘ್ರಂ ಪರಮಾತ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಮ್ ॥*

 

* ಯಾರು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಳಲು ಹಾಗೂ ಚಮ್ಮಟಿಕೆ, ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವನೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮೋಹವನ್ನು ಹರಿಸುವನೋ ಆ ಪಾರ್ಥಸಾರಥಿ ಧರ್ಮಧುರಂಧರ, ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮೂಲಕ ಹಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರುಣಾರ್ದ್ರಭೂತಾ ಗೀತೆಯು ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ದೀಕ್ಷೆ, ಸಮತೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ, ಜ್ಞಾನದ ಭಿಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿ ತತ್ತ್ವಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿಸುವಂತಹ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರ ಜೀವನ ಈ ‘ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ’ ಸಾಧನ ಪಥದ ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪೀ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ಮಹಿಮೆ

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮಹಿಮೆ ಅಗಾಧ ಮತ್ತು ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಗವದ್ಗೀತಾ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪ್ರಸ್ಥಾನತ್ರಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಸ್ಥಾನತ್ರಯ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ; ಒಂದು ವೈದಿಕ ಪ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಅದನ್ನು ‘ಉಪನಿಷತ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೊಂದು ದಾರ್ಶನಿಕ ಪ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಅದನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಮಾರ್ತಪ್ರಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಅದನ್ನು ‘ಭಗವದ್ಗೀತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳಿವೆ, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಗಳಿವೆ, ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಇವು ಮಂತ್ರವೇ ಆಗಿವೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥತುಂಬಿದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಸೂತ್ರವೆಂದೂ ಹೇಳಬಹುದು. ‘ಉಪನಿಷದ್’ ಅಧಿಕಾರಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ತುಂಬಾ ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಚಿತ್ರಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ವೇಶ, ಸಮುದಾಯ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾರೇ ಆಗಿರಲಿ ಅವನಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿ ಸಮಗ್ರ ಸಾಮಗ್ರಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯ-ವಿಶೇಷದ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಶಂಸೆ ಇಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಏಕರಸ-ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವಂತಹುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಆಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ, ಹೇಗಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ವಥಾ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತವಾದಾಗ ಅದರ ಅನುಭವವು ತಾನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಮಹಾನ್ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಆದರೂ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ, ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಗಂಭೀರ ಗ್ರಂಥದ ಕುರಿತು ಎಷ್ಟೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಇದರ ಕೊನೆ ಮುಟ್ಟಲಾರದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಮುಳುಗಿದಷ್ಟು ಆಳವಾದ ವಿಚಾರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಓರ್ವ ಒಳ್ಳೆಯ ವಿದ್ವಾಂಸ ಪುರುಷನ ಭಾವಗಳೂ ಕೂಡ ಬೇಗನೇ ಅಂತ್ಯಕಾಣದಿದ್ದಾಗ, ಯಾವುದರ ನಾಮ, ರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅನಂತವಾಗಿದೆಯೋ, ಇಂತಹ ಭಗವಂತನಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ ಭಾವಗಳ ಅಂತ್ಯ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು?

ಈ ಪುಟ್ಟದಾದ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಮತ ಮುಂತಾದ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನಿರಲಿ, ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದುತ್ತಲೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಂತೋಷ ಜನಕ ಉಪಾಯಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದರ್ಶನದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲರೂ ಇದರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿರವುದೇ ಗೀತೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವಲ್ಲಿ, ಒಂದೊಂದು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಲು ಸಂಕೋಚ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಗ್ರಂಥದ ಗ್ರಾತ್ರ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಯಥಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥವು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು- ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾರ್ಥದ ಕಲೆಯನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಸರಿಗಟ್ಟುವ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥವು ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯು ಒಂದು ಪ್ರಾಸಾದಿಕ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರ, ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿದಾಯಕ ಭಾವಗಳು ಸ್ಫುರಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಇದನ್ನು ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ತುಂಬಾ ಶಾಂತಿಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಒಂದು ವಿಧಿ ಹೀಗಿದೆ- ಮೊದಲಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಸಹಿತ ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಬಳಿಕ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ಯತ್ರ ಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಕೃಷ್ಣ.......’ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಗೀತೆಯ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕ ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ...........’ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪುಸ್ತಕವಿಲ್ಲದೆ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ತುಂಬಾ ಶಾಂತಿಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೀತೆಯ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಥ ಸ್ಫುರಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾದರೆ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದರ ಸಮಾಧಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವಿಕ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಿಲ್ಲ. ಅನಂತಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ ಗ್ರಂಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಯಾರು ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲನು?

ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯ

ಗೀತೆಯು ಯಾವುದೇ ವಾದದಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ದ್ವೈತ, ಅದ್ವೈತ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ, ದ್ವೈತಾ-ದ್ವೈತ, ವಿಶುದ್ಧಾದ್ವೈತ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಭೇದಾ-ಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ವಾದವನ್ನು, ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು, ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ವಾದ, ಮತ, ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುವವನಿರಲಿ, ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ, ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗದಿರಲೀ ಎಂಬುದೇ ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವರ ಜನ್ಮವು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗದಿರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸದುಪಯೋಗ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅರ್ಥ-ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು; ಮತ್ತು ಸುಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಸುಖಭೋಗದ ಹಾಗೂ ‘ಅದು ಹೀಗೆ ಇರಲಿ’ ಎಂಬುದರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖ ದಾಯಕ ಮತ್ತು ಸುಖದಾಯಕ ಎರಡೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇರ ಬಲ್ಲನು ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದು.

ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಅನೇಕ ರೂಪನಾಗುವೆನು’ ಹೀಗೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪ್ರೇಮವೃದ್ಧಿಯ ಲೀಲೆಗಾಗಿ, ಪ್ರೇಮದ ಆದಾನ-ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಧಾ ಈ ಎರಡು ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಲೀಲೆಯನ್ನಾಡಲು ಒಂದು ಆಟ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಅನಂತ ಜೀವರ (ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಿದ್ದ) ಮತ್ತು ಆಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳ (ಶರೀರಾದಿ) ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು, ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಆಟವಾಡುವವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾದಾಗಲೇ ಆಟ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಜೀವರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ಆ ಆಟದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಧಾಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೇ ಆಕರ್ಷಣವಿತ್ತು, ಆಟದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಂದ ಮರವೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀರಾಧಾ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವೃದ್ಧಿಯ ಲೀಲೆ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಇರುವ ಜೀವರೆಲ್ಲರೂ ಮರವೆಯಿಂದ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಆಟದ ಪದಾರ್ಥ (ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು)ಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರು.

ಆಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕೇವಲ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಯಾರ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಜೀವರು ಆಟವಾಡುವುದನ್ನು ಮರೆತು, ದೊರಕಿದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಗೈದು ಆಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿ ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದರು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖರಾದರು. ಆ ಜೀವರು ಶರೀರಾದಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾದರೆ, ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ದುಃಖದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಲೀ, ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಯೋಗ (ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧ)ವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅವತಾರವಾಯಿತು.

ಗೀತೆಯ ಯೋಗ

ಗೀತೆಯ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಾವು ಮೂರು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಬಹುದು—

(1) ‘ಯುಜಿರ್ ಯೋಗೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಯೋಗ ಶಬ್ದ. ಅದರ ಅರ್ಥ-ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ- ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ’ (2/48) ಇತ್ಯಾದಿ. ಇದೇ ಅರ್ಥವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

(2) ‘ಯುಜ್ ಸಮಾಧೌ’ ಧಾತುವಿನಿಂದಾದ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದ. ಇದರ ಅರ್ಥ-ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥಿರತೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ-‘ಯತ್ರೋಪರಮತೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ಯೋಗಸೇವಯಾ’ (6/20) ಇತ್ಯಾದಿ.

(3) ‘ಯುಜ್ ಸಂಯಮನೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದ. ಅದರ ಅರ್ಥ- ಸಂಯಮನ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರಭಾವ-‘ಪಶ್ಯ ಮೇಯೋಗ ಮೈಶ್ವರಮ್’ (9/5) ಇತ್ಯಾದಿ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರು ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದ ಬಂದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಅರ್ಥದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ಉಳಿದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಗೌಣತೆ ಇದೆ; ‘ಯುಜಿರ್ ಯೋಗೇ’ ಈ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ (ಸಂಬಂಧ) ಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಸಮತೆ ಬಂದಾಗ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ*ವೂ ಕೂಡ ತಾನಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ‘ಯಜ್ ಸಮಾಧೌ’ ಈ ಯೋಗ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಥಿರತೆ ಬಂದಾಗ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಕೂಡ ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ‘ಯುಜ್ ಸಂಯಮನೇ’ ಈ ಯೋಗ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಬಂದಾಗ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯೂ ಕೂಡ ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ತುಂಬಾ ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ.

* ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ- ‘ಜಗದ್ ವ್ಯಾಪಾರವರ್ಜಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮ ಸೂತ್ರ-4/4/17) ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (5/19) ಅರ್ಥಾತ್ ಎಂತಹ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧಕ್ಕೆ ‘ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-‘ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧಃ’ (1/2) ಮತ್ತು ಆ ಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮವು-ದ್ರಷ್ಟಾನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು- ‘ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಸ್ವರೂಪೇವಸ್ಥಾನವ್’(1/3) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮ ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/48) ಮತ್ತು 6/23). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಗೀತೆಯು ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ (ನಿತ್ಯಯೋಗ) ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ಅದರಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ವೃತ್ತಿ ರೂಪತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಬೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಬೋಧವು ಅವಸ್ಥಾತೀತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ.

ಸಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ-ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಈ ಮೂರು ಯೋಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿವೆ. ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ- ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮೂರನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಯಿತು; ಸ್ವಯಂ ಇವುಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ವಾಯಿತು; ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ವಾಯಿತು. ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮೂರು ಶಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿವೆ- (1) ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ (ಬಲ), (2) ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ (ಜ್ಞಾನ), (3) ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ (ವಿಶ್ವಾಸ). ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ, ಅದು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ; ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ, ಅದು ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗಿದೆ; ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾಗಲು ಇದೆ, ಅದು ಭಕ್ತಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿರುವವನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವವನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚಿರುವವನು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ಈ ಮೂರರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ.+

+ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು —

ಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನೃಣಾಂ ಶ್ರೇಯೋವಿಧಿತ್ಸಯಾ । ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಭಕ್ತಿಶ್ಚ ನೋಪಾಯೋನ್ಯೋಸ್ತಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ ॥

(11/20/6)

ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ನಾನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ- ಈಗ ಮೂರು ಯೋಗ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನು. ಈ ಮೂರರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗವು ಇಲ್ಲ’ ಇದೇ ಮಾತು ಅಧ್ಯಾತ್ಮರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ದೇವೀಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ —

(1) ಮಾರ್ಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪುರಾಮೋಕ್ಷಾಪ್ತಿಸಾಧಕಾಃ । ಕರ್ಮಯೋಗೋ ಜ್ಞಾನಯೋಗೋ ಭಕ್ತಿಯೋಗಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಃ।

(ಅಧ್ಯಾತ್ಮ-ರಾ. 7/7/59)

(2) ಮಾರ್ಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮೇ ವಿಖ್ಯಾತಾ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತೌ ನಗಾಧಿಪ । ಕರ್ಮಯೋಗೋ ಜ್ಞಾನಯೋಗೋ ಭಕ್ತಿಯೋಗಶ್ಚ ಸತ್ತಮ ॥

(ದೇವಿ. 7/37/3)

ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವ ಪ್ರಣಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಗೀತೆಯು ‘ಯೋಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನೇ ‘ನಿತ್ಯಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ, ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ, ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಹಠಯೋಗ, ಲಯಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿವೆ. ಇದರ ಮುಖ್ಯಕಾರಣ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಯುದ್ಧದ ವಿಷಯವಾಗಿರದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಗೀತೆ ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶವೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸುವುದು ಖಂಡಿತವಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು (2/7, 3/2, 5/1). ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ, ಆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ವಿಷದವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದಲೇ ಸಾಧಕ-ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ವಿಶೇಷ ಆದರವಿದೆ. ಕಾರಣ-ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ಮತದವನಿರಲೀ, ಸಂಪ್ರದಾಯದವನಾಗಿರಲೀ, ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವನಾಗಿರಲಿ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧನೆಯ ಎರಡು ಶೈಲಿಗಳು

ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಿದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಿದೆ. ಚೇತನ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜಡ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇವೆರಡೂ ಇಚ್ಛೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯು ಈಡೇರುವುದು, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಇಚ್ಛೆಯು ಎಂದೂ ಈಡೇರಲಾರದು. ಕೆಲವು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವುಗಳು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇಚ್ಛೆಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರದೆ ಕರ್ಮದ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮದ ಅಧೀನವಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂವಿನ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅನಾದಿ, ಅನಂತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುವಂತೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಅದೇ ರೀತಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಯಾದೀತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯಬೇಕಾದೀತು ಎಂದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರು ತಿಳಿದಿರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಸಾಧಕರು ಜಡತೆ (ಶರೀರಾದಿ)ಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ-ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ ಚಿತ್ತವು ನಿರುದ್ಧವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಜಡವಾದ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡಲಾರದಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು (ಚಿತ್ತ) ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಉಪರಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಚಿತ್ತವು ಉಪರಾಮವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ (6/20) ಆದರೆ ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆಯ ಎರಡು ಶೈಲಿಗಳಿವೆ. ಯಾವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಜಡತೆಯ ಸಹಾಯತೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ‘ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂವಿನ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಜಡತೆಯ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ‘ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇವೆರಡೂ ಸಾಧನ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷತೆಯಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವಯಂನಿಂದ (ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ) ಲೇ ಆಗುವುದಾದರೂ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಿಂದ ನಡೆದಾಗಲೂ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತಡವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಿಂದ ನಡೆದಾಗ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯ ಈ ಎರಡು ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಭೇದಗಳಿವೆ.

(1) ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ) ಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಅವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಅವಸ್ಥಾತೀತ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

(3) ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಕ್ತಿಗಳು (ಸಿದ್ಧಿಗಳು) ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.*

* ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಿಂದ (ಚಿತ್ತ ವೃತ್ತಿನಿರೋಧ) ನೇರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋದರೆ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದರ್ಶನದ ‘ವಿಭೂತಿ ಪಾದ’ (ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ) ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವಾಗಿವೆ. ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ವಿಘ್ನರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ- ‘ತೇ ಸಮಾಧಾವುಪಸರ್ಗಾ ವ್ಯತ್ಥಾನೇ ಸಿದ್ಧಯಃ’ (3/37) ಅರ್ಥಾತ್- ಆ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಸಮಾಧಿಯ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ (ವ್ಯವಹಾರ)ದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಇವೆ; ‘ಸ್ಥಾನ್ಯುಪನಿಮಂತ್ರಣೆ ಸಂಗಸ್ಮಯಾ ಕರಣಂ ಪುನರನಿಷ್ಟಪ್ರಸಂಗಾತ್’ (3/51) ಅರ್ಥಾತ್-ಲೋಕಪಾಲ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ (ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳ ಲಾಲಸೆಯನ್ನಿತ್ತು) ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ಪಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪುನಃ ಅನಿಷ್ಟ (ಪತನ) ವಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ.

(4) ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ತತ್ಕಾಲ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯಿಂದ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾದಾಗ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ತತ್ಕಾಲ ಸಿದ್ಧಿಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಾದರೋ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಗೇ ಮಹತ್ವಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಸಿದ್ದಿಗಾಗಿ ಕರಣ- ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಗೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟರೆ ಸರಿ, ಆದರೆ ಮನ ನೆಡದಿದ್ದರೆ ಏನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ- ಇದು ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಲಿ, ತೊಡಗದಿರಲಿ ಯಾವ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು- ಇದು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಮತ್ತು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ದಿಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ವಯಂಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ (ನಿತ್ಯಯೋಗ) ವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ವಿವಾಹವಾದ ಮೇಲೆ ಸ್ತ್ರೀಯು ಪುರುಷನನ್ನು ತನ್ನ ಗಂಡನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾರಾದರು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ‘ಇದು ಗಂಗೆಯಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.+ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ (ಕ್ರಿಯೆ) ಮುಖ್ಯತೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ (ವಿವೇಕ) ಮತ್ತು ಒಪ್ಪುವ (ಭಾವ)ದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

+ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯಲು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವು ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯಲು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯಗಳಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ (ಸ್ವಯಂಗೆ) ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೆಂದೂ ಇರುವುದು.

‘ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ’ ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಆಗದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನು ಇದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ವಷ್ಟ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಶರೀರನನ್ನದಾಗಿದೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ’ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸರಿಯಾದ ಮಾನ್ಯತೆ ಗೈದು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದರಿಂದ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ- ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ-ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಅದರಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾತಾನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ- ‘ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27). ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ- ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮಿತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ (5/8) ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾನು ಹಿಂದೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಸಾಧು ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾನ್ಯತೆಗಳು ಸ್ವತಃ ಬಿಡುವವರೆಗೆ ಇವನ್ನು ಬೇರೆಯಾರೂ ಬಿಡಿಸಲಾರದಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ‘ನಾನು ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾನ್ಯತೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಬಿಡಲು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುವಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ಲೌಕಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಗಳು ಅವಾಸ್ತವಿಕ, ಅಸತ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಉಳಿಯುವಂತಹುಗಳಲ್ಲ, ಅಳಿಯುವಂತಹವುಗಳು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ, ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’, ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾನ್ಯತೆಗಳು ವಾಸ್ತವಿಕ, ಸತ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಎಂದೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ವಿಸೃತ್ಮಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಯು ದೃಢವಾದಾಗ ಅದು ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ ಬೋಧ (ಅನುಭವ)ದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯು ವರ್ಣಿಸಲಾದರೂ (4/24-30,34; 6/10-28; 8/8-16; 15/11 ಇತ್ಯಾದಿ) ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯದೇ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ (2/48, 55; 3/17; 4/38; 5/12 ಪೂರ್ವಾರ್ಧ; 6/5; 9/30, 31; 12/12; 18/62, 66, 73 ಇತ್ಯಾದಿ). ಇದರ ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯ ಕೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯೇ ಉಪಯೋಗಿಯಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಇದೇ ಶೈಲಿಗನುಸಾರ (ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡದೆ) ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹನಾಶವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಯಿತು (18/73).

ಸಾಧನೆಯ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಲ್ಲ. ಈ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ತತ್ಕಾಲ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೇ ವರ್ಷಗಳ ಅಂಧಕಾರವಿರಲಿ ಒಂದು ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಗೀರಿದಾಗ ಅದು ನಾಶವಾಗುವಂತೆ, ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಹಳೆಯ (ಅನಂತ ಜನ್ಮದ) ಸಂಬಂಧ ವಿರಲೀ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅದು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮಾಧಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತು ಆಗಿದೆ. ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯೇ ಆಗಿರಲೀ, ಅದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಾಧಿಗೂ ಆರಂಭ-ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆರಂಭ ಅಂತ್ಯವಿರುವತನಕ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಸಾಧನೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.*

* ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ತನಕ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಿರುವುದರಿಂದ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ- ಈ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ‘ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸಂತರು ಸಹಜಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಎಂದೂ ‘ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಆಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಯೋಗದ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ವಿಯೋಗ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಯೋಗದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅಭಿಲಾಷಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಲೇಖನಿ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೆ ಬರವಣಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಲೇಖಕನು ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಕರಣ (ಅಂತಃಕರಣ) ಶುದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇನೋ ಶುದ್ಧವಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಕರ್ತಾ ಶುದ್ಧನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ತಾ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತಃಕರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮೂಲ ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರಣದ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅದರ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವುದಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ- ‘ಸಂಕರ ಸಹಜ ಸರೂಪು ಸಮ್ಹಾರಾ’ (1/58/4) ಅರ್ಥಾತ್-ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ತನ್ನ ಸಹಜ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದನು, ಅದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿದನು. ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ವಸ್ತುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬಂದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖದ ಕಾಮನೆ, ಆಸೆ ಮತ್ತು ಭೋಗದ ಕಾರಣ ಅತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಲು, ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವತನಕ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ, ಯಾವುದೋ ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಆ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋದರೆ ಅದು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರಲು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಯಾವ ಪ್ರೀಯತೆ ಒಳಗೆ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ, ಆ ಪ್ರಿಯತೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ತಿಳಿದು ಬಂದರೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೌದು! ಆ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂಬ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾದರೆ, ಈ ಅಭಿಲಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೂರೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಆಗುವುದಾಗಿವೆ. ಕಾರಣ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಇವೆ; ‘ನಾನು ಶರೀರ ವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ, ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ -ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ವಿಚಾರ ಅಥವಾ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷೆ (ಅಭ್ಯಾಸ)ವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂನಿಂದಲೇ ಸ್ವಯಂವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯ ಈ ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧನೆಯ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಶೈಲಿಗೇ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಾಧಕರ ಶಿಘ್ರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು- ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಟಿಕೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ

ಸಣ್ಣದಿರುವಾಗಿನಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ರುಚಿ ಇತ್ತು, ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮನನ-ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗ ಮತ್ತು ಅವರ ವಚನಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಗೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಹಾಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಸಂತೋಷ ಕೊಡುವಂತಹ ಅನಂತ ವಿಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಭಾವಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೆಲವು ಗೀತಾಪ್ರೇಮಿ ಸಜ್ಜನರು ವಿಶೇಷ ಆಗ್ರಹಪಡಿಸಿದಾಗ, ಹಠತೊಟ್ಟಾಗ ಗೀತೆಯ ಮಾರ್ಮಿಕ ಭಾವಗಳ ಬೋಧ ತನಗಾದೀತೆಂದು ಹಾಗೂ ಇನ್ಯಾರಾದರು ಮನನ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೂ ಇದರ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗಲೀ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಹನ್ನೆರಡೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ಸಂವತ್ 2030ರಲ್ಲಿ ‘ಗೀತೆಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದಾದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ಸಂವತ್- 2035ರಲ್ಲಿ ‘ಗೀತೆಯ ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದನ್ನು ಬರೆಸಿದ ಬಳಿಕ-ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ-ಈ ಮೂರು ಯೋಗಗಳ ಮೇಲೆ ಮೂರು ಪುಸ್ತಕಗಳು ತಯಾರಾದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಶೋಧನ-ಪರಿವರ್ಧನ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸಿ ಸಂವತ್ 2039ರಲ್ಲಿ ‘ಗೀತೆಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ (ದ್ವಿತೀಯ ಸಂಸ್ಕರಣ) ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಮೂರನೇ, ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಎರಡು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪ್ರಕಾಶನವು ವಿಳಂಬವಾಗಿ ಸಂವರ್ 2040 ರಲ್ಲಾಯಿತು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ‘ಗೀತೆಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ‘ಗೀತೆಯ ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಗೀತೆಯ ಕರ್ಮಯೋಗ-ಈ ಮೂರೂ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಶೈಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು, ಅರ್ಥಾತ್-ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತೆ ಶ್ಲೋಕ, ಭಾವಾರ್ಥ, ಅನ್ವಯ, ಪದವ್ಯಾಖ್ಯೆ, ಈ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಬರೆಯಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಪುಸ್ತಕದ ಬಳಿಕ ಬರೆಯುವ ಶೈಲಿ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಅರ್ಥಾತ್- ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕ ಬಳಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಈ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಬರೆಯಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬೆರೆಯವರ ಪ್ರೇರಣೆಯೂ ಇತ್ತು. ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಠವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಬೇಗನೇ ಬರೆಯಲಾಗುವುದು, ಅದರಿಂದ ಓದುಗರಿಗೆ ಓದಲು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯತ ತಗಲದಿರಲೀ, ಹಾಗೂ ಪುಸ್ತಕವೂ ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಸಾಧಕರ ಕೈಗೆ ತಲುಪಲೀ ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಿತ್ತು. ಇದೇ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಹದಿನಾರನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಸಂವತ್ 2039 ‘ಗೀತೆಯ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು. ಇದಾದ ನಂತರ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಸಂವತ್ 2039 ರಲ್ಲಿ ‘ಗೀತೆಯಸಾರ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಯಿತು.

ಹದಿನಾರನೇ, ಹದಿನೇಳನೇ, ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯು ಅಚ್ಚಾದಾಗ, ಯಾರೋ ಹೇಳಿದರು-ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ಓದುಗರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ಮತ್ತೆ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ತಿಳಿಯುವುದಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಗೀತೆಯ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ’ ಇದರ ಎರಡನೆ ಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿ (ಸಂವತ್ 2040) ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು, ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥ ಕೊಡುವ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪದಗಳ ವ್ಯಾಖೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಯಿತು.

ಇದರ ಬಳಿಕ ಹತ್ತನೇ-ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಏಳನೇ, ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ರಾಜವಿದ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ಧ್ಯಾನಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಮೊದಲನೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ‘ಗೀತೆಯ ಆರಂಭ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಸಂವತ್ 2041ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು.*

* ಮೇಲೆ ಹೇಳಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಹಿಂದೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಗೀತೆಯ ಟೀಕೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹತ್ತು ಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು. ಇವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಗದ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಕಷ್ಟಗಳು ಇದಿರಾದರೂ ಸತ್ಸಂಗಿ ಸಹೋದರರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇತ್ತು. ಜನರೂ ಕೂಡ ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು, ಅದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಎರಡೆರಡು, ಮೂರು ಮೂರು ಸಂಸ್ಕರಣಗಳೂ ಹೊರ ಬಿದ್ದುವು.

ಈ ಟಿಕೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಕುಳಿತು ಬರೆಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿಯೂ ಬರೆಸಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾಪರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೆಲವು ವಿರೋಧಗಳು ಬರಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಎಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಕೆಲವೆಡೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವಿವೇಚನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತರವಿದೆ; ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇವು ಮೂರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿವೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಸುವಾಗ ‘ಸಾಧಕರಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಲಾಭಹೇಗಾದೀತು’ ಈ ಭಾವ ವಿರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಟಿಕೆಯ ಭಾಷೆ, ಶೈಲಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

ಈ ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಬೇರೆ ಟಿಕೆಗಳಿಂದ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಆದರೆ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಬೇರೆ ಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪೆಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇರದೆ ನನಗೆ ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಿವಾದರೂಪದಿಂದ ಉಚಿತ, ಪ್ರಕರಣ ಸಂಗತ, ಯುಕ್ತಿ ಯುಕ್ತ, ಸಂತೋಷ ಜನಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕಂಡಿತೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರ ಖಂಡನೆ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮಂಡನೆ ಮಾಡುವ ಭಾವ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ.

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥವು ತುಂಬಾ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ ಮನನ-ಚಿಂತನ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಸ್ಫುರಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಚಕಿತವಾಗಿ ತೃಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಸುವಾಗ, ಈ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬರೆಸುವ ವಿಚಾರಬಂದಾಗ, ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬರೆಸಲೀ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಬರೆಸಲೀ ಎಂಬ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ನೆರೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ- ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಜೊತೆಯವರ, ಆದರಣೀಯ ಮಿತ್ರರ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಕೆಲವನ್ನು ಬರೆಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಅವರು ಆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಂಡು, ಸಂಶೋಧಿಸಿ ಅವನ್ನು ಪುಸ್ತಕರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಂದಾದರು ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಕೆಲಸ ಬಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕೊರತೆ ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿಲ್ಲ, ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಸಂಶೋಧನೆ-ಪರಿವರ್ಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಬರೆಯಲಾದ ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ನಂತರ ಬರೆಯಲಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು, ಅದನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾಗಿ ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಇಡೀ ಗೀತೆಯ ಟೀಕೆಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಖಂಡಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಪುನರ್ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಿರುತ್ತದೆ-ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಈಗ ಇಡೀ ಗೀತೆಯ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಹೋದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ (ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ) ಗ್ರಂಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಹಿಂದೆ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಸಮಗ್ರ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಪುನಃ ನೋಡಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕ ಸಂಶೋಧನೆ, ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಬರೆಸಲಾಯಿತು. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಶೈಲಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಒಂದೇಯಾಗಿರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅನಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ತೆಗೆದು ಹಾಕಲಾಯಿತು, ಕೆಲವು ಹೊಸ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ತೆಗೆದು ಉಚಿತವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚು ಪುನರುಕ್ತಿಯಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವಂತಹ ಮಾತುಗಳ ಪುನರುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದು ಉಳಿಸಲಾಗಿವೆ. ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತಪ್ಪುಗಳಾಬಹುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಓದುಗರಿಗೆ ತಪ್ಪುಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಿಸಲು ಸುಲಭವಾಗಬಹುದು.

ಗೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಿಷಯಗಳ, ಸಂಶೋಧಿತ ನಿಬಂಧಗಳ ಒಂದು ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ‘ಗೀತಾ ದರ್ಪಣ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ಮನನ-ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ಟೀಕೆ ಬರೆಸುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಲಾಭವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ವಿಷಯಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಬೋಧ ತುಂಬಾ ಆಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಮನನ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ಆಧ್ಯಾತ್ಮ ಲಾಭ ಅವಶ್ಯವಾದೀತು. ಎಂಬ ನನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಧೋರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಮನನ-ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಕೃಷ್ಣಾನುಗ್ರಹದಾಯಿಕಾ ಸಕರುಣಾ ಗೀತಾ ಸಮಾರಾಧಿತಾ ।

ಕರ್ಮಜ್ಞಾನ ವಿರಾಗ ಭಕ್ತಿರಸಿಕಾ ಮರ್ಮಾರ್ಥಸಂದರ್ಶಿಕಾ ॥

ಸೋತ್ಕಂಠಂ ಕಿಲ ಸಾಧಕೈರನುದಿನಂ ಪೇಪೀಯ ಮಾನಾ ಸದಾ ।

ಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರದೇವತೇವ ದಿಶತೀ ಸಂಜೀವನೀ ವರ್ಧತಾಮ್ ॥ *

* ಕರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿರಸದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಈ ಕರುಣಾಮಯಿ ಗೀತೆಯ ಉಪಾಸನೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ (ಮನನ ಮಾಡಿದರೆ, ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿದರೆ) ಇದು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪಾ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕರ ಮೂಲಕ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಪದೆ-ಪದೆ ಪಾನಮಾಡುವಂತಹ ಗೀತೆಯ ಪದಗಳ ಮಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ತೋರಿಸುವಂತಹ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದೇವರಂತೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸುವಂತಹ ಈ ‘ಸಾಧಕ ಸಂಜೀವನೀ’ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಲಿ.

ವಿನೀತ —

ಶ್ರದ್ಧೇಯ ಸ್ವಾಮೀ ರಾಮ ಸುಖದಾಸ್ ಮಹಾರಾಜ್

॥ ಶ್ರೀ ಹರಿಃ ॥

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ವಿನಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ

ಓಂ ಅಸ್ಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಮಾಲಾಮಂತ್ರಸ್ಯ ಭಗವಾನ್ವೇದವ್ಯಾಸ ಋಷಿಃ । ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಃ । ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ದೇವತಾ । ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೆ ಇತಿ ಬೀಜಮ್ ॥ ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ ಇತಿ ಶಕ್ತಿಃ ॥ ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಶುಚ ಇತಿ ಕೀಲಕವ್ ॥

ಅಥ ಕರನ್ಯಾಸಃ

ನೈನಂ ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕ ಇತ್ಯಂಗುಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ । ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತ ಇತಿ ತರ್ಜನೀಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ಇತಿ ಮಧ್ಯಮಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನ ಇತ್ಯನಾಮಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಥ ಸಹಸ್ರಶ ಇತಿ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ಇತಿ ಕರತಲಕಲಕರಪೃಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಇತಿ ಕರನ್ಯಾಸಃ ॥

ಅಥ ಹೃದಯಾದಿನ್ಯಾಸಃ

ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕ ಇತಿ ಹೃದಯಾಯ ನಮಃ ॥ ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತ ಇತಿ ಶಿರಸೇ ಸ್ವಾಹಾ ॥ ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ಇತಿ ಶಿಖಾಯೈ ವಷಟ್॥ ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನ ಇತಿ ಕವಚಾಯ ಹುವ್ ॥ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶ ಇತಿ ನೇತ್ರತ್ರಯಾಯ ವೌಷಟ್ ॥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ಇತಿ ಅಸ್ತ್ರಾಯ ಫಟ್ ॥ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥೇ ಪಾಠೇ ವಿನಿಯೋಗಃ ॥

ಧ್ಯಾನಮ್

ಓಂ ಪಾರ್ಥಾಯ ಪ್ರತಿಬೋಧಿತಾಂ ಭಗವತಾ ನಾರಾಯಣೇನ ಸ್ವಯಂ

ವ್ಯಾಸೇನ ಗ್ರಥಿತಾಂ ಪುರಾಣಮುನಿನಾ ಮಧ್ಯೆಮಹಾಭಾರತಮ್ ।

ಅದ್ವೈತಾಮೃತವರ್ಷಿಣೀಂ ಭಗವತೀವ್ ಅಷ್ಟಾದಶಾಧ್ಯಾಯಿನೀಮ್

ಅಂಬ ತ್ವಾಮನುಸಂದಧಾಮಿ ಭಗವದ್ಗೀತೇ ಭವದ್ವೇಷಿಣೀಮ್ ॥

ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ವ್ಯಾಸ ವಿಶಾಲಬುದ್ಧೇ

ಫುಲ್ಲಾರವಿಂದಾಯತಪತ್ರನೇತ್ರ ।

ಯೇನ ತ್ವಯಾ ಭಾರತತೈಲಪೂರ್ಣಃ

ಪ್ರಜ್ವಾಲಿತೋ ಜ್ಞಾನಮಯಪ್ರದೀಪಃ ॥2॥

ಪ್ರಪನ್ನಪಾರಿಜಾತಾಯ ತೋತ್ರವೇತ್ರೈ ಕಪಾಣಯೇ ।

ಜ್ಞಾನಮುದ್ರಾಯ ಕೃಷ್ಣಾಯ ಗೀತಾಮೃತದುಹೇ ನಮಃ ॥3॥

ಸರ್ವೋಪನಿಷದೋ ಗಾವೋ ದೋಗ್ಧಾ ಗೋಪಾಲನಂದನಃ ।

ಪಾರ್ಥೋ ವತ್ಸಃ ಸುಧೀರ್ಭೋಕ್ತಾ ದುಗ್ಧಂ ಗೀತಾಮೃತಂ ಮಹತ್ ॥4॥

ವಸುದೇವಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ ।

ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥5॥

ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣತಟಾ ಜಯದ್ರಥಜಲಾ ಗಾಂಧಾರನೀಲೋತ್ಪಲಾ

ಶಲ್ಯಗ್ರಾಹವತೀ ಕೃಪೇಣ ವಹನೀ ಕರ್ಣೇನ ವೇಲಾಕುಲಾ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮವಿಕರ್ಣಘೋರಮಕರಾ ದುರ್ಯೋಧನಾವರ್ತಿನೀ

ಸೋತ್ತೀರ್ಣಾ ಖಲು ಪಾಂಡವೈ ರಣನದೀ ಕೈವರ್ತಕಃ ಕೇಶವಃ ॥6॥

ಪಾರಾಶರ್ಯವಚಃಸರೋಜಮಮಲಂ ಗೀತಾರ್ಥಗಂಧೋತ್ಕಟಂ

ನಾನಾಖ್ಯಾನಕಕೇಸರಂ ಹರಿಕಥಾ ಸಂಬೋಧನಾಬೋಧಿತಮ್ ।

ಲೋಕೇ ಸಜ್ಜನಷಟ್ಪದೈರಹರಹಃ ಪೇಪೀಯಮಾನಂ ಮುದಾ

ಭೂಯಾದ್ಭಾರತಪಂಕಜಂ ಕಲಿಮಲಪ್ರಧ್ವಂಸಿ ನಃ ಶ್ರೇಯಸೇ ॥7॥

ಮೂಕಂ ಕರೋತಿ ವಾಚಾಲಂ ಪಂಗುಂ ಲಂಘಯತೇ ಗಿರಿಮ್ ।

ಯತ್ಕೃಪಾ ತಮಹಂ ವಂದೇ ಪರಮಾನಂದಮಾಧವವ್ ॥8॥

ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾವರುಣೇಂದ್ರರುದ್ರಮರುತಃ ಸ್ತುನ್ವಂತಿ ದಿವ್ಯೈಃ ಸ್ತವೈ-

ರ್ವೇದೈಃ ಸಾಂಗಪದಕ್ರಮೋಪನಿಷದೈರ್ಗಾಯಂತಿ ಯಂಸಾಮಗಾಃ ।

ಧ್ಯಾನಾವಸ್ಥಿತತದ್ಗತೇನ ಮನಸಾ ಪಶ್ಯಂತಿ ಯಂ ಯೋಗಿನೋ

ಯಸ್ಯಾಂತಂ ನ ವಿದುಃ ಸುರಾಸುರಗಣಾ ದೇವಾಯ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ॥9॥

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಕೃಷ್ಣ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್

ಪರಾಕೃತನಮದ್ ಬಂಧಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನರಾಕೃತಿ । ಸೌಂದರ್ಯಸಾರಸರ್ವಸ್ವಂ ವಂದೇ ನಂದಾತ್ಮಜಂ ಮಹಃ ॥

ಪಸನ್ನಪಾರಿಜಾತಾಯ ತೋತ್ರವೇತ್ರೈಕಪಾಣಯೇ । ಜ್ಞಾನಮುದ್ರಾಯ ಕೃಷ್ಣಾಯ ಗೀತಾಮೃತದುಹೇ ನಮಃ ॥

ವಸುದೇವ ಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ । ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥

 

ವಂಶೀವಿಭೂಷಿತಕರಾನ್ನವನೀರದಾಭಾತ್

ಪೀತಾಂಬರಾದರುಣಬಿಂಬಫಲಾಧರೋಷ್ಠಾತ್ ।

ಪೂರ್ಣೇಂದುಸುಂದರಮುಖಾದರವಿಂದನೇತ್ರಾತ್

ಕೃಷ್ಣಾತ್ ಪರಂ ಕಿಮಪಿ ತತ್ತ್ವಮಹಂ ನ ಜಾನೇ ॥

 

ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣತಟಾ ಜಯದ್ರಥಜಲಾ ಗಾಂಧಾರನೀಲೋತ್ಪಲಾ

ಶಲ್ಯಗ್ರಾಹವತೀ ಕೃಪೇಣ ವಹನೀ ಕರ್ಣೇನ ವೇಲಾಕುಲಾ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮವಿಕರ್ಣಘೋರಮಕರಾ ದುರ್ಯೋಧನಾವರ್ತಿನೀ

ಸೋತ್ತೀರ್ಣಾ ಖಲು ಪಾಂಡವೈ ರಣನದೀ ಕೈವರ್ತಕಃ ಕೇಶವಃ ॥

 

ಅಥ ಗೀತಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್

ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಂ ಪುಣ್ಯಂ ಯಃ ಪಠೇತ್ಪ್ರಯತಃ ಪುಮಾನ್ ।

ವಿಷ್ಣೋಃ ಪದಮವಾಪ್ನೋತಿ ಭಯಶೋಕಾದಿವರ್ಜಿತಃ ॥1॥

ಗೀತಾಧ್ಯಯನಶೀಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಸ್ಯ ಚ ।

ನೈವ ಸಂತಿ ಹಿ ಪಾಪಾನಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಕೃತಾನಿ ಚ ॥2॥

ಮಲನಿರ್ಮೋಚನಂ ಪುಂಸಾಂ ಜಲಸ್ನಾನಂ ದಿನೇ ದಿನೇ ।

ಸಕೃದ್ಗೀತಾಮ್ಭಸಿ ಸ್ನಾನಂ ಸಂಸಾರಮಲನಾಶನಮ್ ॥3॥

ಗೀತಾ ಸುಗೀತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಕಿಮನ್ಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಸ್ತರೈಃ ।

ಯಾ ಸ್ವಯಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಮುಖಪದ್ಮಾದ್ವಿನಿಃಸೃತಾ ॥4॥

ಭಾರತಾಮೃತಸರ್ವಸ್ವಂ ವಿಷ್ಣೋರ್ವಕ್ತ್ರಾದ್ವಿನಿಃಸೃತಮ್ ।

ಗೀತಾಗಂಗೋದಕಂ ಪೀತ್ವಾ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥5॥

ಸರ್ವೋಪನಿಷದೋ ಗಾವೋ ದೋಗ್ಧಾ ಗೋಪಾಲನಂದನಃ ।

ಪಾರ್ಥೋ ವತ್ಸಃ ಸುಧೀರ್ಭೋಕ್ತಾ ದುಗ್ಧಂ ಗೀತಾಮೃತಂ ಮಹತ್ ॥6॥

ಏಕಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ದೇವಕೀಪುತ್ರಗೀತಮೇಕೋ ದೇವೋ ದೇವಕೀಪುತ್ರ ಏವ ।

ಏಕೋ ಮಂತ್ರಸ್ತಸ್ಯ ನಾಮಾನೀ ಯಾನಿ ಕರ್ಮಾಪ್ಯೇಕಂ ತಸ್ಯ ದೇವಸ್ಯ ಸೇವಾ ॥7॥

॥ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ॥

ಓಂ ಪೂರ್ಣಮದಃ ಪೂರ್ಣಮಿದಂ ಪೂರ್ಣಾತ್ಪೂರ್ಣಮುದಚ್ಯತೇ ।

ಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಪೂರ್ಣಮಾದಾಯ ಪೂರ್ಣಮೇವಾವಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ವಂದನೆ

ಗಜಾನನಂ ಭೂತಗಣಾದಿಸೇವಿತಂ ಕಪಿತ್ಥಜಂಬೂಫಲಚಾರುಭಕ್ಷಣಮ್ ।

ಉಮಾಸುತಂ ಶೋಕವಿನಾಶಕಾರಕಂ ನಮಾಮಿ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ ಪಾದಪಂಕಜಮ್ ॥ 1 ॥

ಯಾರು ಆನೆಯ ಮುಖವುಳ್ಳವನೋ, ಭೂತಗಣಾದಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನೋ, ಕಪಿತ್ಥ ಮತ್ತು ಜಂಬೂಫಲಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ತಿನ್ನುವವನೋ, ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೋ ಮತ್ತು ಭಗವತಿ ಉಮೆಯ ಪುತ್ರನೋ ಆ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ ಗಣೇಶನ ಚರಣಕಮಲಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

ಧ್ಯಾನಾಭ್ಯಾಸವಶೀಕೃತೇನ ಮನಸಾ ತನ್ನಿರ್ಗುಣಂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಂ

ಜ್ಯೋತಿಃ ಕಿಂಚನ ಯೋಗಿನೋ ಯದಿ ಪರಂ ಪಶ್ಯಂತಿ ಪಶ್ಯಂತು ತೇ ।

ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ತದೇವ ಲೋಚನಚಮತ್ಕಾರಾಯ ಭೂಯಾಚ್ಚಿರಂ

ಕಾಲಿಂದೀಪುಲಿನೋದರೇ ಕಿಮಪಿ ಯನ್ನೀಲಂ ಮಹೋ ಧಾವತಿ ॥ 2 ॥

ಯೋಗೀ ಜನರು ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ವಶೀಭೂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವುದೋ ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿ, ಆದರೆ ನಮಗಾದರೋ ಯಮುನಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ನೀಲ (ಕೃಷ್ಣ)ನೇ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿರಕಾಲದವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿರಲಿ.

ಯಾವನ್ನಿರಂಜನಮಜಂ ಪುರುಷಂ ಜರಂತಂ

ಸಂಚಿತಯಾಮಿ ನಿಖಿಲೇ ಜಗತಿ ಸ್ಫುರಂತಮ್ ।

ತಾವದ್ ಬಲಾತ್ ಸ್ಫುರತಿ ಹಂತ ಹೃದಂತರೇ ಮೇ

ಗೋಪಸ್ಯ ಕೋಪಿ ಶಿಶುರಂಜನಪುಂಜಮಂಜುಃ ॥ 3 ॥

ಆಹಾ! ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಫುರಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿರಂಜನ, ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ಪುರುಷನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಂಜನ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಯಾರೋ ಗೋಪಶಿಶುವು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸ್ಫುರಿತನಾಗುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.

ನ ವಿದ್ಯಾ ಯೇಷಾಂ ಶ್ರೀರ್ನ ಶರಣಮಪೀಷನ್ನ ಚ ಗುಣಾಃ

ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾ ಲೋಕೈರಪಿ ವೃಜಿನಯುಕ್ತಾಃ ಶ್ರುತಿಜಡಾಃ ।

ಶರಣ್ಯಂ ಯಂ ತೇಪಿ ಪ್ರಸೃತಗುಣಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸುಜನಾ

ವಿಮುಕ್ತಾಸ್ತಂ ವಂದೇ ಯದುಪತಿಮಹಂ ಕೃಷ್ಣಮಮಲಮ್ ॥ 4 ॥

ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಧನವಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದೇ ಆಸರೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗುಣಗಳಿಲ್ಲವೋ, ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲವೋ; ಯಾರನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ಪಾಪಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ್ದಾರೋ, ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಶರಣಾಗತಪಾಲಕ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಸಂತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಗುಣವುಳ್ಳ ಅಮಲಾತ್ಮಾ ಯದುನಾಥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಕರುಣಾರ್ಣವಸ್ಯ ಕರುಣಾಲೇಶೇನ ಬಾಲೋ ಧ್ರುವಃ

ಸ್ವೇಷ್ಟಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಮಾರ್ಯಧಾಮ ಸಮಗಾದ್ರಂಕೋಪ್ಯವಿಂದಚ್ಛ್ರಿಯಮ್ ।

ಯಾತಾ ಮುಕ್ತಿಮಜಾಮಿಲಾದಿಪತಿತಾಃ ಶೈಲೋಪಿ ಪೂಜ್ಯೋಭವತ್

ತಂ ಶ್ರೀಮಾಧವಮಾಶ್ರಿತೇಷ್ಟದಮಹಂ ನಿತ್ಯಂ ಶರಣ್ಯಂ ಭಜೇ ॥ 5 ॥

ಯಾವ ಕರುಣಾಸಿಂಧು ಭಗವಂತನ ಕರುಣಾಲೇಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಬಾಲಕ ಧ್ರುವನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನೋ, ದರಿದ್ರ ಸುದಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡನೋ, ಅಜಾಮಿಳಾದಿ ಪಾಪಿಗಳು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೋ ಮತ್ತು ಗೋವರ್ಧನ ಪರ್ವತವೂ ಪೂಜ್ಯವಾಯಿತೋ, ಅಂತಹ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಶರಣ್ಯ ಭಗವಾನ್ ಮಾಧವವನ್ನು ನಾನು ನಿತ್ಯ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ.

ವಸುದೇವ ಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ ।

ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥ 6 ॥

ಯಾರು ವಸುದೇವನ ಪುತ್ರನೋ, ದಿವ್ಯರೂಪಧಾರಿಯೋ, ಕಂಸ, ಚಾಣೂರರ ನಾಶಮಾಡಿದವನೋ, ದೇವಕಿಗಾಗಿ ಪರಮ ಆನಂದಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಆ ಜಗದ್ಗುರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ನಾನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ.

ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್ ।

ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ವ್ಯಾಸಂ ತತೋ ಜಯಮುದೀರಯೇತ್ ॥ 7 ॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸರಸ್ವತೀ ಮತ್ತು ವೇದವ್ಯಾಸರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗ

ಅವತರಣಿಕೆ

ಪಾಂಡವರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ಷರತ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯವೇನು ಮೊನಚಾದ ಸೂಜಿಯ ಮೊನೆಯಷ್ಟು ನೆಲವನ್ನೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧವಲ್ಲದೆ ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಪಾಂಡವರು ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಂಡವರ ಮತ್ತು ಕೌರವರ ಯುದ್ಧವಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಅದರಂತೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆ ಆಗತೊಡಗಿತು.

ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸ ದೇವರಿಗೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಆ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣ ಅವರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ‘ಯುದ್ಧವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮಹಾನ್ ಸಂಹಾರವಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯಾರೂ ತಪ್ಪಿಸಲಾರರು. ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲೆ ಕುಳಿತಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೆಂದ - ‘ನಾನು ಜನ್ಮವಿಡೀ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದೆ, ಈಗ ನನ್ನ ಕುಲದ ಸಂಹಾರವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧವು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ? ಈ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’. ಆಗ ವೇದವ್ಯಾಸರು ‘ನಾನು ಸಂಜಯನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲಾ ಘಟನೆಗಳನ್ನೂ, ಸೈನಿಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲ, ಕೇಳಬಲ್ಲ, ನೋಡಬಲ್ಲವನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳ ಬಲ್ಲನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸಂಜಯನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದರು.

ನಿಶ್ಚಿತ ಸಮಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಸಂಜಯನು ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು. ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಥದಿಂದ ಕೆಡಹಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸಂಜಯನು ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಸಮಾಚಾರ ತಿಳಿಸಿದನು. ಈ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಃಖವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಪ್ರಲಾಪಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಅವನು ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲಾ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವರೆಗೆ ಸಂಜಯನು ಯುದ್ಧ ಸಂಬಂಧವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅರುಹಿದನು.*ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಸಂಜಯನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ —

* ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಹದಿನೆಂಟು ಪರ್ವಗಳಿವೆ. ಆ ಪರ್ವಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಅನೇಕ ಅವಾಂತರ ಪರ್ವಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ (ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದ ಅಂತರ್ಗತ) ಈ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಪರ್ವ’ವಿದೆ. ಇದು ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ**

** ವೈಶಂಪಾಯನ ಮತ್ತು ಜನಮೇಜಯರ ಸಂವಾದದ ಅಂತರ್ಗತ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ- ಸಂಜಯರ ಸಂವಾದವಿದೆ ಮತ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ-ಸಂಜಯರ ಸಂವಾದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನರ ಸಂವಾದವಿದೆ.

ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ ಸಮವೇತಾ ಯುಯುತ್ಸವಃ ।

ಮಾಯಕಾಃ ಪಾಂಡವಾಶ್ಚೈವ ಕಿಮಕುರ್ವತ ಸಂಜಯ ॥

ಸಂಜಯ - ಹೇ ಸಂಜಯಾ+, ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ - ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ - ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಸಮವೇತಾಃ - ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ, ಯುಯುತ್ಸವಃ - ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಮಾಮಕಾಃ - ನನ್ನವರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಾಂಡವಾಃ - ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ಕಿಮ್ - ಏನು, ಅಕುರ್ವತ - ಮಾಡಿದರು? ॥ 1 ॥

+ ಸಂಜಯನ ಜನ್ಮವು ಗವಲ್ಗಣ ಹೆಸರಿನ ಸೂತನಿಂದಾಗಿತ್ತು. ಇವನು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಸಂಜಯೋ ಮುನಿಕಲ್ಪಸ್ತು ಜಜ್ಞೆ ಸೂತೋ ಗವಲ್ಗಣಾತ್’ (ಮಹಾಭಾರತ, ಆದಿ-63/97). ಇವನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದನು.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ಎಲೈ ಸಂಜಯ! ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಯುದ್ಧದ
ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನವರು ಹಾಗೂ ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ॥ 1 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ — ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದ್ದರು. ರಾಜಾ ಕುರುವೂ ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಯಜ್ಞಾದಿ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ರಾಜಾ ಕುರುವಿನ ತಪಸ್ಯಾಭೂಮಿ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಧರ್ಮಭೂಮಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಮತ್ತು ‘ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಇದು ನಮ್ಮ ಕುರುವಂಶೀಯರ ಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಕಾಳಗದ ಭೂಮಿಯಾಗಿರದೆ ತೀರ್ಥಭೂಮಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಲಾಭವಾಗಲಿ ಎಂಬ ವಿಚಾರಗೈದು ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆದೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಭೂಮಿ, ಧನ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಈ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾದಾಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭೂಮಿಗಾಗಿಯೇ, ರಾಜರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಗಾಗಿಯೇ ಯುದ್ಧಮಾಡು ವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ. ಕರುವಂಶದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕುರುವಂಶೀ ಯರಾದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜಾಕುರುವಿನ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ಕೌರವರಿಂದ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಭೂಮಿ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣ) ಇಬ್ಬರೂ ಭೂಮಿಗಾಗಿಯೇ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವರು.

ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯಾದ ಕಾರಣ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ‘ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದಪ್ರಯೋಗ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದ್ದರೂ, ನಮ್ಮ ಸನಾತನ ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದಿದ್ದರೂ ಅದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಮಾಡುವುದೇ ಇದರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದವರ ಉದ್ಧಾರ ವಾಗಲಿ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ ಎಂದು ಯುದ್ಧದಂತಹ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಧರ್ಮಭೂಮಿ-ತೀರ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದಬಂದಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ’ ಪದದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ — ಪ್ರಾರಂಭದ ‘ಧರ್ಮ’ ಪದದಿಂದ ‘ಧರ್’ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮಮ’ ಪದದಿಂದ ‘ಮ’ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗೀತೆಯು ಧರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಪಾಲನೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಗನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿದ್ದರೂ ಅದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಎಲ್ಲರ ಹಿತದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲ್ಲ; ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ಪಡೆಯಬೇಕು. (16/24).

‘ಸಮವೇತಾಯುಯುತ್ಸವಃ’ — ರಾಜರ ಮೂಲಕ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಸಂಧಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಇಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು-ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಮೊನಚಾದ ಸೂಜಿ ಮೊನೆಯಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು* ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಕೊಡಲಾರೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಉಪಾಯಗಾಣದೆ ಪಾಂಡವರೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರು ಈರ್ವರೂ ಸೇನಾಸಹಿತ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

* ಯಾವದ್ಧಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಯಾ ಸೂಚ್ಯಾ ವಿದ್ಯೇದಗ್ರೇಣ ಕೇಶವ । ತಾವದಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಭೂಮೇರ್ನ ಪಾಂಡವಾನ್ ಪ್ರತಿ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಉದ್ಯೋಗ- 127/25)

ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಬೇಕಾದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದಾಗಲೀ ಅಧರ್ಮದಿಂದಾಗಲೀ, ನ್ಯಾಯದಿಂದಾಗಲೀ, ಅನ್ಯಾಯದಿಂದಾಗಲೀ, ವಿಹಿತ ರೀತಿಯಿಂದಾಗಲೀ, ನಿಷಿದ್ಧರೀತಿಯಿಂದಾಗಲೀ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಭಾವ ಅವನದಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷವೇ ಯುಯುತ್ಸು ಅರ್ಥಾತ್ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು.

ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೇ ಆದ್ಯತೆ ಇತ್ತು. ನಾವು ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೂ ನಮ್ಮ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಬರಲು ಬಿಡೆವು, ಧರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧನಡೆಯಲಾರೆವು ಎಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಮಹಾರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನಾಲ್ಕೂ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯೊಡನೆ ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದನೋ ಆ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಕಾರಣವೇ ಮಹಾರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು* ಅರ್ಥಾತ್ ಕೇವಲ ಮಾತೆಯ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನರೂಪಿ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ತಾತ್ವರ್ಯ — ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಾದರೋ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯುಯುತ್ಸುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರು ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯುಯುತ್ಸುಗಳಾಗಿದ್ದರು.

* ಮಾತೆ ಕುಂತಿಯು ತುಂಬಾ ಸಹಿಷ್ಣುವಾಗಿದ್ದಳು. ಕಷ್ಟದಿಂದುಳಿದು ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ರಾಜ್ಯ, ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಾತು ಅವಳಲ್ಲಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಭಗವಂತಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತನ್ನೇ ವರದಾನವಾಗಿ ಬೇಡಿದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತೆ. ಅವಳಲ್ಲಿ ಸುಖ ಲೋಲುಪತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಗಾಗಿ ದುಃಖವಿತ್ತು. ಮೊದಲೆಯದು — ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೌರವ — ಪಾಂಡವರು ಪರಸ್ಪರ ಕಾದಾಡಲಿ, ಬೇಕಾದ ಹಾಗೇ ಮಾಡಲೀ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸೊಸೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ದುಷ್ಟರು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಗ್ನಳಾಗಿಸಲು ಬಯಸಿದರು, ಅಪಮಾನ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರು-ಇಂತಹ ಹೇಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯತ್ವವಲ್ಲ. ಈ ಮಾತು ತಾಯಿ ಕುಂತಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕೆಡುಕನೆನಿಸಿತ್ತು.

‘ಮಾಮಕಾಃ ಪಾಂಡವಾಶ್ಚೈವ’ — ಪಾಂಡವರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು (ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಅಣ್ಣನಾದ್ದರಿಂದ) ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಅನುಚಿತ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರು ಉಚಿತ-ಅನುಚಿತದ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಕೌರವ** ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಈರ್ವರು ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಪುನಃ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕೊಡುವ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿತ್ತು. ತನ್ನ ಪುತ್ರರ ಬಗ್ಗೆ ಮೋಹವಿತ್ತು. ಅವನು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಆದರೆ ಪಾಂಡವರನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ+ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಳಗಿರುವ ಭಾವವೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಈ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಭಾವದ ಕಾರಣವೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಕುಲ ಸಂಹಾರದ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಬಡಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಊರುಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್ ಇವರು ನನ್ನವರು, ಇವರು ಬೇರೆಯವರು ಇಂತಹ ಭಾವವನ್ನು ಇರಿಸಬಾರದೆಂಬ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಭಾವದಿಂದ ಪರಸ್ಪರರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾಗದೆ ಕಲಹವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

** ‘ಕೌರವ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರಾದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರಾದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬಂದು ಹೋದರೂ, ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳಿಗೆ ಪಾಂಡವ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕೌರವ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

+ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ನನ್ನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳು ನನ್ನ ಪುತ್ರರಲ್ಲ, ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಇಬ್ಬಗೆಯ ಭಾವವಿತ್ತು. ಈ ಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಭೀಮನಿಗೆ ವಿಷವುಣಿಸಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಸೆದು ಬಿಡುವುದು, ಲಾಕ್ಷಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸುಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದು, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೊಂದಿಗೆ ಕಪಟದಿಂದ ಜೂಜಾಡುವುದು, ಪಾಂಡವರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಎಂದೂ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಅವನೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಾಂಡವರ ನಾಶವಾದರೆ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ರಾಜ್ಯವು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವಿತ್ತು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಏವ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಂಡವರಾದರೋ ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವರು ಏನು ಮಾಡಿದರು?

[‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’* ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮಾಮಕಾಃ ಪದದ ಉತ್ತರವು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ (ಎರಡನೇ) ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತನಕ ಕೊಡುವನು. ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪಾಂಡವರ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ದುರ್ಯೋಧನನು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವರ ರಣಕೌಶಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡಿದನು. ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲು ಭೀಷ್ಮಾಚಾರ್ಯರು ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌರವಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಶಂಖವೇ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಮತ್ತೆ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದದ ಉತ್ತರಕೊಡುವನು. ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಪಾಂಡವ ಪಕ್ಷದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ಅನಂತರ ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವಾದಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ಅದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಸೈನ್ಯದ ಹೃದಯ ಬಿರಿಯಿತು. ಬಳಿಕ ಸಂಜಯನು ಪಾಂಡವರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ-ಹೇಳುತ್ತಾ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವನು.]

* ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಇದನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ಣನೆಮಾಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ಸಂಜಯನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಯೋಧನಃ’ (1/2) ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಃ’ (1/14) ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು ಉಪಯೋಗವಾಗಿವೆ.

‘ಕಿಮಕುರ್ವತ’ — ‘ಕಿಮ್’ ಶಬ್ದದ ವಿಕಲ್ಪ, ನಿಂದಾ (ಆಕ್ಷೇಪ) ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಯುದ್ಧನಡೆಯಿತೇ ಇಲ್ಲವೇ? ಈ ರೀತಿಯ ವಿಕಲ್ಪವಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆದು ಹೋಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಥದಿಂದ ಕೆಡಹಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ ಸಂಜಯನು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಇದೇನು ಮಾಡಿದರು? ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ಅವರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಾರದಾಗಿತ್ತು’ ಇಂತಹ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧವಾದರೋ ನಡೆದೇ ಇದೆ. ಆಕ್ಷೇಪಪೂರ್ವಕ ಕೇಳುವ ಭಾವವು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಮ್’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಸಂಜಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನನ್ನ ಪುತ್ರರು (ಮಾಮಕಾಃ) ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು (ಪಾಂಡವಾಃ) ಈ ಮತಭೇದದಿಂದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು, ಅದರಿಂದ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು, ಕೋಲಾಹಲವಾಯಿತು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರು ಕೌರವರು ಸತ್ತುಹೋದರು. ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೂ ಸಾಯಲಿಲ್ಲ.

ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಬೆಣ್ಣೆ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಇದರ ಭೇದದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಭಗವದ್ಗೀತಾರೂಪೀ ಬೆಣ್ಣೆಯು ಹೊರಟಿತು.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಗೊಂದಲದಿಂದ ಯುದ್ಧವುಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಗೊಂದಲದಿಂದ ಗೀತೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಸಂಧಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನುಕೊಂಡು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಃಶಾಸನ, ಕರ್ಣ, ಶಕುನಿ ಮೊದಲಾದವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದರು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕುಂತಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಈ ದುಷ್ಟರನ್ನು ಬೇಗನೇ ಮುಗಿಸಿಬಿಡಬೇಕೆಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕಾರಣ — ಇವರು ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಇವರ ಪಾಪಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು, ಇದರಿಂದ ಇವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ನಷ್ಟವಾದೀತು. ಈ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮಾತೆ ಕುಂತಿಯು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಳು.

ಸಂಬಂಧ — ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪಾಂಡವಾನೀಕಂ ವ್ಯೂಢಂ ದುರ್ಯೋಧನಸ್ತದಾ ।

ಆಚಾರ್ಯಮುಪಸಂಗಮ್ಯ ರಾಜಾ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥

ತದಾ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವ್ಯೂಢಮ್ - ವಜ್ರವ್ಯೂಹದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ, ಪಾಂಡವಾನೀಕಮ್ - ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ತು - ಮತ್ತು, ಆಚಾರ್ಯಮ್- ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ, ಉಪಸಂಗಮ್ಯ - ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ರಾಜಾ - ರಾಜಾ, ದುರ್ಯೋಧನಃ - ದುರ್ಯೋಧನನು (ಈ), ವಚನಮ್ - ವಚನವನ್ನು, ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 2 ॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಜ್ರವ್ಯೂಹದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜಾ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತದಾ’ — ಸ್ಯೆನ್ಯಗಳು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸಮಯದ ಮಾತನ್ನು ಸಂಜಯನು ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ ‘ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು?’ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಲೋಸುಗವೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು.

‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ* ಪಾಂಡವಾನೀಕಂ ವ್ಯೂಡಮ್’ — ವಜ್ರವ್ಯೂಹದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವು ತುಂಬಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಒಮ್ಮತದಿಂದ ನಿಂತಿತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತಭೇದವಿರಲಿಲ್ಲ.+ ಅವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿದ್ದನು. ಯಾರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿರುತ್ತಾರೋ ಅದರ ಪ್ರಭಾವವು ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಗಾಢವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ತೇಜ (ಪ್ರಭಾವ)ವು ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಭಾವವು ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀತಿಯುಕ್ತ ಗಂಭೀರ ವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

* ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೋಡಿ) ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು (1-2) ಕೌರವ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತುವುದು. (1-20) ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವಜನರನ್ನು (ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು) ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೋಹಾವಿಷ್ಟನಾಗುವಿಕೆ. (1-28) ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಎರಡು ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ ಆದರೋ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿವೆ. ಮತ್ತು ಒಂದು ೞದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

+ ಕೌರವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮತಭೇದವಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ, ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಶ್ಶಾಸನಾದಿಗಳು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ವಿಕರ್ಣ ಮೊದಲಾದವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮತಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೋ ಅಲ್ಲಿ ತೇಜ (ಪ್ರಭಾವ)ವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

‘ರಾಜಾ ದುರ್ಯೋಧನಃ’ — ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ರಾಜಾ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆತ್ಮೀಯತೆ (ಮೋಹ) ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿತ್ತು. ಪರಂಪರೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಯುವರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಾದರೋ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ದುರ್ಯೋಧನನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸಂಜಯನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗಾಗಿ ‘ರಾಜಾ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದನು.

‘ಆಚಾರ್ಯಮುಪಸಂಗಮ್ಯ’ — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತವೆ.

(1) ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಥಾತ್ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿಸಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು.

(2) ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಗುರುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆದರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೂ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

(3) ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿತ್ತು.

ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಅವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಗುರುದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೇ ಏಕೆ ಹೋದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ದ್ರೋಣರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರು ಉಭಯ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರು ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ ಈರ್ವರ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಈರ್ವರಲ್ಲಿ ದ್ರೊರ್ಣಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಗುರುಗಳೆಂಬ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು, ಆದರೆ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸ್ನೇಹವಿರಲಿಲ್ಲ; ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ ಇತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲವೋ, ಅವರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದರವಿತ್ತು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಭೀಷ್ಮರಾದರೋ ನಮ್ಮ ತಾತಂದಿರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಹೋಗದಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು. ಹೋಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸಿಟ್ಟಾದರೂ ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲಾದರೂ ಅವರನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ. ಕಾರಣ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಕೌಟುಂಬಿ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಭೀಷ್ಮರಿಗೂ ಅವನ ಕುರಿತು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭೀಷ್ಮರು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿರುವರು. (1/12).*

* ವಿ.ಸೂ. — ಮುಂದೆ ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನೇರಗೀಟಿನಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಗೀತೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ವಚನಮಬ್ರವೀತ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಬ್ರವೀತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸಾಕಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅಬ್ರವೀತ್’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ‘ವಚನಮ್’ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮಾತಾಡಿದರೆ ವಚನವನ್ನೇ ಹೇಳುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಚನಮ್’ ಶಬ್ದದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೂಡ ‘ವಚನಮ್’ ಶಬ್ದ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದ್ರೋರ್ಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗಿ, ಅವರು ನಮ್ಮದೇ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ವಿಜಯವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧವಾಗಲೀ ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ನೀತಿಯುಕ್ತ ಗಂಭೀರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆಡತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಯಾವ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಪಶ್ಯೈತಾಂ ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾಣಾಮಾಚಾರ್ಯ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಮ್ ।

ವ್ಯೂಢಾಂ ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ ತವ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಧೀಮತಾ ॥

ಆಚಾರ್ಯ- ಹೇ ಆಚಾರ್ಯರೇ!, ತವ - ತಮ್ಮ, ಧೀಮತಾ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಶಿಷ್ಯೇಣ - ಶಿಷ್ಯನಾದ, ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ- ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ, ವ್ಯೂಢಾಮ್ - ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಪಾಂಡು ಪುತ್ರಾಣಾಂ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ, ಏತಾಮ್ - ಈ, ಮಹತೀಮ್ - ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಚಮೂಮ್ - ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡಿರಿ ॥ 3 ॥

ಹೇ ಆಚಾರ್ಯರೇ ! ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಶಿಷ್ಯ ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಈ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರಿ ॥ 3 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಚಾರ್ಯ’ — ದ್ರೋಣರಿಗಾಗಿ ‘ಆಚಾರ್ಯ’ರೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಲು ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವವು — ನೀವು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ — ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಆಚಾರ್ಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯಾ ಕಲಿಸುವವರಾದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಎಲ್ಲರ ಗುರುವಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಪಕ್ಷ ಅಥವಾ ಆಗ್ರವಿರಬಾರದು ಎಂದಿತ್ತು.

‘ತವ ಶಿಷ್ಟೇಣ ಧೀಮತಾ’ — ಈ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವವು ಇಂತಿತ್ತು — ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿಗೂ ಕೂಡ ನೀವು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿರುವಿರಿ; ಮತ್ತು ಆ ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತಿರುವಷ್ಟು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ’ ಈ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ದ್ರುಪದನು ಯಾಜ ಮತ್ತು ಉಪಯಾಜ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಹುಟ್ಟಿದನು. ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರ ಆ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ನಿಮ್ಮ ಇದಿರು (ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ) ಸೇನಾಪತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು.

ದುರ್ಯೋಧನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ದ್ರುಪದಪುತ್ರ’ ಈ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರೊಡನೆ ದ್ರುಪದನು ಯಾವ ವೈರವನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದನೋ ಆ ವೈರಭಾವವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಈಗ ವೈರವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂದರ್ಭವಿರುವುದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾಣಾಮ್ ಏತಾಂ ವ್ಯೂಢಾಂ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಂ ಪಶ್ಯ’ — ದ್ರುಪದಪುತ್ರನ ಮೂಲಕ ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಂಡವರ ಭಾರೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ನೀವು ಸ್ನೇಹವಿರಿಸಿದ್ದಿರೋ, ಅದೇ ಪಾಂಡವರು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲತಕ್ಕಂತಹ ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿಸಿ ವ್ಯೂಹ ರಚಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಪಾಂಡವರು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಿರಿಸುವುದಾದರೆ ಕನಿಷ್ಟಪಕ್ಷ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನನ್ನಾದರೂ ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾ ಪತಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಇಷ್ಟು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಅವನನ್ನೇ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಕೌರವರಿಗಿಂತ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೌರವರ ಸೇನೆ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ* ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯು ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಇದ್ದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತವೆ.

* ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ 21,870 ರಥಗಳು, 21870 ಆನೆಗಳು, 65610 ಕುದುರೆಗಳು, 109350 ಕಾಲಾಳುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

(ಮಹಾಭಾರತ, ಆದಿ-2/23-26)

(1) ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸೇನೆಯೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಕಾಣುವಂತೆ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. (2) ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಯೋಧರು ಒಮ್ಮತದವರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಏಕತೆಯ ಕಾರಣ ಪಾಂಡವರ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸೇನೆಯು ಬಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಸೇನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ನೀವು ಈ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಡಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀವು ವಿಶೇಷ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ. ಪಾಂಡವರ ಸೇನಾಪತಿ ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುವುದು ನಿಮಗೆ ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಮಾತು.

‘ಏತಾಂ ಪಶ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವುಗಳು ಈ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಬಹುದು, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ಬೇಗನೇ ನಿರ್ಣಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ದ್ರೋರ್ಣಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿ, ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವರಿಗೆ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಮಹಾರಥಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅತ್ರ ಶೂರಾ ಮಹೇಷ್ವಾಸಾ ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾ ಯುಧಿ ।

ಯುಯುಧಾನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ದ್ರುಪದಶ್ಚ ಮಹಾರಥಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಧೃಷ್ಟಕೇತುಶ್ಚೇಕಿತಾನಃ ಕಾಶಿರಾಜಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।

ಪುರುಜಿತ್ ಕುಂತಿಭೋಜಶ್ಚ ಶೈಬ್ಯಶ್ಚ ನರಪುಂಗವಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಯುಧಾಮನ್ಯುಶ್ಚ ವಿಕ್ರಾಂತ ಉತ್ತಮೌಜಾಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।

ಸೌಭದ್ರೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವ ಏವ ಮಹಾರಥಾಃ ॥

ಅತ್ರ - ಇಲ್ಲಿ (ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ), ಶೂರಾಃ - ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶೂರರಿದ್ದಾರೆ, ಮಹೇಷ್ವಾಸಾಃ - (ಅವರಲ್ಲಿ) ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಿಲ್ಗಾರರಿದ್ದಾರೆ, - ಹಾಗೂ, (ಯಾರು) ಯುಧಿ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾಃ - ಭೀಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೋ (ಅವರಲ್ಲಿ), ಯುಯುಧಾನಃ - ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ), ವಿರಾಟಃ - ವಿರಾಟರಾಜ,
- ಮತ್ತು, ಮಹಾರಥಃ - ಮಹಾರಥೀ, ದ್ರುಪದಃ - ದ್ರುಪದನೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಧೃಷ್ಟಕೇತುಃ - ಧೃಷ್ಟಕೇತುವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಚೇಕಿತಾನಃ - ಚೇಕಿತಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೀರ್ಯವಾನ್ - ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಕಾಶಿರಾಜಃ - ಕಾಶಿರಾಜನೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಪುರುಜಿತ್ - ಪುರುಜಿತ್ತು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕುಂತಿಭೋಜಃ - ಕುಂತಿಭೋಜ (ಇವರಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು), ಚ - ಹಾಗೂ, ನರಪುಂಗವಃ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಶೈಬ್ಯಃ - ಶೈಬ್ಯನೂ (ಇದ್ದಾನೆ), ವಿಕ್ರಾಂತಃ - ಪರಾಕ್ರಮೀ, ಯುಧಾಮನ್ಯುಃ - ಯುಧಾಮನ್ಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ವೀರ್ಯವಾನ್ - ಪರಾಕ್ರಮೀ, ಉತ್ತಮೌಜಾಃ - ಉತ್ತಮೌಜನು (ಇದ್ದಾನೆ), ಸೌಭದ್ರಃ - ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ದ್ರೌಪದೇಯಾಃ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರೂ (ಇದ್ದಾರೆ), ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಇವರೆಲ್ಲರು, ಮಹಾರಥಾಃ - ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.॥4-5-6॥

ಇಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾ-ಮಹಾ ಶೂರರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಉತ್ತಮ ಬಿಲ್ಗಾರರಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಭೀಮಸೇನ, ಅರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ), ರಾಜಾವಿರಾಟ, ಮಹಾರಥೀ ದ್ರುಪದನೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಧೃಷ್ಟಕೇತು ಮತ್ತು ಚೇಕಿತಾನ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ ಕಾಶಿರಾಜನೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಪುರುಜಿತ್ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಭೋಜ (ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು), ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೈಬ್ಯನೂ, ಪರಾಕ್ರಮೀ ಯುಧಾಮನ್ಯು, ಮತ್ತು ವೀರನಾದ ಉತ್ತಮೌಜಾ, ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರು ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4-5-6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅತ್ರ ಶೂರಾ ಮಾಹೇಷ್ವಾಸಾ ಭೀಮಾರ್ಜುನ ಸಮಾಯುಧಿ’ — ಯಾವುದರಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಎಸೆಯಲ್ಪಡು ತ್ತವೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಇಷ್ವಾಸ ಅರ್ಥಾತ್ ಧನುಸ್ಸು. ಇಂತಹ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಇಷ್ವಾಸ (ಧನಸ್ಸು) ಯಾರ ಬಳಿ ಇವೆಯೋ ಅವರೆಲ್ಲ ಮಹೆಷ್ವಾಸರು, ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಬಾಣ ಹೂಡಲು ಹಾಗೂ ನಾರಾಚವನ್ನು ಎಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಬಲ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಜೋರಾಗಿ ಎಳೆದುಬಿಟ್ಟಾಗ ಬಾಣವು ವಿಶೇಷ ಹೊಡೆತ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ದೊಡ್ಡ- ದೊಡ್ಡ ಧನಸ್ಸುಗಳು ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತುಂಬಾ ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಶೂರವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಯೋಧರಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರು ಭೀಮಸೇನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ಸಮಾನರೂ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಯುಯುಧಾನಃ’ — ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ)ನು ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತ್ತಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸಾತ್ಯಕಿಯು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದನು, ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ಮಹಾರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಯುಯುಧಾನನ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಈ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನೋಡಿರಿ! ಇವನು ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದನ್ನು ಕಲಿತನು ಮತ್ತು ನೀವು ಅವನಿಗೆ ‘ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಧನುರ್ಧರರಿಲ್ಲದಂತೆ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತೇನೆ’* ಎಂಬ ವರದಾನವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿರಿ, ಈ ರೀತಿ ನೀವಾದರೋ ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಇಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿ ಇಟ್ಟಿರುವಿರಿ, ಆದರೆ ಅವನು ಕೃತಘ್ನನಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡಲು ನಿಂತಿರುವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಅರ್ಜುನನ ಶಿಷ್ಯ ಯುಯುಧಾನನೂ ಅವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವನು.

* ಪ್ರಯತಿಷ್ಯೇ ತಥಾಕರ್ತುಂ ಯಥಾ ನಾನೋ ಧನುರ್ಧರಃ ತ್ವತ್ಸಮೋ ಭವಿತಾ ಲೋಕೆ ಸತ್ಯಮೇತದ್ ಬ್ರವೀಮಿತೇ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಆದಿ — 131/27)

[ಯುಯುಧಾನನು ಮಹಾಭಾರತದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯದೆ ಯಾದವರ ತಮ್ಮ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ವಿರಾಟಶ್ಚ’ — ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ವೀರ ಸುಶರ್ಮನು ಅಪಮಾನಿತನಾದನೋ, ನಿಮಗೆ ಸಮ್ಮೋಹನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಬೇಕಾಯಿತೋ ಮತ್ತು ನಮಗೂ ಯಾರ ಹಸುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕಾಯಿತೋ, ಆ ರಾಜಾ ವಿರಾಟನು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು.

ರಾಜಾವಿರಾಟನಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ವೈರಭಾವ, ದ್ವೇಷಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯುಯುಧಾನನ ಬಳಿಕ ನಾನು ದ್ರುಪದನ ಹೆಸರೆತ್ತಿದ್ದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಪುಸಲಾಯಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ವೈರಭಾವ ಉಂಟುಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರುಪದನ ಹೆಸರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ವಿರಾಟನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಆಚಾರ್ಯರು ನನ್ನ ಚತುರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು ವರು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನು.

[ರಾಜಾ ವಿರಾಟನು ಉತ್ತರ, ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಶಂಖ ಹೆಸರಿನ ಮೂರು ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ದ್ರುಪದಶ್ಚ ಮಹಾರಥಾಃ’ — ನೀವಾದರೋ ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿದಿರಿ, ಆದರೆ ಅವನು — ನಾನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನೀನು ಭಿಕ್ಷುಕನಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ-ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರತೆ ಹೇಗೆ? ಎಂದು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಅಪಮಾನಮಾಡಿದನು. ಹಾಗೂ ವೈರಭಾವದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪುತ್ರನನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಆ ಮಹಾರಥೀ ದ್ರುಪದನೇ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಲು ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು.

[ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು,]

‘ಧೃಷ್ಟಕೇತುಃ’ — ಧೃಷ್ಟಕೇತುವಿನ ತಂದೆ ಶಿಶುಪಾಲನನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರದಿಂದ ಕೊಂದಿದ್ದನು. ಆ ಕೃಷ್ಣನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಇವನು ಕಾದಾಡಲು ನಿಂತಿರುವ ಇವನು ಎಷ್ಟು ಮೂರ್ಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ!

[ಧೃಷ್ಟಕೇತುವು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ಚೇಕಿತಾನಃ’ — ಎಲ್ಲ ಯಾದವ ಸೇನೆಯಾದರೋ ನಮ್ಮ ಕಡೆಯಿಂದ ಕಾದಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಯಾದವ ಚೇಕಿತಾನನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು.

[ಚೇಕಿತಾನನು ದುರ್ಯೋಧನನು ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ಕಾಶಿರಾಜಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್’ — ಈ ಕಾಶಿರಾಜನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರ ಮಹಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

[ಕಾಶಿರಾಜನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ಪುರುಜಿತ್ಕುಂತಿಭೋಜಶ್ಚ’ — ಪುರುಜಿತ್ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಭೋಜ ‘ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕುಂತಿಯ ಸಹೋದರರಾದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಮಾವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೂ ಇವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರುವ ಕಾರಣ ಇವರು ನಮ್ಮ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿರುವರು.’

[ಪುರುಜಿತ್ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಭೋಜ ಇವರೀರ್ವರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು.]

‘ಶೈಬ್ಯಶ್ಚನರಪುಂಗವಃ’ — ಈ ಶೈಬ್ಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವ. ಇವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಿವಾರದ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಇವನೂ ನಮ್ಮ ನೆಂಟನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿರುವನು.

‘ಯುಧಾಮನ್ಯುಶ್ಚ ವಿಕ್ರಾಂತ ಉತ್ತವೌಜಾಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್’ — ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ದೊಡ್ಡ ಬಲಶಾಲೀ ಮತ್ತು ವೀರಯೋದ್ಧಾ ಯುಧಾಮನ್ಯು ಹಾಗೂ ಉತ್ತವೌಜಾ ಇವರು ನನ್ನ ವೈರಿಯಾದ ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಚಕ್ರಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನೀವು ಇವರ ಕಡೆಗೂ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

[ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವಾಗ ಇವರೀರ್ವರನ್ನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು.]

‘ಸೌಭದ್ರಃ’ — ಇವನು ಕೃಷ್ಣನ ತಂಗಿ ಸುಭದ್ರೆಯ ಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ತುಂಬಾ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಗರ್ಭದಲ್ಲೇ ಚಕ್ರವ್ಯೆಹ ಭೇದನದ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಕ್ರವ್ಯೆಹ ರಚನೆಯ ಸಮಯ ನೀವು ಇವನ ಕುರಿತು ಗಮನವಿಡಿರಿ.

[ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುಃಶಾಸನ ಪುತ್ರನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗದಾಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಮನ್ಯು ಮಡಿದನು.]

‘ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ’ — ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ, ಅರ್ಜುನ, ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವ ಈ ಐವರ ಮೂಲಕ ದ್ರೌಪದಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, ಸುತಸೋಮ, ಶ್ರುತಕರ್ಮಾ, ಶತಾನೀಕ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಸೇನ ಹುಟ್ಟಿದವರು. ಈ ಐವರನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ, ದ್ರೌಪದಿಯು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿ ನನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ನೋವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿರು ವಳು. ಅವಳ ಈ ಐದೂ ಪುತ್ರರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ನೀವು ಅದರ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಿರಿ.

[ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವಾಗ ಐವರನ್ನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು.]

‘ಸರ್ವಏವಮಹಾರಥಾಃ’ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣ ರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಧನುರ್ಧಾರೀ ಯೋಧರನ್ನು ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನೋ ಅಂತಹ ವೀರ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಮಹಾರಥಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ* ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಮಹಾರಥಿಗಳು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವರು.

* ಏಕೋ ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ಯೋಧಯೇದ್ ಯಸ್ತು ಧನ್ವಿನಾವ್ ಶಸ್ತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೀಣಶ್ಚ ಮಹಾರಥ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥

ಸಂಬಂಧ — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ಉಂಟುಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನೀಯಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿ- ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಇದ್ದರೆ ನೀನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಏಕೆ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಬರುತ್ತಲೇ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ತಾನ್ನಿಬೋಧ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ।

ನಾಯಕಾ ಮಮ ಸೈನ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ ತಾನ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ ॥

ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ - ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ!, ಅಸ್ಮಾಕಮ್, ತು - ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ, ಯೇ - ಯಾರು, ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ - ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ತಾನ್ - ಅವರ ಕುರಿತು (ನೀವೂ), ನಿಬೋಧ - ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಿರಿ, ತೇ - ನಿಮಗೆ, ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ - ಜ್ಞಾಪಿಸಲು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಸೈನ್ಯಸ್ಯ - ಸೇನೆಯ (ಯಾವ), ನಾಯಕಾಃ - ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು (ನಾನು), ಬ್ರವೀಮಿ - ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.॥7॥

ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ! ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರ ಕುರಿತು ನೀವು ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೊಡಿರಿ. ನಿಮಗೆ ಜ್ಞಾಪಿಸಲು ನನ್ನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಾಯಕರನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ತಾನ್ನಿಬೋಧ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ’ — ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಹೇಗೆ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಥಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶೇಷತೆ ಇರುವ ಮಹಾರಥಿಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವರ ಸೈನ್ಯದ ಮಹಾರಥಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚೇ ವಿಶೇಷತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡವರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ನೀವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ.

ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯ’ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಬೋಧ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಾದರೋ ಮುಂದೆ ನಿಂತೇ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ನೋಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೋಡಿರಿ) ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯು ಮುಂದುಗಡೆ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಕಡೆಗೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬೆನ್ನು ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೋಡುವ ಮಾತು ಹೇಳದೆ ಅದರ ಕುರಿತು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಲು ‘ನಿಬೋಧ’ (ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಿರಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾಯಕಾ ಮಮ ಸೈನ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ ತಾನ್ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ’ — ನನ್ನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೇನಾಪತಿ ಗಳಿದ್ದಾರೋ, ಸೇನಾನಾಯಕರಿದ್ದಾರೋ, ಮಹಾರಥಿಗಳಿ ದ್ದಾರೋ, ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಜ್ಞಾಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ನಿಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅವರತ್ತ ಸೆಳೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

‘ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ’ — ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸೇನಾನಾಯಕರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಹೇಳಲಿ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಕೇವಲ ಅವರ ಸಂಕೇತಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನೀವಾದರೋ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಬಲ್ಲವರೇ ಆಗಿದ್ದೀರಿ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವವು — ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷವು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಬಲವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜನೀತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಶತ್ರುಪಕ್ಷವು ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದು ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷವು ಬಲಿಷ್ಠ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಶತ್ರುಪಕ್ಷವನ್ನು ದುರ್ಬಲ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು ಮತ್ತು ನಾವು ಉಪೇಕ್ಷೆ, ಉದಾಸೀನತೆ ಮೊದಲಾದ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸ್ಪದ ಕೊಡ ಬಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಾಗಿ ನಾನು ಅವರ ಸೇನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಭಾವ ಬಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಭಯವೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕಾರಣ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪಶು, ಪಕ್ಷೀ, ವೃಕ್ಷ ಲತಾದಿಗಳ ಮೇಲೂ ಸಹ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಷ್ಟೇ ಉಚ್ಚಮಟ್ಟದ ಭೌತಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳಿದ್ದರೂ ಅವೆಲ್ಲವು ಅನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಭಾವ ತುಂಬಾ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಆದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಭೌತಿಕ ಬಲದ ವಿಶ್ವಾಸ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಶೇಷತೆ ಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅವರ ಮೇಲೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸ ಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಭವಾನ್ಭೀಷ್ಮಶ್ಚ ಕರ್ಣಶ್ಚ ಕೃಪಶ್ಚ ಸಮಿತಿಂಜಯಃ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ವಿಕರ್ಣಶ್ಚ ಸೌಮದತ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ ॥

ಭವಾನ್ - ನೀವು (ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು), ಚ - ಮತ್ತು, ಭೀಷ್ಮಃ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕರ್ಣಃ- ಕರ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಮಿತಿಂಜಯಃ - ಸಂಗ್ರಾಮವಿಜಯೀ, ಕೃಪಃ - ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ, ವಿಕರ್ಣಃ - ವಿಕರ್ಣ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸೌಮಿದತ್ತಿಃ - ಸೋಮದತ್ತನ ಪುತ್ರ ಭೂರಿಶ್ರವಾ — ॥8॥

ದ್ರೊಣಾಚಾರ್ಯರಾದ ನೀವು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರೂ, ಕರ್ಣನು, ಸಂಗ್ರಾಮವಿಜಯೀ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ, ವಿಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಸೋಮದತ್ತನ ಮಗ ಭೂರಿಶ್ರವಾ — ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭವಾನ್ ಭೀಷ್ಮಶ್ಚ’ — ನೀವು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಈರ್ವರೂ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷ ಪುರುಷರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಓರ್ವರು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ, ದೇವತೆ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಮನುಷ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಯಾರು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲರಾರರು. ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮಾತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ. ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರಾದರೋ ಆಬಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾ ಮರಣಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ಯಾರೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರರು.

[ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರಾಯಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು.]

‘ಕರ್ಣಶ್ಚ’ — ಕರ್ಣನಾದರೋ ತುಂಬಾ ಶೂರವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ನನಗಿದೆ. ಅವನ ಇದಿರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಇಂತಹ ಕರ್ಣನೂ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

[ಕರ್ಣನು ಮಹಾಭಾರತ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

‘ಕೃಪಶ್ಚ ಸಮಿತಿಂಜಯಃ’ — ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ಅವರಾದರೋ ಚಿರಂಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ,* ನಮ್ಮ ಪರಮ ಹಿತೈಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪಾಂಡವ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು.

* ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ, ಬಲಿ, ವೇದವ್ಯಾಸ, ಹನುಮಾನ್, ವಿಭೀಷಣ, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ, ಪರಶುರಾಮ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಈ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಚಿರಂಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಬರೆದಿದೆ —

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ಬಲಿರ್ವ್ಯಾಸೋ ಹನೂಮಾಂಶ್ಚ ವಿಭೀಷಣಃ । ಕೃಪಃ ಪರಶುರಾಮಶ್ಚ ಸಪ್ತೈತೇ ಚಿರಜೀವಿನಃ ॥

(ಪದ್ಮಪುರಾಣ 46/7)

ಸಪ್ತೈತಾನ್ ಸಂಸ್ಮರೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಮಥಾಷ್ಟಮಮ್ । ಜೀವೇದ್ವರ್ಷಶತಂ ಸೋಽಪಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿವಿವರ್ಜಿತಃ ॥

ಇಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರ ನಂತರ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರ ಹೆಸರು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ವಿಶ್ವಾಸ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರ ಮೇಲೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಣನ ಹೆಸರಾದರೋಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇಹೊರಬಿತ್ತು.ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರು ಎಲ್ಲಾದರು ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರ ಅಪಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿದಾರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ‘ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ’ — ಇವರೂ ಚಿರಂಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ ವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿರುವರು. ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಇವರು ತುಂಬಾ ಚತುರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ವಿಕರ್ಣಶ್ಚ ಸೌಮದತ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ’ — ಕೇವಲ ಪಾಂಡವರೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನೀವು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ವಿಕರ್ಣನು ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಶೂರವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರಾದ ಶಾಂತನುವಿನ ತಮ್ಮ ಬಾಹ್ಲಿಕರ ಮೊಮ್ಮಗ ಹಾಗೂ ಸೋಮದತ್ತರ ಪುತ್ರ ಭೂರಿಶ್ರವರೂ ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದಕ್ಷಿಣೆಯಳ್ಳ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವರು. ಇವರು ದೊಡ್ಡ ಶೂರವೀರರು ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

[ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಕರ್ಣನು ಭೀಮನಿಂದ ಮತ್ತು ಭೂರಿ ಶ್ರವಾ ಸಾತ್ಯಕಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.]

ಇಲ್ಲಿ ಈ ಶೂರವೀರರ ಹೆಸರು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ — ಆಚಾರ್ಯರೇ! ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀವು, ಭೀಷ್ಮರು, ಕರ್ಣ, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಂತಹ ಮಹಾನ್ ಪರಾಕ್ರಮೀ ಶೂರವೀರರಿದ್ದಿರೋ ಅಂತಹವರು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ಇವರೀರ್ವರು ಚಿರಂಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಒಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಭಯದ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಅನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಶೂರಾ ಮದರ್ಥೇ ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ ।

ನಾನಾಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಯುದ್ಧ ವಿಶಾರದಾಃ ॥

ಅನ್ಯೇ - ಇವರಲ್ಲದೆ, ಮದರ್ಥೇ - ನನಗಾಗಿ, ತ್ಯಕ್ತ ಜೀವಿತಾಃ - ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹಂಗನ್ನೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಂತಹ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕ, ಶೂರಾಃ - ವೀರರಿದ್ದಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ - ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲರೂ, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ - ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಚತುರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥9॥

ಇವರಲ್ಲದೆ ನನಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹಂಗನ್ನೂ ಕೂಡ ತೊರೆದಂತಹ ಅನೇಕ ಶೂರವೀರರಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರವೀಣ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಶೂರಾ ಮದರ್ಥೇ ತ್ಯಕ್ತ ಜೀವಿತಾಃ’ — ನಾನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಎಷ್ಟು ವೀರರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನೋ, ಅವರಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ, ಬಾಹ್ಲೀಕ, ಶಲ್ಯ, ಭಗದತ್ತ, ಜಯದ್ರಥ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಶೂರವೀರ ಮಹಾರಥಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ, ಅವರು ನನ್ನ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ, ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಕಾದಲು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಹಂಗನ್ನು ತೊರೆದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವರು. ಅವರು ನನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ತುಹೋದರೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಲಾರರು. ಅವರಿಗೆ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಿ?

‘ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ’ — ಇವರೆಲ್ಲ ಜನರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಹರಿಸುವ ಖಡ್ಗ, ಗದಾ, ತ್ರಿಶೂಲ ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಕೈಯಂದ ಎಸೆದು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವಂತಹ ಬಾಣ, ತೋಮರ, ಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಕಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ಧ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ, ಯಾವ ಪಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು; ಸೇನೆಯನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಮೊದಲಾದ ಯುದ್ಧದ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇವರು ತುಂಬಾ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ, ಆಗ ತನ್ನ ಧೂರ್ತತೆಯ ಫಲಿಸದಿದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ವಿಚಾರ ಬಂದವು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ*

* ವ್ಯಾಸಪ್ರದತ್ತ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಜಯನು ಸೈನಿಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಷಯಗಳೂ ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು.

ಪ್ರಕಾಶಂ ವಾಪ್ರಕಾಶಂ ವಾ ದಿವಿ ವಾ ಯದಿ ವಾ ನಿಶಿ । ಮನಸಾ ಚಿಂತಿತಮಪಿ ಸರ್ವಂ ವೇತ್ಸ್ಯತಿ ಸಂಜಯಃ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಭೀಷ್ಮ — 2/11).

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ।

ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಿದಮೇತೇಷಾಂ ಬಲಂ ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ॥

ಅಸ್ಮಾಕಮ್ - ನಮ್ಮ, ತತ್ - ಆ, ಬಲಮ್ - ಸೇನೆಯು (ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು), ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್- ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ; (ಏಕೆಂದರೆ), ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ - ಅದರ ಸಂರಕ್ಷಕ (ಉಭಯ ಪಕ್ಷಪಾತಿ) ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಾರೆ, ತು - ಆದರೆ, ಏತೇಷಾಮ್ - ಈ ಪಾಂಡವರ, ಇದಮ್ - ಈ, ಬಲಮ್ - ಸೇನೆಯು (ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು), ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್ - ಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ; (ಏಕೆಂದರೆ), ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ - ಇದರ ಸಂರಕ್ಷಕ (ನಿಜ ಸೇನಾಪಕ್ಷ ಪಾತಿ) ಭೀಮಸೇನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥

ನಮ್ಮ ಆ ಸೇನೆಯು ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಸಂರಕ್ಷರು ಉಭಯಪಕ್ಷಪಾತಿ ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಈ ಸೇನೆಯು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಸಂರಕ್ಷಕನು ನಿಜಸೇನಾ ಪಕ್ಷಪಾತಿ ಭೀಮಸೇನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿ ರಕ್ಷಿತಮ್’ — ಅಧರ್ಮ-ಅನ್ಯಾಯದ ಕಾರಣ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವು ದೊಡ್ಡದಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಾಂಡವರಿಗಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯಲು ಅಸಮರ್ಥವೇ ಆಗಿದೆ! ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತಭೇದಗಳಿವೆ. ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ಏಕತೆ, ಸಂಘಟನೆ, ನಿರ್ಭಯತೇ, ನಿಃಸಂಕೋಚತೆ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಕರು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಉಭಯ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಲವು ಇದೆ. ಅವರು ಕೃಷ್ಣನ ದೊಡ್ಡ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಕುರಿತು ತುಂಬಾ ಆದರವಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೂ ಅವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸ್ನೇಹವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಒಳಗಿಂದೊಳಗೆ ಪಾಂಡವರ ಒಳಿತನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಭೀಷ್ಮರೇ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯವು ಅವರನ್ನು ಇದಿರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಮರ್ಥ ವಾಗಬಲ್ಲದು? ಆಗಲಾರದು.

‘ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಿದಮೇತೇಷಾಂ ಬಲ ಭೀಮಾಭಿ ರಕ್ಷಿತಮ್’ — ಆದರೆ ಈ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಇವರ ಸೈನ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಮತಭೇದಗಳಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಮ್ಮತರಾಗಿ ಸಂಘಟಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನು ಭೀಮ ಸೇನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೊಬ್ಬನೇ ನನ್ನ ಸಹಿತ ನೂರು ಮಂದಿ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವನು. ಅರ್ಥಾತ್ ಇವನು ನಮ್ಮನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವನ ಶರೀರವು ವಜ್ರದಂತೆ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಇವನಿಗೆ ನಾನು ವಿಷಉಣಿಸಿದ್ದೆ, ಆದರೂ ಇವನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಈ ಭೀಮಸೇನನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸೇನೆಯು ನಿಜವಾಗಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.

ದುರ್ಯೋಧನನು ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಭೀಷ್ಮರ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದನು, ಅವರು ಸೇನಾಪತಿಯ ಪಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಭೀಮ ಸೇನನ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದನು, ಅವನು ಸೇನಾಪತಿಯಲ್ಲ? ಹೀಗೇಕೆ, ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ದುರ್ಯೋಧನನು ಈಗ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಮಾತು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಷಯ ದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸೇನೆಯ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ? ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಭೀಮಸೇನನ ಶಕ್ತಿಯ, ಬಲಿಷ್ಠತೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚು ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಭೀಮಸೇನನ ಹೆಸರನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅರ್ಜುನನು ಕೌರವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗದೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವನು. (1/20) ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ವ್ಯೆಹರಚನಾಯಕ್ತ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋೀಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವು ತುಂಬಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.* ಒಳಗಿನಿಂದ ಭಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಧೂರ್ತತನದಿಂದ ದ್ರೋಣಾ ಚಾರ್ಯರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅವರನ್ನು ಪಾಂಡವರ ವಿರುದ್ಧ ಎತ್ತಿಕಟ್ಟಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವಿದೆ, ಅನ್ಯಾಯವಿದೆ, ಪಾಪವಿದೆ. ಅನ್ಯಾಯೀ, ಪಾಪೀವ್ಯಕ್ತಿಯು ಎಂದೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಇರಲಾರನೆಂಬುದು ನಿಯಮವಿದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿದೆ, ನ್ಯಾಯವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಧೂರ್ತತನವಿಲ್ಲ, ಭಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ, ವೀರತ್ವವಿದೆ. ಆಗಲೇ ಅವನು ವೀರತೆಯಿಂದ ಸೇನಾ ನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಗೈಯ್ಯಲು ‘ಅಚ್ಯುತನೇ! ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು’ (1/21) ಎಂದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರೊಳಗೆ ನಾಶಯುಕ್ತ ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆಶ್ರಯವಿದೆಯೋ, ಆದರವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರೊಳಗೆ ಅಧರ್ಮವಿದೆಯೋ, ಅನ್ಯಾಯವಿದೆಯೋ, ದುರ್ಭಾವವಿದೆಯೋ ಅವನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಬಲವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಬರಿದಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಎಂದೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಇದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವಿದೆಯೋ ಅವನು ಎಂದೂ ಭಯಭೀತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬಲವು ನಿಜವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಅಧರ್ಮ, ಅನ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಎಂದೂ ಅಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ವನ್ನು ಪಡೆಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಂದೂ ಹಿತವಾಗದೆ ಅಹಿತವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ಕೌರವರ ಸೈನ್ಯದ ಶಂಖ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವ-ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯ ಬಿರಿದುಹೋಯಿತು. (1/13, 19) ಇದರಿಂದ ಅಧರ್ಮ- ಅನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಕಾರಣ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಹೃದಯಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಯವು ತಂಬಿ ಹೋಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿರಾಯುಧ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು+ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನ ನಾರಾಯಣೀ ವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಮೇಲಿತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ವೈಭವದ ಮೇಲಿತ್ತು. ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವನ ಹೃದಯ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಬಲವು ನಿಜವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವೈಭವದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರ ಹೃದಯ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಬಲವು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

+ ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಕೃಷ್ಣೇನ ಕುಂತೀಪುತ್ರೋಧನಂಜಯಃ । ಅಯುಧ್ಯ ಮಾನಂ ಸಂಗ್ರಾಮೆ ವರಯಾಮಾಸ ಕೇಶವಮ್ ॥

(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ 7/21).

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಧನಂಜಯನು ಸಂಗ್ರಾಮಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ (ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ನಿರಾಯುಧನಾದ ಆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ (ತನ್ನ ಸಹಾಯಕನಾಗಿ) ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ಮಹಾರಥಿಕ ರಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಅಯನೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಯಥಾಭಾಗಮವಸ್ಥಿತಾಃ ।

ಭೀಷ್ಮಮೇವಾಭಿರಕ್ಷಂತು ಭವತಃ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ॥

ಚ - ದುರ್ಯೋಧನನು ಬಾಹ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಮಹಾರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು, ಭವಂತಃ - ನೀವು, ಸರ್ವೇಷು, ಏವ - ಎಲ್ಲ ಜನರು, ಅಯನೇಷು - ವ್ಯೂಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಯಥಾಭಾಗಮ್ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಜಾಗದಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ- ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದು, ಹಿ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ, ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಎಲ್ಲರೂ, ಭೀಷ್ಮಮ್ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು, ಅಭಿರಕ್ಷಂತು - ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥11॥

ದುರ್ಯೋಧನನು ಬಾಹ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಮಹಾರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ವ್ಯೆಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಯನೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ..... ಭವಂತಃ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ’ — ಯಾವ-ಯಾವ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ನೀವೆಲ್ಲ ಯೋಧರು ಆಯಾಯಾ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ.

ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಒಳಂಗಿಂದೊಳಗೆ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ — ಭೀಷ್ಮರು ಯುದ್ಧಮಾಡುವಾಗ ಯಾವುದೇ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರದಿಂದ ಶಿಖಂಡಿಯು ಅವರ ಮುಂದೆ ಬಾರದಿರಲಿ, ಇದರ ಕುರಿತು ನೀವೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡಿರಿ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಶಿಖಂಡಿಯು ಅವರ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದರೆ ಭೀಷ್ಮರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಶಿಖಂಡಿಯು ಮೊದಲಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು ಸ್ತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಬಳಿಕ ಪುರುಷರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭೀಷ್ಮರು ಅವನನ್ನು ಸ್ತ್ರಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಶಿಖಂಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವರು. ಈ ಶಿಖಂಡಿಯು ಶಂಕರನ ವರದಾನದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿರುವನು. ಆದುದರಿಂದ ಶಿಖಂಡಿಯಿಂದ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವರು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವರು, ಅದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಯೇ ನಮ್ಮ ವಿಜಯವಾದೀತು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಎಲ್ಲ ಮಹಾರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಏನೂ ಮಾತನಾಡದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾನಸಿಕ ಉತ್ಸಾಹ ಭಂಗವಾಗಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಕುರಿತು ಭೀಷ್ಮರು ಗೈದ ಸ್ನೇಹ-ಸೌಹಾರ್ದದ ಮಾತನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ತಸ್ಯ ಸಂಜನಯನ್ಹರ್ಷಂ ಕುರುವೃದ್ಧಃ ಪಿತಾಮಹಃ ।

ಸಿಂಹನಾದಂ ವಿನದ್ಯೋಚ್ಚೈಃ ಶಂಖಂ ದಧ್ಮೌ ಪ್ರತಾಪವಾನ್ ॥

ತಸ್ಯ - ಆ (ದುರ್ಯೋಧನನ), ಹರ್ಷಮ್ - (ಹೃದಯದಲ್ಲಿ) ಹರ್ಷವನ್ನು, ಸಂಜನಯನ್ - ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ, ಕುರುವೃದ್ಧಃ - ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ, ಪ್ರತಾಪವಾನ್ - ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ, ಪಿತಾಮಹಃ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಸಿಂಹನಾದಮ್- ಸಿಂಹದಂತೆ, ವಿನದ್ಯ - ಗರ್ಜಸಿ, ಉಚ್ಚೈಃ - ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ, ಶಂಖಮ್ - ಶಂಖವನ್ನು, ದಧ್ಮೌ - ಊದಿದರು. ॥12॥

ಆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಯ ಸಂಜನಯಮ್ ಹರ್ಷಮ್’ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವಾಗುವುದು ಶಂಖಧ್ವನಿ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಂಖಧ್ವನಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಂಖಧ್ವನಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಹರ್ಷವಾಗು ವುದು ಬಳಿಕ ಆಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಅರ್ಥಾತ್ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಂಖವನ್ನು ಊದುತ್ತಾ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಹರ್ಷಿತನನ್ನಾಗಿಸಿದರು’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ ‘ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಹರ್ಷಿತನನನ್ನಾಗಿಸಲು ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖವನ್ನೂದಿದರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಕಾರಣ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಂಜಯನು ಈ ಭಾವವನ್ನ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಶಂಖವಾದನ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭೀಷ್ಮರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಂಜಯನು ಮುಂದೆ ‘ಪ್ರತಾಪವಾನ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

‘ಕುರುವೃದ್ಧಃ’ — ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ವೃದ್ಧರು ಬಾಹ್ಲಿಕರು (ಇವರು ಭೀಷ್ಮರ ತಂದೆ ಶಾಂತನುವಿನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದರು) ಇದ್ದರೂ ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಯೋವೃದ್ಧರಿದ್ದರೋ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧರಾದ ಕಾರಣ ಸಂಜಯನು ಭೀಷ್ಮರಿಗಾಗಿ ‘ಕುರುವೃದ್ಧಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪ್ರತಾಪವಾನ್’ — ಭೀಷ್ಮರ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಭಾವ ಹಿರಿದಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಕನಕ-ಕಾಮಿನಿಯ ತ್ಯಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ವಿವಾಹವೂ ಕೂಡ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಭೀಷ್ಮರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗಹನವಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಇವೆರಡೂ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವವೂ ಜನರ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.

ತಮ್ಮನಾದ ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯನಿಗಾಗಿ ಕಾಶಿರಾಜನ ಕನ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಕರೆತರುವಾಗ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಭೀಷ್ಮರ ಮೇಲೆ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರಿದ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಮುಗಿದುಬಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮರೊಬ್ಬರೇ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸದೆಬಡಿದರು. ಭೀಷ್ಮರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿತಿರುವ ಪರಶು ರಾಮರ ಇದಿರಿನಲ್ಲಿ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮೇಲೆ ಇವರ ಪ್ರಭಾವ ಬಿದ್ದಿತು.

ಭೀಷ್ಮರು ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಂದೇಹಗಳಿದ್ದರೆ ಭೀಷ್ಮರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಕೋ; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೀಷ್ಮರು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಬಿದ್ದಿತು.

* ತಸ್ಮಿನ್ನಸ್ತಮಿತೇ ಭೀಷ್ಮೇ ಕೌರವಾಣಾಂ ಧುರಂಧರೇ । ಜ್ಞಾನಾನ್ಯಸ್ತಂ ಗಮಿಷ್ಯಂತಿ ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಾಂ ಚೋದಯಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಶಾಂತಿ — 46/23)

‘ಪಿತಾಮಹಃ’ — ಈ ಪದದ ಆಶಯ — ದುರ್ಯೋಧನನು ಆಡಿದ ಚತುರತೆಯ ಮಾತುಗಳ ಯಾವ ಉತ್ತರವನ್ನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ದುರ್ಯೋಧನನು ಧೂರ್ತತೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮೋಸಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವರ ತಿಳಿದು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪಿತಾಮಹ (ಅಜ್ಜ)ರಾಗಿದ್ದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರು ದುರ್ಯೋಧನನ ಧೂರ್ತತೆಯನ್ನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ಬಂದವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಂತೆ ಸುಮ್ಮನಿರದೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯಭಾವದ ಕಾರಣ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷ ಪಡಿಸಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಿಂಹನಾದಂ ವಿನದ್ಯೌಚ್ಚೈಃ ಶಂಖಂ ದಧ್ಮೌ’ — ಸಿಂಹವು ಗರ್ಜಿಸಿದಾಗ ಆನೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಪಶುಗಳೂ ಭಯಭೀತವಾಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಗರ್ಜನೆ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಭಯಭೀತರಾಗುವರು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಂತೋಷಪಡುವನು ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರೊಂದಿಗೆ ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರೊಂದಿಗೆ ಜನ್ಮದ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು. ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧವಿರುವಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದಾಗಿ ಪಕ್ಷಪಾತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಆಡಿದ ಧೂರ್ತತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು, ಅದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾನಸಿಕ ಉತ್ಸಾಹ ಭಂಗವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು.

ಸಂಬಂಧ — ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಊದಿದ ಶಂಖ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು? ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ತತಃ ಶಂಖಾಶ್ಚ ಭೇರ್ಯಶ್ಚ ಪಣವಾನಕಗೋಮುಖಾಃ ।

ಸಹಸೈವಾಭ್ಯಹನ್ಯಂತ ಸ ಶಬ್ದಸ್ತುಮಲೋಭವತ್ ॥

ತತಃ - ಅನಂತರ, ಶಂಖಾಃ - ಶಂಖಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೇರ್ಯಃ - ಭೇರಿಗಳು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪಣವಾನಕ, ಗೋಮುಖಾಃ - ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ, ಕೊಂಬು ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು, ಸಹಸಾ, ಏವ - ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ, ಅಭ್ಯಹನ್ಯಂತ- ಮೊಳಗಿದವು (ಅವುಗಳ), ಸಃ, ಶಬ್ದಃ - ಆ ಶಬ್ದವು, ತುಮುಲಃ - ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರ, ಅಭವತ್ - ಆಯಿತು. ॥13॥

ಅನಂತರ ಶಂಖಗಳು ಮತ್ತು ಭೇರಿಗಳು, ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ, ಕೊಂಬು ಕಹಳೆ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದವು. ಆ ಶಬ್ದವು ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತಃ ಶಂಖಾಶ್ಚ ಭೇರ್ಯಶ್ಚ ಪಣವಾನಕ ಗೋಮುಖಾಃ’ — ಭೀಷ್ಮರು ಯುದ್ಧಾರಂಭವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿರದೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಸಂತೋಷಪಡಿ ಸಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಕೌರವ ಸೇನೆಯು ಭೀಷ್ಮರ ಶಂಖವಾದನವನ್ನು ಯುದ್ಧ ಘೋಷಣೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದ ಮೇಲೆ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಾದಿ ಎಲ್ಲ ರಣವಾದ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದವು.

‘ಶಂಖ’ಗಳು — ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ದೇವರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆರತಿ ಎತ್ತುವಾಗ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾಂಗಲಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಾಯಿಂದ ಊದುತ್ತಾರೆ. ‘ಭೇರಿ’— ಹೆಸರಿನ ದೊಡ್ಡನಗಾರಿ. ಇದನ್ನು ನೌಬತ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯು ತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು ಎಮ್ಮೆಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತಾರೆ. ಮರದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಇದನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಪಣವ’ ಹೆಸರು ದೊಳ್ಳಿನದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಅಥವಾ ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದು ಆಡಿನ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಮತ್ತು ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಡೊಲಕಿಯಂತಿದ್ದರೂ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಯಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಣವ ವನ್ನು ನುಡಿಸುವುದು ಗಣಪತಿಯ ಪೂಜೆಯಂತೆ ಮಂಗಲಕರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಆನಕ’ ಹೆಸರು ಮೃದಂಗದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಖವಾಜ್ ಎಂದೂ ಕರಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಎರಡೂ ಕಡೆ ಚರ್ಮದ ಮುಚ್ಚಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೋಮುಖ’ ಇದು ಹಾವಿನಂತೆ ಡೊಂಕಾಗಿದ್ದು, ಮುಖವು ಹಸುವಿನಂತಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೊಂಬು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಬಾಯಿಂದ ಊದಿ ನುಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಹಸೈವಾಭ್ಯಹನ್ಯಂತ’* — ಕೌರವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬಾ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಶಂಖವು ಮೊಳಗಿದಾಗಲೇ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ರಣ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಗೆ ಮೊಳಗಿದವು. ಅವು ಮೊಳಗು ವುದರಲ್ಲಿ ತಡವಾಗಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ.

* ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಅತ್ಯಂತ ಸುಗಮಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿಸಲೋಸುಗ ಎಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತೃವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಕರ್ಮಕರ್ತೃ’ ಪ್ರಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಯಾರೋ ಮರವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲು ‘ಮರ ಸೀಳುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳು ಬಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ವಾದ್ಯಗಳು ಬಾರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ‘ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಶಬ್ದಸ್ತುಮುಲೋಽಭವತ್’ — ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕೌರವ ಸೈನ್ಯದ ಶಂಖಾದಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದವು ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಧ್ವನಿಯು ಜೋರಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು — ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವಿನ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು. ಇದರ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸಂಜಯನು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಇದರ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ತತಃ ಶ್ವೇತೈರ್ಹಯೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಮಹತಿ ಸ್ಯಂದನೇ ಸ್ಥಿತೌ ।

ಮಾಧವಃ ಪಾಂಡವಶ್ಚೈವ ದಿವ್ಯೌ ಶಂಖೌ ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ ॥

ತತಃ - ಅನಂತರ, ಶ್ವೇತೈಃ - ಬಿಳಿಯ, ಹಯೈಃ - ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಯುಕ್ತೇ - ಕೂಡಿದ, ಮಹತಿ - ಮಹಾನ್, ಸ್ಯಂದನೇ- ರಥದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತೌ - ಕುಳಿತಿರುವ, ಮಾಧವಃ - ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಾಂಡವಃ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು, ಏವ - ಕೂಡ, ದಿವ್ಯೌ - ದಿವ್ಯವಾದ, ಶಂಖೌ - ಶಂಖಗಳನ್ನು, ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ - ತಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಊದಿದರು. ॥14॥

ಅನಂತರ ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾನ್ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ದಿವ್ಯವಾದ ಶಂಖಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಊದಿದರು. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತಃ ಶ್ವೇತೈರ್ಹಯೈರ್ಯುಕ್ತೇ’ — ಚಿತ್ರರಥ ಗಂಧರ್ವನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನೂರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಕುದುರೆಗಳು ಸತ್ತು ಹೋದರೂ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು, ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಶೇಷತೆ ಇತ್ತು. ಇವು ಪೃಥ್ವಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲವು. ಇವೇ ನೂರು ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿನ ಸುಂದರ, ಪಳಗಿಸಿದ ನಾಲ್ಕು ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಜುನನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದವು.

‘ಮಹತಿ ಸ್ಯಂದನೇ ಸ್ಥಿತೌ’ — ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಆಹುತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾದ ತುಪ್ಪವನ್ನು ತಿಂದು-ತಿಂದು ಅಗ್ನಿಗೆ ಅಜೀರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯು ಖಾಂಡವವನದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ತಿಂದು (ಸುಟ್ಟು) ತನ್ನ ಅಜೀರ್ಣವನ್ನು ದೂರಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಖಾಂಡವವನದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಗೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಫಲವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಂದೆಂದು ಖಾಂಡವವನವನ್ನು ಸುಡುವಾಗಲೆಲ್ಲ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಗರೆದು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಇಡೀ ವನವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ತನ್ನ ಅಜೀರ್ಣವನ್ನು ದೂರಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಈ ಮಹಾರಥವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಒಂಭತ್ತು ಎತ್ತಿನ ಬಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಸುವಷ್ಟು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಈ ರಥದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದು ಬಂಗಾರದಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ತೇಜೋಮವಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಗಾಲಿಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು ದೃಢವಾಗಿದ್ದುವು. ಇದರ ಧ್ವಜವು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯು ತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಧ್ವಜವು ಒಂದು ಯೋಜನ (ನಾಲ್ಕು ಗಾವುದ)ದವರೆಗೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದರೂ ಇದು ಭಾರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೂ ತಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೂ ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಆಂಜನೇಯಸ್ವಾಮಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು.

‘ಸ್ಥಿತೌ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಸುಂದರ, ತೇಜೋಮಯ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರೀತಿಯ ಭಕ್ತ ಅರ್ಜುನನು ವಿರಾಜಮಾನರಾದ್ದರಿಂದ ಆ ರಥದ ಶೋಭೆ ಹಾಗೂ ತೇಜವು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.

‘ಮಾಧವಃ ಪಾಂಡವಶ್ಚೈವ’ — ‘ಮಾ’ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಧವ’ ಹೆಸರು ಪತಿಯದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಧವ’ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿಯದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಂಡವ’ ಹೆಸರು ಅರ್ಜುನನದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಪಾಂಡವಾನಾಂ ಧನಂಜಯಃ’ (10/37).

ಅರ್ಜನನು ‘ನರ’ನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ‘ನಾರಾಯಣ’ನ ಅವತಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ವದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನರ (ಅರ್ಜುನ) ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ (ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ)ರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ‘ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್’ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಭವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಇವರಿಬ್ಬರೇ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲಿ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಗಾಂಡೀವ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಅರ್ಜುನರಿರುತ್ತಾರೋ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೀ, ವಿಜಯ, ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಅಚಲನೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/78).

‘ದಿವ್ಯೌ ಶಂಖೌ ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ’ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶಂಖಗಳು ತೇಜೋಮಯ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಅವರು ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಊದಿದರು.

ಕೌರವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸೇನಾಪತಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಶಂಖ ಊದುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಪತಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾರಥಿಯಾಗಿರುವ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಶಂಖವನ್ನು ಏಕೆ ಊದಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ—ಭಗವಂತನು ಬೇಕಾದರೆ ಸಾರಥಿಯಾಗಿರಲಿ, ಮಹಾರಥಿಯಾಗಿರಲಿ, ಅವನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸದಾಕಾಲ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಹಿರಿಯವನೇ ಆಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಅವನು ಅಚ್ಯುತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ್ಯುತನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಮುಖ್ಯನಾಗಿದ್ದು ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಂದ, ಉಪನಂದ ಮೊದಲಾದವರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಲಾದರೋ ಅವರು ಬಾಲಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ ಇಂದ್ರಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆ ಇರಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಮುಖ್ಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿರುವನು.

ಯಾರಾದರು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣವನಾಗಿದ್ದು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದ ಕಾರಣ ತನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸ್ವತಃ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಣ್ಣವನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ದೊಡ್ಡವನಾದವನು ಎಲ್ಲೇ ಇರಲಿ ಅವನಿಂದಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಾನವೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಆ ಸಾರಥಿಯ ಸ್ಥಾನ (ಪದವು)ವೂ ಕೂಡ ಎತ್ತರವಾಯಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬೇರೆಯವರ ಶಂಖವಾದನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಪಾಂಚಜನ್ಯಂ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ದೇವದತ್ತಂ ಧನಂಜಯಃ ।

ಪೌಂಡ್ರಂ ದಧ್ಮೌ ಮಹಾಶಂಖಂ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರಃ ॥

ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಪಾಂಚಜನ್ಯಮ್ - ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಹೆಸರಿನ (ಹಾಗೂ),
ಧನಂಜಯಃ - ಧನಂಜಯ ಅರ್ಜುನನು, ದೇವದತ್ತಮ್ - ದೇವದತ್ತ ಹೆಸರಿನ (ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು ಮತ್ತು), ಭೀಮಕರ್ಮಾ - ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತಹ, ವೃಕೋದರಃ - ವೃಕೋದರ ಭೀಮನು, ಪೌಂಡ್ರಮ್ - ಪೌಂಡ್ರ ಹೆಸರಿನ, ಮಹಾಶಂಖಮ್ - ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು, ದಧ್ಮೌ - ಊದಿದನು. ॥15॥

ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಹೆಸರಿನ ಹಾಗೂ ಧನಂಜಯ ಅರ್ಜುನನು ದೇವದತ್ತ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತಹ ವೃಕೋದರ ಭೀಮಸೇನನು ಪೌಂಡ್ರವೆಂಬ ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯಂ ಹೃಷೀಕೇಶಃ’ — ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲರ ಅಂತರಂಗದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ಭಗವಂತನು ಪಂಚಜನ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖರೂಪಧಾರೀ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನನ್ನು ಶಂಖರೂಪದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶಂಖದ ಹೆಸರು ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ವೆಂದಾಯಿತು.

‘ದೇವದತ್ತಂ ಧನಂಜಯಃ’ — ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅನೇಕ ರಾಜರನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅತುಲ ಧನವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಹೆಸರು ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂದಾಯಿತು.* ನಿವಾತಕವಚಾದಿ ದೈತ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಾಗ ಇಂದ್ರನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ದೇವದತ್ತ’ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈ ಶಂಖದ ಧ್ವನಿಯು ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಶತ್ರುಸೇನೆಯ ಎದೆ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಶಂಖವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಊದಿದನು.

* ಸರ್ವಾಂಜನಪದಾಂಜಿತ್ವಾ ವಿತ್ತಮಾದಾಯ ಕೇವಲಮ್ । ಮಧ್ಯೇ ಧನಸ್ಯ ತಿಷ್ಠಾಮಿ ತೇನಾಹುರ್ಮಾಂ ಧನಂಜಯಮ್ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ವಿರಾಟ — 44/13)

‘ಪೌಂಡ್ರಂ ದಧ್ಮೌ ಮಹಾಶಂಖಂ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರಃ’ — ಹಿಡಿಂಬಾಸುರ, ಬಕಾಸುರ, ಜಟಾಸುರ — ಮೊದಲಾದ ಅಸುರರನ್ನು ಹಾಗೂ ಕೀಚಕ, ಜರಾಸಂಧ, ಮೊದಲಾದ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ವೀರರನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣ ಭೀಮಸೇನನ ಹೆಸರು ‘ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಅವನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಜಠರಾಗ್ನಿಯಲ್ಲದೆ ‘ವೃಕ’ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಅಗ್ನಿಯಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಭೋಜನ ಕರಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ವೃಕೋದರ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರ ಭೀಮಸೇನನು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ‘ಪೌಂಡ್ರ’ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು.

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಅನಂತವಿಜಯಂ ರಾಜಾ ಕುಂತೀಪುತ್ರೋ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ।

ನಕುಲಃ ಸಹದೇವಶ್ಚ ಸುಘೋಷಮಣಿಪುಷ್ಪಕೌ ॥

ಕುಂತೀಪುತ್ರಃ - ಕುಂತೀಪುತ್ರ, ರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ - ರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ಅನಂತವಿಜಯಮ್ - ಅನಂತ ವಿಜಯ ಎಂಬ (ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು ಹಾಗೂ), ನಕುಲಃ - ನಕುಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಹದೇವಃ - ಸಹದೇವನು, ಸುಘೋಷ-ಮಣಿ ಪುಷ್ಪಕೌ - ಸುಘೋಷ ಮತ್ತು ಮಣಿಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ (ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು). ॥16॥

ಕುಂತೀಪುತ್ರ ರಾಜಾಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅಂತವಿಜಯ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರು ಸಘೋಷ ಮತ್ತುಮಣಿ ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಂತ ವಿಜಯಂ ರಾಜಾ.... ಸುಘೋಷಮಣಿ ಪುಷ್ಪಕೌ’ — ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಇವರು ಕುಂತಿಯ ಪುತ್ರರು, ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರು ಮಾದ್ರಿಯ ಪುತ್ರರು, ಈ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ‘ಕುಂತೀಪುತ್ರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರಾಜಾ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ವನವಾಸದ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಅರ್ಧ ರಾಜ್ಯ (ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ)ಕ್ಕೆ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ನಿಯಮಕ್ಕನುಸಾರ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತ ವಾಸದ ಬಳಿಕ ಅವನು ರಾಜನಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಂಜಯನು — ಮುಂದೆಯೂ ಧರ್ಮರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜನಾಗುವನು ಎಂಬುದರ ಸಂಕೇತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಕಾಶ್ಯಶ್ಚ ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ ಶಿಖಂಡೀ ಚ ಮಹಾರಥಃ ।

ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ಸಾತ್ಯಕಿಶ್ಚಾಪರಾಜಿತಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ದ್ರುಪದೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವಶಃ ಪೃಥಿವೀಪತೇ ।

ಸೌಭದ್ರಶ್ಚ ಮಹಾಬಾಹುಃ ಶಂಖಾನ್ದಧ್ಮುಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ॥

ಪೃಥಿವೀಪತೇ - ರಾಜನೇ, ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ, ಕಾಶ್ಯಃ - ಕಾಶಿರಾಜನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾರಥಃ- ಮಹಾರಥೀ, ಶಿಖಂಡೀ - ಶಿಖಂಡೀ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನಃ - ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು, ಚ - ಹಾಗೆಯೇ, ವಿರಾಟಃ - ರಾಜಾ ವಿರಾಟನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರಾಜಿತಃ - ಅಜೇಯ, ಸಾತ್ಯಕಿಃ - ಸಾತ್ಯಕಿಯು, ದ್ರುಪದಃ - ರಾಜಾದ್ರುಪದನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದ್ರೌಪದೇಯಾಃ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು, ಚ - ಹಾಗೆಯೇ, ಮಹಾಬಾಹುಃ - ಉದ್ದವಾದ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಸೌಭದ್ರಃ- ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು (ಇವರೆಲ್ಲರು), ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಪೃಥಕ್-ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ (ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ), ಶಂಖಾನ್ - ಶಂಖಗಳನ್ನು, ದಧ್ಮುಃ - ಊದಿದರು. ॥17, 18॥

ರಾಜನೇ! ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಕಾಶಿರಾಜನೂ, ಮಹಾರಥೀ ಶಿಖಂಡಿಯೂ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನೂ, ರಾಜಾ ವಿರಾಟನೂ, ಅಜೇಯ ಸಾತ್ಯಕಿಯೂ, ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನೂ, ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರೂ ಮತ್ತು ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥17, 18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಶ್ಯಶ್ಚ ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ .... ಶಂಖಾನ್ ದಧ್ಮುಃ ಪೃಥಕ್-ಪೃಥಕ್’ — ಮಹಾರಥೀ ಶಿಖಂಡಿಯು ತುಂಬಾ ಶೂರ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನ ಮೊದಲ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ (ಕಾಶೀರಾಜನ ಕನ್ಯೆ ಅಂಬಾ)ಯಾಗಿದ್ದಳು. ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಪುತ್ರೀರೂಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದನು. ಮುಂದೆ ಇದೇ ಶಿಖಂಡಿಯು ಸ್ಥೂಣಾಕರ್ಣನೆಂಬ ಯಕ್ಷನಿಂದ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪುರುಷನಾದನು. ಭೀಷ್ಮರು ಇವೆಲ್ಲ ವಿಷಯ ತಿಳಿದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶಿಖಂಡಿಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಇವನ ಮೇಲೆ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನೇ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿ ಭೀಷ್ಮರ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಿದನು.

ಅರ್ಜುನನ ಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ತುಂಬಾ ಶೂರವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧಲ್ಲಿ ಇವನು ದ್ರೋಣನಿರ್ಮಿತ ಚಕ್ರವ್ಯೆಹದಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅನೇಕ ವೀರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಆರು ಮಹಾರಥಿಗಳು ಇವನನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮುತ್ತಿ ಇವನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು. ದುಃಶ್ಶಾಸನ ಪುತ್ರನ ಮೂಲಕ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗದಾಪ್ರಹಾರವಾದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಮೃತ್ಯುವಾಯಿತು.

ಸಂಜಯನು ಶಂಖವಾದನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶೂರವೀರರಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಭೀಷ್ಮರ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶೂರವೀರಲ್ಲಿನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನೆಂಟು ವೀರರ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಂದ ಸಂಜಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ಪಕ್ಷ (ಕೌರವಸೇನೆ)ದ ಪರವಾಗಿ ಆದರವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅಧರ್ಮ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪಕ್ಷ (ಪಾಂಡವ ಸೇನೆ)ದ ಕುರಿತು ಆದರವಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಕುರಿತು ಆದರ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಅವರ ಪಕ್ಷದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರ ಪಕ್ಷದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೆ ಅವನಿಗೆ ಆನಂದವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಸಂಬಂಧ — ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖವಾದನವು ಕೌರವಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಸ ಘೋಷೋ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ಹೃದಯಾನಿ ವ್ಯದಾರಯತ್ ।

ನಭಶ್ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚೈವ ತುಮುಲೋ ವ್ಯನುನಾದಯನ್ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಸಃ - (ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಗಳ) ಆ, ತುಮುಲಃ - ಭಯಂಕರ, ಘೋಷಃ - ಶಬ್ದವು, ನಭಃ - ಆಕಾಶ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪೃಥ್ವೀಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು, ಏವ - ಕೂಡ, ವ್ಯನುನಾದಯನ್ - ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್ - ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ, ಹೃದಯಾನಿ - ಹೃದಯಗಳನ್ನು, ವ್ಯದಾರಯತ್ - ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. ॥19॥

ಮತ್ತು ಆ ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಗಳ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶ ಹಾಗೂ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟಿತು. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸ ಘೋಷೋ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ..... ತುಮುಲೋ ವ್ಯನುನಾದಯನ್’ — ಪಾಂಡವ ಸೇನೆಯ ಆ ಶಂಖಧ್ವನಿಯು ಎಷ್ಟು ವಿಶಾಲ, ಆಳ, ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ವಾಯಿತೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ (ಧ್ವನಿ-ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ) ಪೃಥ್ವಿ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯದ ಭಾಗ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದಾಗಿ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸುವವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜರುಗಳ ಹೃದಯಗಳು ಹೋಳಾದವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೃದಯವನ್ನು ಯಾವುದಾದರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸೀಳಿದಾಗ ಆಗುವ ವೇದನೆಯಂತೆ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ನೋವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಶಂಖ ಧ್ವನಿಯು ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ಸಾಹ, ಬಲವನ್ನು ದುರ್ಬಲವಾಗಿಸಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯ ದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಸಂಜಯನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮುಂದೆಯೇ ಸಂಜಯನು ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಹೃದಯಗಳು ಸೀಳಿಬಿಟ್ಟಿತು’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಸಭ್ಯತೆಯಿಂದೊಡಗೊಂಡ, ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವೂ ಅಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಜಯನು ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳದೆ ‘ತಾವಕೀನಾನಾಮ್’ (ನಿಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಗಳ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾ ಗಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದೇ ಸಭ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಯಾರು ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರೋ’* ಹೀಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತ ಹಾಗೂ ಸಭ್ಯತಾ ಪೂರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಅನ್ಯಾಯ ಪಕ್ಷ ವಹಿಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ಹೋಳಾದುವು — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಈ ಅರ್ಥ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

* ‘ಅನ್ಯಾಯೇನ ಧೃತಂ ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಯೈಸ್ತೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ’ ಹೀಗೆ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ ಏವ’ ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ತದ್ಧಿತ’ದ ‘ಅಣ್’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ’ ಈ ರೂಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಕೌರವರ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ+ ಸೇನೆಯ ಶಂಖ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಅವುಗಳ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆಯ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೈನ್ಯದ ಶಂಖಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕೌರವರ ಹೃದಯಗಳು ಏಕೆ ಸೀಳಿ ಹೋದವು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ, ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯಗಳಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಧರ್ಮ ಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷವಾದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ವಿರುತ್ತದೆ, ಶೌರ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸದ ಮೊದಲೂ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವನವಾಸದ ಬಳಿಕವೂ ನಿಯಮಕ್ಕನು ಸಾರ ಕೌರವರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿತ್ತು, ಶೌರ್ಯವಿತ್ತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷ ಧರ್ಮದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೌರವರ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೈನ್ಯದ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದವು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಧರ್ಮ, ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಹೃದಯಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅಧರ್ಮವು ಅಧರ್ಮಿಯನ್ನು ತಿಂದಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ತುಂಬಾ ಪ್ರಯಾಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಛಲ-ಕಪಟದಿಂದ, ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪಾಂಡವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯ ಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೌರವರ ಪಕ್ಷ ಅಧರ್ಮದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಂಡವರ ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ಸೀಳಿ ಹೋದುವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸಂಕಟ ಉಂಟಾಯಿತು.

+ ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಸೇನೆಯು ಸೇರುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದ ಮೇಲೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜ್ಯವಾಳುವ ನೀತಿಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಸಮ್ಮತ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದುರ್ಯೋಧನನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು, ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಒಳ್ಳೆರೀತಿಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸೇನೆಯು ಒಟ್ಟಾಯಿತು. ಯಾರು ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರೋ, ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವರೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿ ಒಂಭತ್ತು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆಯು; ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆಯಿಂದ ಕೌರವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇವರೆಲ್ಲ ಸೇರಿದರು. ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ನಾರಾಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಮದ್ರರಾಜ ಶಲ್ಯನ ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆಯು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನು ಧೂರ್ತತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಸೇನೆ ಇತ್ತು.

ಈ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಗಳು ಆಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯವು ಶಿಥಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ — ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕವೇ ಭಯಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೇ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಹೋದಾಗ ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಅನ್ಯಾಯ-ಅಧರ್ಮ ಯುಕ್ತ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಸಂಜಯನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಈಗ ಸಂಜಯನು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾಕಟ್ಯದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಅಥ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಕಪಿಧ್ವಜಃ ।

ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ ಧನುರುದ್ಯಮ್ಯ ಪಾಂಡವಃ ॥

ಹೃಷೀಕೇಶಂ ತದಾ ವಾಕ್ಯಮಿದಮಾಹ ಮಹೀಪತೇ ।

ಮಹೀಪತೇ - ಹೇ ರಾಜಾ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ!, ಅಥ - ಈಗ, ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ - ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ, ತದಾ -ಆ ಸಮಯ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಿರುವ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗಡಿಗರು, ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್- ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮುಂದುಗಡೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಕಪಿಧ್ವಜಃ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು, ಧನುಃ - (ತನ್ನ) ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು, ಉದ್ಯಮ್ಯ - ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು (ಮತ್ತು), ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ, ಇದಮ್- ಈ, ವಾಕ್ಯಮ್ - ಮಾತನ್ನು, ಆಹ - ಹೇಳಿದನು. ॥20॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮಹೀಪತೇ! ಈಗ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗಡಿಗರು ವ್ಯವಸ್ಥಿತರಾಗಿ ಮುಂದುಗಡೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥ’ — ಈ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈಗ ಸಂಜಯನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದ ರೂಪೀ ‘ಭಗವದ್ಗೀತೆ’ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಇತಿ’ ಪದದಿಂದ ಈ ಸಂವಾದವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಉಪದೇಶವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ’ — ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆಗಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿರಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಗಳು ಅದನ್ನು ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿದು ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಿದ್ಧವಾದವು. ಈ ರೀತಿ ಸೇನೆಯು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ವೀರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ತನ್ನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು.

‘ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ — ಸಂಜಯನ ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನು ಮಹಾಭಾಗ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಕೌರವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವನ ಕೈ ನೇರವಾಗಿ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸಿನೆಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು — ‘ಧನುರುದ್ಯಮ್ಯಃ’ ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯತೆ, ಉತ್ಸಾಹ, ಶೌರ್ಯವಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ಕಪಿಧ್ವಜಃ’ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕಪಿಧ್ವಜ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಆಂಜನೇಯನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಒಂದುದಿನ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ವಾಯುವು ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಸಹಸ್ರದಳ ಕಮಲವನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಇದಿರಲ್ಲಿ ತಂದು ಹಾಕಿತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ಬಹು ಸಂತಸಗೊಂಡು ಅವಳು ಭೀಮಸೇನನ ಬಳಿ ಇಂತೆಂದಳು — ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀವು ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಕಮಲಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡಿರಿ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಭೀಮಸೇನನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಕದಳೀವನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹನುಮಂತನ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳಾದವು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಗ್ರಹಪಡಿಸಿದಾಗ ಭೀಮಸೇನನೆಂದ- ‘ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆ ಸದಾ ಇರಲಿ’ ಆಗ ಆಂಜನೇಯನು — ಹೇ ವಾಯುಪುತ್ರಾ! ನೀನು ಬಾಣ-ಶಕ್ತಿಗಳ ಆಘಾತದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದಾಗ ನಾನು ನನ್ನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಆ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವೆನು. ಇದಲ್ಲದೆ ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ನಾನು ಮಾಡುವ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕಳಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದ ನೀವುಗಳು ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲಿರಿ.* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರ ರಥದ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ಆಂಜನೇಯನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವರ ವಿಜಯ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು.

* ತದಾಹಂ ಬೃಂಹಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಸ್ವರವೇಣ ರವಂ ತವ ವಿಜಯಸ್ಯ ಧ್ವಜಸ್ಥಶ್ಚ ನಾದಾನ್ ಮೋಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದಾರುಣಾನ್॥

ಶತ್ರೂಣಾಂ ಯೇ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ ಸುಖಂ ಯೇನ ಹನಿಷ್ಯಥ ।

(ಮಹಾಭಾರತ, ವನ — 151/17-18)

‘ಪಾಂಡವಃ’ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಪಾಂಡವರ ನೆನಪು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಜಯನು (1/14ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ) ‘ಪಾಂಡವಃ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಹೃಷೀಕೇಶಂ ತದಾ ವಾಕ್ಯಮಿದಮಾಹ ಮಹೀಪತೇ’ — ಪಾಂಡವ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ದುರ್ಯೋಧನನು ಗುರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಧೂರ್ತತೆ ತಂಬಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಕೌರವ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಜಗದ್ಗುರು, ಅಂತರ್ಯಾಮೀ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರೇರಕನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ (ಮುಂದೆ ಹೇಳಬಹುದಾದ) ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಥಂ ಸ್ಥಾಪಯ ಮೇಚ್ಯುತ ॥

ಯಾವದೇತಾನ್ನಿರೀಕ್ಷೇಹಂ ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನವಸ್ಥಿತಾನ್ ।

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಕೈರ್ಮಯಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಮಸ್ಮಿನ್ರಣಸಮುದ್ಯಮೇ ॥

ಅಚ್ಯುತ - ಅಚ್ಯುತನೇ!, ಯಾವತ್ - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು (ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ), ಅವಸ್ಥಿತಾನ್ - ನಿಂತಿರುವ, ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನ್ - ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ರಣಸಮುದ್ಭಮೇ - ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ,
ಮಯಾ- ನನಗೆ, ಕೈಃಸಹ - ಯಾರ-ಯಾರ ಜೊತೆಗೆ, ಯೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಏತಾನ್ - ಇದನ್ನು,
ನಿರೀಕ್ಷೆ- ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ (ತನಕ ನೀನು), ಮೇ - ನನ್ನ, ರಥಮ್ - ರಥವನ್ನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ,
ಸೇನೆಯೋಃ - ಸೇನೆಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಾಪಯ - ನಿಲ್ಲಿಸು. ॥21, 22॥

ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಅಚ್ಯುತನೇ! ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಯೋಧರೊಡನೆ ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾರ-ಯಾರ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯ ವಾಗಿದೆ ಇದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವತನಕ ನೀನು ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸು. ॥21, 22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಚ್ಯುತ ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಥಂ ಸ್ಥಾಪಯ’ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಇದಿರು ನಿಂತಿದ್ದವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅವು ಒಂದು ಸೇನೆ ಇನ್ನೊಂದು ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಹೊಡೆಯುವಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಿದ್ದವು — ಈ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿತ್ತು — (1) ಸೇನೆಗಳು ಎಷ್ಟು ಅಗಲವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದವೋ, ಆ ಅಗಲದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗ ಮತ್ತು (2) ಕೌರವ-ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಗಳು ಎಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದವೋ ಅದರ ಮಧ್ಯಭಾಗ, ಅಂತಹ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ನೋಡಬಹುದಿತ್ತು.

‘ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ’ — ಈ ಪದವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ (1/21ರಲ್ಲಿ) ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನು ಶೌರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. (1/21) ಪುನಃ ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (1/24) ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ (2/10) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಶೂರ-ವೀರತೆ ಇತ್ತು. ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ನೋಡಿರುವುದರಿಂದ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಅವನ ಮೋಹ ದೂರವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲೇಯಾದರೂ ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವನೋ, ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಆ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಬಲ್ಲನು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲ್ಲುದು. ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಾವದೇತಾನ್ನಿರೀಕ್ಷೇಹಂ ........ ರಣಸಮುದ್ಯಮೇ’ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು? ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೌರವ-ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸೇನಾಸಹಿತ ಎಷ್ಟು ರಾಜರು ನಿಂತಿರುವರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ತನಕ ನೀನು ರಥವನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿಡು. ಈ ಯುದ್ಧೋದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾರ-ಯಾರ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ? ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ನನ್ನ ಸಮಾನ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಯಾರು ನನ್ನಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನ್’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ನಾವಾದರೋ ಸಂಧಿಯ ಮಾತನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದ್ದೆವು, ಆದರೆ ಅವರು ಸಂಧಿಯ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಎಷ್ಟು ಬಲವನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಚೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವರು ಇದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಯೇಬಿಡುವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನವೇಕ್ಷೇಹಂ ಯ ಏತೇಽತ್ರ ಸಮಾಗತಾಃ ।

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ದುರ್ಬುದ್ಧೇರ್ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ ॥

ದುರ್ಬುದ್ಧೇಃ - ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ - ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ- ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಯೇ - ಯಾವ, ಏತೇ - ಈ ರಾಜರು, ಅತ್ರ - ಇಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ, ಸಮಾಗತಃ - ಬಂದಿರುವ, ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನ್ - ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ (ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಪೇಕ್ಷೇ -ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ॥23॥

ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಈ ರಾಜರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವರು. ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಯೇಬಿಡುವೆ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ* ದುರ್ಬದ್ಧೇರ್ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಿಯಚಿ ಕೀರ್ಷವಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು — ಈ ದುರ್ಯೋಧನನು ನಮ್ಮನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಷಡ್ಯಂತ್ರ ರಚಿಸಿರುವನು. ನಮ್ಮನ್ನು ಅಪಮಾನ ಪಡಿಸಲು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ನಿಯಮಕ್ಕನುಸಾರ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಾವು ಅರ್ಧರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ಇವನು ಕಬಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿ ಇವನದಾಗಿದೆ; ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಜರುಗಳು ಇವನಿಗೆ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಲೋಕ-ಪರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗು ವಂತಹ, ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕು, ಅಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು ಇದು ಮಿತ್ರರ ಕರ್ತವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ರಾಜರುಗಳು ದುರ್ಯೋಧನನ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸದೆ, ಅದನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿ ಅವನ ಪತನ ವನ್ನೇ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಹಿತವು ಯಾವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿದೆ; ಅವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವೂ ಯಾವ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಪರಲೋಕವೂ ಯಾವ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಧಾರಿಸೀತು? ಈ ಮಾತುಗಳ ವಿಚಾರವೇ ಅವರು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ರಾಜರುಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಮ್ಮಾ! ಕನಿಷ್ಠಪಕ್ಷ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯ ನೀನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಪಾಂಡವರ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡು ಎಂದು ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವೂ ಉಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನ ಪರಲೋಕವೂ ಸುಧಾರಿಸ ಬಹುದಿತ್ತು.

* ‘ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರ’ ಪದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — (1) ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಗಳು (2) ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರ (ರಾಜ್ಯ) ವನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು. ಇಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರ-ದುರ್ಯೋಧನನಿಗಾಗಿಯೇ ೞಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನವೇಕ್ಷೇಹಂ ಯ ಏತೇತ್ರ ಸಮಾಗತಾಃ’ — ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕರಾದವರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೋಡಿಯಾದರೂ ಕೊಳ್ಳುವೆ! ಇವರು ಅಧರ್ಮದ, ಅನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಉಳಿಯಲಾರರು, ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದಾರು.

‘ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರು ಯಾರು ಎಂದು ನೋಡಿಯೇ ಬಿಡುವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತೋ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ಗುಡಾಕೇಶೇನ ಭಾರತ ।

ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರಥೋತ್ತಮಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್ ।

ಉವಾಚ ಪಾರ್ಥ ಪಶ್ಯೈತಾನ್ ಸಮವೇತಾನ್ಕುರೂನಿತಿ ॥

ಭಾರತ - ಭರತವಂಶೀ ರಾಜನೇ!, ಗುಡಾಕೇಶೇನ - ನಿದ್ರಾವಿಜಯೀ ಅರ್ಜುನನು, ಏವಮ್ - ಈ ರೀತಿ, ಉಕ್ತಃ - ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೇನೆಗಳ,
ಮಧ್ಯೆ - ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರ ಇದಿರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವೇಷಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ, ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್ - ರಾಜರುಗಳ ಮುಂದೆ, ರಥೋತ್ತಮಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು,
ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ - ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಏತಾನ್ - ಈ, ಸಮವೇತಾನ್ - ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ,
ಕರೂನ್ -
ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥24, 25॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಭರತವಂಶೀ ರಾಜನೇ! ನಿದ್ರಾವಿಜಯೀ ಅರ್ಜುನನು ಈ ರೀತಿ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರ ಇದಿರು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ರಾಜರುಗಳ ಮುಂದೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಈ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥24, 25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಗುಡಾಕೇಶೇನ’ — ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ (1) ‘ಗುಡಾ’ ಬಾಗಿರುವುದರ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ‘ಕೇಶ’ ಕೂದಲಿನ ಹೆಸರು. ಯಾರ ತಲೆಯ ಕೂದಲೂ ಗುಂಗುರು ಆಗಿರುವೆಯೋ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ವಾಗಿದೆ. (2) ‘ಗುಡಾಕಾ’ ನಿದ್ರೆಯ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ‘ಈಶ’ ಎಂದರೆ ಒಡೆಯ. ಯಾರು ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಮಾಡಲಿ, ಮಾಡದಿರಲಿ, ಹೀಗೆ ನಿದ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಹತೋಟಿ ಇರುವವನ ಹೆಸರು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’. ಅರ್ಜುನನ ಕೂದಲೂ ಗುಂಗುರಾಗಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ನಿದ್ದೆಯು ಅವನ ಅಧೀನವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಏವಮುಕ್ತಃ’ — ಯಾರು ನಿದ್ರೆಯ-ಆಲಸ್ಯದ, ಸುಖದ ಗುಲಾಮನಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ವಿಷಯ-ಭೋಗಗಳ ದಾಸನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ದಾಸ (ಭಕ್ತ)ನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಭಕ್ತನ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಕೇಳುವುದೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ ಅರ್ಜುನನು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.

‘ಹೃಷೀಕೇಶಃ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹೆಸರು ‘ಹಷೀಕ’ವೆಂದು. ಯಾರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ‘ಈಶ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಒಡೆಯನೋ ಅವನನ್ನು ಹೃಷೀಕೇಶ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಷೀಕೇಶ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕನಾಗಿರುವನೋ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವನೋ, ಆ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಂತನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ಇದು ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವನ ಕೃಪೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರಥೋತ್ತ ಮಮ್’ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಖಾಲಿ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟನು.

‘ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್’ — ಆ ರಥವನ್ನು ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ವಿಲಕ್ಷಣ ಚತುರತೆಯಿಂದ- ಎಲ್ಲಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧಉಳ್ಳ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ವಿದ್ಯಾಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರು ಹಾಗೆಯೇ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ರಾಜರುಗಳು ಇದಿರ್ಗಡೆ ಕಾಣಬಹುದಂತಹ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.

‘ಉವಾಚ ಪಾರ್ಥ ಪಶ್ಯೈತಾನ್ಸಮವೇತಾನ್ಕುರೂನಿತಿ’ — ‘ಕುರು’ ಪದದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಈರ್ವರೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕುರುವಂಶೀಯರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಈ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ನಾವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ! ಈ ಪಕ್ಷದವರಾಗಲೀ, ಆ ಪಕ್ಷದವರಾಗಲೀ; ಕೆಟ್ಟವರಿರಲೀ, ಒಳ್ಳೆಯವರಿರಲಿ; ಸದಾಚಾರಿಗಳಾಗಿರಲಿ, ದುರಾಚಾರಿಗಳಾಗಿರಲಿ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಕುಟುಂಬದವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾದೀತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮೋಹ ಜಾಗ್ರತವಾದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಲೀ, ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಕಲಿಯುಗದ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶ ಕೊಡಬಹುದು — ಇದೇ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯೈತಾನ್ ಸಮವೇತಾನ್ ಕುರೂನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ‘ಪಶ್ಯೈತಾನ್ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಸಮಾನಿತಿ’ ಹೀಗೂ ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾಕಟ್ಯದ ಅವಕಾಶವೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ! ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನೊಳಗೆ ಸುಪ್ತವಾಗಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹವೂ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವುದು ತನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದಾದರು ಹುಣ್ಣಾದರೆ ವೈದ್ಯರು ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಹಣ್ಣಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತೆ ಅದು ಹಣ್ಣಾದಾಗ ಸೀಳಿ ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಮೋಹವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಜಾಗ್ರತ ಗೈದು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನೊಳಗೆ ಅಡಗಿದ್ದ ಮೋಹವನ್ನು ‘ಕರೂನ್ ಪಶ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಜಾಗ್ರತಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ ಉಪದೇಶಕೊಟ್ಟು ನಾಶಮಾಡುವನು.

ಅರ್ಜನನು ಹೇಳಿದ್ದ ‘ಇವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ’ ‘ನಿರೀಕ್ಷೆ’ (1/22) ‘ಅವೇಕ್ಷೆ’ (1/23); ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೀನು ನೋಡು) ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹವನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ‘ಕುರೂನ್ ಪಶ್ಯ’ (ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.

ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ತಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾದರೆ ಕುಟುಂಬದ ಅವಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ಇವರು ನನ್ನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾದರೆ ಭಕ್ತನ ಅವಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಗಮನವೇ ಹೋಗದೆ ಇವನು ‘ನನ್ನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥ (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ (ಮೋಹ)ಯ ಮತ್ತು ಭಗತ್ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನತೆಯ ಕಾರಣ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾದರೋ ಆಗ ಬಹುದು ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಎಂದೂ ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಏನಾಯಿತು ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ತತ್ರಾಪಶ್ಯತ್ ಸ್ಥಿತಾನ್ ಪಾರ್ಥಃ ಪಿತನಥ ಪಿತಾಮಹಾನ್ ।

ಆಚಾರ್ಯನ್ಮಾತುಲಾನ್ ಭ್ರಾತನ್ಪುತ್ರಾನ್ ಪೌತ್ರಾನ್ಸಖೀಂಸ್ತಥಾ ॥

ಶ್ವಶುರಾನ್ ಸುಹೃದಶ್ಚೈವ ಸೇನಯೋರುಭಯೋರಪಿ ।

ಅಥ - ಅನಂತರ, ಪಾರ್ಥಃ - ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನನು, ತತ್ರ - ಆ, ಉಭಯೋಃ, ಏವ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ- ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಾನ್ - ಸ್ಥಿತರಾದ, ಪಿತನ್ - ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರಾದವರನ್ನು, ಪಿತಾಮಹಾನ್ - ಅಜ್ಜಂದಿರನ್ನು,
ಆಚಾರ್ಯಾನ್- ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು, ಮಾತುಲಾನ್ - ಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಭಾತನ್ - ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು, ಪುತ್ರಾನ್ - ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಪೌತ್ರಾನ್ - ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಸಖೀನ್ - ಮಿತ್ರರನ್ನು, ಶ್ವಶುರಾನ್ - ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರನ್ನು,
ಚ - ಮತ್ತು, ಸುಹೃದಃ- ಸಹೃದಯರನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಪಶ್ಯತ - ನೋಡಿದನು. ॥26॥

ಅನಂತರ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರನ್ನು, ಅಜ್ಜಂದಿರನ್ನೂ, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನೂ, ಮಾವಂದಿರನ್ನೂ, ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನೂ, ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರರನ್ನೂ, ಹೆಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟಮಾವಂದಿರನ್ನೂ ಮತ್ತು ಸಹೃದಯರನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡಿದನು. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ರಾಪಶ್ಯತ್ .. ಸೇನಯೋರುಭಯೋರಪಿ’— ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಈ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ರಾದ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರತ್ತ ಹೋಯಿತು. ಆ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೂರಿಶ್ರವಾದಿ ತಂದೆಯ ಸಹೋದರರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನನಗೆ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭೀಷ್ಮರು, ಸೋಮದತ್ತ ಮೊದಲಾದ ಅಜ್ಜಂದಿರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ ಮೊದಲಾದ ಆಚಾರ್ಯ (ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಸಿದವರು ಮತ್ತು ಕುಲಗುರು)ರಿದ್ದಾರೆ. ಪುರುಜಿತ್, ಕುಂತಿ ಭೋಜ, ಶಲ್ಯ, ಶಕುನಿ ಮುಂತಾದ ಮಾವಂದಿರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಭೀಮಸೇನ, ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಅಣ್ಣಂದಿರು ಇದ್ದಾರೆ. ಅಭಿಮನ್ಯು, ಘಟೋತ್ಕಚ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ (ದುರ್ಯೋಧನನ ಪುತ್ರ) ಮುಂತಾದ ನನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಹೋದರರ ಪುತ್ರರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪುತ್ರ, ನನಗೂ ಮೊಮ್ಮಗ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ದ್ರುಪದ, ಶೈಬ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರು ಇದ್ದಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾತ್ಯಕಿ, ಕೃತವರ್ಮಾ ಮೊದಲಾದ ಸಹೃದಯರೂ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದನು.

ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನೆಲ್ಲ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ತಾನ್ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸ ಕೌಂತೇಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಬಂಧೂನವಸ್ಥಿತಾನ್ ॥

ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟೋ ವಿಷೀದನ್ನಿದಮಬ್ರವೀತ್ ।

ಅವಸ್ಥಿತಾನ್ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ, ತಾನ್ - ಆ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಮಸ್ತ, ಬಂಧೂನ್ - ಬಾಂಧವರನ್ನು,
ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ - ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಸಃ - ಆ, ಕೌಂತೇಯಃ - ಕುಂತೀನಂದನ ಅರ್ಜುನನು, ಪರಯಾ - ಅತ್ಯಂತ,
ಕೃಪಯಾ - ಹೇಡಿತನದಿಂದ, ಆವಿಷ್ಟಃ - ಕೂಡಿಕೊಂಡು, ವಿಷೀದನ್ - ವಿಷಾದಪಡುತ್ತಾ, ಇದಮ್ - ಹೀಗೆ,
ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು — ॥27॥

ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಂಧವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಕುಂತೀನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ವಿಷಾದಪಡುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ॥27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ಬಂಧೂನವಸ್ಥಿತಾನ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾರನ್ನು ನೋಡಿರುವನೋ ಅವರಲ್ಲದೆ ಅರ್ಜುನನು ಬಾಹ್ಲೀಕ ಮೊದಲಾದ ತಾತಂದಿರನ್ನು; ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ಶಿಖಂಡೀ, ಸುರಥ ಮುಂತಾದ ಭಾವಂದಿರು, ಜಯದ್ರಥ ಮೊದಲಾದ ಭಾವನೆಂಟರನ್ನು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಕೆಲವು ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು.

‘ಸ ಕೌಂತೇಯಃ ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟಃ’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸ ಕೌಂತೇಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯು ಯಾರಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸಂದೇಶ ಕಳಿಸಿದ್ದಳೋ ಮತ್ತು ಅವನು ಶೂರವೀರತೆಯಿಂದ ಬಂದು ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಕೈ ಮಿಲಾಯಿಸುವವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ?’ ಎಂದು ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಅದೇ ಕುಂತೀನಂದನ ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಅಂಜುಬುರಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಸಂಬಂಧೀ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ ಸಂಬಂಧೀ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಈ ಪಕ್ಷದ ಜನರು ಸಾಯಲಿ, ಆ ಪಕ್ಷದ ಜನರು ಸಾಯಲೀ ನಷ್ಟವಾದರೋ ನಮ್ಮದೇ ಆಗುವುದು, ಕುಲಕ್ಷಯವಾದರೋ ನಮ್ಮದೇ ಆದೀತು, ಸಂಬಂಧಿಗಳಾದರೋ ನಮ್ಮವರೆ ಸತ್ತು ಹೋದಾರು! ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬಂತು. ಇಂತಹ ವಿಚಾರ ಬಂದದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಇಂಗಿಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನೊಳಗೆ ಹೇಡಿತನ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಈ ಹೇಡಿತನಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ (2/2-3ರಲ್ಲಿ) ‘ಕಶ್ಮಲಮ್’ ಹಾಗೂ ‘ಹೃದಯ — ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು (2/7 ರಲ್ಲಿ) ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ — ‘ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಃ’ ಇದರಿಂದ ಈ ಹೇಡಿತನವು ಮೊದಲು ಇರದೆ ಈಗ ಬಂದಿರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಆಗಂತುಕ ದೋಷ ವಾಗಿದೆ. ಆಗಂತುಕವಾದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಆದರೆ ಶೌರ್ಯವು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಇದ್ದೇ ಇರುವುದು.

ಅತ್ಯಂತ ಹೇಡಿತನವೆಂದರೇನು? ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂದೆ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ಅಪಮಾನ ಮಾಡುವ, ದುಃಖ ಕೊಡುವ, ವೈರಭಾವವಿರಿಸುವ, ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಶ್ಶಾಸನ, ಶಕುನಿ ಮೊದಲಾದ ವರು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಯುದ್ದದ ವಿಚಾರಬಾರದಿರುವುದು, ಅವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡದಿರುವುದು — ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹೇಡಿತನರೂಪೀ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಅರ್ಜುನಾದಿಗಳ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಬಯಸುವರೋ, ಆ ಅಧರ್ಮಿಗಳ, ಪಾಪಿಗಳ ಮೇಲೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರುಣೆ ಬರುವಷ್ಟು ಹೇಡಿತನ ದೋಷವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು (1/35-36). ಅವನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪೀ ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತ ನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಿಷೀದನ್ನಿದಮಬ್ರವೀತ್’ — ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ, ಕುಲದ, ದೇಶದ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುವುದು? ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ದುಃಖಿ ಆಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಅವಸ್ಥಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ ಕೃಷ್ಣ ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥

ಸೀದಂತಿ ಮಮ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಮುಖಂ ಚ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ ।

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ವೇಪಥುಶ್ಚ ಶರೀರೇ ಮೇ ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಗಾಂಡೀವಂ ಸ್ರಂಸತೇ ಹಸ್ತಾತ್ತ್ವಕ್ಚೈವ ಪರಿದಹ್ಯತೇ

ನ ಚ ಶಕ್ನೋಮ್ಯವಸ್ಥಾತುಂ ಭ್ರಮತೀವ ಚ ಮೇ ಮನಃ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಯುಯುತ್ಸುಮ್ - ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಸ್ವಜನಮ್ - ಕುಟುಂಬ ಸಮುದಾಯವನ್ನು, ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ - ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಗಾತ್ರಾಣಿ - ಅವಯವಗಳು, ಸೀದಂತಿ- ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಮುಖಮ್ - ಬಾಯಿ, ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ - ಒಣಗುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಶರೀರೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ವೇಪಥುಃ- ನಡುಕ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ರೋಮಹರ್ಷಃ, ಜಾಯತೇ - ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿನಿಂತಿವೆ,
ಹಸ್ತಾತ್ - ಕೈಯಿಂದ, ಗಾಂಡೀವಮ್ - ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು, ಸ್ರಂಸತೆ - ಜಾರುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ತ್ವಕ್ - ಚರ್ಮ,
ಏವ - ಕೂಡ, ಪರಿವಹ್ಯತೇ- ಸುಡುತ್ತಿದೆ, ಮೇ- ನನ್ನ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಭ್ರಮತಿ, ಇವ - ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅವಸ್ಥಾತುಮ್ - ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಲೂ, ಚ - ಕೂಡ, ನ, ಶಕ್ನೋಮಿ - ಅಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥28, 29, 30॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಈ ಕುಟುಂಬ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಅವಯವಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ, ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿನಿಂತಿವೆ, ಕೈಯಿಂದ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರುತ್ತಿದೆ, ಮೈಬಿಸಿ ಏರಿದೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಲೂ ಕೂಡ ಅಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥28, 29, 30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ ಕೃಷ್ಣ ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಇಷ್ಟು ಬಾರಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತಂಬಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಈ ಮಾತು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಜಯನು ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಥ ಹೆಸರಿನ ಉಲ್ಲೇಖಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯತ್ರಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಯತ್ರಪಾರ್ಥೋ ಧನುರ್ಧರಃ’ (18/78).

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಸಮವೇತಾ ಯಯುತ್ಸವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನೂ ‘ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧ ನಾದಿಗಳು ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಇಂತಹ ಭೇದವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಜನಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದವರು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಭಯವಿದೆ, ಶೋಕವಿದೆ; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸು ಅಂತಹುದಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರು ತನ್ನವರೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಸತ್ತರು ಅವನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ ಪದವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾತು ಪಾಂಡವನೀಕಮ್’ (1/2) ‘ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್’ (1/20) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಮ್’ (1/28). ಈ ಮೂರರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದುರ್ಯೋಧನನ ನೋಡುವಿಕೆಯು ಒಂದೇ ರೀತಿಯದಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗಾದರೋ ಯುದ್ಧದ ಒಂದೇ ಭಾವವಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ನೋಡುವಿಕೆಯು ಎರಡು ರೀತಿಯದಾಗಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೋಡಿ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಬಂದು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತುಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಈಗ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಯುದ್ಧ ದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ.

‘ಸೀದಂತಿ ಮಮ ಗಾತ್ರಾಣಿ ...... ಭ್ರಮತೀವ ಚ ಮೇ ಮನಃ’ — ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧೋತ್ತರ ಪರಿಣಾಮದ ಕುರಿತು ಚಿಂತೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆ ಚಿಂತೆಯ, ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವ ಅರ್ಜುನನ ಇಡೀ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ನನ್ನ ಶರೀರದ ಕೈ, ಕಾಲು, ಬಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಒಂದೊಂದು ಅವಯವಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಮುಖ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮಾತಾಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ! ಶರೀರವಿಡೀ ಗಡ-ಗಡ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ! ಶರೀರದ ರೋಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಿಮಿರಿ ನಿಂತಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಡೀ ಶರೀರ ರೋಮಾಂಚಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ! ಯಾವ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಾರಾಚದ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ಭಯಭೀತರಾಗುವರೋ ಅಂತಹ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ಇಂದು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ! ಇಡೀ ಶರೀರವು ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ.* ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದೇ ತೋಚುತ್ತಿಲ್ಲ! ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಿರಲೂ ನಾನು ಅಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ! ನಾನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬೀಳುವೆನೋ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ! ಇಂತಹ ಅನರ್ಥಕಾರೀ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದೂ ಒಂದು ಪಾಪವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

* ಚಿಂತಾ ಚಿತಾಸಮಾ ಯುಕ್ತಾ ಬಿಂದುಮಾತ್ರಂ ವಿಶೇಷತಃ ಸಜೀವಂ ದಹತೇ ಚಿಂತಾ ನಿರ್ಜೀವಂ ದಹತೇ ಚಿತಾ॥

ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಚಿತೆಗೆ ಸಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಕೇವಲ ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನ ಹೆಚ್ಚಳವಿದೆ. ಚಿಂತೆಯು ಬದುಕಿರುವುದನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿತೆಯು ಸತ್ತವನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶೋಕಜನಿತ ಶರೀರದ ಎಂಟು ಚಿನ್ಹೆಗಳ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಾವೀ ಪರಿಣಾಮದ ಸೂಚಕ ಶಕುನಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಪರೀತಾನಿ ಕೇಶವ ।

ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ ॥

ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವಾ (ನಾನು), ನಿಮಿತ್ತಾನಿ - ಲಕ್ಷಣ (ಶಕುನ)ಗಳನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ವಿಪರೀತಾನಿ - ವಿಪರೀತವಾಗಿ, ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ (ಮತ್ತು), ಆಹವೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಜನವ್ - ಸ್ವಜನರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ನ, ಅನುಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥31॥

ಹೇ ಕೇಶವಾ! ನಾನು ಲಕ್ಷಣ (ಶಕುನ)ಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಂದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ಕೂಡ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಪರೀತಾನಿ ಕೇಶವ’— ಹೇ ಕೇಶವಾ! ನಾನು ಶಕುನಗಳನ್ನೂ* ಕೂಡ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹ (ಹರ್ಷ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಉತ್ಸಾಹವು ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಿದ್ಧಮಾಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಉತ್ಸಾಹ ಭಂಗವಾದರೆ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯದ ಪರಿಣಾಮ ಒಳ್ಳೆಯ ದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ— ಈಗ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಅವಯವಗಳ ಶಿಥಿಲತೆ, ನಡುಕ, ಬಾಯಿ ಒಣಗುವುದು ಅವು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಶಕುನಗಳೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲ.+ ಇದಲ್ಲದೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಉದುರುವುದು, ಹೊತ್ತುತಪ್ಪಿ ಗ್ರಹಣವಾಗುವುದು, ಭೂಕಂಪವಾಗುವುದು, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಕೂಗುವುದು, ಚಂದ್ರನ ಕಪ್ಪುಕಲೆ ಅಳಿಸಿ ಹೋಗುವುದು, ಮೋಡಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ಮಳೆಬೀಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಹಿಂದೆ ಆದ ಶಕುನಗಳೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈಗೀನ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಎರಡೂ ಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಂಡರೆ ನನಗೆ ಇವು ವಿಪರೀತ ಅರ್ಥಾತ್ ಮುಂದಿನ ಅನಿಷ್ಟದ ಸೂಚಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತವೆ.

* ಎಷ್ಟು ಶಕುನಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೋ ಅವು ಯಾವುದಾದರು ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಘಟನೆಗಳು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವು ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯ ನಿರ್ಮಾತೃವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಭಾವೀ ಘಟನೆಗಳ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಶಕುನಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶಕುನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚೇಷ್ಟೆಯಿಂದ ಶಕುನಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

+ ಅರ್ಜುನನು ಶರೀರದಲ್ಲಾಗುವ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶಕುನಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವು ಶಕುನಗಳೇ ಅಲ್ಲ. ಇವುಗಳು ಶೋಕದ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ವಿಕಾರಗಳು.

‘ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ’— ಯುದ್ಧಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದಾದರು ಲಾಭವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ವಿಷಯ ಇದಲ್ಲ. ಈ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡೂ ಹಿತಕಾರಕವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ತಮ್ಮ ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವವನು ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪೀಯಾಗು ತ್ತಾನೆ. ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟೀತು, ಅದರಿಂದ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಶ್ಯಾಮಿ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೇಯಃ ಅನುಪಶ್ಯಾಮಿ’** — ಈ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು— ನಾನು ಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಎರಡೂ ರೀತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ನಮಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಹಿತಕಾರಕವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

** ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯು ಭೂತ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ ಶಕುನಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ‘ಅನುಪಶ್ಯಾಮಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯು ಭವಿಷ್ಯದ ಪರಿಣಾಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಶುಭ ಶಕುನಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅನಿಷ್ಟಕಾರಕ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯವ ಅನಿಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ನ ಕಾಂಕ್ಷೇ ವಿಜಯಂ ಕೃಷ್ಣ ನ ಚ ರಾಜ್ಯಂ ಸುಖಾನಿ ಚ ।

ಕಿಂ ನೋ ರಾಜ್ಯೇನ ಗೋವಿಂದ ಕಿಂ ಭೋಗೈರ್ಜೀವಿತೇನ ವಾ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! (ನಾನು), ವಿಜಯಮ್ - ವಿಜಯವನ್ನು, ನ, ಕಾಂಕ್ಷೆ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಮ್, ನ (ಕಾಂಕ್ಷೆ)- ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ನ, ಸುಖಾನಿ, (ಕಾಂಕ್ಷೆ) - ಸುಖಗಳನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೋವಿಂದಾ - ಹೇ ಗೋವಿಂದಾ!, ನಃ - ನಮಗೆ, ರಾಜ್ಯೇನ - ರಾಜ್ಯದಿಂದ, ಕಿಮ್ - ಯಾವ ಲಾಭ?, ಭೋಗೈಃ - ಭೋಗಗಳಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭ?, ವಾ - ಅಥವಾ, ಜೀವಿತೇನ, ಕಿಮ್ - ಜೀವಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ॥32॥

ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ನಾನು ವಿಜಯವನ್ನೂ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇ ಗೋವಿಂದಾ! ನಮಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದಾಗಲೀ, ಭೋಗಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ಅಥವಾ ಬದುಕಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವಿದೆ? ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಕಾಂಕ್ಷೇ ವಿಜಯಂ ಕೃಷ್ಣ ನ ಚ ರಾಜ್ಯಂ ಸುಖಾನಿ ಚ’ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಜಯವಾಗಿ, ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು, ಅಧಿಕಾರ ಬಂದೀತು ಎಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖಗಳೂ ದೊರೆಯು ವವು. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಜಯದ, ರಾಜ್ಯದ ಹಾಗೂ ಸುಖಗಳ ಕಾಮನೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲಿಲ್ಲ.

‘ಕಿಂ ನೋ ರಾಜ್ಯೇನ ಗೋವಿಂದ ಕಿಂ ಭೋಗೈರ್ಜೀವಿತೇನ ವಾ’ — ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ (ವಿಜಯ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ) ಕಾಮನೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯವು ದೊರೆತರೂ ಅದರಿಂದ ನಮಗೆ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ಎಷ್ಟೇ ಸುಂದರವಾದ ಭೋಗಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ರಾಜ್ಯದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭೋಗುಸುತ್ತಾ ಎಷ್ಟು ವರ್ಷ ಬದುಕಿರಬಲ್ಲೆವು! ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೂ ನಮಗೆ ಏನು ಲಾಭವಿದೆ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ವಿಜಯ, ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗಗಳು ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಳಗೆ ಕಾಮನೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಮಹತ್ವ ಇದ್ದರೆನೇ ಸುಖಕೊಡಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇವುಗಳ ಕಾಮನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ನಮಗೆ ಏನು ಸುಖ ಕೊಟ್ಟಾವು? ಈ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ಬದುಕಿರುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ನಮಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ಈ ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗಗಳು ಯಾರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವವು? ರಾಜ, ಭೋಗಗಳಾದರೋ ಕುಟುಂಬದವರಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವರೇ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಇವನ್ನು ಯಾರು ಭೋಗಿಸುವರು? ಭೋಗಿಸುವ ಮಾತು ದೂರವುಳಿಯಿತು ಬದಲಿಗೆ ನಮಗೆ ಇನ್ನೂ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕವೇ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ವಿಜಯಾದಿಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಯೇಷಾಮರ್ಥೇ ಕಾಂಕ್ಷಿತಂ ನೋ ರಾಜ್ಯಂ ಭೋಗಾಃ ಸುಖಾನಿ ಚ ।

ತ ಇಮೇಽವಸ್ಥಿತಾ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಾನಿ ಚ ॥

ಯೇಷಾಮ್, ಅರ್ಥೇ - ಯಾರಿಗಾಗಿ, ನಃ - ನಮ್ಮ, ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗಾಃ - ಭೋಗಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು,
ಸುಖಾನಿ - ಸುಖದ, ಕಾಂಕ್ಷಿತಮ್ - ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ, ತೇ, ಇಮೇ - ಅವರೆಲ್ಲರೂ (ತಮ್ಮ), ಪ್ರಾಣಾನ್ - ಪ್ರಾಣಗಳ, ಚ- ಮತ್ತು, ಧನಾನಿ - ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ಬಿಟ್ಟು, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥33॥

ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಭೋಗಗಳ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳ ಹಾಗೂ ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇಷಾಮರ್ಥೇ ಕಾಂಕ್ಷಿತಂ ನೋ ರಾಜ್ಯಂ ಭೋಗಾಃ ಸುಖಾನಿ ಚ’ — ನಾವು ಬಯಸುವ ರಾಜ್ಯ, ಸುಖಾದಿಗಳು ನಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕುಟುಂಬದವರು, ಪ್ರೇಮಿಗಳು, ಮಿತ್ರರು ಮುಂತಾದವರಿಗಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಆಚಾರ್ಯರು, ತಂದೆಯಂದಿರು, ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಕ್ಕಳು ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು, ಇವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು, ಸಂತೋಷವಾಗಿಡಲು ನಾವು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.

‘ತ ಇಮೇವಸ್ಥಿತಾ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಾನಿ ಚ’ — ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನಮ್ಮ ಇದಿರು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ನಮಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವಿಲ್ಲ, ಧನದ ತೃಷೆ ಇಲ್ಲ; ನಾವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸತ್ತೇ ಹೋದರು ಯುದ್ಧ ದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತರೆ ಮತ್ತೆ ನಮಗೆ ರಾಜ್ಯಯಾತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಕಾಗಿದೆ? ಸುಖಯಾತಕ್ಕೆ ಬೇಕು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆಲ್ಲದರ ಇಚ್ಛೆ ನಾವು ಏತಕ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು?

‘ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಾಕ್ತ್ವಾಧನಾನಿ ಚ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಪ್ರಾಣಗಳ, ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾವು ಬದುಕುಳಿಯಬಲ್ಲೆವು ಮತ್ತು ನಮಗೆ ಧನ ಸಿಗಬಹುದು ಈ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ, ಧನದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವರು ಸಾಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ನಿಂತಿರುತ್ತಿದ್ದರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಧನದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವುಗಳ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಾವು ರಾಜ್ಯ, ಸುಖ ಬಯಸುತ್ತೇವೋ ಅವರು ಯಾರು — ಇದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ ಪುತ್ರಾಸ್ತಥೈವ ಚ ಪಿತಾಮಹಾಃ ।

ಮಾತುಲಾಃ ಶ್ವಶುರಾಃ ಪೌತ್ರಾಃ ಶ್ಯಾಲಾಃ ಸಂಬಂಧಿನಸ್ತಥಾ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಏತಾನ್ನ ಹಂತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಘ್ನತೋಽಪಿ ಮಧುಸೂದನ ।

ಅಪಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಹೇತೋಃ ಕಿಂ ನು ಮಹೀಕೃತೇ ॥

ಆಚಾರ್ಯಾಃ* - ಆಚಾರ್ಯರು, ಪಿತರಃ - ತಂದೆಯರು, ಪುತ್ರಾಃ - ಮಕ್ಕಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಪಿತಾಮಹಾಃ - ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಾತುಲಾಃ - ಮಾವಂದಿರು, ಶ್ವಶುರಾಃ - ಹೆಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರು, ಪೌತ್ರಾ - ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಶ್ಯಾಲಾಃ - ಭಾವನೆಂಟರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ (ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ), ಸಂಬಂಧಿನಃ - ಸಂಬಂಧಿಗಳು (ನನ್ನ ಮೇಲೆ), ಘ್ನತಃ - ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನಾನು), ಏನಾನ್ - ಇವರನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲಲು, ನ, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ (ಹಾಗೂ), ಮಧೂಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! (ನನಗೆ), ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ - ಮೂರು ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯ, ಹೇತೋಃ, ಅಪಿ - ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ, (ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ), ನು - ಮತ್ತೆ, ಮಹೀಕೃತೇ, ಕಿಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಗಾಗಿ (ನಾನು ಇವರನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲಲೇ)? ॥34, 35॥

* ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಿತೃನಥ ಪಿತಾಮಹಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ತಂದೆಯರು ಮತ್ತು ಅಜ್ಜಂದಿರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಆಚಾರ್ಯರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದನು; ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದಿರುವ ವಿಷಯ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಆದರಣೀಯ, ಪೂಜ್ಯ ಆಚಾರ್ಯರು, ಹಿರಿಯರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಜೀವನದ ಪರಮ ಹಿತೈಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಆಚಾರ್ಯರೂ, ತಂದೆಯಂದಿರೂ, ಮಕ್ಕಳೂ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಾವಂದಿರು, ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರುವ, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಭಾವನೆಂಟರು, ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗಾ ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! ನನಗೆ ಮೂರುಲೋಕದ ರಾಜ್ಯವೇ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಪೃಥ್ವಿಗಾಗಿ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲೇ? ॥34, 35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಈ ಮೂರೂ ನರಕದ ದ್ವಾರಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದೇ ಕಾಮದ ಈ ಮೂರು ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಮೂರೂ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು — ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗಿಸು ವುದು ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ಲೋಭವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಕಾಮವಾಗಿದೆ. ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ — ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ‘ಕ್ರೋಧ’ವನ್ನು ಸಫಲವಾಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಲೋಭ’ದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳ ನಿಷೇಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ.... ಕಿಂ ನು ಮಹೀಕೃತೇ’ — ನಮ್ಮ ಈ ಕುಟುಂಬದವರು ತಮ್ಮ ಅನಿಷ್ಟ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಗೈದು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದರೂ, ನಾನು ನನ್ನ ಅನಿಷ್ಟ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದರೂ ನಾನು ನನ್ನ ಇಷ್ಟ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಲೋಭಗೊಂಡು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ನಾನು ನರಕದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಹೊಂದಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಬಾರಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಆಶಯ — ನಾನು ಇವರ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಇವರು ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುವರು? ಆದರೆ ‘ಮೊದಲು ಇವನು ನಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಪಡಿಸಿರುವನು’ ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಇಂತಹ ವಿಚಾರ ದಿಂದ ಇವರು ನನ್ನ ಶರೀರದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ರಾದರೂ (ಘ್ನತೋಪಿ) ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಮೂರುಲೋಕದ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗ ಬಹುದು ಎಂಬ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಮೂರುಲೋಕದ ರಾಜ್ಯಸಿಗ ಬಹುದು ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ (‘ಅಪಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಹೇತೋಃ)’ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮಧುಸೂದನಾ’* — ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನಾದರೋ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಾಗಿರುವೆ. ಆದರೆ ಈ ದ್ರೋಣಾದಿ ಆಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರೇ ಆದಿ ಅಜ್ಯಂದಿರು ದೈತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಲೇ! ಇವರಾದರೋ ನಮಗೆ ತುಂಬಾ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

* ‘ಮಧು ಹೆಸರಿನ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಹೆಸರು ‘ಮಧುಸೂದನಃ’ ಎಂದಾಯಿತು.

‘ಆಚಾರ್ಯಃ’ — ಈ ಕುಟುಂಬಿಯರಲ್ಲಿನ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯ ಮೊದಲಾದವರೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ವಿದ್ಯೆಯ, ಹಿತದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ, ಇಂತಹ ಪೂಜ್ಯ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ನಾನು ಸೇವೆಮಾಡಬೇಕೋ, ಇವರೊಂದಿಗೆ ಕಾದಾಡಬೇಕೋ? ಆಚಾರ್ಯರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು, ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ನಮಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಪಿತರಃ’ — ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇರುವ ತಂದೆಯಂತಿರುವವರದ್ದೇ ರೂಪ ಈ ನಮ್ಮ ಶರೀರವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದಿಂದ ಅವರ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದು ನಾವು ಕ್ರೋಧ ಅಥವಾ ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಆ ತಂದೆಯವರನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಿ?

‘ಪುತ್ರಾಃ’ — ನಮ್ಮ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಪುತ್ರರು ಸರ್ವಥಾ ಪಾಲಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನಮಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದಾಗಲೂ ಅವರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ನಮ್ಮ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

‘ಪಿತಾಮಹಾಃ’ — ಇಂತಹ ಅಜ್ಜಂದಿರು ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಯವರಿಗೂ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿರುವಾಗ, ನಮಗಾಗಿಯಾದರೋ ಪರಮಪೂಜ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಹೊಡೆಯಬಲ್ಲರು, ಕೊಲ್ಲಲೂಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ದುಃಖವಾಗದೆ ಸುಖವಾಗುವಂತಹ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ದೊರೆಯು ವಂತಹ, ಅವರ ಸೇವೆ ಆಗುವಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ನಮ್ಮಿಂದ ಆಗಬೇಕು.

‘ಮಾತುಲಾಃ’ — ನಮ್ಮ ಸೋದರಮಾವಂದಿರು ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವ ತಾಯಂದಿರ ಸಹೋದರರಾಗಿ ದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಾಯಂದಿರಂತೆ ಸಮಾನ ಪೂಜ್ಯ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಶ್ವಶುರಾಃ’ ಈ ಹೆಣ್ಣುಕೊಟ್ಟ ಮಾವಂದಿರು ನನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಹೋದರರ ಪತ್ನಿಯರ ಪೂಜ್ಯ ತಂದೆಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರೂ ನಮಗೆ ತಂದೆಯಂತೆ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಿ?

‘ಪೌತ್ರೌಃ’ — ನಮ್ಮ ಪುತ್ರರ ಮಕ್ಕಳು (ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು) ಅವರಾದರೋ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಶ್ಯಾಲಾಃ’ — ನಮ್ಮ ಭಾವನೆಂಟರು ನಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರ ಪ್ರಿಯ ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಾದೀತು?

‘ಸಂಬಂಧಿನಃ’ — ಎಷ್ಟು ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾರೋ, ಇವರಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟು ಸಂಬಂಧಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ, ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೋ, ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೇ? ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯದ ಒಡೆಯರಾದರೂ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಉಚಿತವೇ? ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣ ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಪರಿಣಾಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ನಿಹತ್ಯ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ನಃ ಕಾ ಪ್ರೀತಿಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜನಾರ್ದನ ।

ಪಾಪಮೇವಾಶ್ರಯೇದಸ್ಮಾನ್ ಹತ್ವೈತಾನಾತತಾಯಿನಃ ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! (ಈ), ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು, ನಿಹತ್ಯ - ಕೊಂದು, ನಃ- ನಮಗೆ, ಕಾ - ಯಾವ, ಪ್ರೀತಿಃ - ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸ್ಯಾತ್ - ಉಂಟಾದೀತು?, ಏತಾನ್ - ಈ, ಆತತಾಯಿನಃ - ಆತ ತಾಯಿಯರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ, ಅಸ್ಮಾತ್ - ನಮಗೆ, ಪಾಪವ್, ಏವ - ಪಾಪವೇ, ಆಶ್ರಯೇತ್ - ತಟ್ಟೀತು. ॥36॥

ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾದೀತು? ಈ ಆತ ತಾಯಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟೀತು. ॥36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿಹತ್ಯ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ನಃ .... ಹತ್ವೈತಾನಾತತಾಯಿನಃ’ — ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಯೋಗಿಗಳೂ ಆಗಿರುವ ಬೇರೆ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕೊಂದು ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷ ಉಂಟಾದೀತು? ನಾನು ಸಿಟ್ಟಿನ ಹಾಗೂ ಲೋಭದ ಆವೇಶದಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಕೊಂದರೂ, ಆವೇಶ ಶಾಂತವಾದ ಮೇಲೆ ದುಃಖಿಸಬೇಕಾದೀತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ನಾವು ಎಂತಹ ಅನರ್ಥಮಾಡಿದೆವು ಎಂದು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡಬೇಕಾದೀತು. ಕುಟುಂಬದವರ ನೆನಪು ಬಂದಾಗ ಅವರು ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯು ಪದೇ-ಪದೇ ಚುಚ್ಚೀತು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಶೋಕ ಕಾಡುತ್ತಿರಬಹುದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಎಂದಾದರೂ ಸಂತೋಷವಾಗಬಲ್ಲುದೇ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಾವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸಂತೋಷ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ತಟ್ಟುವ ಪಾಪವು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಭಯಂಕರ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟೀತು.

ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವರು, ವಿಷ ಉಣಿಸುವವರು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾದವರು, ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವರು, ಭೂಮಿ (ರಾಜ್ಯ)ಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವರು* ಹೀಗೆ ಆರುಪ್ರಕಾರದ ಆತ ತಾಯಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೆ ಈ ಆರೂ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಅವರು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಲಾಕ್ಷಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸುಡಲು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ವಿಷಉಣಿಸಿ ನೀರಿಗೆ ಎಸೆದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಕಪಟ ದ್ಯೂತದಿಂದ ಅವರು ಪಾಂಡವರ ಧನ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರು. ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಳೆತಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವೆ, ನೀನು ನನ್ನ ದಾಸಿಯಾಗಿರುವೆ’ ಮೊದಲಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹಿರಿದಾದ ಅಪಮಾನಮಾಡಿದ್ದನು. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದನು.

* ಅಗ್ನಿದೋ ಗರದಶ್ಚೈವ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿರ್ಧನಾಪಹಃ ಕ್ಷೇತ್ರದಾರಾಪಹರ್ತಾ ಚ ಷಡೇತೇ ಹ್ಯಾತತಾಯಿನಃ ॥

(ವಸಿಷ್ಠ ಸ್ಮೃತಿ 3/19)

ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವನು, ವಿಷಕೊಡುವವನು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲಲು ತೊಡಗಿರುವವನು, ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಸಿದು ಕೊಳ್ಳುವವನು ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು ಇವರು ಆರೂ ಆತ ತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರ ವಚನಗಳಿಗನುಸಾರ ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷ (ಪಾಪ) ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾತತಾಯಿವಧೇ ದೋಷೋ ಹಂತುರ್ಭವತಿ ಕಶ್ಚನ’ (ಮನುಸ್ಮೃತಿ 8/351) ಆದರೆ ಆತ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೊಲ್ಲುವ ಕ್ರಿಯೆ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಯಾರ ಹಿಂಸೆಯೂ ಮಾಡಬಾರದು — ‘ನ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾ ಭೂತಾನಿ’; ಹಿಂಸಿಸದಿರುವುದು ಪರಮ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ — ‘ಅಹಿಂಸಾ ಪರಮೋಧರ್ಮಃ’.+ ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಕುಟುಂಬದವರ ಹಿಂಸಾ ಕಾರ್ಯ ನಾವು ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು?

+ ಆತ ತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು — ಇದು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಯಾರನ್ನೂ ಹಿಂದಿಸಬೇಡ — ಇದು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದಾದರು ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುತ್ತದೋ ಅದು ೞಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ೞಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವು ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಎರಡರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಬಂದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.

‘‘ಸ್ಮೃತ್ಯೋರ್ವಿರೋಧೇ ನ್ಯಾಯಸ್ತು ಬಲವಾನ್ ವ್ಯವಹಾರತಃ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಾತ್ತು ಬಲವದ್ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಃ॥’’

(ಯಾಜ್ಞವ ವಲ್ಕ್ಯ 2/21)

ಆತತಾಯಿಗಳಾದ್ದರಿಂದ ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಕೊಲ್ಲಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೂ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳಾದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ ಏವ ಪಾಪಿಷ್ಠತಮೋ ಯಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಕುಲನಾಶನಮ್’ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಆತತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ನಮಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಾದೀತು? ಅವರಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳು ವುದು, ಅವರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ತನ್ನ ಮಗನೇ ಆತ ತಾಯಿಯಾದರೆ ಅವನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ ಹೊರತು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾದೀತೇ?

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನೌಚಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಹಾ ವಯಂ ಹಂತುಂ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್ ।

ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್ - ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರಾದ (ಈ), ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲಲು, ವಯಮ್ - ನಾವು, ನ, ಅರ್ಹಾಃ - ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಮಾಧವ - ಹೇ ಮಾಧವಾ!, ಸ್ವಜನಮ್- ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಯರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು (ನಾವು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಸುಖಿನಃ, ಸ್ಯಾಮ - ಸುಖಿಗಳಾಗುವೆವು.॥37॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರಾದ ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾವು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಮಾಧವಾ! ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಹೇಗೆ ಸುಖಿಗಳಾಗುವೆವು. ॥37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಹಾ ವಯಂ ಹಂತುಂ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರನ್ ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್’ — ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ (ಮೊದಲನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) ನಾನು ಕುಟುಂಬಿಯ ರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಯುಕ್ತಿಗಳು, ನೆಪಗಳು ಹೇಳಿರುವನೋ, ಎಷ್ಟು ವಿಚಾರ ಪ್ರಕಟಸಿರುವೆನೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಇರುವಾಗ ನಾವು ಇಂತಹ ಅನರ್ಥಕಾರೀ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬಲ್ಲೆವು? ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರಾದ ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ- ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಕಾರ್ಯ ನಮಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮಂತಹ ಸಜ್ಜನರು ಇಂತಹ ಅನುಚಿತ ಕಾರ್ಯ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು.

‘ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ’ — ಹೇ ಮಾಧವಾ! ಈ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದಲೇ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖವಾದರೆ ಸಂತಾಪವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖವಾದೀತು?

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇವರು ನಮ್ಮ ಘನಿಷ್ಟ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಈ ಮಮತಾ ಜನಿತ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಮೋಹವಿರುವಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕ ಅದುಮಲ್ಪಡು ತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ ಅದುಮುವುದರಿಂದ ಮೋಹದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮೋಹವು ಪ್ರಬಲವಾಗುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಸರಿಯಾದ ಅರಿವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ನಿನಗೆ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಸ್ವಜನರಿರುವಂತೆ, ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೂ ನೀವು ಸ್ವಜನ ರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಸ್ವಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀನಾದರೋ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಲೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಗಳು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ ಮಾತೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ — ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇ ನ ಪಶ್ಯಂತಿ ಲೋಭೋಪಹತಚೇತಸಃ ।

ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಮಿತ್ರದೋಹೇ ಚ ಪಾತಕಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಕಥಂ ನ ಜ್ಞೇಯಮಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಾಪಾದಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತಿತುಮ್ ।

ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿರ್ಜನಾರ್ದನ ॥

ಯದ್ಯಪಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಲೋಭೋಪಹತಚೇತಸಃ - ಲೋಭದ ಕಾರಣ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಗಳು ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದಂತಹ, ಏತೇ - ಈ (ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು), ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಮ್ - ಕುಲದ ನಾಶ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ,
ದೋಷಮ್ - ದೋಷವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೆ - ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ,
ಪಾತಕಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ನ, ಪಶ್ಯಂತಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೂ), ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ!, ಕುಲಕ್ಷಯ ಕೃತಮ್- ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ದೋಷಮ್ - ದೋಷವನ್ನು, ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿಃ - ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ,
ಅಸ್ಮಾಭಿಃ- ನಾವುಗಳು, ಪಾಪಾತ್ - ಪಾಪದಿಂದ, ನಿವರ್ತಿತುಮ್ - ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ವಿಚಾರವನ್ನು,
ಕಥಮ್ - ಏಕೆ, ನ - ಮಾಡಬಾರದು? ॥38, 39॥

ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಭದ ಕಾರಣ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಗಳು ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದಂತಹ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಕುಲನಾಶ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಕುಲನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ನಾವುಗಳು ಪಾಪದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬಾರದು? ॥38, 39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇ ನ ಪಶ್ಯಂತಿ ... ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೇ ಚ ಪಾತಕಮ್’ — ಇಷ್ಟು ದೊರಕಿದರೆ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಿಗಲಿ, ಹೀಗೆಯೇ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರಲಿ, ಹೀಗೆ, ಹಣ, ಜಮೀನು, ಮನೆ, ಆದರ, ಪ್ರಶಂಸೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕುರಿತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವೃತ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಲೋಭ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಲೋಭ ವೃತ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಅಳಿದು ಹೋಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು — ಯಾವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೊರಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಕುಟುಂಬಿಗಳ ನಾಶಮಾಡಲು ಹೊರಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ಆ ರಾಜ್ಯವು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದಿನವಿದ್ದೀತು ಮತ್ತು ನಾವು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದಿನ ಇರುವೆವು? ನಾವಿರುವಾಗಲೇ ಈ ರಾಜ್ಯ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾದೀತು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವು ಇರುವಾಗಲೇ ನಮ್ಮ ಶರೀರಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು? ಎಂಬ ವಿಚಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಯೋಗದ ಸುಖ ಎಷ್ಟು ಪಡೆಯುವನೋ, ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವು ಅಷ್ಟೇ ಅವನಿಗೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಆಗದಷ್ಟು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಲೋಭವು ಹರಡಿದ ಕಾರಣ ಇವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವೇ — ರಾಜ್ಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯಂಕರ ಪಾಪವು ಇವರಿಗೆ ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ.

ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಮಯ, ಸಂಪತ್ತು, ಶಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಚಿಂತೆಗಳು, ಆಪತ್ತುಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ದ್ರುಪದ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರು ಬಾಲ್ಯ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂತಹ ಸ್ನೇಹಿತರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ವೈಮನಸ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮನೋಮಾಲಿನ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಮತಭೇದಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಮತ ಭೇದದಿಂದ ವೈರಭಾವ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರುಪದನು ಒಂದು ದಿನ ದ್ರೋಣರ ಅಪಮಾನ ಗೈದು ಆ ಮಿತ್ರತೆಗೆ ಅಪಚಾರಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ರಾಜಾದ್ರುಪದ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರಲ್ಲಿ ವೈರಭಾವ ಉಂಟಾಯಿತು. ತನ್ನ ಅಪಮಾನದ ಸೇಡುತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕ ರಾಜಾದ್ರುಪದನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವನ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯ ವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರುಪದನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ನಾಶಮಾಡಲು ಒಂದು ಯಜ್ಞಮಾಡಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಇವರನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡನು. ಈ ರೀತಿ ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ವೈರಭಾವ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರ ಪಾಪವಾದೀತು, ಈ ಕಡೆಗೆ ಕೌರವಾದಿ ಗಳು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈಗ ನಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಿರುವ, ಆ ವಸ್ತು ಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ನಾವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬದುಕಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರಕಿ, ಅಗಲಿದಾಗ ಅವುಗಳ ಅಭಾವದ ದುಃಖ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದು ಎಷ್ಟು ದುಃಖದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಮೊದಲು ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವವಿದ್ದಾಗ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವ ಈಗ ಇದೆಯೋ ಅವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ದೊರಕಿದ ಮೇಲೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅಭಾವವೇ ಆದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರಕುವ ಮೊದಲಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ನಮ್ಮದಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕೇವಲ ಪರಿಶ್ರಮವೇ ಮಡಿಲಿಗೆ ಬಿತ್ತು, ದುಃಖವೇ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸುಖವು ಕೇವಲ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ಆಗಿತ್ತು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಲೋಭರೂಪೀ ದೋಷವು ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸುಖವೇ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹುದೇ ಮೋಹರೂಪೀ ದೋಷವಿಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕುಟುಂಬದವರಿಂದ ಸುಖವೇ ಆಗಲಾರದು. ಆಸೆಯೆಂಬ ದೋಷವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಂಗ್ರಹದ ಸುಖವೇ ಆಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಖವು ಯಾವುದಾದರೂ ದೋಷ ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖವು ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಇಂತಹ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಲೋಭವು ಅವರ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ಕಥಂ ನ ಜ್ಞೇಯಮಸ್ಮಾಭಿಃ ... ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿರ್ಜನಾರ್ದನ’— ಒಂದು ವೇಳೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಕುಲಕ್ಷಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ನಾವುಗಳು ಕುಲಕ್ಷಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ನೋಡಲೇಬೇಕು (ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದೆ ನಲವತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಮಾಡುವನು); ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಕುಲಕ್ಷಯದಿಂದ ಆಗುವ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೋಹ, ವೈರ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಆಗುವ ಪಾಪವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ಆ ಮಿತ್ರರು ನಮಗೆ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟರೂ ಆ ದುಃಖವು ನಮಗೆ ಅನಿಷ್ಟಕಾರಕವಲ್ಲ. ಕಾರಣ ದುಃಖದಿಂದಾದರೋ ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನಪಾಪಗಳ ನಾಶವೇ ಆದೀತು, ನಮ್ಮ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಆದೀತು. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದ್ರೋಹ-ವೈರಭಾವವಿದ್ದರೆ ಅದು ಸತ್ತನಂತರವೂ ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದೀತು ಮತ್ತು ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ನಮಗೆ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೀತು. ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಪತನವೇ ಆದೀತು. ಇಂತಹ ಅನರ್ಥ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರ ರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಏಕೆ ವಿಚಾರಮಾಡಬಾರದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಚಾರಗೈದು ನಾವು ಈ ಪಾಪದಿಂದ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಬದುಕುಳಿಯಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಲೋಭದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹ (ಮೋಹ)ದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳ ಕಡೆಗೆ ಇರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ದೋಷಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ವೆಂಬ ನಿಯಮವಿದೆ. ಬದಲಿಗೆ ಇವರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದೋಷವಿದೆ ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದೋಷವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ದೋಷವಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದಾದರು ಬೇರೆ ದೋಷವಿರಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಬೇರೆ ದೋಷವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬೇರೆ ಯವರ ದೋಷವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಒಂದು ದೋಷವೇ ಆಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದು ಈ ಎರಡೂ ದೋಷಗಳು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಜುನ ನಿಗೂ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಅಭಿಮಾನವಾಗುತ್ತಿದೆ. (ಒಳ್ಳೆಯ ತನದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದೋಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮೋಹರೂಪೀ ದೋಷಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಕುಲದ ಕ್ಷಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾವು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಆ ದೋಷಗಳು ಯಾವುವು? ಆ ದೋಷಗಳ ಪರಂಪರೆಯು ಮುಂದಿನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ಕುಲಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ ।

ಧರ್ಮೇ ನಷ್ಟೇ ಕುಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧರ್ಮೋಭಿಭವತ್ಯುತ ॥

ಕುಲಕ್ಷಯೇ - ಕುಲದ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ, ಸನಾತನಾಃ - ಸದಾಕಾಲ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ, ಕುಲಧರ್ಮಾಃ - ಕುಲಧರ್ಮಗಳು, ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ - ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಉತ - ಮತ್ತು, ಧರ್ಮೇ - ಧರ್ಮದ, ನಷ್ಟೇ - ನಾಶವಾದಾಗ (ಉಳಿದಿರುವ), ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕುಲಮ್ - ಕುಲವನ್ನು, ಅಧರ್ಮಃ - ಅಧರ್ಮವು, ಅಭಿಭವತಿ - ಅದುಮಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಕುಲಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಸದಾಕಾಲ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ನಾಶವಾದಾಗ ಉಳಿದಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಕುಲವನ್ನು ಅಧರ್ಮವು ಅದುಮಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕುಲಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ’ — ಯುದ್ಧವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಲ(ವಂಶ)ದ ಕ್ಷಯ (ಹ್ರಾಸ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಲವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗಿನಿಂದ ಕುಲದ ಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕುಲದ ಪವಿತ್ರಪರಂಪರೆ, ಪವಿತ್ರರೀತಿ ಗಳು, ಮರ್ಯಾದೆಗಳೂ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಕುಲದ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಸದಾಕಾಲ ಕುಲ ದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಧರ್ಮವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮದ ಸಮಯ, ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಸಮಯ, ವಿವಾಹದ ಸಮಯ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಂತರ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಾವ-ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪವಿತ್ರ ರೀತಿ-ರಿವಾಜುಗಳು, ಜೀವಿತ ಮತ್ತು ಮೃತಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ ಕುಲದ ನಾಶವಾದಾಗ ಕುಲದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುವ ಧರ್ಮಗಳು ಯಾರ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುವವು?

‘ಧರ್ಮೇ ನಷ್ಟೇ ಕುಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧರ್ಮೋಭಿಭವತ್ಯುತ’ — ಕುಲದ ಪವಿತ್ರ ಮರ್ಯಾದೆಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಗಳು ನಷ್ಟವಾದಾಗ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಧರ್ಮವು ಸಮಸ್ತ ಕುಲವನ್ನು ಅದುಮಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲವನ್ನು ಧರ್ಮವು ಆವರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಕುಲವೇ ನಾಶವಾದಾಗ ಕುಲವು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆಗ ಅಧರ್ಮವು ಯಾವುದನ್ನು ಅದಮಿಬಿಡುವುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಕಾದಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ಪುರುಷರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕಾದಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲದ ಬಾಲಕ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಅಧರ್ಮವು ಅದುಮಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ-ಶಾಸ್ತ್ರ ವ್ಯವಹಾರಾದಿಗಳ ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥ ಮತ್ತು ಅನುಭವೀ ಪುರುಷರು ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವವರು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವರು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮರ್ಯಾದೆಯ, ವ್ಯವಹಾರದ ಜ್ಞಾನ ಆಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಮಾಡಲೇಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ಕ್ರಷ್ಣ ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ ಕುಲಸ್ತ್ರಿಯಃ ।

ಸ್ತ್ರೀಷು ದುಷ್ಟಾಸು ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಜಾಯತೇ ವರ್ಣಸಂಕರಃ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಅಧರ್ಮಾಭಭಿವಾತ್ - ಅಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ, ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯಃ - ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು,
ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ - ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ - ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯಾ, ಸ್ತ್ರೀಷು - ಸ್ತ್ರೀಯರು, ದುಷ್ಟಾಸು - ದೂಷಿತರಾದಾಗ, ವರ್ಣಸಂಕರಃ - ವರ್ಣಸಂಕರವು, ಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥41॥

ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಅಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯಾ! ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾದಾಗ ವರ್ಣಸಂಕರವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥41॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯಃ’ — ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ದವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ಬೆಳೆದಾಗ ಆಚರಣೆಗಳು ಅಶುದ್ಧವಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಮಸೀ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಮಸೀ ಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದೂ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ದವಾದ ಮಾತುಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಿಯ ರಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಸ್ತ್ರೀಷು ದುಷ್ಟಾಸು ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಜಾಯತೇ ವರ್ಣ ಸಂಕರಃ’ — ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾದ ಮೇಲೆ ವರ್ಣಸಂಕರವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.* ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಇಬ್ಬರೂ ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಾಗಿ ಅವರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂತಾನವನ್ನು ವರ್ಣಸಂಕರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಧರ್ಮಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದಕ್ಕೆ ‘ಸಂಕರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ ಆಗದಿದ್ದಾಗ ಧರ್ಮಸಂಕರ, ವರ್ಣಸಂಕರ, ಜಾತಿಸಂಕರ, ಕುಲಸಂಕರ, ವೇಷಸಂಕರ, ಭಾಷಾಸಂಕರ, ಆಹಾರಸಂಕರ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಸಂಕರದೋಷಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣ’ನೆಂದು ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು — ನೀನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವವನಾದ ಕಾರಣ ‘ಕೃಷ್ಣ’ನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ನೀನು ನಮ್ಮ ಕುಲವನ್ನು ಯಾವ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಎತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ’ ಸಂಭೋದನೆಯ ಭಾವವು — ನೀನು ವೃಷ್ಣಿ ವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ ಕಾರಣ ‘ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ’ನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಕುಲ (ವಂಶ)ದ ನಾಶವಾದಾಗ ನಮ್ಮ ವಂಶಜರು ಯಾವ ಕುಲದವರೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಲದ ನಾಶ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಸಂಕರೋ ನರಕಾಯೈವ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ಕುಲಸ್ಯ ಚ ।

ಪತಂತಿ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕಕ್ರಿಯಾಃ ॥

ಸಂಕರಃ - ವರ್ಣಸಂಕರನು, ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ - ಕುಲಘಾತಿಯರನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕುಲಸ್ಯ - ಕುಲವನ್ನು, ನರಕಾಯ, ಏವ - ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವವನೇ (ಆಗುತ್ತಾನೆ), ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕ ಕ್ರಿಯಾಃ - ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಗಳು ಸಿಗದಿವುದರಿಂದ, ಏಷಾಮ್ - ಈ (ಕುಲಘಾತಿಗಳ), ಪಿತರಃ - ಪಿತೃಗಳು, ಹಿ - ಕೂಡ (ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ), ಪತಂತಿ - ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥42॥

ವರ್ಣಸಂಕರನು ಕುಲಘಾತಿಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಕುಲವನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವವನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಗಳು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಕುಲಘಾತಿಗಳ ಪಿತೃಗಳು ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥42॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಂಕರೋ ನರಕಾಯೈವ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ಕುಲಸ್ಯ ಚ’ — ವರ್ಣಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವರ್ಣಸಂಕರ (ಸಂತಾನ) ದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಮರ್ಯಾದೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಹುಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಂತದ ಕುಲಧರ್ಮ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಕುಲಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕುಲ ಮರ್ಯಾದೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಲದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ‘ಕುಲಘಾತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಣಸಂಕರನು ಇಂತಹ ಕುಲಘಾತಿಗಳನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಕುಲಘಾತಿಯರನ್ನೇ ಅಲ್ಲ, ಕುಲಪರಂಪರೆ ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲವನ್ನೇ ಅವನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಪತಂತಿ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕ ಕ್ರಿಯಾಃ’— ಯಾರು ಕುಲದ ನಾಶ ಮಾಡಿರುವರೋ, ಅಂತಹ ಕುಲಘಾತಿಗಳ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ವರ್ಣಸಂಕರನ ಮೂಲಕ ಪಿಂಡ-ನೀರು (ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣ)ಗಳು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪಿಂಡ — ನೀರು ಸಿಗುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವರು ಆ ಪುಣ್ಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪಿಂಡೋದಕವು ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಸ್ಥಿತಿ ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ — ತರ್ಪಣವು ಸಿಗದಿರುವ ಕಾರಣ — ವರ್ಣಸಂಕರನಿಗೆ ಪೂರ್ವಜರ ಕುರಿತು ಆದರ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳ ಶ್ರಾದ್ಧ- ತರ್ಪಣಮಾಡುವ ಭಾವನೇಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಲೋಕರೂಢಿಯಂತೆ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣವನ್ನು ನೀಡಿದರೂ ಕೂಡ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಆ ಪಿಂಡ — ನೀರು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಆದರ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ಪಿಂಡೋದಕ ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ‘ಆಜಾನ’ ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ‘ಮರ್ತ್ಯ’ ಪಿತೃಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಪಿತೃಲೋಕದಲ್ಲಿ ರುವ ಪಿತೃಳು ‘ಆಜಾನ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಸತ್ತು ಹೋದ ಪಿತೃಗಳು ‘ಮರ್ತ್ಯ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರಾದ್ಧ- ತರ್ಪಣ ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಮರ್ತ್ಯ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಾರು ಕುಟುಂಬದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡಿವರೋ ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣದ ಆಸೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವರೋ ಆ ಮರ್ತ್ಯ ಪಿತೃಗಳದ್ದೇ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.’

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ದೋಷೈರೇತೈಃ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕೈಃ ।

ಉತ್ಸಾದ್ಯಂತೇ ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ ಕುಲಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಾ ॥

ಏತೈಃ - ಈ, ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕೈಃ - ವರ್ಣಸಂಕರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ, ದೋಷೈಃ - ದೋಷಗಳಿಂದ, ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ - ಕುಲಘಾತಿಯರ, ಶಾಶ್ವತಾಃ - ಹಿಂದಿನಿಂದ ನಡೆದುಬಂದ, ಕುಲಧಮಾಃ - ಕುಲಧರ್ಮಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ - ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು, ಉತ್ಸಾಂದ್ಯಂತೇ - ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥43॥

ಈ ವರ್ಣಸಂಕರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕುಲಘಾತಿಯರ ಹಿಂದಿನಿಂದ ನಡೆದಬಂದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೋಷೈರೇತೈಃ ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ ........ ಕುಲಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಾಃ’ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಲದ ನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಕುಲದ ಜೊತೆಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಕುಲ ಧರ್ಮಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಕುಲಧರ್ಮಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ದಿಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುವುದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಈ ವರ್ಣಸಂಕರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ದೋಷ ಗಳಿಂದ ಕುಲದ ನಾಶಮಾಡುವವರ ಜಾತಿಧರ್ಮ (ವರ್ಣ ಧರ್ಮ)ಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಕುಲಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಧರ್ಮವೆಂದರೇನು? ಒಂದೇ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕುಲದ ತನ್ನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪರಂಪರೆ ಗಳಿವೆ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮರ್ಯಾದೆಗಳಿವೆ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಚರಣೆಗಳಿವೆ, ಅವೆಲ್ಲವು ಆ ಕುಲದ ‘ಕುಲಧರ್ಮ’ವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವವು. ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕುಲಗಳ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಧರ್ಮವನ್ನು ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ವರ್ಣಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವವು. ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾಗಿವೆ. ಈ ಕುಲಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಜನಾರ್ದನ ।

ನರಕೇನಿಯತಂ ವಾಸೋ ಭವತೀತ್ಯನುಶುಶ್ರುಮ ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ!, ಉತ್ಪನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಮ್ - ಯಾರ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ - (ಆ) ಮನುಷ್ಯರು, ವಾಸಃ - ವಾಸವು, ಅನಿಯತಮ್ - ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ, ನರಕೆ - ನರಕಗಳಲ್ಲಿ,
ಭವತಿ- ಇರುತ್ತದೆ, ಇತಿ - ಎಂದು (ನಾವು), ಅನುಶುಶ್ರುಮ - ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥44॥

ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಯಾರ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಸವು ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥44॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಮ್ ............... ಅನುಶುಶ್ರಮ’* — ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ವಿವೇಕ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರಲು, ಒಳ್ಳೆಯವಾಗಿಸಲು ಅಥವಾ ಕೆಡಿಸಲು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನು ಸದಾಕಾಲ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖಭೋಗ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆಚರಣೆಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಲದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಆಗತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿಂದೆ, ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗತಿ, ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದವರೆಗೆ ನರಕಗಳ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಾವು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಹಿರಿಯರಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ.

* ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾದ ಕಾರಣವೇ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಶುಶ್ರುಮ ಪರೋಕ್ಷ ಲಿಟ್’ದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

‘ಮನುಷ್ಕಾಣಾಮ್’ — ಪದದಲ್ಲಿ ಕುಲಘಾತಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಕುಲದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಸಮಾವೇಶ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾದ ಕುಲಘಾತಿಯರ ಪಿತೃಗಳ, ತನ್ನ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟುವ ವಂಶದ ಸಮಾವೇಶವೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯುದ್ಧದಿಂದಾಗುವ ಅನರ್ಥಪರಂಪರೆಯ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಏನಾಯಿತು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ಅಹೋ ಬತ ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಂ ವ್ಯವಸಿತಾ ವಯಮ್ ।

ಯದ್ರಾಜ್ಯಸುಖಲೋಭೇನ ಹಂತುಂ ಸ್ವಜನಮುದ್ಯತಾಃ ॥

ವಯಮ್ - ನಾವುಗಳು, ಯತ್ - ಯಾವ, ರಾಜ್ಯ ಸುಖಲೋಭೇನ - ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ, ಸ್ವಜನಮ್- ನಮ್ಮ ಸ್ವಜನರನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲಲು, ಉದ್ಯತಾಃ - ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದು, ಮಹತ್ಪಾಪಮ್ - ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡಲು, ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದೆವಲ್ಲಾ!, ಅಹೋ, ಬತ - ಇದು ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮತ್ತು ಖೇದದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥45॥

ನಾವುಗಳು ಯಾವ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ನಮ್ಮ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದು, ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿದ್ದೆವಲ್ಲ! ಇದು ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಖೇದದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ॥45॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಹೋ ಬತ .... ಸ್ವಜನಮುದ್ಯತಾ’ — ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ದುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲ. ಇವರಿಗೆ ಲೋಭವು ತಲೆಗೇರಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾದರೆ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವಾದರೋ ಧರ್ಮ — ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದರೂ ಏನೂ ಅರಿಯದ ಜನರಂತೆ ನಾವುಗಳು ಭಾರೀದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯ-ವಿಚಾರಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೆವಲ್ಲ! ಇದು ನಮಗೆ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮತ್ತು ಖೇದ (ದುಃಖ)ದ ಮಾತಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು, ಕೇಳಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು, ಹಿರಿಯ ರಿಂದ ಕಲಿತುದನ್ನು, ನಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಗೈದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅನಾದರಮಾಡಿ, ಇಂದು ನಾವು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪಾಪಮಾಡಲು ವಿಚಾರಮಾಡಿದ್ದೇವಲ್ಲ — ಇದು ಭಾರೀದೊಡ್ಡ ಪಾಪವಾಗಿದೆ — ‘ಮಹತ್ಪಾಪಮ್’.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಹೋ’ ಮತ್ತು ‘ಬತ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಅಹೋ’ ಪದವು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಿಂದ ಆಗುವ ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆ ಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಾವು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವ ಗಟ್ಟಿ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿದ್ದೆವಲ್ಲ! ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು ‘ಬತ’ ಪದವು ಖೇದದ, ದುಃಖದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನ ಉಳಿಯುವ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾದುದು ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ.

ಪಾಪಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ದರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯದ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಜಯವಾದರೆ ರಾಜ್ಯ, ವೈಭವ ಸಿಗಬಹುದು, ನಮ್ಮ ಆದರ ಸತ್ಕಾರವಾದೀತು, ನಮ್ಮ ಮಹತ್ವ ಬೆಳೆದೀತು, ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದೀತು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞೆ ನಡೆದೀತು, ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಧನವಿರುವುದರಿಂದ ನಾವು ಮನಬಂದಂತೆ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವೆವು, ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವೆವು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭ ಆವರಿಸಿದೆ. ಅದು ನಮ್ಮಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ತಮ್ಮ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳ, ತಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಆದರ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಹಿರಿಯರು ಮೊದಲಾದವರ ಆಜ್ಞೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳ ಅನಾದರ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಹಿರಿಯರ ಮತ್ತು ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ ಉತ್ತಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರನು. ತನ್ನ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಅನಾದರ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸದ್ವಿಚಾರಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರದಿಂದ ತಡೆಯುವವರಾರು? ಹೀಗೆಯೇ ನಾವೂ ಕೂಡ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಆದರ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅನರ್ಥಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಯಾರು ತಡೆಯಬಲ್ಲರು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಡೆಗಿದೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ದೋಷಿ ಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ದೂರಸರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೋಷ ಯಾವುದು ಇದರ ಕಡೆಗೆ ಅರ್ಜುನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ, ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ, ಕಾಮನೆಯೇ ದೋಷವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗದಿರುವ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಖೇದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರಶೀಲ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಶೂರ-ವೀರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ, ಕುಲಕ್ಷಯದ ದೋಷದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದ ಪಾತಕದಲ್ಲಿ ಲೋಭವನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನು; ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯೂ ತಾನೂ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಪಾಪವುಂಟಾಗಲು ಲೋಭವನ್ನೇ ಹೇತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಅರ್ಜುನನು — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಿದನು? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಇಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗು ವುದಕ್ಕೆ ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇವಲ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಲೋಭವೇ ಹೇತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಕೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. (3/2) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಯಾರು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಲ್ಲಿ (3/36) ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ತವ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’

ಸಂಬಂಧ — ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಖೇದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನೆಪಗಳ ಕೊನೆಯ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ಯದಿ ಮಾಮಪ್ರತೀಕಾರಮಶಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ ।

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾ ರಣೇ ಹನ್ಯುಸ್ತನ್ಮೇ ಕ್ಷೇಮತರಂ ಭವೇತ್ ॥

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷಪಾತಿ ಜನರು, ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ - ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ರಣೇ- ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಅಪ್ರತಿಕಾರಮ್ - ಇದಿರಿಸದೆ ಇರುವ, ಅಶಸ್ತ್ರಮ್ - (ಹಾಗೂ) ಶಸ್ತ್ರರಹಿನಾದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯದಿ- ಒಂದು ವೇಳೆ, ಹನ್ಯುಃ - ಕೊಂದರೂ, ತತ್ - ಅದು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಕ್ಷೇಮತರಮ್ - ತುಂಬಾ ಹಿತಕಾರಕ, ಭವೇತ್- ಆದೀತು.॥46॥

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷಪಾತಿ ಜನರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಇದಿರಿಸದೇ ಇರುವ ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೊಂದರೂ ಅದು ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಹಿತಕರವೇ ಆದೀತು. ॥46॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಿ ಮಾಮ್ ..... ಕ್ಷೇಮತರಂಭವೇತ್’ — ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತನಾದರೆ ಕದಾಚಿತ್ ಈ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದಾರು, ಕಾರಣ — ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಇವರುಗಳು ಯಾಕೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವರು? ಆದರೂ ಕದಾಚಿತ್ ‘ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಮ್ಮ ದಾರಿಯ ಮುಳ್ಳು ಹೊರಟುಹೋಗಲೀ, ವೈರಿಯು ಮುಗಿದುಹೋಗಲೀ, ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿರುವ ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳು, ಇದಿರಿಸದೆ ಇರುವ; ಹಾಗೂ ಶಸ್ತ್ರ ರಹಿತನಾದ ನನ್ನನು ಕೊಂದೇ ಬಿಟ್ಟರೂ, ಅವರ ಆ ಕೊಲ್ಲುವಿಕೆಯು ನನಗಾಗಿ ಹಿತಕರವೇ ಆದೀತು. ಕಾರಣ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಂದು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದುದರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾದರೂ ಆದೀತು. ಆ ಪಾಪ ದಿಂದ ನಾನು ಶುದ್ಧನಾದೇನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿದೇನು ಮತ್ತು ಕುಲದ ನಾಶವು ಆಗಲಾರದು.’

[ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ವರ್ಣಸುವ ವಿಷಯದ ಪ್ರಭಾವವು ಸ್ವತಃ ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಕೂಡಾ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮಾತಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಈಗ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಷ್ಟು ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ-ಮಾತಾಡುತ್ತ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕುಳಿತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಯೋಚಿಸಿದ; ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಾಡುವ ಆವೇಶ ಹೊರಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಮಾತಾಡುತ್ತೇನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮಾತಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳಲಿ. ಒಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ಲೋಕವು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿರಲಿ. ಆಗ ನನ್ನ ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ.]

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮುಳುಗಿಹೋದ ನಿವೃತ್ತನಾಗು ವುದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿಹೋದ ಜನರು, ಅವನ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಾರು. ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಇದರ ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ, ಆ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವರು. ಅದರಿಂದ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ಮಾತುಗಳು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹವಿದೆ. ಹಾಗೂ ಆ ಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡ ಅವನು ಧರ್ಮದ — ಸಾಧುಗಳ ಉತ್ತಮವಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿ ದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹವಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತುಗಳು ಸರಿ ಎಂದು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಕಡೆಗೆ ಇದೆ. ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗೆ ಆದೀತು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಈ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅವರು (ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಜನರು) ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಿಸಲಾರರು. ಬದಲಿಗೆ, ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದ ಉಳಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ್ದು ಸರಿಯಲ್ಲ ವೆಂದು ತಿಳಿದಾರು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸದೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧವಾದರೋ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ವಿಚಾರವಾದರೋ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿತ್ತು; ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗಿದ್ದ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಆಮಂತ್ರಣ ಕೊಟ್ಟು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಆದರೆ ಆ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅನಿಷ್ಟಕಾರಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದ. ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ದೂರವುಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸದಿರುವುದು ನಿನ್ನ ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ

ಯಾರೋ ಬದರೀನಾರಾಯಣ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿ ದ್ದರು. ಆದರೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ ಆಯಿತು. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ದಕ್ಷಿಣವನ್ನು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ. ಅದರಿಂದ ಬದರೀ ನಾರಾಯಣನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯದೆ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ನಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಇದಿರುಗಡೆಯಂದ ಬಂದ ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕೇಳಿದ, ಅಯ್ಯಾ! ಯಾವ ಕಡೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೀರಿ? ಅವರೆಂದರು — ಬದರೀನಾರಾಯಣಕ್ಕೆ! ಆಗ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹೇಳಿದ — ಅಯ್ಯಾ! ಬದರೀನಾರಾಯಣ ಈ ಕಡೆಗಿಲ್ಲ, ಆ ಕಡೆಗಿದೆ. ನೀನಾದರೋ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗ್ತಾ ಇದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅವನಿಗೆ ಬದರೀನಾರಾಯಣಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವವನಲ್ಲವಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ದಿಕ್ಕಿನ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗ ತೋರಿಸುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜನನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಸರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಸಿಲ್ಲ.

ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ (ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ 2/9) ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನು ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡು ವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು ತ್ತೇನೆ. ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. (‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ 18/73) ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಈ ವಚನದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿದ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯುದ್ಧವಾಗುವುದು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿ ಇತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದೇ ಹೋಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಯಾರೂ ತಪ್ಪಿಸಲಾರರು. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನು ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಬೆಳೆದಿರುವ ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಈ ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಯೋಧರು ಯಾರೂ ಬದುಕಲಾರರು.’ (11/32) ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ನರಸಂಹಾರ ಆವಶ್ಯಂಭಾವಿ ಆಗುವುದೇ ಇತ್ತು. ಈ ನರಸಂಹಾರವು ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೆ ಇದ್ದರೂ, ಯಾವ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಹಿತ ಐವರೂ ಸಹೋದರರು ವಿವಾಹಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ವೀಕಾರಮಾಡಿದ್ದನೋ ಆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಾದರೋ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವನು. ಭೀಮಸೇನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಎಂದೂ ಹಿಂದೆಸರಿಯಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕೌರವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಮಾಡಿದ್ದನು. ದ್ರೌಪದಿಯಾದರೋ ತನ್ನ ಪತಿಗಳಾದವರು (ಪಾಂಡವರು) ಕೌರವರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ತಂದೆ (ದ್ರುಪದ) ತಮ್ಮ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಐವರು ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗೂ ಅಭಿಮನ್ಯು ಕೌರವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು.* ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.

* ಯದಿ ಭೀಮಾರ್ಜುನೌ ಕೃಷ್ಣ ಕೃಪಣೌ ಸಂಧಿಕಾಮುಕೌ ಪಿತಾ ಮೇ ಯೋತ್ಸ್ಯತೇ ವೃದ್ಧಃ ಸಹ ಪುತ್ರೈರ್ಮಹಾರಥೈಃ॥

ಪಂಚ ಚೈವ ಮಹಾವೀರ್ಯಾಃ ಪುತ್ರಾ ಮೇ ಮದುಸೂದನ ಅಭಿಮನ್ಯುಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಯೋತ್ಸ್ಯಂತೇ ಕುರುಭಿಃ ಸಹ॥

(ಮಹಾಭಾರತ — ಉದ್ಯೋಗ — 82/37, 38)

ಭವಿತವ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಕೈಯಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ತನ್ನ ಪತನವನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಉಪದೇಶಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ಆಜ್ಞೆಗನು ಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಎಂದೂ ಚ್ಯುತರಾಗಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ವಾದ-ವಿವಾದಗಳ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾರ್ಜನಃ ಸಂಖ್ಯೇ ರಥೋಪಸ್ಥ ಉಪಾವಿಶತ್ ।

ವಿಸೃಜ್ಯ ಸಶರಂ ಚಾಪಂ ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ ॥

ಏವಮ್ - ಹೀಗೆ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ - ಶೋಕಾಕುಲ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ಅರ್ಜುನಃ - ಅರ್ಜುನನು, ಸಶರಮ್ - ಬಾಣಸಹಿತ, ಚಾಪಮ್ - ಧನುಸ್ಸನ್ನು, ವಿಸೃಸ್ಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸಂಖ್ಯೇ - ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ರಥೋಪಸ್ಥೇ - ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಉಪವಿಶತ್ - ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥47॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶೋಕಾಕುಲ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಅರ್ಜುನನು ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥47॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾರ್ಜುನಃ ......... ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನ ಮಾನಸಃ’ — ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬ ದವರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ ಮೊದಲಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಳಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೆ ಇರುವ ನಿರ್ಣಯ ವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಯಾವ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದನೋ, ಅದೇ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಎಡಗೈಯಿಂದ ಗಾಂಢೀವ ಧನುಷ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಬಲಗೈಯಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಇರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಎಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲೇ ಶೋಕಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಕುಳಿತು ಬಿಟ್ಟನು.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಇಂತಹ ಶೋಕಾಕುಲ ಅವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗಲು ಭಗವಂತನು ಭೀಷ್ಮ-ದ್ರೋಣರ ಮುಂದೆಯೇ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದುದು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರತವಾದುದೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಆಗಿದೆ. ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರವಾದ ಬಳಿಕ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವರು. ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟದ ಮಾತೇ ಆಗಿದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಾದರೋ ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಈ ನಷ್ಟದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಟ್ಟು ನಾವು ಇಂತಹ ಪಾಪದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಲೇಬೇಕು. ನಾವುಗಳು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದಲೋಭದಿಂದ ಕುಲದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ನಾವು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪನ್ನು ಮಾಡಿದೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೆ ಇರುವ ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇದಿರು ನಿಂತಿರುವ ಈ ಯೋಧರು ಕೊಂದೇಬಿಟ್ಟರೂ ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಹಿತವೇ ಆದೀತು. ಈ ರೀತಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೋಹವು ಆವರಿಸಿದ ಕಾರಣ, ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಪರತನಾಗಲು ಹಾಗೂ ತಾನು ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಹಿತವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮೋಹದ ಕಾರಣ, ಧನುಸ್ಸು — ಬಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ವಿಷಾದಮಗ್ನನಾಗಿ ಕುಳಿತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಧನುಸ್ಸನ್ನೆತ್ತಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕಲನಾಗಿರು ವುದು ಮೋಹದ್ದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗೋನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಧ್ಯಾಯಃ ॥1॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನವಿಷಾದಯೋಗವೆಂಬ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥1॥

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುಷ್ಟಿಕೆಯನ್ನು ಬರೆದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಓಂ-ತತ್-ಸತ್* ಇವು ಮೂರೂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪವಿತ್ರ ನಾಮಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಮಾತ್ರ ಜೀವರ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಡುವಂತವುಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ-- ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅಂಗ ವೈಗುಣ್ಯವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುವಾಗ ಶ್ಲೋಕ, ಪದ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುವ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡುವುದಾಗಿ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದ ಜ್ಞಾಪಕ ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಓಂತತ್ಸತ್’ ನ ಉಚ್ಛಾರಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

* ನೋಡಿರಿ — ಗೀತಾ — ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ.

ಮಹರ್ಷಿವೇದವ್ಯಾಸರಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಓಂ’ ಉಚ್ಛಾರಣೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ರಚನೆಯ ಅಂಗ- ವೈಗುಣ್ಯವು ಇಲ್ಲವಾಗಲಿ. ‘ತತ್’ ಉಚ್ಛಾರಣೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ನನ್ನ ರಚನೆಯು ‘ಸತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿನಾಶೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂಥಹುದಾಗಲಿ. ‘ಇತಿ’ ಸಾಕು! ನನಗೆ ಇದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಶ್ರೀಮತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಶೋಭಾಸಂಪನ್ನ ವಾದುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಐಶ್ವರ್ಯ — ಧರ್ಮ-ಯಶ-ಶ್ರೀ-ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಆರು ‘ಭಗ’ ಗಳು ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಶ್ರೀಮತ್ ಭಗವತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಉನ್ಮತ್ತನಾದಾಗ ಆನಂದ ಮಗ್ನನಾದಾಗ ಅವನ ಮುಖದಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ಹಾಡು (ಗೀತ) ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಆನಂದದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಗೀತಾ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣದ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಗೀತಮ್’ ಎಂದಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೂ ಉಪನಿಷತ್ ಸ್ವರೂಪ ವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಶಬ್ದ ‘ಗೀತಾ’ ಎಂದೇ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರತತ್ತ್ವ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ವಾಣಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಉಪನಿಷದ್-ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಉಪನಿಷದ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ವರ್ಣ — ಆಶ್ರಮ — ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರಹವಿರಿಸದೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂಥ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ಯೆಯಾದ ಕಾರಣ, ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ’ ಎಂದಿದೆ.

ಈ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾರೂಪೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ — ಜ್ಞಾನಯೋಗ — ಧ್ಯಾನಯೋಗ — ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಯೋಗಸಾಧನೆಗಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಪ್ರವರ ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ನಿಃಸಂಕೋಚಭಾವದಿಂದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಅದರ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದಾನೆ. ಇವರಿಬ್ಬರ ಭಾವಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಇಬ್ಬರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಶೇಷಮಹಿಮೆ ಯಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ವಿಷಾದದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಈ ವಿಷಾದವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಅಥವಾ ಸಂತರ ಸಂಗ ದೊರಕಿದಾಗ ಸಂಸಾರದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂಥಹುದಾಗಿದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೂ ವಿಷಾದವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅವರ ವಿಷಾದವು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನ ವಿಷಾದವೇ ಭಗವಂತನ ಸಮ್ಮುಖತೆ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ‘ಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು ‘ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಗೆ ಪುಷ್ಟಿಕೆ ಇರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೂಡಾ ಸರಿಯಾಗಿ ಮನನ — ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಆ ಒಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ದಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಿ ಹೋದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯ ಪುಷ್ಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ ವಿದ್ಯಾಯಾಮ್’ ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ’ ಈ ಪದಗಳಾದರೋ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸು’ ಮತ್ತು ‘ಉಪನಿಷತ್ಸು’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವದ್ವಾಣಿಯ ಸಮಸ್ತ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯೂ ಒಂದು ಉಪನಿಷತ್ತಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ’ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ) ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ’ (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದ’ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೂರೂ ಬಂದಿವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದ’ದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯಮೂಢನಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ (2/7) ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ ಪದ ದಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ (18/73) ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯ ಕೇಳಿದ್ದನು (2/7, 3/2), 5/1), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ,

ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಧ್ಯಾಯಃ’ದ 3, ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ’, ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳು 12, ಶ್ಲೋಕಗಳ 558 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪದಗಳು 586 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಧ್ಯಾಯಃ’ದ 7, ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ’, ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳ 37, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1504 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 48 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ 1566 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲಾ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂವತ್ತೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆರು ‘ಉವಾಚ’ಗಳಿವೆ. ಒಂದು ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ’ ಮೂರು ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’ ಮತ್ತು ಎರಡು ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 47 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ 5ನೇ ಮತ್ತು 33ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಹಾಗೂ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 42 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ದುರ್ಯೋಧನನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೂ, ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ದುಃಖಿತನಾದನು. ಆಗ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಭೀಷ್ಮರು ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖಊದಿದರು. ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖ ಊದಿದ ಬಳಿಕ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ರಣವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ಇದಾದನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳ ಇದಿರಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಜನ-ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು.

ಇದಾದ ಬಳಿಕ ವಿಷಾದಮಗ್ನ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಏನು ಹೇಳಿದನು — ಈ ಮಾತನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಲು ಸಂಜಯನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ತಂ ತಥಾ ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ ।

ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುಸೂದನಃ ॥

ತಥಾ - ಅಂತಹ, ಕೃಪಯಾ - ಕಾತರಭಾವದಿಂದ, ಆವಿಷ್ಟಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ, ವಿಷೀದಂತಮ್ - ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿರುವ, ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ - ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮಸುಕಾದ, ತಮ್ - ಆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು, ಮಧುಸೂದನಃ- ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು, ಇದಮ್ - ಈ (ಮುಂದೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ), ವಾಕ್ಯಮ್ - ಮಾತನ್ನು, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಅಂತಹ ಕಾತರತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ, ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿರುವ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮಸುಕಾದ ಆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಂ ತಥಾ ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮ್’ — ಅರ್ಜುನನು ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿರೂಪದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ನಾನು ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾದಾಡುವವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಯ ಜೊತೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಯೋಧರು ಸಾಹಸಗೈದು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವರು? ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವೇ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಕಾದಾಡಲು ಅವರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಧೈರ್ಯಬಂತು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹ, ಶೂರತನ ಇತ್ತೋ ಆ ಅರ್ಜುನನೇ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವರು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ, ಅವನ ಶರೀರ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಮುಖ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ. ಶರೀರವು ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ರೋಮಗಳು ನಿಮಿರಿ ನಿಂತಿವೆ. ಕೈಯಿಂದ ಧನಸ್ಸು ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ, ಚರ್ಮಸುಡುತ್ತಿದೆ. ನಿಲ್ಲಲೂ ಕೂಡ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಶೋಕಾಕುಲವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿಸಿದಂತಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ‘ನ ದೈನ್ಯಂ ನ ಪಲಾಯನಮ್’ ಈ ಸ್ವಭಾವವೆಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವನು ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಕಾರಣ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳು ವುದು ಎಲ್ಲಿ! ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ಚರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಜಯನು ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ‘ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟಃ’ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

‘ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್’ — ಅರ್ಜುನನಂತಹ ಮಹಾನ್ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ ಆವರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿ ಗೋಚರ ವಾಗದಷ್ಟು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ ಬಂತು.

‘ವಿಷೀದಂತವಿದಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುಸೂದನಃ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾತರತೆಯ ಕಾರಣ ವಿಷಾದಪಡುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಜನನಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡನೇ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಷೀದಂತಮುವಾಚ’ ಇಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೇ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು, ‘ಇದಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಉವಾಚ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ‘ವಾಕ್ಯಮ್’ ಪದ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ‘ವಾಕ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಈ ವಚನ, ಈ ವಾಣಿಯು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸೋಗಿನಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕೆಡುಕಿನ ಮೇಲೆ ಈ ಭಗವಂತನವಾಣಿಯು ನೇರವಾಗಿ ಆಘಾತ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವ ಅರ್ಜುನನ ನಿರ್ಣಯವು ಗೊಂದಲವುಂಟು ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜನನಿಗೆ ತನ್ನ ದೋಷದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತ ಗೊಳಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಗಂಭೀರ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ವಾಣಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ (2/7).

ಸಂಜಯನು ‘ಮಧುಸೂದನಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು #ಮಧು ಹೆಸರಿನ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ ದುಷ್ಟ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ನಾಶ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಕುತಸ್ತ್ವಾ ಕಶ್ಮಲಮಿದಂ ವಿಷಮೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ।

ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಕೀರ್ತಿಕರಮರ್ಜುನ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ವಿಷಮೇ - ಈ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ, ತ್ವಾ - ನಿನಗೆ, ಇದಮ್ - ಈ, ಕಶ್ಮಲಮ್ - ಕಾತರತೆಯು,
ಕುತಃ - ಎಲ್ಲಿಂದ, ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ - ಬಂದೊದಗಿತು. (ಇದನ್ನು), ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. (ಅದು), ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಲ್ಲ. (ಮತ್ತು) ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್ - ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ತರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ॥2॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು* — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಈ ಕಾತರತೆಯು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೊದಗಿತು? ಇದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ತರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ॥2॥

* ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಭಗ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ‘ಮತುಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ನಿತ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಗ್ರ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಯಶ, ಶ್ರೀ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಆರು ‘ಭಗ’ಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಿರುತ್ತವೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅರ್ಜುನ’ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ನೀನು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ನಿರ್ಮಲ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಲುಷ್ಯ — ಕಾತರತೆಯು ಬರುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಇದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಉದ್ಭವಿಸಿತು?

‘ಕುತಸ್ತ್ವಾ ಕುಶ್ಮಲಮಿದಂ ವಿಷಮೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಂತಹ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ- ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ಸಾಹ ಬರಬೇಕಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇಂತಹ ಸಲ್ಲದ ಅವಸರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಹೇಡಿತನವು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು?

ಆಶ್ಚರ್ಯವು — ತಾನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಮಾತಾಡುವುದು ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲಿ ಎಂದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಕುತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾತರರೂಪೀ ದೋಷವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಆಗಂತುಕ ದೋಷವಾಗಿದೆ, ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ.

‘ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಕಾತರತೆಯು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಚನಗಳಲ್ಲೇ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ನಿನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆವರಿಸಿದೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಧನುಸ್ಸು- ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಥದ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವೆ.

‘ಅನಾರ್ಯ ಜುಷ್ಟಮ್’* - ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಭಾವಗಳು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಈ ನಿನ್ನ ಹೇಡಿತನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ಹೇಡಿತನವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನಿನ್ನಂತೆ ಹೇಡಿಗಳಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮದಿಂದ ಉಪರತನಾಗುವುದು ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಲ್ಲ.

* ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ನಙ್’ ಸಮಾಸವು ‘ಆರ್ಯೈರ್ಜುಷ್ಟಮಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ — ಈ ತೃತೀಯಾ ಸಮಾಸದ ಬಳಿಕವೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಹೇಗೆಂದರೆ ‘ನ ಆರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್ ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’. ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ನಙ್’ ಸಮಾಸ ತೃತೀಯಾ ಸಮಾಸದ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದರೆ ‘ನ ಆರ್ಯಾ ಅನಾರ್ಯಾಃ’ ‘ಅನಾರ್ಯೈರ್ಜುಷ್ಟಮನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ — ಅನಾರ್ಯ ಪುರುಷರಿಂದ ಯಾವುದರ ಸೇವನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಲ್ಲ.

‘ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್’ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ ಲೋಕವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಈ ಹೇಡಿತನವು ಸ್ವರ್ಗನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಹೇಡಿತನದಿಂದಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗಲಾರದು.

‘ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್’ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಒಳ್ಳೆಯವರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಪುರುಷರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಲಭಿಸುವಂತಹ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಈ ಹೇಡಿತನವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡದೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನ ಬರುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ ‘ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್’ ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. (1) ವಿಚಾರಶೀಲರಾದ ಮನುಷ್ಯರು; ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಧ್ಯೇಯ, ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನದೇ ಆಗಿರು ತ್ತದೆ. (2) ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ ಮನುಷ್ಯರು; ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. (3) ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಜಗತ್ತಿಗೇ ಆದರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಧ್ಯೇಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ಈ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವು ವಿಚಾರಶೀಲ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಧ್ಯೇಯವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಧ್ಯೇಯವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ತರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವು ತುಂಬಾ ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ಅದು ನಿನ್ನ ಪತನಮಾಡುವಂತಹುದು, ನಿನ್ನನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ತರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕಾತರತೆಯು ಆವರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ ಪಾರ್ಥ ನೈತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ ।

ಕ್ಷುದ್ರಂ ಹೃದಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನಾ!, ಕ್ಲೈಬ್ಯಮ್ - ಈ ಭೀರುತನವನ್ನು, ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ - ಹೊಂದಬೇಡ (ಏಕೆಂದರೆ), ತ್ವಯಿ - ನಿನಗೆ, ಏತತ್ - ಇದು, ನ ಉಪಪದ್ಯತೇ - ಉಚಿತವಲ್ಲ, ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪಾ!, ಕ್ರುದ್ರಮ್ ಹೃದಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್ - ಹೃದಯದ ಈ ತುಚ್ಛ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ (ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ), ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥3॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಭೀರುತನವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನಗೆ ಇದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಹೇ ಪರಂತಪಾ! ಹೃದಯದ ಈ ತುಚ್ಛ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಾರ್ಥ’* — ಮಾತೇ ಪೃಥಾ (ಕುಂತೀ)ಳ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ವೀರತೆಯ ಭಾವ ಜಾಗ್ರತ ಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.** ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಭೀರುತನವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡು ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಬಾರದು.

* ಪೃಥಾ (ಕುಂತೀ)ಳ ಪುತ್ರನಾದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಪಾರ್ಥ ಸಂಬೋಧನವು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನೊಡನೆ ಇರುವ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಘನಿಷ್ಠತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಬಾರಿ ಪಾರ್ಥ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದಿರುವನು. ಅರ್ಜುನನ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಗಿಂತ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದರ ಬಳಿಕ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಗ ‘ಕೌಂತೇಯ’ ಸಂಬೋಧನೆಯದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಆವೃತ್ತಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಆಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಶೇಷ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದಾದರೂ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡವುದಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಅವನ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಪ್ರೇಮವು ಉಕ್ಕಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅವನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ನನ್ನ ಸೋದರತ್ತೇ (ಪೃಥಾ - ಕುಂತಿ)ಯ ಮುದ್ದಿನವನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೀಯೆ, ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಆಗಿರುವೆ ಎಂಬಂತಿದೆ (4/3). ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ವಿಶೇಷ ಗೋಪನೀಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳುವೆನೋ ಅದು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆನು.

**ಕುಂತಿಯು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಡನೆ? ‘ನೀನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿರುವ ಭೀಮನಲ್ಲಿ - ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮಾತೆಯು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹಡೆಯತ್ತಾಳೋ ಆ ಸಮಯ ಈಗ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಏತದ್ ಧನಂಜಯೋವಾಚ್ಯೋ ನಿತ್ಯೋದ್ಯುಕ್ತೋ ವೃಕೋದರಃ ॥ ಯದರ್ಥಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾ ಸೂತೇ ತಸ್ಯ ಕಾಲೋಯಮಾಗತಃ ।

(ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋ — 137/9-10)

‘ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ’ - ಅರ್ಜುನನು ಭೀರುತನದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದನ್ನು ಅಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವುದು ಧರ್ಮದ ಮಾತಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಷಂಡತನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ನಪುಂಸಕತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು.

‘ನೈತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ’ — ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಷಂಡತನ ಬರಬಾರದಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಕುಂತಿಯಂತಹ ವೀರ ಕ್ಷಾತ್ರಮಾತೆಯ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿರುವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜನ್ಮದಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೂ ಈ ಭೀರುತನ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಪರಂತಪ’ — ನೀನು ಸ್ವತಃ ಪರಂತಪನಾಗಿರುವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುವವನು, ಓಡಿಸುವವನಾಗಿರುವೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಈಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವೆಯಾ?

‘ಕ್ಷುದ್ರಂ ಹೃದಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷುದ್ರಮ್’ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳುಂಟು: (1) ಈ ಹೃದಯದ ದುರ್ಬಲತೆಯು ತುಚ್ಛತೆಯನ್ನು ತಂದು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಮುಕ್ತಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ನೀನು ಈ ತುಚ್ಛತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಿದ್ದರೆ ಸ್ವತಃ ತುಚ್ಛನಾಗುವೆ ಮತ್ತು (2) ಈ ಹೃದಯದ ದುರ್ಬಲತೆಯು ತುಚ್ಛವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಗೆ ಇದು ತರವಲ್ಲ. ತುಚ್ಛವಸ್ತುವಿನ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಯಾವುದೇ ತರಹದಲ್ಲೂ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ.

ನಾನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದೆ ಯಾದರೆ ಇದು ನಿನ್ನ ಹೃದಯದ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಿದೆ, ಕೀಳುತನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸು.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಇದಿರ್ಗಡೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಏಳು, ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಪರಿವೆಮಾಡದೆ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು — ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ಎಂದು ತಟ್ಟನೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿ (ನೆಪ)ಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆದರಿಸದೆ ಭಗವಂತನು ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಗೆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕಾತರತೆಯ ದೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಗದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಕುರಿತು ಸಮಾಧಾನ ಪಡೆಯದೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಕಥಂ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಂಖ್ಯೇ ದ್ರೋಣಂ ಚ ಮಧುಸೂದನ ।

ಇಷುಭಿಃ ಪ್ರತಿ ಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಾರ್ಹಾವರಿಸೂದನ ॥

ಮಧೂಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ!, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸಂಖ್ಯೇ - ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಭೀಷ್ಮಮ್ - ಭೀಷ್ಮರ, ಚ - ಮತ್ತು, ದ್ರೋಣಮ್ - ದ್ರೋಣರ, ಪ್ರತಿ - ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಇಷುಭಿಃ - ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ- ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? (ಏಕೆಂದರೆ), ಅರಿಸೂದನ - ಹೇ ಶತ್ರುಸೂದನಾ! (ಇವರು), ಪೂಜಾರ್ಹೌ - ಈರ್ವರೂ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! ನಾನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಶತ್ರುಸೂದನಾ! ಇವರೀರ್ವರೂ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಧುಸೂದನಾ’ ಮತ್ತು ‘ಅರಿಸೂದನಾ’ ಈ ಎರಡೂ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಹಾಗೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಾಗಿರುವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಅಧರ್ಮಮಯ ಆಚರಣ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವಂತಹ ಮಧು-ಕೈಟಭ ಮೊದಲಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದಿರುವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ದ್ವೇಷಿಸುವ, ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡುವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನೀನು ಕೊಂದಿರುವೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಇದಿರ್ಗಡೆ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ನಿಂತಿರುವರು. ಇವರಾದರೋ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನೇಹವಿಟ್ಟವರು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣಕೊಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ನನ್ನ ಪರಮಹಿತೈಷಿ ಅಜ್ಜನನ್ನು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಗುರುವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲಿ?

‘ಕಥಂ+ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಂಖ್ಯೇ ದ್ರೋಣಂ ಚ’ — ನಾನು ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆಸರಿಯದೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ನೀನು ‘ಈ ಕಾತರತೆ, ಷಂಡತನ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂತು! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ನಾನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರೊಡನೆ ಹಾಗೂ ದ್ರೋಣರೊಡನೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? ಇದನ್ನು ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚಿಸು. ಸ್ವಾಮೀ! ಇದು ನನ್ನ ಹೇಡಿತನವಲ್ಲ. ನಾನು ಸಾಯಲು ಹೆದರಿದಾಗ ಹೇಡಿತನವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ನಾನು ಸಾಯಲು ಹೆದರುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೊಲ್ಲಲು ಹೆದರುತ್ತಿರುವೆ.

+ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನು ‘ಕುತಃ’ ಪದದಿಂದ ‘ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಹೇಡಿತನ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಆ ‘ಕುತಃ’ ಪದದ ಬದಲಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಥಮ್’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಸಂಬಂಧೀ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ ಸಂಬಂಧೀ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈ ಜನ್ಮದ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ನಮಗೆ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ನಾನು ಅವರ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಅಪ್ಪಾ! ಅಪ್ಪಾ! ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಅಪ್ಪನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ರೀತಿ ಅವರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ನೇಹವನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವರು. ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರೂ ನಮಗೆ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರನಾದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಿಗೂ ಕೂಡ ನನ್ನಂತೆ ಕಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅಷ್ಟು ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೇಮವಿದೆ. ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟರು, ಆದರೆ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುವು ದನ್ನು ನನಗೆ ಕಲಿಸಿದರು, ತಮ್ಮ ಮಗನಿಗಿಲ್ಲ! ಅವರು ‘ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಯಾರೂ ಆಗಲಾರರು ಎಂಬ ವರದಾನವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು. ಇಂತಹ ಪೂಜನೀಯರಾದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರ ಮುಂದೆ ಮಾತಿನಿಂದ ‘ಎಲೋ, ನೀನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಷ್ಟೇ ಪಾಪವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪಾಪದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಇಷುಭಿಃ ಪ್ರತಿ ಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಾರ್ಹೌ’ — ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರಾದ ಕಾರಣ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರು ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಆದರಣೀ ಯರೂ, ಪೂಜನೀಯರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ನಾನು ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗ ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಿ? ಅವರ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪದ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇವಿಸಲು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಿಂತಲೂ ಪೂಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಪೂಜನೀಯರನ್ನು ನಾನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಲೀ?

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಈಗ ಭಗವದ್ವಾಣಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಉಂಟಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜನನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಣಯದ ಸಂತುಲನೆ ಗೈದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಗುರೂನಹತ್ವಾ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ ಶ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ ।

ಹತ್ವಾರ್ಥಕಾಮಾಂಸ್ತು ಗುರೂನಿಹೈವ ಭುಂಜೀಯ ಭೋಗಾನ್ ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ ॥

ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ - ಮಹಾನುಭಾವರಾದ, ಗುರೂನ್ - ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು, ಅಹತ್ವಾ - ಕೊಲ್ಲದೆ, ಇಹ, ಲೋಕೆ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ (ನಾನು), ಭೈಕ್ಷ್ಯಮ್ - ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವನ್ನು, ಭೋಕ್ತುಮ್ - ಉಣ್ಣುವುದು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು (ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ); ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಗುರೂನ್ - ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಇಹ - ಇಲ್ಲಿ, ರುಧಿರ ಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ - ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ (ಹಾಗೂ), ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್ - ಧನದ ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವುಳ್ಳ, ಭೋಗಾನ್ - ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಏವ, ತು - ಅದನ್ನೇ, ಭುಂಜೀಯ - ಭೋಗಿಸುವೆನು. ॥5॥

ಮಹಾನುಭಾವರಾದ ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವನ್ನು ಉಣ್ಣುವುದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ ಹಾಗೂ ಧನದ ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಭೋಗಿಸುವೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ — ಎರಡನೇ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ವಚನಗಳು ಈಗ ಅರ್ಜುನೊಳಗೆ ಪ್ರಭಾವಬೀರುತ್ತಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವನಲ್ಲ! ಎಲ್ಲಾದರೂ ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಇದೆಯೇ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಡಿಲಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಘೆ.

‘ಗುರೂನಹತ್ವಾ ..... ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ’ — ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣಾದಿ ಪೂಜ್ಯರೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ದುರ್ಯೋಧನನೊಬ್ಬನೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರನು. ಈ ರೀತಿ ಯುದ್ಧ ಆಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗಲಾರದು, ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದೀತು. ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಕಷ್ಟದಿಂದಲೇ ಸಾಗೀತು. ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ ಭಿಕ್ಷಾ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸ ಬೇಕಾದೀತೆಂಬಲ್ಲಿಗೂ ಬಂದೀತು. ಆದರೆ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತ ಆ ಕಷ್ಟಕರ ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿಯನ್ನಾದರೂ ಅವಲಂಬಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

‘ಇಹ ಲೋಕೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರವಾದೀತು, ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವರು; ಆದರೂ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

‘ಅಪಿ’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನಗೆ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಮತ್ತು ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವುದೂ ಎರಡೂ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

‘ಹತ್ವಾರ್ಥ ಕಾಮಾಂಸ್ತು ... ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್’ — ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರ ಹತ್ಯೆಯ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ ಮತ್ತು ಧನವೇ ಮುಂತಾದ ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಭೋಗಿಸುವೆ. ನನಗಾದರೋ ಭೋಗಗಳು ದೊರೆಯುವವು. ಆ ಭೋಗಗಳು ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುವುದು, ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದು ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇದೆ.

ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣಾದಿ ಹಿರಿಯರು ಧನದಿಂದಾಗಿ ಕೌರವ ರಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥ ಕಾಮಾನ್ ಪದವನ್ನು ‘ಗುರೂನ್’ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ‘ಹಣದ ಆಸೆಯುಳ್ಳ ಹಿರಿಯರು ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರು ಮುಂತಾದ ಹಿರಿಯರು ಧನದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ದುರ್ಯೋಧನನ ವೃತ್ತಿಭೋಗಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ದರ್ಯೋಧನನ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನ ನನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಕೌರವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಅರ್ಜುನನು ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ‘ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವವುಳ್ಳವರನ್ನು ಅರ್ಥದ ಕಾಮನೆ ಉಳ್ಳವರು ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಥದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವರು ಮಹಾನುಭಾವ ರಾಗಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್ ಪದವು ‘ಭೋಗಾನ್ ಪದದ್ದೇ ವಿಶೇಷಣವಾಗಬಲ್ಲುದು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ — ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ‘ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ತಿಳಿದನು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವನು.* ಮೊದಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿ ರುವ ಒಂದೇ ಪಕ್ಷವಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆದು, ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ರಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು (ಗೀತಾ - 1/47). ಆದರೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಪಕ್ಷ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಾವಾದರೋ ಧರ್ಮ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಧನ ರಾಜ್ಯಾದಿ ಲೋಭದಿಂದ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ತಮಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಧನ, ರಾಜ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆನು! ಈ ರೀತಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೆಡುಕೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ.

* ಕೇವಲ ಭೌತಿಕದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿ ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮುಖ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅವನು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ-ಮಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡು ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೂಡ ಭೌತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭೌತಿಕ (ಪ್ರಾಕೃತ) ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯತ್ತ ಈಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗಮನವೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭೌತಿಕ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಮೇಲೇಳಲೊಲ್ಲದು. ಅವನು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ-ಮಮತೆಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೆಡುಕು ಕೆಟ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ನೀಗುವುದು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕೆಡುಕು ಒಳಿತನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ನೀಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ಸೀತೆಯ ಇದಿರು ರಾವಣ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಇದಿರು ಕಾಲನೇಮಿ ರಾಕ್ಷಸ ಬಂದಾಗ ಅವರನ್ನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನು ಗುರುತಿಸದಾದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ವೇಷ ಸಾಧುಗಳದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಅರ್ಜನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವುದು ಒಳಿತಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ (ಹಿಂಸಾತ್ಯಾಗ) ರೂಪೀ ಒಳಿತನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕೆಟ್ಟತನ ಬಂದಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ - ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕೆಡುಕು ಕೆಟ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ಮೋಹವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕೆಟ್ಟತನವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಒತ್ತಾಯಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು.

ಇಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯ ನೆಪದಿಂದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆ (ಕಟ್ಟಪಾಡು) ಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕೆಡುಕು ಏಕತಾರೂಪೀ ಒಳ್ಳೆಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಕೆಟ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆ ಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಜನತೆಯ ಪತನವಾದೀತು, ಜನರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆಸುರೀಭಾವ ಬಂದೀತು ಈ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಹಣದ ನೆಪದಿಂದ ಜನರು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ವಂಚನೆ, ಮೋಸ, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತುಕತೆ ಮೊದಲಾದ ದುಷ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ದೋಷರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ನಾವು ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿ ಮಹಾನುಭಾವರನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆವು ಎಂಬ ಕೆಡುಕು ಮುಂದೆಬಂದಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಅರ್ಜುನನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿದುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವುದ ರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕೆಟ್ಟರೂಪದಿಂದ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ - ‘ಮಹಾನು ಭಾವಾನ್’ - ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿ ಹಿರಿಯರ ಅನುಭಾವ, ಆಂತರಿಕಭಾವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ, ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರಲಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತಾ ಹೋಗುವಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯೋ ಯದ್ವಾ ಜಯೇಮ ಯದಿ ವಾ ನೋ ಜಯೇಯುಃ ।

ಯಾನೇವ ಹತ್ವಾ ನ ಜಿಜೀವಿಷಾಮಸ್ತೇವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ ॥

ನಃ - ನಮಗಾಗಿ (ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಈ) ಕತರತ್ - ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು, ಗರೀಯಃ- ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಯತ್, ವಾ - ಅಥವಾ (ನಾವು ಅವರನ್ನು), ಜಯೇಮ - ಗೆಲ್ಲುವವೋ, ಯದಿ, ವಾ - ಅಥವಾ (ಅವರು), ನಃ - ನಮ್ಮನ್ನು, ಜಯೇಯುಃ - ಗೆಲ್ಲುವರೋ, ಏತದ್ - ಇದನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ನಾವು, ನ, ವಿದ್ಮಃ - ತಿಳಿಯಲಾರೆವು, ಯಾನ್- ಯಾರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು (ನಾವು), ನ, ಜಿಜೀವಿಷಾಮಃ - ಬದುಕಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತೇ, ಏವ - ಅವರೇ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳು, ಪ್ರಮುಖೇ - ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥

ನಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವುದು ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಅಥವಾ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ ಇದನ್ನು ಕೂಡ ನಾವು ತಿಳಿಯಲಾರೆವು. ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯಃ’ — ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲೇ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರಲೇ ಈ ಎರಡರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಲಾರದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕಾರಣ ದೇವಾ! ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಪಾಪವಾದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ನನಗಾಗಿ ಯಾವ ಪಕ್ಷ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಇದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯದವ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪಕ್ಷ ಎರಡೂ ಸಮಪಕ್ಷಗಳಾಗಿವೆ.

‘ಯದ್ವಾ ಜಯೇಮ ಯದಿ ವಾ ನೋ ಜಯೇಯುಃ’ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ನಾವು ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ ಅಥವಾ ಅವರು (ದುರ್ಯೋಧ ನಾದಿಗಳು) ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ ಇದು ಕೂಡ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಬಲದ ಮೇಲೆ ಅವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಕುರಿತು ಅವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಸಂಭವಿಸುವುದೋ ಇದರ ಕುರಿತು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದು.

‘ಯಾನೇವ ಹತ್ವಾ ನ ಜಿಜೀವಿಷಾಮಃ’ — ನಾವಾದರೋ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ಜೀವಿಸಲೂ ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುವ ಮಾತಾದರೋ ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು. ಕಾರಣ, ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ನಾವು ಬದುಕಿದ್ದು ಏನು ಮಾಡುವುದು? ತಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಚಿಂತೆ, ಶೋಕವನ್ನೇ ಪಡೆಯು ವೆವು! ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ನಾವು ಬದುಕ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತೇವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ’ - ನಾವು ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ಬದುಕಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳೇ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಿಗಳೂ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಕುಟುಂಬಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ.

ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದ ಅರ್ಜುನನು ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮೂಢಚೇತಾಃ ।

ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್ ॥

ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತ ಸ್ವಭಾವಃ - ಕಾತರತೆಯ ದೋಷದಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ (ಮತ್ತು), ಧರ್ಮಸಮೂಢಚೇತಾಃ - ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ (ನಾನು), ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ಪೃಚ್ಛಾಮಿ - ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಯತ್ - ಯಾವುದು, ನಿಶ್ಚಿತಮ್ - ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದೋ, ತತ್ - ಆ (ಮಾತನ್ನು), ಮೇ - ನನಗೆ, ಬ್ರೂಹಿ - ಹೇಳು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಶಿಷ್ಯಃ - ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರಪನ್ನಮ್ - ಶರಣಾದ, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ಶಾಧಿ - ಉಪದೇಶಿಸು. ॥7॥

ಕಾತರತೆಯ ದೋಷದಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣ ಉಳ್ಳ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಯಾವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಶರಣಾದ ನನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸು. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮೂಢಚೇತಾಃ’* - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದನ್ನು ಸರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪಾಪದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯವೂ ತೋಚುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಪರತನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಉಪರತನಾಗುವುದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದೂ, ಕಾತರತಾ ರೂಪೀ ದೋಷವಲ್ಲವೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಈ ಉಪರತಿಯನ್ನು ಹೇಡಿತನ ಮತ್ತು ಹೃದಯದ ಹೀನ ದುರ್ಬಲತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಭಗವಂತನ ಆ ನಿಃಸಂದಿಗ್ಧ ವಚನಗಳಿಂದ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಬಂತು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇತಸ್’ ಶಬ್ದ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಇದಾದರೋ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಹೇಡಿತನವೇ ಆಗಿದೆ. ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಪಲಾಯನ (ಬೆನ್ನು ತೋರುವುದು) ಇವೆರಡೂ ಇಲ್ಲ.’** ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಹೇಡಿತನ ರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲಿಗೆ ಹೇಡಿತನರೂಪೀ ದೋಷದಿಂದ ನನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಸ್ವಭಾವವು ಒಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದಾಗಿ. ನಾನು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾರದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕೆಲಸಮಾಡದಷ್ಟು ಮೂಢತೆ ಆವರಿಸಿದೆ.

** ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ದ್ವೇ ನ ದೈನ್ಯಂ ನ ಪಲಾಯನಮ್ ।

ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಹೃದಯದ ತುಚ್ಛ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು, ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ)ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಇರಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಸಂದೇಹ ಉಳಿದಿರುವ ಕಾರಣ — ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ನಾಶಮಾಡುವುದು, ಪೂಜ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅಧರ್ಮ (ಪಾಪ)ವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಧರ್ಮವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕುಟುಂಬಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಯುದ್ಧಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು ಇವೆರಡರ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಲುಕಿತು. ಹೀಗಾದಾಗ ‘ಈಗ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ನನ್ನ ಧರ್ಮವೇನು? ಇದರ ನಿರ್ಣಯಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’

‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ‘ನೀನು ಹೇಡಿತನದ ಕಾರಣದಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಈ ನಡವಳಿಕೆ ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಇಂತಹ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಾದರೋ ತಮಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವಂತಹ ಆಚರಣೆ ಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೆನಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಅದರಂತೆ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುವಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ (ವಿಷಾದ) ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ — ಮನುಷ್ಯನು ತಾನಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಉದ್ದೇಶದ ಜಾಗ್ರತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅಸಂತುಷ್ಟನಾದರೆ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲಾರನಾದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉದ್ದೇಶ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಜಾಗ್ರತಿ ಆಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಽಹಮ್’ — ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತಾದರೋ ಗುರುವಿನಲ್ಲಿ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾರಥಿಯ ಬಳಿ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಮಾತಿನಂತೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ರಥಿ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡವೆ ನಿಲ್ಲಿಸು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಾವ ಅಳಿದುಹೋಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶಿಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಮೀ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ದ್ದೇನೆ, ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯಲು ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ - ಗುರುಗಳಾದರೋ ಉಪದೇಶಮಾಡುವರು. ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾರ್ಗದ ಜ್ಞಾನ ನೀಡುವರು, ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಾಶ ನೀಡುವರು. ಎಲ್ಲ ಮಾತನ್ನೂ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವರು; ಆದರೆ ಸಾಧನಾಪಥದಲ್ಲಿ ಚರಿಸುವುದು ಶಿಷ್ಯನದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶ ಮಾಡಲಿ, ನಾನು ಅದರಂತೆ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವೆನು ಹಾಗೆ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಾಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ನಾನು ಏಕೆ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ಗುರುಗಳ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಬಿಡಬಾರದು! ಕೇವಲ ತಾಯಿಯ ಹಾಲಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಮಗು ಕಾಯಿಲೆ ಬಿದ್ದರೆ, ಕಾಯಿಲೆ ಕಳೆಯಲು ತಾಯಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಔಷಧಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ ವಿನಹ ಮಗುವಿಗಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾನೂ ಸರ್ವಥಾ ಗುರುವಿಗೇ ಶರಣಾಗುವೆನು. ಗುರುವಿನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗುವೆನು. ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪೂರ್ಣ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಗುರುವಿನ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸ್ವತಃ ಗುರುಗಳೇ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು. ಈ ಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು — ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ‘ಶಾಧಿ ಮಾಮ್’, ನನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾದಮೇಲೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮುಂದೆ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ - ‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳುವನು. ಅರ್ಜುನನ ಆ ಮಾತೂ ಕೂಡ ಶರಣಾಗತಿಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಶರಣಾಗತನಾದ ಬಳಿಕ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವೆನು, ಅಥವಾ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏನು ಮಾಡುವೆನು, ಏನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಮಾತು ಉಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಶರಣ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಿಸುವನು, ಏನು ಮಾಡಿಸಲಾರನು ಎಂಬುದೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣ್ಯನು ಮಾಡಿಸುವುದನ್ನೇ ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಈ ಕೊರತೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ (18/66) ‘ನನಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ಶರಣಾಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ (18/73) ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾಲ್ಕು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — (1) ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋ ..... ಧರ್ಮ ಸಮ್ಮೂಢಚೇತಾಃ (2) ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (3) ‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಮ್’ (4) ‘ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’. ಇದರಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈಗ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರಲ್ಲಿ ಕೇಳುವನೋ ಅವನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಹೇಳದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ದರಲ್ಲಿ ಯಾರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಶಿಷ್ಯ ನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಗುರುವಿನ ಮೇಲೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗ ತೋರುವ ವಿಶೇಷ ದಾಯಿತ್ವ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಶರಣ್ಯನಿಗೆ ಶರಣಾಗತನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಬೇಕಾತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಉದ್ಧಾರದ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಶರಣ್ಯನೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂತು— ಭಗವಂತನಿಗಾದರೋ ಯುದ್ಧಮಾಡಿಸುವ ಭಾವವಿದೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮೊದಲು ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಈಗಲೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುವನು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಬಹುಶಃ ನಾನು ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಇದಿರು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರಿಸದಾದೆನು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ನ ಹಿ ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ ಮಮಾಪನುದ್ಯಾದ್ ಯಚ್ಛೋಕಮುಚ್ಛೋಷಣಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ ।

ಅವಾಪ್ಯ ಭೂಮಾವಸಪತ್ನಮೃದ್ಧಂ ರಾಜ್ಯಂ ಸುರಾಣಾಮಪಿ ಚಾಧಿಪತ್ಯವ್ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಭೂಮೌ - ಪೃಥ್ವಿಯ, ಋದ್ಧಮ್ - ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಮೃದ್ಧವಾದ (ಮತ್ತು), ಅಸಪತ್ನಮ್ - ಶತ್ರುರಹಿತ, ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸುರಾಣಾಮ್ - (ಸ್ವರ್ಗದ) ದೇವತೆಗಳ, ಆಧಿಪತ್ಯಮ್ - ಆಧಿಪತ್ಯ, ಅವಾಪ್ಯ - ಸಿಕ್ಕಿದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಉಚ್ಛೋಷಣಮ್ - ಒಣಗಿಸುವಂತಹ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಶೋಕಮ್ - ಶೋಕವಿದೆಯೋ (ಅದು), ಅಪನುದ್ಯಾತ್ - ದೂರವಾದೀತು ಎಂದು ನಾನು, ನ, ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.॥8॥

ಕಾರಣ ಪೃಥ್ವಿಯ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಮತ್ತು ಶತ್ರುರಹಿತ ರಾಜ್ಯವು ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗದ ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುವಂತಹ ನನ್ನ ಯಾವ ಶೋಕವಿದೆಯೋ ಅದು ದೂರವಾದೀತು ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ವಿಜಯವಾದೀತು, ವಿಜಯವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕೀತು. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಅಳಿಸಿಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಸಂತೋಷವಾದೀತು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಶೋಕದ ಕಾರಣ — ವಿಜಯವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ನನ್ನ ಶೋಕ ದೂರವಾದೀತು ಎಂಬ ಮಾತು ನನಗೆ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ನನ್ನದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಅವಾಪ್ಯ ಭೂಮಾವಸಪತ್ನಮೃದ್ಧಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ — ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ನವಾದ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ, ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳು ತಂಬಾ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಳಿ ಹೇರಳ ಧನ-ಧಾನ್ಯವಿದೆ. ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವೈರಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯ ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ನನ್ನ ಶೋಕ ದೂರವಾಗಲಾರದು.

‘ಸುರಾಣಾಮಪಿ ಚಾಧಿಪತ್ಯಮ್’ — ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ತುಚ್ಛ ಭೋಗವುಳ್ಳ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇನು, ಇಂದ್ರನ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳುಳ್ಳ ರಾಜ್ಯವು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ನನ್ನ ಶೋಕವು, ಉರಿಯು, ಚಿಂತೆಯು ದೂರವಾಗಲಾರದು.

ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ನಾನು ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಏನಾದೀತು? ಆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಆ ಬದುಕಿನಿಂದ ಏನಾದೀತು? ನಾವು ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸುಖಗಳನ್ನು ಬಯಸುವೆವೋ ಅವರೇ ಸಾಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವರು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು (1/32, 33). ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಪೃಥ್ವಿಯ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ನ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ, ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯ ದೊರಕಿದರೂ ನನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗಲಾರದು. ಅಲ್ಲಿ (1/32, 33 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮಮತೆಯ ಒಲವು ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದುದರಿಂದ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಉಪರತಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಉಪರತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ.

‘ನ ಹಿ ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ ಮಮಾಪನುದ್ಯಾದ್ಯಚ್ಛೋಕ ಮುಚ್ಛೋಷಣ ಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ — ಕುಟುಂಬಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಶಂಕೆ ಯಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಇಷ್ಟು ಶೋಕವಾಗಿದ್ದರೆ. ಅವರು ಸತ್ತಾಗ ಇನ್ನೆಷ್ಟು ಶೋಕವಾದೀತು! ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕವಾಗುವು ದಾದರೆ ಆ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿದಾಗ ಅಳಿದು ಹೋದೀತು; ಆದರೆ ಕುಟುಂಬನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕವು ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತಾಗ ಹೇಗೆ ದೂರವಾದೀತು? ಶೋಕವು ಅಳಿದುಹೋಗುವುದು ದೂರವುಳಿಯಿತು, ಬದಲಿಗೆ ಶೋಕ ಹೆಚ್ಚೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ತುಹೋದರೆ ದೊರಕಿದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾರು ಭೋಗಿಸುವರು? ಅದು ಯಾರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲಿನ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಆಧಿಪತ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೊರಗಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾದೀತು ಎಂದು ನಾನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ- ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಂ ಗುಡಾಕೇಶಃ ಪರಂತಪ ।

ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಗೋವಿಂದಮುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ಬಭೂವ ಹ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಶತ್ರುತಾಪನ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ!, ಏವಮ್ - ಹೀಗೆ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಗುಡಾಕೇಶಃ - ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅರ್ಜನನು, ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಗೋವಿಂದಮ್ - ಭಗವಾನ್ ಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ, ನ, ಯೋತ್ಸ್ಯೇ - (ನಾನು) ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಹ - ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ತೂಷ್ಣೀಮ್, ಬಭೂವ - ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥9॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಶತ್ರತಾಪನ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ! ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅರ್ಜುನನು ಅಂತರ್ಯಾವಿಾ ಭಗವಾನ್ ಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ ..... ಬಭೂವ ಹ’ — ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಇದಿರಿಗಿಟ್ಟು, ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದೀತು, ಮಾನ ಸಿಗಬಹುದು, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಲಭಿಸೀತು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ, ದುಃಖಗಳು ದೂರವಾಗಲಾರವು ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಸರಿ ಎಂದು ಅನಿಸಿತು.

ಅರ್ಜನನು ಭಗವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಹುದುಗಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು, ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದಾಗ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಮಾತೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಏನಾಯಿತು — ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ತಮುವಾಚ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ ಭಾರತ ।

ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಚಃ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ!, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೇನೆಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವಿಷೀದಂತಮ್ - ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿರುವ, ತಮ್ - ಆ (ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ), ಪ್ರಹಸನ್, ಇವ - ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಹೃಷೀಕೇಶಃ- ಭಗವಾನ್ ಹೃಷೀಕೇಶನು, ಇದಮ್ - ಈ (ಮುಂದೆ ಹೇಳುವ), ವಚಃ - ವಚನವನ್ನು, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥10॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾ! ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಅರ್ಜುನನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಭಗವಾನ್ ಹೃಷೀಕೇಶನು ಈ (ಮುಂದೆ ಹೇಳುವ) ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಮುವಾಚ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ..... ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಚಃ’ — ಅರ್ಜುನನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೌರ್ಯ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯೋಧರನ್ನು ನೋಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಅಲ್ಲೇ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಷಾದಮಗ್ನನಾದನು! ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಬಂದಿದ್ದ ಉದ್ದೇಶದಂತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನು ಚಿಂತಾಕುಲನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ) ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನ ಭಾವಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಥಾತ್ - ಮೊದಲಿದ್ದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ಈಗ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಗುಬಂತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲೇ (2/7ರಲ್ಲಿ) ಹೇಳಿದ್ದನು — ನಾನು ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡು. ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲೇ, ಮಾಡದಿರಲೇ, ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಏನೂ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರೆ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಗು ಬಂತು. ಕಾರಣ, ಶರಣಾಗತನಾದ ಮೇಲೆ ತಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏನು ಮಾಡಬಾರದು ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಶರಣ್ಯನು ಏನು ಹೇಳುವನೋ ಅದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದ ಮೇಲೆ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಒಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಶರಣಾಗತನಾಗುವುದರಿಂದ ದೂರವುಳಿದನು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಗುಬಂತು. ‘ಇವ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೋರಾಗಿ ನಗುಬಂದರೂ ಭಗವಂತನು ಮುಗಳ್ನಕ್ಕು ಹೇಳಿದನು.

‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ನಿನಗೆ ಅನಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡು — ‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’ (18/63) ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ — ಮನುಷ್ಯನು ಚಿಂತಾ-ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಒಂದು, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿ ಅರ್ಜನನದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಾದ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣ ದಯೆ ಉಕ್ಕಿಬಂತು. ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕರ ಮಾತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಡದೆ, ಅವನ ಭಾವದತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜನನ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಡದೆ (ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ) ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಚನಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದವನನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಷ್ಟು ದಯೆ ಇದೆ!

‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಂತರಿಕ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನೊಳಗಿನ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈಗಲಾದರೋ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ದೊರಕುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಶೋಕವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವಂತೆ ಕಾಣದಿದ್ದ ಕಾರಣ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಸ್ವತಃ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಈ ಮಾತು ನಿಲ್ಲಲಾರದು ಮತ್ತು ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡುವನು. ‘ಇದಂ ವಚಃ ಉವಾಚ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ಕೆಲಸ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಉವಾಚ’ದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ‘ವಚಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ವಚಃ’ ಪದದಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಭಾವ ತುಂಬಿದೆ. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ರಹಸ್ಯಮಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೈದು ಅದನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ, ಸಬೋಧಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಜಾಯಿಸಲು ಹೇಳುವುದರತ್ತ, ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಚಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಧರ್ಮಭೂಮಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೌರವಸೇನೆ ನಿಂತಿದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆ ನಿಂತಿದೆ. ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ರಥ ನಿಂತಿದೆ. ಆ ರಥದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕುಳಿತಿರುವನು ಮತ್ತು ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಶರೀರಿಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಶೋಕಾವಿಷ್ಟ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಶೋಕ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಉಪದೇಶಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇಳುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೇ ।

ಗತಾಸೂನಗತಾಸೂಂಶ್ಚ ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ ॥

ತ್ವವ್ - ನೀನು, ಅಶೋಚ್ಯಾನ್ - ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲದವರಿಗಾಗಿ, ಅನ್ವಶೋಚಃ - ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾನ್ - ವಿದ್ವತ್ತಿನ (ಪಂಡಿತರಂತೆ) ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಭಾಷಸೆ - ಆಡುತ್ತಿರುವೆ; (ಆದರೆ), ಗತಾಸೂನ್ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವರಿಗಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಗತಾಸೂನ್ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ, ಪಂಡಿತಾಃ - ಪಂಡಿರು, ನ, ಅನುಶೋಚಂತಿ - ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥

ನೀನು ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲದವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವೆ; ಆದರೆ ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ನನ್ನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇವರು ನನ್ನವರಲ್ಲ; ಇವರು ನನ್ನ ನಿಜಕುಟುಂಬಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರು ನನ್ನ ನಿಜ ಕುಟುಂಬಿಗಳಲ್ಲ; ಇವರು ನಮ್ಮ ಜಾತಿಯವರು, ಇವರು ನಮ್ಮ ಜಾತಿಯವರಲ್ಲ; ಇವರು ನಮ್ಮ ಗೋತ್ರದವರು, ಇವರು ನಮ್ಮ ಗೋತ್ರದವರಲ್ಲ; ಇವರು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರು ಮತ್ತು ಇವರು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನವರ ಬಗ್ಗೆ ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಮತಾ, ಕಾಮನೆ ಮೊದಲಾದ ವುಗಳಿಂದಲೇ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗ, ಗಾಬರಿ, ಸಂತಾಪ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಗಳಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಪಾಂಡವರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು ತಮ್ಮ ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆದರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರ ಬಗ್ಗೆ ಮಮತೆ ಇತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಇವರು ನನ್ನವರು ಮತ್ತು ಇವರು ನನ್ನವರಲ್ಲ ಎಂಬ ಭೇದಭಾವಪೂರ್ಣ ಪಕ್ಷಪಾತವಿತ್ತು.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿದ್ದ ಮಮತೆಯೇ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಆ ಮಮತೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಮತೆಯಂತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಂತೆ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸ್ವಜನರೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ’ (1/28). ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೂ ಸ್ವಜನರೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ’ ‘ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ’ (1/37). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಆ ಮಮತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನು. ಅದು ಈ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ — ನೀನು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸು ಮತ್ತು ಶೋಕಿಸಬೇಡ — ‘ಮಾ ಶುಚಃ’ (18/66). ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ ಎಲ್ಲ ಅಳಿದು ಹೋದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುವನು.

‘ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ’ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳಿವೆ — ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್, ಶರೀರಿ ಮತ್ತು ಶರೀರ. ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯಾದರೋ ಅವಿನಾಶಿ ಯಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಶರೀರ ವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಅಶೋಚ್ಯ (ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ್ದು)ವಾಗಿವೆ. ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶಿಯ ನಾಶವು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶೋಕ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶೋಕಿಸುವುದು ಶರೀರಿಯ ಕುರಿತು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶರೀರದ ಕುರಿತೂ ಶೋಕಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶೋಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಅವಿವೇಕ (ಮೂರ್ಖತೆ)ವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ಇದಿರು ಜನನ-ಮರಣ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮೊದಲಾದ ರೂಪದಿಂದ ಬರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ್ದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುವುದು, ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬೇಕಾದರೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಬರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಬರಲಿ; ಅದರ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಾದರೆ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುವುದು ಹೇಗೆ? ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಇಲ್ಲವಾಗುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷಿಸುವುದು-ಶೋಕಪಡುವುದು, ಸುಖೀ ಅಥವಾ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೆ’ — ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ನೀನು ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಶೋಕವನ್ನೂ ಪಡುತ್ತಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕೇವಲ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೀನು ಪಂಡಿತನಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪಂಡಿತರಾದವರು ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಎಂದೂ ಶೋಕಪಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಕುಲದ ನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಕುಲ-ಧರ್ಮಗಳು ನಷ್ಟವಾದಾವು. ಧರ್ಮ ನಷ್ಟವಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುವರು, ಅದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರನು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳು ವನು. ಆ ವರ್ಣಸಂಕರನು ಕುಲಘಾತಕಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಲವನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪಿಂಡ- ತರ್ಪಣಾದಿಗಳು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಪಿತೃಗಳು ಪತನ ರಾದಾರು — ಇಂತಹ ನಿನ್ನ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಶರೀರವು ನಾಶವಂತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಶರೀರೀ ಅವಿನಾಶಿ ಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಶರೀರಿಯು ಸ್ವತಃ ಅವಿನಾಶಿಯಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕುಲಘಾತಿ ಮತ್ತು ಕುಲವು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಭಯ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಪಿತೃಗಳು ಪತಿತರಾಗುವ ಚಿಂತೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಕುಲದ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಚಿಂತೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅವರು ಪತನರಾಗುವ ಭಯವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇದರಿಂದ ಶರೀರವು ನಾಶವುಳ್ಳ ದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಶರೀರಿಯು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗು ತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಗಳ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸು ವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಗತಾಸೂನಗತಾಸೂಂಶ್ಚ’ — ಎಲ್ಲರ ಸ್ಥೂಲ-ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರ ಪಿಂಡ- ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವರ ವಿಯೋಗ ಆಗುವುದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ನೀನು ಶೋಕಪಡುತ್ತಿರುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಸತ್ತುಹೋದವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಸತ್ತುಹೋದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮೃತಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪಿಂಡ- ತರ್ಪಣಾದಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವಂತೆ ಮೃತಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಹರಿಸುವ ಕಫ-ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಮೃತಾತ್ಮನು ಪರವಶನಾಗಿ ತಿಂದು-ಕುಡಿಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.* ಇನ್ನೂ ಜೀವಿಸಿರುವವರಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕ ಮಾಡಬಾರದು. ಅವರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರ ಗತಿ ಏನಾದೀತು! ಅವರ ಭರಣ-ಪೋಷಣ ಹೇಗಾದೀತು! ಅವರಿಗೆ ಯಾರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿಯಾರು! ಮುಂತಾದ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ.

* (1) ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶ್ರು ಬಾಂಧವೈರ್ಮುಕ್ತಂ ಪ್ರೇತೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಯತೋಽವಶಃ । ತಸ್ಮಾನ್ನ ರೋದಿತವ್ಯಂ ಹಿ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಶಕ್ತಿತಃ ॥

(ಪಂಚತಂತ್ರ, ವಿತ್ರಭೇದ 365)

ಮೃತಾತ್ಮರು ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಿಂದ ಹರಿಸಿದ ಕಫಯುಕ್ತ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ವಿವಶರಾಗಿ ತಿಂದು-ಕುಡಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಳಬಾರದು. ಇದಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮೃತಾತ್ಮನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಬೇಕು.

(2) ಮೃತಾನಾಂ ಬಾಂಧವಾ ಯೇ ತು ಮುಂಚಂತ್ಯಶ್ರೂಣಿ ಭೂತಲೇ । ಪಿಬಂತ್ಯಶ್ರೂಣಿ ತಾನ್ಯದ್ಧಾ ಮೃತಾಃ ಪ್ರೇತಾಃ ಪರತ್ರ ವೈ॥

(ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ-ಬ್ರಾಹ್ಮ-ಸೇತು-48-42)

ಮೃತಾತ್ಮನ ಬಂಧು ಬಾಂಧವರು ಭೂತಲದಲ್ಲಿ ಹಾಕುವ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಮೃತಾತ್ಮನು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕುಡಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ನನ್ನ ಶರೀರದ ಅವಯವಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಮುಖ ಬಾಡಿದೆ ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮೂಲಕಾರಣವು — ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಶರೀರದ ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕುಟುಂಬದವರು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ — ಶೋಕಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಹಾಗೂ ಚಿಂತೆ — ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಕಾರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಇವೇ ದುಃಖದ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗಿರುವವರು ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗದವರು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಪಿಂಡ- ತರ್ಪಣಾದಿಗಳು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ (1-42). ಇದು ಅರ್ಜುನನ ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಅವರ ಚಿಂತೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಾವು ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇ ವೆಯೋ ಅವರೇ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಧನದ ಆಸೆ ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ (1-33). ಇದು ಅರ್ಜುನನ ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಅವರ ಚಿಂತೆಯಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಚಿಂತೆಗಳು ಶರೀರದಿಂದಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ಚಿಂತೆಗಳು ಧಾತುರೂಪದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಎರಡೂ ನಾಶಯುಕ್ತವೇ ಆಗಿವೆ.

‘ಗತಾಸೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಇವರಿಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಚಿಂತೆಯ ಮಾತಲ್ಲ. ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಇವರಿಗಾಗಿ ಪಿಂಡ-ನೀರು ಕೊಡುವುದು, ಶ್ರಾದ್ಧ - ತರ್ಪಣ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಅವರಿಗಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು, ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯವು ಚಿಂತೆಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ವಿಚಾರದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ವಿಚಾರದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ವಿಚಾರಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ’ — ಸತ್-ಅಸತ್ ವಿವೇಕ ಶೀಲ ಬುದ್ಧಿಯ ಹೆಸರು ‘ಪಂಡಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಆ ‘ಪಂಡಾ’ ಯಾರಲ್ಲಿ ವಿಕಸಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ ಅಸತ್ತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾದವರು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ತನ್ನು-ಸತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೂ ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂ ಸತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶರೀರವು ಅಸತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅಸತ್ತನ್ನು ಸತ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಹೀಗೆ ಇರಲಿ, ಸಾಯದಿರಲಿ — ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿಯೇ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಶೋಕ-ಚಿಂತೆ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ - ಒಂದು ವಿಭಾಗ ಶರೀರದ್ದಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಭಾಗ ಶರೀರಿ (ಶರೀರವುಳ್ಳವ)ಯದಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಎರಡರ ಸ್ವಭಾವವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಜಡ, ಇನ್ನೊಂದು ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಅವಿನಾಶೀ. ಒಂದು ವಿಕಾರೀ, ಇನ್ನೊಂದು ಅವಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಮ್’ (8/19) ‘ಸರ್ಗೇಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಲಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ’ (14/2).

ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರೀ ಎರಡೂ ಅಶೋಚ್ಯವಾಗಿವೆ. ಶರೀರದ ನಾಶ ನಿರಂತರವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ವಿನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶೋಕವು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರವು ನಿರಂತರ ಸಹಜನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯು ನಿರಂತರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ. ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಈ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರು ಮೃತ ಅಥವಾ ಜೀವಿತ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶರೀರದ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವ ಶರೀರಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪದ ಅಸ್ತಿತ್ವ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ದಾರ್ಶನಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಾದರೋ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅನಾತ್ಮಾ ಇದಂ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಇದಂನಿಂದ ಆತ್ಮಾ- ಅನಾತ್ಮದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡದೆ ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವಕ್ಕನು ಸಾರ ದೇಹ-ದೇಹೀ, ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಗೀತೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ‘ನಾನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನೂ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು — ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (2/7) ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಿಯ ಭೇದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು. ‘ನಾನು ದೇಹನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವವರೆಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಉಪದೇಶ ಕೇಳುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ, ಸಾಧನವು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಲಾರದು.

ತನ್ನದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವ ವಸ್ತುವೇ ನಮ್ಮದಾಗಬಲ್ಲದು. ಶರೀರವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿರಂತರ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಶರೀರದ ಸಜಾತಿಯತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರಿಯ ಸಜಾತಿಯತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವನಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಮರೆವು ಆಗಿದೆ. ಈ ಮರೆವೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಶರೀರ - ಶರೀರಿಯ ಭೇದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವುದರ ಮೃತ್ಯುವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ನೀನಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಶರೀರವಲ್ಲ. ನೀನು ಜ್ಞಾತಾ (ತಿಳಿಯುವವ) ಆಗಿರುವೆ, ಶರೀರ ಜ್ಞೇಯ (ತಿಳಿಯಲು ಬರುವಂತಹುದು)ವಾಗಿದೆ (13/1). ನೀನು ಸರ್ವದೇಶೀಯನಾಗಿರುವೆ — ‘ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ (2/24), ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತವ್ (2/17), ಶರೀರ ಏಕದೇಶೀಯವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಚಿನ್ಮಯ ಲೋಕದ ನಿವಾಸಿ ಯಾಗಿರುವೆ, ಶರೀರ ಜಡಪ್ರಪಂಚದ ನಿವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ನೀನು ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ಅಂಶನಾಗಿರುವೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೆ (15/7). ಶರೀರವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ವಾಗಿದೆ— ‘ಮನಃ ಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ (15/7). ನೀನು ನಿರಂತರ ಅಮರತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವೆ. ಶರೀರವು ನಿರಂತರ ಮೃತ್ಯುವಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಶರೀರದ ಕ್ಷತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಕ್ಷತಿಯು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ, ಭಯ ಮೊದಲಾದವು ಆಗಬಾರದು.

ಶರೀರಿಯು ಯಾವುದೇ ಶರೀರದಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ‘ಸರ್ವಗತಃ (2/24). ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತವ್ (2/17). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನ ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಶರೀರೀ (ಶರೀರವುಳ್ಳ)ಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಶರೀರಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತಃ (2/25). ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ (2/28) ಎಂದೂ ಹೇಳಿರುವನು. ಶರೀರವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಷ್ಟವಾಗು ವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ (2/16). ಯಾವುದರ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅಸತ್ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು ಸಾಧಕನು ಶರೀರೀ (ಶರೀರವುಳ್ಳವ) ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಶರೀರವೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ‘ಶರೀರೀ (ದೇಹೀ) ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಶರೀರೀ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಶರೀರವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ವಿಚಾರಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಾವು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರೀ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಮಾಡದಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೇವೆ. ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿ ಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ಮೋಹ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ವಿವೇಕಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ ಈ ವಿವೇಕವು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಶರೀರವನ್ನು ನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮನುಷ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲ, ಪಶುಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಶುಕದೇವರು ಮಹಾರಾಜಾ ಪರೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತ್ವಂ ತು ರಾಜನ್ ಮರಿಷ್ಯೇತಿ ಪಶುಬುದ್ಧಿಮಿಮಾಂ ಜಹಿ ।

ನ ಜಾತಃ ಪ್ರಾಗಭೂತೋದ್ಯ ದೇಹವತ್ತ್ವಂ ನ ನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ - 12/5/2)

ರಾಜನೇ! ಈಗ ನಾನು ಸತ್ತುಹೋಗುವೆ ಎಂಬ ಈ ಪಶುಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಶರೀರವು ಮೊದಲಿರ ಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಸತ್ತು ಹೋದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ನೀನು ಮೊದಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿ ಪುನಃ ಸತ್ತುಹೋಗುವೆ ಈ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಸತ್-ತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತವೇಕೆ? — ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ನ ತ್ವೇವಾಹಂ ಜಾತು ನಾಸಂ ನ ತ್ವಂ ನೇಮೇ ಜನಾಧಿಪಾಃ ।

ನ ಚೈವ ನ ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ ಸರ್ವೇ ವಯಮತಃ ಪರಮ್ ॥

ಜಾತು - ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ನ, ಆಸನ್ - ಇರಲಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ನ - ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇಮೇ - (ಹಾಗೂ) ಈ, ಜನಾಧಿಪಾಃ - ರಾಜರುಗಳು, ನ - ಇರಲಿಲ್ಲ, ನ, ತು, ಏವ - ಈ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅತಃ, ಪರಮ್ - ಇದರ ನಂತರ (ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ), ವಯಮ್ - (ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ರಾಜರು) ನಾವು, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲರು, ನ, ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ - ಇರಲಾರೆವು, ನ, ಏವ - (ಎಂಬ ಮಾತು) ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ॥12॥

ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರ ನಂತರ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶರೀರಿ (ಸತ್) ಮತ್ತು ಶರೀರ (ಅಸತ್) ಈ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳು ಇವೆ. ಇವೆರಡೂ ಅಶೋಚ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶೋಕವು ಶರೀರಿ (ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ)ಯ ಕುರಿತು ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಕುರಿತೂ ಆಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಶರೀರಿಯ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಎಂದೂ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಇವೆರಡಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅಶೋಚ್ಯಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಈಗ ಶರೀರಿಯ ನಿತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ನ ತ್ವೇವಾಹಂ ಜಾತು ..... ಜನಾಧಿಪಾಃ’ — ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವತರಿಸುವವರೆಗೆ ಈ ರೂಪದಿಂದ (ಕೃಷ್ಣ ರೂಪದಿಂದ) ಎಲ್ಲರ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಜನ್ಮ ಆಗುವವರೆಗೆ ನೀನು ಈ ರೂಪದಿಂದ (ಅರ್ಜುನನಾಗಿ) ಎಲ್ಲರ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಹಟ್ಟುವವರೆಗೆ ಈ ರೂಪದಿಂದ (ರಾಜರ ರೂಪದಿಂದ) ಎಲ್ಲರ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು-ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟರಾಗಿರಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇದ್ದೆವು, ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ ‘ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ— ‘ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಮೊದಲು ನಾವೆಲ್ಲರು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದೆವು ಈ ಮಾತು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಿತ್ಯ-ತತ್ತ್ವವು ಸದಾಕಾಲ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಇರಲೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಜಾತು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ, ಘಟನೆ, ವಸ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಅಭಾವ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಗಲಾರದು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮುಂದೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿವೆ. ಆದರೆ ಅವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ, ನೀನು ತಿಳಿಯೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಈಶ್ವರತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಅಲ್ಲಿ (4/5ರಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನ ಆಶಯವು ತನ್ನ ಮಹತ್ತನ್ನು, ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಶಯವು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ.

‘ನ ಚೈವ ...... ವಯಮತಃ ಪರಮ್’ — ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಶರೀರಗಳ ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಉಳಿಯಲಾರವು. ಒಂದು ದಿನ ಈ ಶರೀರವೂ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಆದರೂ ಅಂತಹ ಅವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇರಲಾರೆವು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾವೆಲ್ಲರು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇರುವೆವು. ಕಾರಣ — ನಿತ್ಯ-ತತ್ತ್ವದ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರು — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇರಲಾರೆವು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೂತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಮಾತನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಆದರೆ ವರ್ತಮಾನದ ಮಾತು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಶರೀರಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ‘ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಈ ಶರೀರಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿವೆ. ಈ ರೀತಿ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವ ಅನುಭವವನ್ನು ನಾವು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೂತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಅಭಾವವಿಲ್ಲದಂತೆಯೇ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ. ಇದರ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯ ಮೊದಲೂ ಕೂಡ ‘ಈಗ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅನುಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಎಚ್ಚರಾದ ಮೇಲೆಯೂ ‘ಈಗಲೂ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅನುಭವವು ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ನಿದ್ದೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ನಾವು ಹೇಗಿದ್ದೇವೋ ಹಾಗೇ ಇದ್ದೆವು. ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಅಭಾವವಾಗಿತ್ತು, ನಮ್ಮ ಅಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳು - ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು. ಹಾಗೂ ಈಗಲೂ ಶರೀರಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವು ನಾಶದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ; ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಸತ್ತೆ (ಇರುವಿಕೆ)ಯು ಮೊದಲೂ ಇತ್ತು, ನಂತರವೂ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ.

ನಮ್ಮ ಇರುವಿಕೆಯು ಕಾಲಾತೀತ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ ಈ ಮೂರೂ ಕಾಲಗಳು ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆ ಕಾಲಾತೀತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇರಲಾರವು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಯಾವಾಗ ಈ ಶರೀರಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಆಗಲೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಈ ಶರೀರಗಳು ಇರಲಾರವೋ ಆಗಲೂ ನಾವು ಇರುವೆವು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳಾದರೋ ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರವು - ಇದರಿಂದ ಶರೀರಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮೊದಲು ಇದ್ದೆವು ಹಾಗೂ ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವೆವು. — ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವರೂಪದ ನಿತ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ಅದಾದರೋ ನಮಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ! ಇದರ ಉತ್ತರ — ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ದೃಶ್ಯದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಆ ದೃಶ್ಯವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಅವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಯಂ (ತಾನು) ದೃಶ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿದಾಗ ಅವನು ದ್ರಷ್ಟಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ನೋಡುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನೋಡುವ ಸಾಧನಗಳು (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು) ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ) ಇವುಗಳೆಲ್ಲವುಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ನೋಡುವವನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧನಾದಾನು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೋಡುವವನ ಸಂಜ್ಞೆಯು ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನೋಡುವವನ ಯಾವ ಸಂಜ್ಞೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನ ಆಧಾರರೂಪವಾದ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವೇ ಉಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾವು ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ಆಧಾರ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರತೀತೀಗಳ ಪ್ರಕಾಶವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕವೆಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಕೂಡ ಆಧೇಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ಯದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಇವೆ. ಆಧೇಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ಯಗಳು ಇರದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಸತ್ತೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಸತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವನಿಗೆ ಶೋಕವು ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲುದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು, ನೀನು, ಈ ರಾಜರುಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಶೋಚ್ಯವಾಗಿದ್ದೇವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮರ ಸಾಧರ್ಮ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಕೃಷ್ಣರೂಪದಿಂದ, ನೀನು ಅರ್ಜುನ ರೂಪದಿಂದ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ರಾಜರುಗಳು ರಾಜರೂಪದಿಂದ ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರರು. ಆದರೆ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರು ಮೊದಲೂ ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವೆವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು, ನೀನು ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜರುಗಳು ಈ ಮೂವರೂ ಶರೀರದಿಂದಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇವೆ ಆದರೆ ಸತ್ತೆಯಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ಶರೀರಗಳಾದರೋ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪ (ಸ್ವಯಂ)ದ ಸತ್ತೆಯು ಮೊದಲೂ ಇತ್ತು, ನಂತರವೂ ಇದ್ದೀತು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಶರೀರಗಳು ಇರದಿದ್ದಾಗಲೂ ಸತ್ತೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳು ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗಲೂ ಸತ್ತೆಯು ಇದ್ದೀತು. ಒಂದು ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲ.

ನಾನು, ನೀನು ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜರುಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಇರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯ ಇರುವಿಕೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಇದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ — ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಚಿನ್ಮಯ ಇರುವಿಕೆ ಇದೆ. ನಾನು (ಅಹಮ್) ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಇದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನನ್ನ (ಅಹಮ್) ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಇರದೆ ಇದೆ ಎಂಬುದೇ ಇದ್ದೀತು. ಆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವೇ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿದೆ, ಶರೀರ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ಭೂತಕಾಲ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕಾಲದ ಘಟನೆ ಕಂಡಷ್ಟೇ ದೂರ ವರ್ತಮಾನವೂ ಇದೆ. ಭೂತ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಂತೆ ವರ್ತಮಾನ ದಿಂದಲೂ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಯಿತು? ಇವು ಮೂರೂ ಕಾಲದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಕಾಲದಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಕಾಲದ್ದಾದರೋ ಖಂಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪ (ಸತ್ತೆ)ವು ಅಖಂಡವಾಗಿದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಅನೇಕ ಯುಗಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಶರೀರಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಶರೀರವು ಬದಲಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಅದು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ದೇಹಿನೋಸ್ಮಿನ್ಯಥಾ ದೇಹೇ ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ ।

ತಥಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಧೀರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ॥

ದೇಹಿನಃ - ದೇಹಧಾರಿಯ, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ದೇಹೇ - ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಕೌಮಾರಮ್ - ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನಮ್ - ತಾರುಣ್ಯ (ಮತ್ತು), ಜರಾ - ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ (ಆಗುತ್ತವೆ), ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹಾಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ - ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ತತ್ರ - ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಧೀರಃ - ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು, ನ, ಮುಹ್ಯತಿ - ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ದೇಹಧಾರಿಯ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಉಂಟಾಗ್ತುತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೇಹಿನೋಽಸ್ಮಿನ್ಯಥಾದೇಹೇ* ... ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ’ — ಶರೀರಧಾರಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತದನಂತರ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಶರೀರ ದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಅವಸ್ಥೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

* ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಗಳಾದರೋ ಶರೀರಧಾರಿಗಳ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ದೇಹ ಶಬ್ದವು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವಾಚಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಧಾರಿಯ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಶರೀರಿಯು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರಿ ದ್ರಷ್ಟಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಶರೀರ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಬಾಲ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತಥಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ — ಯೌವನ ಮೊದಲಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ದೇಹಾಂತರದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರವು ಬಾಲಕನಿಂದ ಯುವಕ ಹಾಗೂ ಯುವಕನಿಂದ ಮುದಿಯಾದರೆ, ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಯಾರೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರಿಯು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನಾದರೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಶೋಕವಾಗ ಬಾರದು. ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರ ಇರುವಾಗಲೇ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನಾದಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವಂತೆಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳು ಇರುವಾಗಲೇ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗು ತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಾಲ್ಯ, ತಾರುಣ್ಯಾದಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಇರುವಂತೆಯೇ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು (ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಬೇರೆ ಶರೀರ ಧಾರಣ ಮಾಡುವುದು) ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ಇರುವಾಗಲೇ ಕೌಮಾರಾದಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದರೋ ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅವಸ್ಥೆಗಳಂತೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರ ದಲ್ಲೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶರೀರವು ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹಾಂತರ ರೂಪದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.**

** ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಮೇಲೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವಾದರೋ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮುಕ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ನಮಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.. ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದ ಜ್ಞಾನ ನಮಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಜ್ಞಾನವು ಆಗದಿದ್ದಾಗ ಅದರ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಜ್ಞಾನ ನಮಗೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನ್ನೆ ಈಗ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು — ಹೇಗೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಜ್ಞಾನವು ಅದರ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಆಗುವಂತೆಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳ ಜ್ಞಾನವೂ ಅವುಗಳ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ‘ಜಾಗೃತ್, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ ‘ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದ ‘ಸುಷುಪ್ತಿಗಳನ್ನು ಅವಸ್ಥೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗು ತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಬಾಲಕನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಯುವಾವಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಯುವಕನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮುದುಕನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವು ಕೂಡ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಾರಣಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವವು ಹೊಸತನ, ಚೈತನ್ಯವು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಉಂಟಾಗವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಯೌವನಾವಸ್ಥೆಯಂತೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಯಿಂದಲೂ ಕಾರಣಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯೇತರ — ದೇವತೆ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಶರೀರಗಳು ಸಿಕ್ಕಿರುವವನಿಗೆ ಆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ (ದೇಹಾಧ್ಯಾಸದ ಕಾರಣ) ‘ನಾನು ಇದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಯಿತು. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಣಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವ (ಪ್ರಕೃತಿ) ಇರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದು ದೇವತೆಗಳ ಅಭ್ಯಾಸವು ಒಂದಾದರೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅಭ್ಯಾಸವು ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾರಣಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಯಿತು.

ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಶರೀರಿ (ದೇಹಿ-ಆತ್ಮ)ಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗಿರುವುದಾದರೆ, ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಕೂಡ ‘ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ* ಎಂಬ ಜ್ಞಾನ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಕೂಡ ಯಾರು ಮೊದಲು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದನೋ, ಯುವಕನಾಗಿದ್ದನೋ ಅವನೇ ನಾನು ಈಗಲೂ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ತತ್ತೇದಂತಾವಗಾಹಿ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾ’.

ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾದರೆ ಅದರ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮೊದಲಿನ ಶರೀರದ ಅರಿವು ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಹಿಂದಿನ ಶರೀರದ ಅರಿವು ಆಗದಿರಲು ಕಾರಣ — ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕಷ್ಟಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಹೊಡೆದಾಗ, ಹೆಚ್ಚು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಯುಂಟಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಅರಿವು ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆಯೇ ಮರಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜನನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಘಾತ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಜ್ಞಾನ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.* ಆದರೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಕಷ್ಟಗಳಾಗದಿರುವವನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರದ ಅವಸ್ಥಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಂತೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲದು.+

* ‘ಮ್ರಿಯತೇ ರುದತಾಂ ಸ್ವಾನಾಮುರುವೇದನಯಾಸ್ತಧೀಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ — 3/30/18)

ಮನುಷ್ಯನು ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸ್ವಜನರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇದನೆಯಿಂದ ಅಚೇತನನಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

* ‘ವಿನಿಷ್ಕ್ರಾಮತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸೋ ಹತಸ್ಮೃತಿಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ — 3/31/23)

ಜನನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ವಾಸದ ಗತಿಯು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವಸ್ಮೃತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

+ ‘ಯೇ ಮೃತಾಃ ಸಹಸಾ ಮರ್ತ್ಯಾ ಜಾಯಂತೇ ಸಹಸಾ ಪುನಃ । ತೇಷಾಂ ಪೌರಾಣಿಕೋಭ್ಯಾಸಃ ಕಂಚಿತ್ ಕಾಲಂ ಹಿ ತಿಷ್ಠತಿ ॥

ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತಿಸ್ಮರಾ ಲೋಕೇ ಜಾಯಂತೇ ಬೋಧಸಂಯುತಾಃ । ತೇಷಾಂ ವಿವರ್ಧತಾಂ ಸಂಜ್ಞಾ ಸ್ವಪ್ನವತ್ ಸಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ - ಅನು- 145)

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕೂಡಲೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲೋ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಕೆಲಕಾಲದವರೆಗೆ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ವಿಷಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ‘ಜಾತಿಸ್ಮರ ರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಹೇಗೆ-ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೋ. ಹಾಗೆ-ಹಾಗೇ ಅವರ ಆ ಹಳೆಯ ಸ್ಮೃತಿಯು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ನಷ್ಟವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈಗ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ — ಅವಸ್ಥಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ಜ್ಞಾನವು ದೇಹಾಂತರದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯ ಅರಿವಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿ (ಗಾಢನಿದ್ರೆ)ಯಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ವಾದರೂ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಂತಹ ಗಾಢನಿದ್ರೆ ಬಂತೆಂದರೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಅರಿವು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ‘ಯಾವ ಅರಿವು ಇರಲಿಲ್ಲ ಇದರ ಅರಿವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಮಲಗುವ ಮೊದಲು ಇದ್ದ ನಾನೇ ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೂ ಇದ್ದೇನೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದೆ. ಈ ರೀತಿ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯ ಅರಿವು ಅಖಂಡ ರೂಪದಿಂದ ನಿರಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯ (ಇರುವಿಕೆಯ) ಅಭಾವದ ಅರಿವು ಯಾರಿಗೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರಧಾರಿಯ ಸತ್ತೆಯ ಸತ್ ಭಾವವು ಅಖಂಡರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಗಲೇ ಮುಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಇರುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರಾಂತರಗಳ ಅರಿವು ಆಗದಿರ ಬಹುದು, ಆದರೆ ನಾನು ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ಅನುಭವವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಧೀರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ’ — ಸತ್ — ಅಸತ್ತಿನ ಬೋಧವಾದವನೇ ಧೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಸಂದೇಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಉಚ್ಚ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣವು ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ರ’ ಪದದ ಅರ್ಥವು ದೇಹಾಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ದೇಹ — ದೇಹಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇಹ ಯಾರು? ದೇಹಿ ಯಾರು? ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಎಂದರೇನು? ಅನಿತ್ಯ ಯಾವುದು? ನಿತ್ಯ ಯಾವುದು?ಅಸತ್ ಯಾವುದು, ಸತ್ ಯಾವುದು? ವಿಕಾರಿ ಯಾರು? ಅವಿಕಾರಿ ಯಾವುದು? ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಿ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಸಂಗತೆಯ ಅಖಂಡ ಅರಿವು ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರವು ಎಂದೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸತ್ತೆಯು ಎಂದೂ ಅನೇಕ ವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರವು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸತ್ತ ಮೇಲೆಯೂ ಇರಲಾರದು ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅದು ಸಾಯುತ್ತಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗಿನಿಂದಲೇ ಶರೀರವು ಸಾಯುವ ಕ್ರಮ (ಪರಿವರ್ತನೆ) ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯು ಸತ್ತಾಗ ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಸತ್ತಾಗ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಸತ್ತಾಗ ದೇಹಾಂತರ — ಅವಸ್ಥೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಶರೀರದ್ದಾಗಿವೆ. ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧತ್ವ — ಈ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ ಹಾಗೂ ಕಾರಣ ಶರೀರದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯು ಈ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಸತ್ತಾವಿಭಾಗವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಎಂದೂ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜೀವನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ನರಕ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕಗಳು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಶರೀರಿಯು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋನಿಗಳು (ಶರೀರ) ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಜೀವನು (ಶರೀರೀ) ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವನು ಒಂದೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆಗಲೇ ಅವನು ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವವನು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೂ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಲಿಪ್ತನಾದರೆ, ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಎಂಬತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಯಾರು ಅನುಭವಿಸುವುದು? ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕಗಳಿಗೆ ಯಾರು ಹೋಗುವುದು? ಯಾರು ಮುಕ್ತರಾಗುವುದು?

ಹುಟ್ಟುವುದು, ಸಾಯುವುದು ನಮ್ಮ ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಶರೀರದ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಆಯುಸ್ಸು ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅಂತರ್ಗತ ಅನೇಕ ಶರೀರಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಸಾಯುತ್ತವೆ. ನಾವು ಅನೇಕ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದರೂ ನಾವು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೇಗಿದ್ದೆವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತೇವೆ (2/22). ಹೀಗೆಯೇ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ನಮ್ಮ ಅಸ್ತ್ವಿತ್ವವು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರತಾ ಮತ್ತು ಅಸಂಗತಾ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಜೀವವು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಶರೀರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅಸಂಗವಾದ ಕಾರಣ ನಾವು ಅನೇಕ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಅದೇ ಆಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗಿನ ಸಂಗವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದರ ಕಾರಣ ನಾವು ಅನೇಕ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇವೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಗವು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ನಾವು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಂಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಹೊಸ ಸಂಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯದಿದ್ದರೆ ಮುಕ್ತಿ (ಅಸಂಗತೆ)ಯು, ಸ್ವಾಧೀನತೆಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತು - ಶರೀರಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಗುವ ಶೋಕದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತು ಕೌಂತೇಯ ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖದಾಃ ।

ಆಗಮಾಪಾಯಿನೋನಿತ್ಯಾಸ್ತಾಂಸ್ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಭಾರತ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ (ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳು), ತು - ಆದರೋ, ಶಿತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ - ಶೀತ (ಅನುಕೂಲತೆ) ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ (ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ) ಮೂಲಕ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ, (ಹಾಗೂ), ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ - ಬಂದುಹೋಗುವಂತಹವುಗಳು (ಮತ್ತು), ಅನಿತ್ಯಾಃ - ಅನಿತ್ಯ ವಾಗಿವೆ, ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋತ್ಪನ್ನ ಅರ್ಜುನಾ!, ತಾನ್ - ಅವುಗಳನ್ನು (ನೀನು), ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ - ಸಹಿಸು. ॥14॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ (ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳು)ಗಳಾದರೋ ಶೀತ (ಅನುಕೂಲತೆ) ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ (ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ)ಯ ಮೂಲಕ ಸುಖ-ದುಃಖ ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಬಂದುಹೋಗುವಂತಹ ವುಗಳೂ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಹೇ ಭರತ ವಂಶೋತ್ಪನ್ನ ಅರ್ಜುನಾ! ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ಸಹಿಸು. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೊದಲು (11ರಿಂದ 13ರವರೆಗೆ) ಮತ್ತು ಮುಂದೆ (16 ರಿಂದ 30ರ ತನಕ) ದೇಹೀ ಮತ್ತು ದೇಹ ಈ ಎರಡರ ಪ್ರಕರಣವೇ ಇದೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶದ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದುದು) ಹೇಗೆ ಬಂದುವು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಹೇಗೆ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಿಗಳ ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದ್ದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ತನ್ನನ್ನು ಅವರ ಸಾಲಿನಲ್ಲೇ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರಾದಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯ, ವಿನಾಶೀ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.]

‘ತು’ — ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದೇಹಾದಿ ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ — ಯಾವುದರಿಂದ ಅಳತೆ - ತೂಕ ವಾಗುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನವಾಗು ತ್ತದೋ ಆ (ಜ್ಞಾನ ಸಾಧನ) ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಹೆಸರು ‘ಮಾತ್ರಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಮಾತ್ರಾ ದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸಂಯೋಗವಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಸ್ಪರ್ಶ’ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವಂತಹ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಆಗಿವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೇ ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು? ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು? ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ‘ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ’ (ಬಂದು ಹೋಗುವ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಕೇವಲ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಗದೆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ (ಅಹಂನಲ್ಲಿ) ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಆದ ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಕೂಡ ನಿತ್ಯದಂತೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ಆ ಸ್ವೀಕೃತಿಯನ್ನು ಬಿಡುವವರೆಗೆ ಆ ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗವಾದ ಮೇಲೆಯೂ, ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗಲೂ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.* ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ವಿಧವೆ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪತಿಯಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ವಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಅವಳನ್ನು ಯಾರಾದರು ಇವಳು ಇಂಥವನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವಳ ಕಿವಿ ನೆಟ್ಟಗಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಬಂಧೀ (ಪತಿ)ಯು ಇರದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಂದು- ಹೋಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

* ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಅಸ್ವೀಕೃತಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸತ್ ಸತ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಆಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಅಸ್ವೀಕೃತಿಯಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟೇ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ, ಎಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೂ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆದರೂ, ಎಷ್ಟೇ ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ - ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖದಾಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಶೀತ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ ಶಬ್ದಗಳು ಅನುಕೂಲತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ವಾಚಕ ವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಚಳಿ ಮತ್ತು ಸೆಕೆ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅವು ಏಕದೇಶೀಯವಾಗಿ ಕೇವಲ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯ (ತ್ವಚಾ-ಚರ್ಮ)ದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೀತದ ಅರ್ಥವು ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣದ ಅರ್ಥವು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಎಂದು ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್— ನಾವು ಬಯಸುವಂತಹ ಅನುಕೂಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ನಾವು ಬಯಸದಿರುವಂತಹ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆದಿ ಸಿಗುವುದರಿಂದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಇವುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭಾವನೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಖ-ದುಃಖದಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

‘ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ’ — ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಆದಿ - ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ, ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವಿನಾಶಶೀಲ ಮತ್ತು ಬಂದು ಹೋಗುವು ದಾಗಿವೆ. ಅವು ಉಳಿಯುವಂತಹುಗಳಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು. ಅದರಿಂದ ಅವು ‘ಆಗಮಾಪಾಯಿ’ಗಳಾಗಿವೆ.

‘ಅನಿತ್ಯಾಃ’ — ಅವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ನಂತರ ಇರದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇವೆಯಲ್ಲ! ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವು ಅನಿತ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ‘ಅವನ್ನು ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಮೊದಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ್ನು ‘ಅನಿತ್ಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಕೇವಲ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ಅನಿತ್ಯ — ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿರದೆ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣವೂ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು? — ದಿನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಲಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ದೆ

ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸತನ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೂ ಸಂಜೆಯವರೆಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನಃ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಬಳಲಿಕೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸತನದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬಳಲಿಕೆ ಬರುವಂತೆಯೇ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಲವಲವಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ‘ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ’ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ‘ಅನಿತ್ಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅನಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಮುಂದೆ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಅಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳುವನು ಮತ್ತು ಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸಿದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು.ಘೆ

‘ತಾಂ ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ’ — ಇರುವ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ ಸ್ತ್ರೀಗಳು ಮುಂದುಗಡೆ ಬಂದಾಗ ‘ಇವು ಅನುಕೂಲವಾಗಿವೆ. ಹಾಗೂ ಇವು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿವೆ — ಹೀಗೆ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆ - ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಜ್ಞಾನ ಆದಮೇಲೆಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಾತ್ರಾ ಸ್ಪರ್ಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ ಇರುವುದೇ ಅವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಸಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ‘ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಮತ್ತೊಂದು ಭಾವ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕತರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಅವುಗಳು ಭಾವ ಮತ್ತು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಅವಸ್ಥೆಗಳು ನಿನ್ನಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಅವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿದ್ದಿ. ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಿ; ನೀನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೇ ಇರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ರುವುದೇ ‘ತಿತಿಕ್ಷಾ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರವು ಎಂದಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಯಾವುದರ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥ (ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ)ಗಳು ಎಂದೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ - ವಿಯೋಗ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಬಯಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ ದಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಬಯಸದೇ ಇರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಂಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಬಂದುಹೋಗು ವಂತಹವು ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣವೂ ಬಂದುಹೋಗು ವಂತಹವುದು ಹಾಗೂ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೂ ಬಂದು ಹೋಗುವಂತಹ ವುಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವ ನಿರ್ವಿಕಾರೀ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ — ವಿಯೋಗದಿಂದಾಗಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗ ಬಾರದು, ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ನೋಡುವವನು ಒಬ್ಬನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಎರಡರಿಂದ ಬೇರೆಯೇ (ನಿರ್ವಿಕಾರ) ಇರುತ್ತಾನೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲತೆ ಯನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವಂತ(ಸ್ವರೂಪ)ದ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲತೆ(ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ)ಯ ಅನುಭವವು ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೀತ ಶಬ್ದವು ಅನುಕೂಲತೆಯ ಮತ್ತು ‘ಉಷ್ಣ ಶಬ್ದವು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೆಚ್ಚು ಚಳಿಬಿದ್ದಾಗ ಮರಗಳು ಒಣಗುತ್ತವೆ. ಹೆಚ್ಚು ಸೆಕೆ ಉಂಟಾದಾಗಲೂ ಮರಗಳು ಒಣಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಚಳಿ-ಸೆಕೆ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಅನುಕೂಲತೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವೆರಡನ್ನೂ ಸಹಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್ ಇವುಗಳಿಂದ ಮೇಲೇಳಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಸುಖ-ದುಃಖ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ- ಕ್ರೋದ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಬಂದುಹೋಗುವಂತಹವುಗಳು; ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವಂತಹುದು. ಸಾಧಕನು ಬದಲಾಗುವ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ನೋಡದಿರುವುದೇ ಅವನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಮರವೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು ತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂಅನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಕಡೆಯು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಅದು ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನಲ್ಲಿ)ನಲ್ಲಿ ಆದಿ - ಅಂತ್ಯ-ಮಧ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಸ್ಥೆಯು ಎಂದೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂ ಎಂದೂ ಅನೇಕ ರೂಪವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಡುಬರುವುದಾ ಗಿದೆ, ನೋಡುವಂತಹ (ಬುದ್ಧಿ)ದೂ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವುದು ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವಂತ ಹುದೂ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನಲ್ಲಿ)ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವವನಿಲ್ಲ, ಕಾಣುವವನಿಲ್ಲ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವವನಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯುವವನಿಲ್ಲ. ಈ ಕಂಡುಬರುವವನು, ಕಾಣುವವನು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಅವಸ್ಥೆಸ್ಥಿತಿಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಕಂಡುಬರುವವನು, ಕಾಣುವವನು ಇರಲಾರರು ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಇರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಅಳಿದು ಹೋದೀತು ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಉಳಿದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಂಡುಬರುವು(ದೃಶ್ಯ)ದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಸ್ವಯಂ’ ನೋಡುವವನು (ದೃಷ್ಟಾ) ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಕಂಡು ಬರುವವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಯಂ ಉಳಿದೀತು. ಆದರೆ ಅದರ ಹೆಸರು ನೋಡುವವನೆಂದು ಇರಲಾರದು. ಇದೇ ರೀತಿ ‘ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಸ್ವಯಂ (ಚಿನ್ಮಯಸತ್ತೆ) ‘ಶರೀರೀ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಆದರೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಯಂ ಉಳಿದೀತು, ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಶರೀರೀ ಎಂದು ಇರಲಾರದು (13/1). ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಮಜಾಯಿಸಲೆಂದೇ ‘ಶರೀರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಗಳ ತಿತಿಕ್ಷೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಿತು. ಈಗ ಇಂತಹ ತಿತಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಏನಾದೀತು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಯಂ ಹಿ ನ ವ್ಯಥಯಂತ್ಯೇತೇ ಪುರುಷಂ ಪುರುಷರ್ಷಭ ।

ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಧೀರಂ ಸೋಮೃತತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಪುರುಷರ್ಷಭ - ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನನೇ, ಸಮದುಃಖಸುಖಮ್ - ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ, ಯಮ್ - ಯಾವ, ಧೀರಮ್ - ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಪುರುಷಮ್ - ಮನುಷ್ಯನನ್ನು, ಏತೇ - ಈ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶ (ಪದಾರ್ಥ)ಗಳು, ನ, ವ್ಯಥಯಂತಿ - ವಿಚಲಿತ (ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ)ಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಅಮೃತತ್ವಾಯ - ಅಮರನಾಗಲು, ಕಲ್ಪತೇ - ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥15॥

ಕಾರಣ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಈ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶ (ಪದಾರ್ಥ)ಗಳು ವಿಚಲಿತ (ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ)ಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಅಮರ ನಾಗಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪುರುಷರ್ಷಭ’ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಬದಲಾಗದಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು, ಬದಲಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲದಿರುಂತಹುದನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದೇ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಧೀರಮ್’ — ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷ(ಚೇತನ)ನೇ ಕಾರಣ (ಹೇತು)ವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಹೇತುವಾಗುತ್ತಾನೆ (13/20, 21). ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನು ಯಾರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಂ ಹಿ ನ ವ್ಯಥಯಂತ್ಯೇತೇ ಪುರುಷಮ್’ — ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಕಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ವ್ಯಥೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ದುಃಖವೂ ವ್ಯಥೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಮತೆಯತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯಿರುವವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮತೆಯತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖದ ಅರಿವಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಭೋಗವು ಆಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆ ಸುಖದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯು ಬಂದಾಗಲೂ ಆ ದುಃಖದ ಅರಿವಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಭೋಗ ಆಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆ ದುಃಖದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬೀಳದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಥಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಜ್ಞಾನ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸೋಮೃತತ್ತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ — ಇಂತಹ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ಅಮರತ್ವಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಅಮರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಬಂದನಂತರ ಅವನು ಅಮರನಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಅಮರತೆಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡ ವಿಕಾರಗಳು ತಪ್ಪಾಗಿತ್ತು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರದೆ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಮಹಾನ್ ಆನಂದ, ಪರಮ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು. ಆನಂದ, ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(6/22) ಅಲ್ಲದೆ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಂಭಾವನೆಯಿಂದ ನಾವು ಸುಖಿಗಳಾಗುವೆವು. ಅರ್ಥಾತ್ — ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಅನುಕೂಲಕರ ವಸ್ತುಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ - ಲೋಲುಪತೆ ಇರುವುದಾದರೆ ನಾವು ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆವು. ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ನಮಗೆ ದೊರೆಯಲಾರದು. ಕಾರಣ— ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯು ಅನುಕೂಲತೆಯ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಯವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಅದರಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಆಗಲಾರದು; ಅಂದರೆ ಭೋಗವೇ ಆದೀತು. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ಕ್ರಿಯಾದಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ನಾವು ದುಃಖಿಗಳಾದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಲಾರದು; ಅಂದರೆ ಭೋಗವೇ ಆದೀತು. ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇರಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿ ದುಃಖಿಗಳಾಗಿಯೇ ಇರುವೆವು.

ಆದರೆ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದಾಗ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲೇ ಹರ್ಷಿತನಾದರೆ ಈ ಅನುಕೂಲತೆಯು ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಈ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸದುಪ ಯೋಗವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸುಖ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ದುಃಖಿಗಳದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ದುಃಖಿ ಗಳದ್ದೇ ಹಕ್ಕು ಇರುವುದು. ನಾವು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ನಮಗೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವ ಸುಖವಾಗು ತ್ತದೆ, ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಯಾವಾಗ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿತ್ವ ಇಲ್ಲವೋ ಆಗ ಮಾತ್ರ ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ, ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಇರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ನಮಗೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಗಳಾದ ಸುಖ ಸಿಗಬಹುದೇ? ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸಿಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವ ಸುಖವಾದರೋ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತರೇ, ದರಿದ್ರರೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ದೊರಕಿದ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತರ ಸೇವೆ ಮಾಡದೆ ಸ್ವಯಂ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಿದರೆ ನಾವು ಕೃತಘ್ನರಾಗುತ್ತೇವೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ದುಃಖೀ ಜನರಿಂದಲೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿ ಯನ್ನು ದುಃಖಿಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಈಗ ಮಾಡೋಣ. ದುಃಖದ ಕಾರಣವು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ, ಆಸೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಒಳಗೆ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಾಗಲೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ದುಃಖ ದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯ, ಸುಖದ, ಆಶೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ನಮಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗ ಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ನಮ್ಮನ್ನು ದುಃಖಿಯಾಗಿಸಲಾರದು. ರೋಗಿಗೆ ಅತಿ ಕಹಿಯಾದ ಔಷಧಿಯು ಕುಡಿಯುವಾಗಲೂ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಈ ಔಷಧಿಯಿಂದ ನನ್ನ ರೋಗವು ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂತೋಷ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳು ಆಳವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡಾಗ ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯುವವನು ಅದನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಸೂಜಿಯಿಂದ ಮತ್ತೂ ಆಳವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಿದಾಗ ತುಂಬಾ ನೋವು ಆಗುತ್ತದೆ, ಆ ನೋವಿನಿಂದ ನರಳುತ್ತಾನೆ, ಒದ್ದಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯುವವನಿಗೆ ತಮ್ಮಾ! ನೀನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು, ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯಬೇಡ ಎಂದು ಯಾರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಳ್ಳು ಹೊರಟುಹೋದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನೋವು ದೂರವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ಆ ನೋವನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ದುಃಖವನ್ನೂ, ನೋವನ್ನೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಸದುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಕಹಿ ಔಷಧಿ ಕುಡಿಯಲು, ಮುಳ್ಳು ತೆಗೆಯುವ ನೋವಿನಿಂದ ದುಃಖಿಯಾದರೆ ಇದು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಯಂಕರ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು.

ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಉಪಭೋಗ ಪಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಭೋಗ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರ್ಗ-ನರಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಸುಖ-ದುಃಖ ಭೋಗಿಸುವ ಸ್ಥಾನಗಳು ಈ ಸ್ವರ್ಗ- ನರಕಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವು ಸುಖ- ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೆ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿರದೆ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮೇಲೇಳದಿದ್ದರೆ ನಾವು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಹೇಗೆ ಪಾತ್ರ ರಾದೇವು? ಆಗಲಾರೆವು.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು — ಈ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವು ಮತ್ತು ಬಂದುಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿವೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತ ಹವುಗಳಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳು ದೊರಕಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗ ವಾದಾಗಲೇ ವಿಯೋಗವಾಗಲು ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳು ಮೊದಲು ಇದ್ದಿಲ್ಲ, ನಂತರ ಇರಲಾರವು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ನಾವು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗಿಗಳಾಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೇವೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗಿಗಳಾಗಿ ನಾವು ಭೋಗ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಮಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ನಮಗೆ ಭುಕ್ತಿ (ಭೋಗ)ಯದ್ದೇ ರುಚಿ ಇರುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಕೊಟ್ಟಾನು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾವು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸದೆ ಅದರ ಸದುಪ ಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ, ನಾವು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಮಹಾನ್ ಆನಂದದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆವು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಥೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೇ ವ್ಯಥೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯಥಾರಹಿತನಾಗಲಾರನು. ವ್ಯಥಾ ರಹಿತನಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಪಡೆದು ಹರ್ಷಿತನಾಗ ದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವು ಒದಗಿದಾಗ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗದಿರುವುದು (5/20). ವ್ಯಥಾರಹಿತನಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿರಸಮ್ಮೂಡಃ’ (5/20).

ಸುಖದಾಯಕ, ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದೇ ವ್ಯಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಯಾಗುವುದು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಎಂದೂ ಸುಖಿಯಾಗಿರಲಾರನು. ಸಾಧಕನು ಸುಖ- ದುಃಖಗಳ ಭೋಗ ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಬದಲಿಗೆ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕು. ಸುಖದಾಯಕ- ದುಃಖದಾಯಕವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದು ವಾಸ್ತವಿಕ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಅಮರತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದು, ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಸುಖದ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಿದೆ. ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ದುಃಖದ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಿದೆ. ದುಃಖದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನು ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ದುಃಖದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಯೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ’ (5/22) ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವ ಆ ಯೋಗಿಯು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ ಮೇಲೆದ್ದು ಅಮರತೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆಗಿರುವ ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ ।

ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಽಂತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ॥

ಅಸತಃ - ಅಸತ್ತಿಗೆ, ಭಾವಃ - ಭಾವ (ಸತ್ತೆ), ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತು - ಮತ್ತು, ಸತಃ - ಸತ್ತಿಗೆ, ಅಭಾವಃ - ಅಭಾವವು, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ - ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರು, ಅನಯೋಃ, ಉಭಯೋಃ, ಅಪಿ - ಇವೆರಡನ್ನೇ, ಅಂತಃ - ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ದೃಷ್ಟಃ - ನೋಡಿದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಭವಿಸಿರುವರು. ॥16॥

ಅಸದ್ವಸ್ತುವಿಗೆ ಭಾವ (ಸತ್ತೆ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸದ್ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಭಾವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡಿದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಭವಿಸಿರುವರು. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನು — ‘ಭೂ ಸತ್ತಾಯಾಮ್’ (ಭಾವಃ, ಅಭಾವಃ), ‘ಅಸ್ ಭುವಿ’ (ಅಸತಃ, ಸತಃ) ಮತ್ತು ‘ವಿದ್ ಸತ್ತಾಯಾಮ್’ (ವಿದ್ಯತೇ) — ಈ ಮೂರು ಸತ್ತಾವಾಚಕ ಧಾತುಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು. ಈ ಮೂರರ ಪ್ರಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಿಸಲೆಂದೇ ಇದೆ]

‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ — ಶರೀರವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯ (ಹುಟ್ಟುವ) ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸತ್ತನಂತರವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಇದು ಕ್ಷಣ-ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಶಿಸುತ್ತಾ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಶರೀರವು ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಈ ಮೂರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಕೂಡ ಭಾವವಿಲ್ಲ, ಇದೂ ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಈ ಶರೀರವಾದರೋ ಜಗತ್ತಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ನಮೂನೆ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಿವರ್ತನದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಗತ್ತು ಮೊದಲು ಅಭಾವವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಂತರವೂ ಅಭಾವವಾದೀತು. ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಕಾಲರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ನಿರಂತರ ಉರಿಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆಯು ಉರಿದ ಬಳಿಕ ವಾದರೋ ಇದ್ದಲು, ಬೂದಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕಾಲರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ಇದ್ದಿಲು ಅಥವಾ ಬೂದಿ ಏನೂ ಉಳಿಯ ದಂತೆ ವಿಲಕ್ಷಣ ರೀತಿಯಿಂದ ಸುಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಜಗತ್ತಿನ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ — ‘ಸತ್’ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ದೇಹವು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ದೇಹಿಯು ಇದ್ದನು. ದೇಹ ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ದೇಹಿಯು ಇರುವನು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ದೇಹವು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದ್ದರೂ ದೇಹಿಯು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಜಗತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗದಿದ್ದಾಗಲೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು. ಜಗತ್ತಿನ ಅಭಾವವಾದರೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಉಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೂ ಜಗತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಾದರೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಹೇಗಿದೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಾವು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲೆವು. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೋಡಲಾರೆವು. ಕಾರಣ — ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಕ್ಷಣದ ಮೊದಲು ಇದ್ದ ವಸ್ತುಗಳು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಲಚ್ಚಿತ್ರ ನೋಡುವಾಗ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ದೃಶ್ಯವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟರಿನಲ್ಲಿ ಫಿಲ್ಮ್ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ವೇಗವಾಗಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳು ಗ್ರಹಿಸಲಾರವು.* ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಮಾತು ಇನ್ನೊಂದಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಗತ್ತು ಒಂದು ಬಾರಿಯೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಕರಣಗಳಿಂದ ನಾವು ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೋ, ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೋ ಆ ಕರಣಗಳೂ ಕೂಡ ಜಗತ್ತಿನವೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಜಗತ್ತು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತವಾದ ಶರೀರ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಜಗತ್ತು ಎಂದೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ! ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತೀತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

* ನಿತ್ಯದಾ ಹ್ಯಂಗ ಭೂತಾನಿ ಭವಂತಿ ನ ಭವಂತಿ ಚ । ಕಾಲೇನಾಲಕ್ಷ್ಯವೇಗೇನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ತನ್ನ ದೃಶ್ಯತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ 11/22/42)

ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಾಶ ಆಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕಾಲದ ಗತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಜಗತ್ತಿನ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ) ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪವು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದು. ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಅಭಾವವಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಭಾವ (ಸತ್ತಾ) ವಾಗಿದೆ. ಅದು ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

‘ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಽಂತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ’ — ಇವೆರಡರ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್-ಅಸತ್, ದೇಹೀ - ದೇಹದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಇವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವೇ ವಿದ್ಯಮಾನ ವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಇವುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹಿದ್ದಾರೆ.

ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ತತ್ತ್ವವೂ ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ತತ್ತ್ವವೂ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವು ಒಂದೇ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಎರಡರ ತತ್ತ್ವವು ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವ ತತ್ತ್ವವು ‘ಸತ್’ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸತ್ತೆಯೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಅಸತ್ತು ಸತ್ತಾಯುಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರತೀತವಾಗತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ (7/5), ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ (13/1/2), ‘ಪುರುಷ’ (13/19) ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ (15-16) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅಸತ್ತನ್ನು ‘ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’, ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’, ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಾರೆಂದು ಅರ್ಜುನನು ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ಶೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಏನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಇವರೆಲ್ಲ ಸಾಯಲಾರರೇ? ಅಸತ್ತಾದರೋ ಸತ್ತೇ ಹೋಗುವುದು, ನಿರಂತರ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವರಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದು ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ನಿನ್ನ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಸತ್ತು ಹೋಗಿರುವರು, ಜೀವಂತರಿರುವವರು ಇವರಿಬ್ಬರಿಗಾಗಿಯೂ ಪಂಡಿತರು ಶೋಕಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹಿಯ ನಿತ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಧೀರ’ ಶಬ್ದಬಂದಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಧೀರ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ (ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಚನೆ ಬಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ’* ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪಂಡಿತ’, ‘ಧೀರ’ ಮತ್ತು ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಶೋಕವಾದರೆ ಅವರು ವಿವೇಕಿಗಳಲ್ಲ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವರಲ್ಲ.

* ‘ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ’ (2/11) ‘ಧಿರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ’ (2/13) ‘ಸಮದುಃಖ ಸುಖಂ ಧೀರಮ್’ (2/15) ಈ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ‘ಪಂಡಿತ’ ಮತ್ತು ‘ಧೀರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ)ಗಳು ‘ಅಸತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಂಡಿರುವವರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿ (ಅನುಭವಯಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ‘ಸತ್ನ ಅಭಾವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ (ಸತ್-ತತ್ತ್ವ) ವಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾಲ್ಕು — ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ — ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ — ಈ ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ, ಪುರಾಣಗಳ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ ತುಂಬಿದೆ. ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಸತ್ ಇವೆರಡನ್ನೇ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ, ಕ್ಷರ-ಅಕ್ಷರ, ಶರೀರ- ಶರೀರಿ, ಅನಿತ್ಯ-ನಿತ್ಯ ನಾಶವಂತ-ಅವಿನಾಶಿ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು, ಚಿಂತಿಸಲು, ನಿಶ್ಚಯಿಸಲು (ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ) ಬರುವ ಎಲ್ಲವೂ ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿದೆ. ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಚಿಂತಿಸುವುದು ಅದೂ ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಂಡು ಬರುವುದೆಲ್ಲವೂ ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧ (ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರ)ದಲ್ಲಿ ಮರು ಧಾತುಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

(1) ‘ಭೂ ಸತ್ತಾಯಾಮ್’ - ಅಂದರೆ ‘ಅಭಾವಃ’ ಮತ್ತು ‘ಭಾವಃ’.

(2) ಅಸ್ ಭುವಿ - ಅಂದರೆ ‘ಅಸತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸತಃ’.

(3) ವಿದ್ ಸತ್ತಾಯಾಮ್ - ಅಂದರೆ ‘ವಿದ್ಯತೆ’ ಮತ್ತು ‘ನವಿದ್ಯತೇ’.

ಈ ಮೂರೂ ಧಾತುಗಳ ಮೂಲ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಇವು ಮೂರೂ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ‘ಭೂ’ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ’ ಆಗಿದೆ, ‘ಅಸ್’ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ ‘ಸತ್ತಾ’ (ಇರುವಿಕೆ) ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ವಿದ್’ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ ‘ವಿದ್ಯಮಾನತೆ’ (ವರ್ತಮಾನದ ಸತ್ತೆ) ಆಗಿದೆ.

‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ — ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ‘ಅಸತಃ ಭಾವಃ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ ಅರ್ಥಾತ್ - ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಸತ್ತಿನ ಅಭಾವವು ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರ ನಿರಂತರ ಅಭಾವ (ಪರಿವರ್ತನೆ) ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ ವರ್ತಮಾನವಲ್ಲ. ಅಸತ್ ಉಪಸ್ಥಿತವಿಲ್ಲ. ಅಸತ್ ಪ್ರಾಪ್ತವಲ್ಲ. ಅಸತ್ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ ಪ್ರಸ್ತುತವಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ ಯಾವಾಗಲೂ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವಿನ ನಾಶ ಅವಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗಲೇ ಅದರ ನಾಶ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಎರಷ್ಟು ಬಾರಿ ನೋಡದನೇ ವೇಗವಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದನ್ನು ಒಂದು ಬಾರಿ ನೋಡಿದ್ದನ್ನು ಪುನಃ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಅಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಭಾವ ಸದಾಕಾಲವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟೇ ಇರುವಿಕೆ ಕೊಟ್ಟರೂ, ಎಷ್ಟೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅಸತ್ ದೊರಕುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಎಂದೂ ದೊರಕಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ದೊರಕ ಲಾರದು. ಅಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ — ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ‘ಸತಃ ಅಭಾವಃ ನ ವಿದ್ಯತೆ’ — ಅರ್ಥಾತ್ ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವು ಇರದೆ ಸತ್ನ ಭಾವವೇ ಇರುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರ ಅಭಾವ (ಪರಿವರ್ತನೆ) ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಭಾವವಾಗುವುದನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ನಿರಂತರ ಇರುವುದು. ಸತ್ ನಿರಂತರ ವರ್ತಮಾನವಾಗಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ದೊರಕುವುದಾಗಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ಹಾಜರಿದೆ. ಸತ್ ನಿರಂತರ ಕಾಯಂ ಆಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ ಇದರ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಸತ್ (ಅಭಾವರೂಪೀ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ) ಆಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸದ್ವಸ್ತುವು ಸದಾ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ತಿನ ಭಾವವು ಸದಾಕಾಲವಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಅದರಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ವಿಮುಖವಾದರೂ, ಅದನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೂ, ಅದನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಖಂಡನೆ ಮಾಡಿದರೂ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದರ ಅಭಾವ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಮಾಡಲಾರರು ( 2/17).

‘ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟಃ’ — ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ ನೋಡಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಅಸತ್ತಿನ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ಭಾವ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವ (ನಿಷ್ಕರ್ಷ)ವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ಒಂದೇ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಒಂದೇ ‘ಇದೆ’. ಇದನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಸತ್ತಿನ ತತ್ತ್ವವೂ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ತತ್ತ್ವವೂ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸತ್-ತತ್ತ್ವ ‘ಇದೆ ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ಅಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಭಾವ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಅಸತ್ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಬದಲಿಗೆ ಸತ್ತೇ ಸತ್ ಇದೆ. ಆ ಸತ್ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಿಯ ವಿಭಾಗವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಯಿತು.

ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ವಿವೇಕವಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಅಳಿದುಹೋದಮೇಲೆ ವಿವೇಕವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಂತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತ ತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ’ — ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಉಭಯೋರಪಿ’ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿದೆ, ‘ಅಂತಃ’ದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ದೃಷ್ಟಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿವೇಕವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ಒಂದು ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಇದು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಸರ್ವೋಪರಿ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ ಇದೂ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಸಾಧಕನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅನುಭವವಿರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಇರುವುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಕು ಇದೇ ವೇದಾಂತ ಅಂದರೆ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ವೇದಗಳ ಮುಖ್ಯ ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅಭಾವ ಎರಡು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ‘ಅಭಾವ’ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಭಾವ’ ಮತ್ತು ‘ಅಭಾವ’ ಎರಡೂ ಕಂಡುಬಂದರೂ ‘ಭಾವ’ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ‘ಅಭಾವದ ಅಂತರ್ಗತ ಭಾವ-ಅಭಾವವಿವೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಭಾವ’ದ ಅಂತರ್ಗತ ಭಾವ-ಅಭಾವವಿವೆ. ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯವಿಯೋಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ (ಮಿಲನ-ವಿರಹ)ಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಯೋಗ-ವಿಯೋಗ (ಮಿಲನ-ವಿರಹ)ಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅಭಾವವೇ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭಾವವೇ ಉಳಿಯಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎಂದರೇನು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ।

ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥

ಯೇನ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ (ಜಗತ್ತು), ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಅವಿನಾಶಿ - ಅವಿನಾಶೀ, ತು - ಎಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಅವ್ಯಯಸ್ಯ - ಅವಿನಾಶಿಯ, ವಿನಾಶಮ್ - ವಿನಾಶವನ್ನು, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೂ ಕೂಡ, ನ, ಕರ್ತುಮ್, ಅರ್ಹತಿ - ಮಾಡಲಾರರು. ॥17॥

ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಈ ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾರರು. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ‘ಸತ್’ನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಆ ಅವಿನಾಶಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದಂತದಿಂದ ಕಾಣುವ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆ ಪರೋಕ್ಷ ತತ್ತ್ವವೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವುದೇ ‘ಇದೆ’ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಜಗತ್ತು ‘ಇಲ್ಲ’ ವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಪದದಿಂದ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ದೂರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪರೋಕ್ಷ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’* — ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳುವುದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. — ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಆ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಭರಣದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವು, ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣವು, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ವ್ಯಾಪ್ತ (ಪರಿಪೂರ್ಣ) ವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವೇ ವ್ಯಾಪ್ತ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆ ಸತ್ - ತತ್ತ್ವವೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ.

* ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ — ಈ ಪದಗಳು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರುಬಾರಿ ಬಂದಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ (2/17ರಲ್ಲಿ) ಈ ಪದಗಳು ಶರೀರಿಯ ಕುರಿತು ಬಂದಿವೆ. ಇಂತಹ ಶರೀರಿಯಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಬಾರಿ ಈ ಪದಗಳು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಈಶ್ವರನಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಈಶ್ವರನು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳು ಈಶ್ವರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಮೂರನೇ ಬಾರಿ ಈ ಪದಗಳು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯೂ ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ.

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜವಿದ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಭಗವಂತನು ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳುವಾಗ — ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯಾದರೋ ‘ಯೇನ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪರೋಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಮತ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಮಯಾ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನು ಅಪರೋಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕತುರ್ನಮರ್ಹತಿ’ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಅವ್ಯಯ** ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಆದರೆ ಶರೀರ ವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ವಿನಾಶದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು. ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಇವರು ಸಾಯಲಾರರು ಎಂದು ನೀನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ವಿನಾಶೀಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವೂ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿನಾಶೀಯು ಶಾಶ್ವತವಾದುದು. ವಿನಾಶೀಯ ನಾಶವೇ ಆಗುವುದು.

** ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಅವ್ಯಯನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎರಡೂ ಅವ್ಯವವಾದರೂ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು (ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ) ಪ್ರಕಟ ಹಾಗೂ ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶರೀರಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇದಂತದಿಂದ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸತ್ತೆಯು ಇದೇ ಸತ್-ತತ್ತ್ವದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ‘ನನ್ನ’ ಶರೀರವಿದೆ, ನಾನು ಶರೀರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇವನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದು ಪಶುವಾಗಿದೆ, ಇದು ಮರವಿದೆ, ಇದು ಮನೆ ಇದೆ ಮುಂತಾಗಿ ನಾವು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ವೃಕ್ಷ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ ಎಂಬ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವ ಸತ್ತೆಯು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ವೃಕ್ಷ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದ ಜಗತ್ತು (ಅಸತ್) ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇದೆ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವ (ಸತ್)ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ವೃಕ್ಷ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಬೇರೆ - ಬೇರೆಯಾದುವು. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ ಎಂಬುದು ಒಂದೇ ಉಳಿಯಿತು. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಪಶುವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಗಳಾದರೋ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾದುವು, ಆದರೆ ‘ಇದ್ದೇನೆ ಅಥವಾ ‘ಇದೆ ಎಂಬುದು ಒಂದೇ ಉಳಿಯಿತು.

ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ — ಈ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಶರೀರ-ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಸಂಗೋ ಹ್ಯಯಂ ಪುರುಷಃ’ (ಬೃಹದಾ 4/3/15), ‘ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ’ (13/22). ಜೀವಾತ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವವಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾ ನಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಣಃ ।

ಅನಾಶಿನೋಽಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ ॥

ಅನಾಶಿನಃ - ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ - ತಿಳಿಯಲು ಬಾರದಿರುವ (ಮತ್ತು), ನಿತ್ಯಸ್ಯ - ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ, ಶರೀರಿಣಃ - ಈ ಶರೀರಿಯ, ಇಮೇ, ದೇಹಾಃ - ಈ ದೇಹಗಳು, ಅಂತವಂತಃ - ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು, ಉಕ್ತಾಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು), ಯುಧ್ಯಸ್ವ - ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥18॥

ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ತಿಳಿಯಲು ಬಾರದಿರುವ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ ಈ ಶರೀರಿಯ ಈ ದೇಹಗಳು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಾಶಿನಃ’ — ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರ ಕ್ಷತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಅನಾಶೀ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ.

‘ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ’ — ಯಾವುದು ‘ಪ್ರಮಾ’(ಪ್ರಮಾಣ)ದ ವಿಷಯವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಅಪ್ರಮೇಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಪ್ರಮಾಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಪ್ರಮಾಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರ ವಚನಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ತತ್ತ್ವವು ಕೇವಲ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.* ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಷಯವಲ್ಲ.

* ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ತ್ವವು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾದರೂ ಮುಂದೆ ಇದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಇದು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ನೀನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡು ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರು ಯಾರನ್ನೂ ಕೂಡ ಬಾಧ್ಯರಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡುವುದು ಅಥವಾ ಇಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರಿಸಿದರೆ, ಈ ತತ್ತ್ವವು ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಅವನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರಿಸದಿದ್ದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವು ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’ — ಇದು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹುದು. ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಇದು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾ ಉಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಣಃ’ — ಈ ಅವಿನಾಶೀ, ಅಪ್ರಮೇಯ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾದ ಶರೀರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯವಿರುವವು ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವುಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯದ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅಂತ್ಯವೇ-ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯ ಕುರಿತು ಏಕವಚನವಿದ್ದು ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ಬಹುವಚನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಒಂದು ಕಾರಣ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಎರಡನೇ ಕಾರಣ — ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶರೀರಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ‘ಸರ್ವಗತಃ’ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವೆಂದು ತಿಳಿಸುವನು. ಈ ಶರೀರಿಯಾದರೋ ಅವಿನಾಶಿಯು ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೇಳಲಾಗುವ ಇದರ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುವಂತಹುವಾಗಿವೆ. ಹೇಗೆ ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ನಾಶಯುಕ್ತ ವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಯಾರೂ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿಸಲಾರರು. ನಾಶಯುಕ್ತ ವಾದುದರ ವಿನಾಶೀತನವು ನಿತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ನಾಶವೇ ಆದೀತು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಗೋಚರಿಸುವ ದೇಹಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಗಳು ಯಾರದ್ದಾಗಿವೆ? ‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’ ‘ಅನಾಶಿನಃ’ — ಈ ದೇಹಗಳು ನಿತ್ಯದ್ದಾಗಿವೆ. ಅವಿನಾಶಿಯದ್ದಾಗಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗದಿರುವ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವು ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅರ್ಥವು. ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಂತೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಾನು ಎಂಬುದು ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ‘ಮಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನತನ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಇದು ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಆಯಯಾ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ತನ್ನನ್ನು ಧನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು’ ಧನಿಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ತನ್ನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ರಾಜನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ತನ್ನನ್ನು ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ವಿದ್ಯಾವಂತ-ವಿದ್ವಾನ್’ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’, ತನ್ನನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ’, ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಮೊದಲಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಇವನು ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇರಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಆಯಾಯಾ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಕುಟುಂಬ ನನ್ನದು; ಧನವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಧನವು ನನ್ನದು; ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಬುದ್ಧಿ ನನ್ನದು; ಶರೀರವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಶರೀರ ನನ್ನದು ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಜಡತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಉಂಟಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ ಮತ್ತು ನಾನು (ಸ್ವಯಂ) ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿವೇಕವನ್ನು ಆದರಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವವರು ಪಂಡಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಪಂಡಿತರು ಎಂದೂ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ — ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ — ಅಸತ್ತಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತಸ್ಮಾತ್* ಯುಧ್ಯಸ್ವ’ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ - ಅಸತ್ತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಒದಗಿಬಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರವಾದರೋ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದು ಆಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಯುದ್ಧಮಾಡು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯುಕ್ತಿಯು ತಿಳುವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿತಾದರೆ ಈಗ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ಇದೇ ರೀತಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಕರಣದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಯುಕ್ತಿಯ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನೇ, ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಮೊದಲಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುವಾಗ ಬಂದಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು, ಮೂವತ್ತೇಳು, ಅರವತ್ತೆಂಟನೆ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಮೊದಲಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಯಕ್ತಿಯ ಸಮಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟು ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸತ್-ತತ್ತ್ವದ್ದೇ ವಿವೇಚನೆ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಸತ್ತಿನ ಬೋಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಸತ್ತಿನ ಬೋಧವಾದಾಗ ಅಸತ್ತಿನ ನಿವೃತ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಹವೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಸತ್ತಿನ ಅನುಭವಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿಃಸಂದಿಗ್ಧನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಿದ್ಧವಾಗತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಬೇಕಾದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲೀ; ಇದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಯಾ ಆಶ್ರಮದ ಅನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಾನಗಳು ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅನುಸಾರ ಸತ್ - ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡಲ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಮುಂದೇ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಂಗಃ’ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು (13/9) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ—ಗೃಹಾದಿಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಹೇಳಿದೆ. ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಪತ್ನೀ- ಪುತ್ರ-ಗೃಹಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರಲು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗೆ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ ಗೃಹಾದಿಗಳು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಈ ರೀತಿ ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿಲ್ಲ.

‘ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ’ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಗತಾಸೂನ್’ (ಮೃತ) ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ (ಜೀವಿತ) ಎರಡೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಶೋಚ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ ಹನ್ನೆರಡನೇ - ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಗತಾಸೂನ್’ವನ್ನು ಅಶೋಚ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸತ್’ (ನಿತ್ಯ) ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಹದಿನಾಲ್ಕು - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ವನ್ನು ಅಶೋಚ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಸತ್’ (ಅನಿತ್ಯ) ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ಸತ್-ಅಸತ್ ಎರಡರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದನು. ಇದಾದನಂತರ ಸತ್ತಿನ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನ ಅಭಾವದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಹದಿನೇಳನೆ-ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು.

ಭಾವ (ಇರುವಿಕೆ) ಆತ್ಮದ್ದೆ ಆಗಿದೆ ಶರೀರದ್ದಲ್ಲವಾದರೂ, ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲು ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡಿ ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ನಂತರ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಇದೇ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಮೇಲಿನ ಹೊಳಪು ಎಂದಿನವರೆಗೆ ಇದ್ದೀತು? ಆತ್ಮ ಮೊದಲಿತ್ತೋ ಅಥವಾ ಶರೀರ ಮೊದಲಿತ್ತೋ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಆತ್ಮ ಮೊದಲಿಂದ ಇದೆ, ಶರೀರ ನಂತರದ್ದಾಗಿದೆ; ಭಾವ ಮೊದಲಿತ್ತು, ಆಕೃತಿ ನಂತರ ಆಯಿತು ಎಂಬ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮೊದಲು ಭಾವರೂಪೀ ಆತ್ಮ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಶರೀರದ ಕಡೆಗಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕದ ರೀತಿಯಿಂದ ದೃಢಗೊಳಿಸಲು ಯಾರು ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವವರ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಯ ಏನಂ ವೇತ್ತಿ ಹಂತಾರಂ ಯಶ್ಚೈನಂ ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ ।

ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು (ಅವಿನಾಶೀ ಶರೀರಿಯನ್ನು), ಹಂತಾರಮ್ - ಕೊಲ್ಲುವವನೆಂದು, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಹತಮ್ - ಸತ್ತು ಹೋಗಿದೆ ಎಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ತೌ, ಉಭೌ - ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನ, ವಿಜಾನೀತಃ- ತಿಳಿಯಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಯಮ್ - ಇದು, ನ, ಹಂತಿ - ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು, ನ, ಹನ್ಯತೇ - ಸಾಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು (ಅವಿನಾಶೀ ಶರೀರಿಯನ್ನು) ಕೊಲ್ಲವವನೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಸತ್ತುಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಂ ಏನಂ*ವೇತ್ತಿ ಹಂತಾರಮ್’ — ಯಾರು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಸಾಯಿಸುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿಲ್ಪಿ ಯಾರೇ ಇರಲಿ, ಎಷ್ಟೆ ಚತುರನಾಗಿರಲಿ ಉಪಕರಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶರೀರಿಯು ಶರೀರವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ‘ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವವನು ಶರೀರಿಯ ಅಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ (13/29). ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇವನು ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿ, ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇವನು ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಏನಮ್’ ಪದವು ಅನ್ವಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ಮೊದಲು ಆಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದು ‘ಅನ್ವಾದೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದರ ‘ಅಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆಯೋ, ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏನಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಯಶ್ಚೈನಂ ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್’ — ಇವನನ್ನು ಸತ್ತವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ. ಈ ಶರೀರಿಯು ಕೊಲ್ಲುವವನಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ ಇವನು ಸಾಯುವವನೂ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಕೃತಿಯು ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾಯಬಲ್ಲುದು.

‘ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ’ — ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವನು ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ತಿಳಿದವರಲ್ಲ.

ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವವನು ಹೀಗೆ ಎರಡನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವವನು ಸರಿಯಾಗಿ ಏಕೆ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಅವನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದವನಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಈ ಶರೀರಿಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಇವನು ನಾಶಮಾಡುವವನೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವವನೂ ಅಲ್ಲ. ಇವನು ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪ ದಿಂದ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶರೀರಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡ ಬಾರದು.

ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದ ರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಸಾಯುವ — ಸಾಯಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರಿಯು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತೃವೂ ಅಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮವೂ ಅಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರದಂತೆ ಶರೀರಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಯುವ, ಸಾಯಿಸುವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಸಾಯುವವನಲ್ಲ ಏಕೆ? ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ಕದಾಚಿನ್ನಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ ।

ಅಜೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಾಶ್ವತೋಯಂ ಪುರಾಣೋ ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ಶರೀರಿಯು, ಕದಾಚಿತ್ - ಎಂದಿಗೂ, ನ, ಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ವಾ - ಮತ್ತು, ನ, ಮ್ರಿಯತೇ- ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ವಾ - ಹಾಗೆಯೇ (ಇದು), ಭೂತ್ವಾ - ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ, ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ಭವಿತಾ, ನ - ಇರುವವನಲ್ಲ, ಅಯವ್ - ಇದು, ಅಜಃ - ಜನ್ಮರಹಿತ, ನಿತ್ಯಃ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವವನು, ಶಾಶ್ವತಃ - ಶಾಶ್ವತ (ಮತ್ತು), ಪುರಾಣಃ - ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ, ಶರೀರೆ - ಶರೀರವು, ಹನ್ಯಮಾನೇ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಇದು, ನ, ಹನ್ಯತೇ - ಕೊಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದಿಗೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಇದು ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಇರುವವನು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಜನ್ಮರಹಿತ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವುದು, ಶಾಶ್ವತವೂ ಮತ್ತು ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಇದನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ: ಹುಟ್ಟುವುದು, ಕಂಡುಬರುವುದು, ಬದಲಾಗುವುದು, ಬೆಳೆಯು ವುದು, ಕುಗ್ಗುವುದು ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವುದು.* ಆದರೆ ಶರೀರಿಯು ಆರು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ**]

* ‘ಜಾಯತೇಸ್ತಿ ವಿಪರಿಣಮತೇ ವರ್ಧತೇಪಕ್ಷೀಯತೇ ವಿನಶ್ಯತಿ’ (ನಿರುಕ್ತ 1/1/2).

** ಈ ಶರೀರಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಜಾಯತೇ’, ‘ಅಜಃ’ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ವಿಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ’; ಇದು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಶಾಶ್ವತಃ’, ಇದು ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಪುರಾಣಃ’, ಇದು ಕ್ಷಯಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಿತ್ಯಃ’ ಮತ್ತು ಇದು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ಮ್ರಿಯತೇ’ ‘ನ ಹನ್ಯತೆ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ’.

‘ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ಕದಾಚಿತ್’ — ಶರೀರವು ಉತ್ಪನ್ನವಾದಂತೆ ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದೂ, ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತಹುದು. ಭಗವಂತನು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಇದನ್ನು ‘ಸನಾತನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ’ (15/7).

ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದೂ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ‘ಮ್ರಿಯತೆ’ಯ ಪ್ರಯೋಗವು ಪಿಂಡ ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗವಾಗುವಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪಿಂಡ ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗವು ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗ ಎರಡೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಾವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಯುವುದು — ಇವೆರಡು ವಿಕಾರಗಳೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎರಡುಬಾರಿ ಇದರ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಮೊದಲು ‘ನ ಜಾಯತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ‘ಅಜಃ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ‘ನ ಮ್ರಿಯತೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ‘ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ’ — ಈ ಅವಿನಾಶೀ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವು ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಇರುವವನೂ ಅಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಮಗು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವ (ಇರುವಿಕೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂಕುರವಾಗುವವರೆಗೆ ‘ಮಗು ಇದೆ ಎಂಬ ಅದರ ಸತ್ತೆ (ಇರುವಿಕೆ)ಯನ್ನು ಯಾರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮಗುವಿನ ಇರುವಿಕೆಯು ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಕಾರೀ ಸತ್ತೆಗೆ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಸತ್ತೆಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವಿಕಾರಿ ಸತ್ತೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಾಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಜಃ’ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ‘ಅಜಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮರಹಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ನಿತ್ಯಃ’ — ಈ ಶರೀರಿಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವಂಥದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಅಪಕ್ಷಯವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರದಿರುವ ಅನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಧ ಆಯುಸ್ಸು ಕಳೆವಾಗ ಶರೀರವು ಸೊರಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಲವು ಕ್ಷೀಣವಾಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಕ್ತಿಯು ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಶರೀರಿಯ ಅಪಕ್ಷಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಶಾಶ್ವತಃ’ — ಈ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವು ನಿರಂತರ ಏಕರೂಪ, ಏಕರಸವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದು ಎಂದೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವ ಗುಣವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಪುರಾಣಃ’ — ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವವು ಪುರಾಣ (ಹಳೆಯದು) ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಎಷ್ಟು ಪುರಾತನವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಇದು ಎಂದೂ ಹುಟ್ಟಲೇ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳು ಹಳೆಯದಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದು ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಇದಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದಿರುವ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ವಿಕಾರಗಳು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲವು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೆಳೆಯುವ ವಿಕಾರವಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಈ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

‘ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ’ — ಶರೀರದ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಶರೀರಿಯ ನಾಶವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರೇ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಈ ಶರೀರ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದು. ಈ ನಷ್ಟಧರ್ಮವುಳ್ಳ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಆರು ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.

ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟವರ್ಣನೆಯಂತೆ ಗೀತೆಯ ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸಾಯುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶರೀರವು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಶರೀರಿಯು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಮ್ಮ (ಸ್ವರೂಪ) ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ನಾವು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ, ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಶರೀರವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಬೆರೆತಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವು ಇರದಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮದೇನೂ ಕೆಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಾವು ಅಸಂಖ್ಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಇರುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರ ಉಂಟಾಗಿದೆ? ನಮ್ಮದೇನು ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ? ನಾವಾದರೋ ಹೇಗಿದ್ದೆವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೇವೆ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ’ (8/19) ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆಯೂ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಹೇಗಿರುವೆವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವೆವು.

ಕೈ, ಕಾಲು, ಮೂಗು ಮೊದಲಾದ ಶರೀರದ ಅವಯವಗಳಿರುವಂತೆ, ಶರೀರವು ಶರೀರಿಯ ಅಂಗವೂ ಅಲ್ಲ. ಯಾವುದು ಹರಿಯುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಪಾಡಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವುದೋ ಅದು ಅಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.* ಮೂತ್ರಾದಿ ಹರಿಯು ವಂತಹುದು, ಹುಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರವಾಗುವುದರಿಂದ ಶರೀರದ ಅಂಗವಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರ ಹರಿಯು ವಂತಹುದು (ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ) ಮತ್ತು ವಿಕಾರಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಿಯ ಅಂಗವಲ್ಲ.

* ಅದ್ರವಂ ಮೂರ್ತಿಮತ್ ಸ್ವಾಂಗಂ ಪ್ರಾಣಿಸ್ಥಮವಿಕಾರಜಮ್ । ಅತ್ಸ್ಥಂ ತತ್ರದ್ರಷ್ಟಂ ಚ ತೇನ ಚೇತ್ತತ್ತಥಾಯುತಮ್ ॥

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಶರೀರಿಯಾದರೋ ಸಾಯಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದನು. ಈಗ ಸಾಯಿಸುವ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ ನಿತ್ಯಂ ಯ ಏನಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ।

ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ ಪಾರ್ಥ ಕಂ ಘಾತಯತಿ ಹಂತಿ ಕಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಯಃ - ಯಾವ, ಪುರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಏನವ್ - ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು, ಅವಿನಾಶಿನವ್ - ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ನಿತ್ಯವ್ - ನಿತ್ಯನೂ, ಅಜವ್ - ಜನ್ಮರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯವ್ - ಅವ್ಯಯವೆಂದು, ವೇದ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಕವ್ - ಯಾರನ್ನಾದರೂ, ಕಥವ್ - ಹೇಗೆ, ಹಂತಿ - ಕೊಲ್ಲುವನು (ಮತ್ತು), ಕವ್ - ಯಾರನ್ನಾದರೂ, ಘಾತಯತಿ - (ಹೇಗೆ) ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು? ॥21॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ನಿತ್ಯನೂ, ಜನ್ಮರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯವೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವನು ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು? ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ ..... ಘಾತಯತಿ ಹಂತಿ ಕಮ್’ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವ ಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಎಂದೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಆ ಪುರುಷನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುವನು? ಹಾಗೂ ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು? ಅರ್ಥಾತ್- ಬೇರೆಯವ ರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಿಸುವುದು ಆ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗಲಾರದು. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕಾರಯಿತಾ ಆಗಲಾರನು.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ, ನಿತ್ಯ, ಅಜ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಆರೂ ವಿಕಾರಗಳೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ — ‘ಅವಿನಾಶೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ವಿಕಾರದ ‘ನಿತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಸ್ಥಾಂತರದ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆರೂಪೀ ವಿಕಾರದ, ‘ಅಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಆಗುವ ಸತ್ತಾರೂಪೀ ವಿಕಾರದ ಹಾಗೂ ಅವ್ಯಯಃ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕ್ಷಯರೂಪೀ ವಿಕಾರದ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ, ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವ ವಿಕಾರಗಳೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ’ ಮತ್ತು ‘ಕಂ ಘಾತಯತಿಃ ಹಂತಿ ಕಮ್’ ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಯು ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಆಗುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡುವುದಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ — ಮಾಡದಿರುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದೆ ಸಾಯುವ-ಸಾಯಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಇದರ ಉತ್ತರವು — ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದ ಶರೀರಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವವನಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರಿಯು ಕೊಲ್ಲುವವನಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತಾ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಇವನು ಸಾಯುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಷಯ (ಕರ್ಮ)ವೂ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲನು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಶರೀರಿಯು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಆಗಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಯುವುದು- ಸಾಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಮಾಡಬಾರದು, ಬದಲಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ಸ್ವತಃ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಅಳಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದಿರುವ ವಸ್ತುವು ಎಂದೂ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದೆವು, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಶರೀರವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾವು ಯಾವ ಶರೀರದೊಂದಿಗೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಾವು ಹೇಗಿದ್ದೇವೋ ಹಾಗೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೆವು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ಆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ನಾವು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟ ವಿವೇಕದ ಅನಾದರ ಮಾಡಿದಂತಾದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆದ ದೇಹಿಯ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ಯಥಾ ವಿಹಾಯ ನವಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ನರೋಽಪರಾಣಿ ।

ತಥಾ ಶರೀರಾಣಿ ವಿಹಾಯ ಜೀರ್ಣಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ ॥

ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಜೀರ್ಣಾನಿ - ಹಳೆಯ, ವಾಸಾಂಸಿ - ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ಬಿಟ್ಟು, ಅಪರಾಣಿ - ಬೇರೆ, ನವಾನಿ - ಹೊಸ (ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು), ಗೃಹ್ಣಾತಿ - ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹೀ - ದೇಹಿಯು, ಜೀರ್ಣಾನಿ - ಹಳೆಯ, ಶರೀರಾಣಿ - ಶರೀರಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ಬಿಟ್ಟು, ಅನ್ಯಾನಿ - ಬೇರೆ, ನವಾನಿ - ಹೊಸ (ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ), ಸಂಯಾತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥22॥

ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು ಬೇರೆ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹಿಯು ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಹೊಸ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ...... ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧೀರ ಪುರುಷರು ಶೋಕಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸೂತ್ರರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನೇ, ಈಗ ಉದಾಹರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶೋಕವಾಗದಿರುವಂತೇ ಶರೀರಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಶೋಕವಾಗಬಾರದು.

ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯರು ಮಾತ್ರ ಬದಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಪದವು ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು, ಬಾಲಕ-ಬಾಲಕಿಯರು, ಯುವಕರು, ಮುದುಕರೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆಯೇ ಈ ದೇಹಿಯು ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ‘ಸಾಯುವುದು’ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಶರೀವನ್ನು ಧಾರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ‘ಹುಟ್ಟುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವವರೆಗೆ ಈ ದೇಹಿಯು ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಗನು ಸಾರ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರಾಣಿ’ ಪದವು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರಿಗೆ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಬೋಧವಾಗುವವರೆಗೆ ಈ ಶರೀರಿಯು ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಶರೀರವನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡಿಕೊಂಡೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇಂದಿನ ತನಕ ಇವನು ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅದರ ಎಣಿಕೆಯೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಶರೀರಾಣಿ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಿಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಿ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಳೆ ಬಟ್ಟೆಗಳ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಜೀರ್ಣಶರೀರಗಳ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಶರೀರಗಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ? ಕಾರಣ — ಶರೀರಗಳಾದರೋ ಕೇವಲ ಮುದಿಯಾದ ಜೀರ್ಣ ಶರೀರಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಾಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ, ಬಾಲಕರು ಮತ್ತು ತರುಣರೂ ಕೂಡ ಸತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಾರಲ್ಲ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಶರೀರವಾದರೋ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಾಗಲೇ ಸಾಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿಯುವುದೆಂದರೇನೇ ಶರೀರವು ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು.* ಶರೀರವು ಬೇಕಾದರೆ ಮಗುವಿನದಾಗಿರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಯುವಕನದ್ದಾಗಿರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಮುದುಕನದ್ದಾಗಿರಲಿ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಾಗ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಜೀರ್ಣರೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

* ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದರೆ, ಆಯುಸ್ಸು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತಾ — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆ ಯುವಕನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬಾಲ್ಯ ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತದೋ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾಲ್ಯವು ನಿರಂತರ ಸಾಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಆಗುವ ಸಾವಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದೇ ಅಜಾಗರೂಕತೆ ಆಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇಗೆ ಮನುಷ್ಯರು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸದನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ದೇಹಿಯು ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ — ಹೇಗೆ ಬಾಲಕ, ಯುವಕ, ಮುದುಕ ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ (2/13). ಇಲ್ಲಾದರೋ ‘ಯಥಾ’ (ಹೇಗೆ) ‘ತಥಾ’ (ಹಾಗೇ) ಸರಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದರೆ (ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಕಳಚುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಶರೀರ ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದೇಹಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಹೇಗೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸ್ವತಂತ್ರತೆ-ಪರತಂತ್ರತೆಯ ಮಾತಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಶರೀರದ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಶೋಕವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಆಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಹಳೆಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಕಳಚಿ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಧರಿಸಿದವನು (ಮನುಷ್ಯ) ಅವನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋದ ಮೇಲೂ ದೇಹಿಯು ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಿಸುವ ಮಾತೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಖವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಶರೀರ ವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ-ಶರೀರಗಳು ಸಾಯುವಾಗ ಆಗುವ ದುಃಖವು ಸಾವಿನಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೇ ಬದುಕಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯು ಒಳಗೆ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ಸಾಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕಾತ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಅವನು ಶರೀರದ ನಾಶವನ್ನು ತನ್ನ ನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದುಃಖಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವವನಿಗೆ ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಆನಂದವೇ ಆಗುತ್ತದೆ! ಮನುಷ್ಯನು ಬಟ್ಟೆಗಳೊಡನೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಆದ್ದರಿಂದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೇರೆ, ಬಟ್ಟೆಗಳು ಬೇರೆ ಎಂಬ ವಿವೇಕವು ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವಾಗ, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಹೊಸದನ್ನು ತೊಡಿಸುವಾಗ ಅವು ಅಳುತ್ತವೆ. ಮಕ್ಕಳ ಅಳು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದುದರಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರ್ಖತೆಯನ್ನು ತೊಡೆದು ಹಾಕಲು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಬಟ್ಟೆಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹ್ಣಾತಿ’ (ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ) ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಾತಿ (ಹೋಗುತ್ತಾನೆ) ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಿಯಾಭೇದವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಮಾಡಿದನು? ಎಂದು ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಹೀಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹಿಯು ಆಯಾಯಾ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಿಯಾಭೇದವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ (2/17), ‘ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುಃ’ (2/24) ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ದೇಹಿಯನ್ನು ಸರ್ವತ್ರವ್ಯಾಪ್ತ, ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ಸ್ವಭಾವದವನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ‘ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹಿ’ (2/22), ‘ಶರೀರಂ ಯದವಾಪ್ನೋತಿ’ (15/8) ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಿಂದ ದೇಹಿಯು ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದು ಸರ್ವಗತವಾಗಿದೆಯೋ, ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು ಹೇಗೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಹೋಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಬೇರೆ ದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಅವನು ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಇದನ್ನು ‘ಬರುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದೇಹಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಸರಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಸಮಾಧಾನವು — ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಯುವಾವಸ್ಥೆಗೆ ಬಂದಾಗ ‘ನಾನು ಯುವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ತರುಣನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಅವನ ಶರೀರ ತರುಣವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವವನೇ, ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಅವನೇ ಇರುವನು. ಆದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಕಾರಣ ಅವನು ಶರೀರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಬಂದು ಹೋಗುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರದ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ತಾನೇ ಬಂದು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ದೇಹಿಯೂ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಶರೀರದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಅವನ ಬಂದು- ಹೋಗುವಿಕೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಜನನ-ಮರಣದ ಕಾರಣವೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೊ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಮುಖತೆಯಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈಗ ಆ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದು ಹೇಗೆ? ದೊರಕಿದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾವು. ತನ್ನ ಅರಿವಿನ ಅನಾದರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ* ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಆದರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾವು. ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಮುಖನಾದ್ದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದರಿಂದ ಜನನ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾವು.

* ತನ್ನ ಅರಿವಿನ ಅನಾದರ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆಯೋ ಅದರಂತೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡದಿರುವುದು. ಸತ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಯುವುದು ಸರಿ, ಸುಳ್ಳು ನುಡಿಯುವುದು ತಪ್ಪು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ, ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸುಳ್ಳಾಡುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಾದರೂ ನಮಗೆ ಸುಖ ನೀಡಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ತಂದಿತ್ತರೆ ಕೆಡುಕೆನಿಸುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ತಮ್ಮ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಹೋಗುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ, ಇರತಕ್ಕಂಥವುಗಳಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೋಹ-ಮಮತೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಅನಾದರವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಸ್ತು ಗಳನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಹೊಸ- ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು (ಶರೀರಾದಿ ಸಾಮಗ್ರಿ) ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರವು ಮುದಿಯಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಇಚ್ಛೆಮಾಡುವುದೇ ಜನನ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುವುವು. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾದಾಗ ಹೊಸ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ನಾಶವಾದಾಗಲೂ ಮರುಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಸರ್ವಥಾ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಮನುಷ್ಯನು ಅನೇಕ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಿದರೂ ಒಬ್ಬನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಯಂ ಅನೇಕ ಯೋನಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶರೀರಧಾರಣ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಒಂದೇ (ಅವನೇ) ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ನಾವು ಸತ್ತುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಿಂದ ನಾವು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ನಾವು ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಹೊಸ ಶರೀರ ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವು ದರಿಂದ ನಾವು ಹುಟ್ಟುವುದು ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ ಸಾಯುತ್ತದೆ ನಾವು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವೇ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಯಾರು ಭೋಗಿಸುವರು? ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೋಗುವುದು? ಬಂಧನ ಯಾರಿಗೆ? ಮುಕ್ತಿ ಯಾರಿಗೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲು ದೃಷ್ಟಾಂತರೂಪದಿಂದ ಶರೀರಿಯ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಅದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ ।

ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ ॥

ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ - ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಏನವ್ - ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು, ನ, ಛಿಂದಂತಿ - ತುಂಡರಿಸಲಾರದು, ಪಾವಕಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ಏನವ್ - ಇದನ್ನು, ನ, ದಹತಿ - ಸುಡಲಾರದು, ಆಪಃ - ನೀರು, ಏನವ್ - ಇದನ್ನು, ನ, ಕ್ಲೇದಯಂತಿ - ನೆನೆಯಿಸಲಾರದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಾರುತಃ - ಗಾಳಿಯು (ಇದನ್ನು), ನ, ಶೋಷಯತಿ - ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ॥23॥

ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ತುಂಡರಿಸಲಾರದು, ಅಗ್ನಿಯು ಇದನ್ನು ಸುಡಲಾರದು, ನೀರು ಇದನ್ನು ನೆನೆಸಲಾರದು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯು ಇದನ್ನು ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ’ — ಈ ಶರೀರಿ ಯನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲಾರವು. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರವು.

ಶಸ್ತ್ರಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಈ ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಯಾವ ವಿಕಾರವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯ ತನಕ ತಲುಪಲಾರದು ಮತ್ತೆ ವಿಕೃತಿಗೊಳಿಸುವ ಮಾತು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು.

‘ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ’ — ಅಗ್ನಿಯು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಸುಡಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯು ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ತಲುಪ ಲಾರದಾದಾಗ ಅದು ಸುಡುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಗ್ನಿತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು.

‘ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪಃ’ — ನೀರು ಇದನ್ನು ನೆನೆಯಿಸಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ನೀರು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪ ಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಲತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು.

‘ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ’ — ವಾಯುವು ಇದನ್ನು ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಒಣಗಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯುವು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಾಯು ತತ್ತ್ವವು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು.

ಪೃಥ್ವೀ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ ಇವು ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕೇ ಮಹಾಭೂತಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಪೃಥ್ವೀ, ಜಲ, ತೇಜ ಮತ್ತು ವಾಯು ಇವು ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು. ಆದರೆ ಐದನೇ ಮಹಾಭೂತವಾದ ಆಕಾಶದ ಕುರಿತು ಯಾವ ಚರ್ಚೆಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆ (ವಿಕೃತಿ)ಯನ್ನು ಗೈಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿಯಾದರೋ ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಹಾಭೂತಗಳಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶವು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶಮಾತ್ರ ಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಪೃಥ್ವೀ, ಜಲ, ತೇಜ ಮತ್ತು ವಾಯು ಈ ನಾಲ್ಕೂ ತತ್ತ್ವ ಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವು ತಮ್ಮ ಕಾರಣೀಭೂತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಿಕಾರ ಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪೃಥ್ವಿಯು ಆಕಾಶದ ಛೇದನಮಾಡಲಾರದು. ನೀರು ನೆನೆಯಿಸದು, ಬೆಂಕಿಯು ಸುಡದು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯು ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ಈ ನಾಲ್ಕೂ ತತ್ತ್ವಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರಣೀಭೂತ ಆಕಾಶವನ್ನು, ಆಕಾಶದ ಕಾರಣೀಭೂತ ಮಹತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದ ಕಾರಣೀಭೂತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಾಶಮಾಡಲಾರವು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾದ ಶರೀರಿಯತನಕ ಇವುಗಳು ಹೇಗೆ ತಲುಪಬಲ್ಲವು? ಈ ಗುಣಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಆ ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದತನಕ ತಲುಪುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದೀತು? ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು (13/31).

ಶರೀರಿಯು ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಪೃಥ್ವಿಯೇ ಆದಿ ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಇದರಿಂದಲೇ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಇವು ಹೇಗೆ ವಿಕೃತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲವು? ಈ ಶರೀರಿಯು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯೇ ಆದಿ ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳು ವ್ಯಾಪ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರಿಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ಯ ವಸ್ತವು ವ್ಯಾಪಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಗೊಳಿಸಬಲ್ಲದು? ಅದನ್ನು ನಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ‘ಇವರೆಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಸತ್ತುಹೋದಾರು ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಶೋಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇವರು ಹೇಗೆ ಸಾಯುವರು? ಏಕೆಂದರೆ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದರೂ ಶರೀರಿಯು ತುಂಡಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವು ಸುಟ್ಟು ಹೋದರೂ ಶರೀರಿಯು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ. ವರುಣಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವು ಕರಗಿ ಹೋದರೂ ಶರೀರಿಯು ಕರಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವು ಒಣಗಿಹೋದರೂ ಶರೀರಿಯು ಒಣಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ಸತ್ತುಹೋದರೂ ಶರೀರಿಯು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಮೂರ್ಖತನವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರ ಇದೆ ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳಿದರೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ (ಶರೀರಿ)ಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ‘ಇದೆ’ ಎಂದರೆ ವಿಕೃತಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ತುಂಡಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಇದೆ’ ತುಂಡಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸುಡುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ನೆನೆಯುತ್ತದೆ ‘ಇದೆ’ ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆ ಒಣಗುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ ಒಣಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಟ್ಟಿಗೆಯು ಎಂದೂ ಒಂದೇ ರೂಪಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದು ಅನೇಕ ರೂಪೀ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಯಮದಾಹ್ಯೋಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ।

ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಯಂ ಸನಾತನಃ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ಶರೀರಿಯು, ಅಚ್ಛೇದ್ಯ - ತುಂಡಾಗಲಾರದು, ಅಯಮ್ - ಇದು, ಅದಾಹ್ಯಃ - ಸುಡಲಾರದು, ಅಕ್ಲೇದ್ಯಃ - (ಇದು) ಒದ್ದೆಯಾಗದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶೋಷ್ಯಃ ಏವ - (ಇದು) ಒಣಗಲಾರದು ಕಾರಣ, ಅಯಮ್ - ಇದು, ನಿತ್ಯಃ- ನಿತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು, ಸರ್ವಗತಃ - ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಅಚಲಃ - ಅಚಲ, ಸ್ಥಾಣುಃ - ಸ್ಥಿರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು (ಮತ್ತು), ಸನಾತನಃ- ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ॥24॥

ಈ ಶರೀರಿಯು ತುಂಡಾಗಲಾರದು, ಸುಡಲಾರದು, ಒದ್ದೆಯಾಗದು ಮತ್ತು ಒಣಗಲಾರದು ಕಾರಣ ಇದು ನಿತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವುಳ್ಳದ್ದು ಅಚಲ, ಸ್ಥಿರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು ಹಾಗೂ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಶಸ್ತ್ರಾದಿಗಳು ಈ ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ವಿಕಾರ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮ್’ — ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾರವು. ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಅಭಾವವಿದೆ ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನು ಅಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಛೇದನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಶರೀರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರದು. ಇದು ಕತ್ತರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವೇ ಅಲ್ಲ.

ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲದೆ ಮಂತ್ರ, ಶಾಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದಲೂ ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ತುಂಡರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಶಾಪದಿಂದ ಶಾಕಲ್ಯನ ಮಸ್ತಕವು ತುಂಡಾಗಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತು (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್). ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹವಾದರೋ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ಶಾಪದಿಂದ ತುಂಡಾಗ ಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ದೇಹಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಚ್ಛೇದ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಅದಾಹ್ಯೋಯಮ್’ — ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ದಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲದೆ ಮಂತ್ರ-ಶಾಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದಲೂ ದೇಹಿಯನ್ನು ಸುಡಲಾರದು. ದಮಯಂತಿಯು ಶಾಪಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಬೇಡನು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದನು. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಶಾಪ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಸುಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಮಾತ್ರ ಸುಟ್ಟುಹೋದೀತು. ಈ ದೇಹಿಯಲ್ಲಾದರೋ ದಹನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರವೇಶವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅಕ್ಲೇದ್ಯಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ಒದ್ದೆಯಾಗುವಂತಹದಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ನೆನೆಯುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ನೀರಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರ-ಶಾಪ-ಔಷಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತು ಗಳಿಂದಲೂ ಇದು ಒದ್ದೆಯಾಗದು. ‘ಮಾಲಕಂಸ ರಾಗವನ್ನು ಹಾಡಿದಾಗ ಕಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಕರಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆಂದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣ ಬಿದ್ದಾಗ ಚಂದ್ರಕಾಂತ ಮಣಿಯು ಒದ್ದೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯು ರಾಗ-ರಾಗಿಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಒದ್ದೆಯಾಗುವ ವಸ್ತು ಅಲ್ಲ.

‘ಅಶೋಷ್ಯಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ಅಶೋಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಾಯುವಿನಿಂದ ಶೋಷಣವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುವು ಇದಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಶೋಷಣ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರವೇಶವೇ ಆಗು ವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯುವಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರ-ಶಾಪ- ರಾಸಾಯನಿಕ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯು ಒಣಗ ಲಾರದು. ‘ಅಗಸ್ತ್ಯಋಷಿಯು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿದಂತೆ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಒಣಗಿಸಲಾರರು.

‘ಏವ ಚ’ — ಅರ್ಜುನನು ನಾಶದ ಸಂಭಾವನೆಗಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡತ್ತಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅದಾಹ್ಯ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಅಶೋಷ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ‘ಏವ ಚ’ ಪದಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಶರೀರಿಯಾದರೋ ಹೀಗೆಯೇ ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರವೇಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶರೀರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡುವ ಪ್ರಮೇಯವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ನಿತ್ಯಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವಂತಹುದು.

‘ಸರ್ವಗತಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಇದು ಯಾವುದಾದರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದೆ? ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಬಂದರೆ — ಈ ದೇಹಿಯು ಸಮಸ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು, ಶರೀರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪದಿಂದ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಚಲಃ’ — ಇದು ಸರ್ವಗತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಹೋಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾ ಇರಬಹುದೆ? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಈ ದೇಹಿಯು ಸ್ಥಿರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ, ಎಂದಾದರೂ ಅಲ್ಲಿ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಂದು ಹೋಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಇಲ್ಲ.

‘ಸ್ಥಾಣುಃ’ — ಇದು ಸ್ಥಿರಭಾವವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲೂ ಬರುವುದು-ಹೋಗುವುದು ಇಲ್ಲ. ಈ ಮಾತೇನೋ ಸರಿ ಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಪನವಾದರೂ ಇರಬಹುದಲ್ಲ? ಹೇಗೆಂದರೆ ವೃಕ್ಷಗಳು ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಎಂದೂ ಕೂಡ ಬಂದು-ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಇದ್ದು ಅಲ್ಲಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ದೇಹಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆ ಇರಬಹುದಲ್ಲ? ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ದೇಹಿಯು ಸ್ಥಾಣು ಆಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಸನಾತನಃ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ಅಚಲವಾಗಿದೆ, ಸ್ಥಿರ ವಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾತೇನೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಎಂದಾದರೂ ಹುಟ್ಟಿರಬಹುದಲ್ಲ? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸನಾತನವಾಗಿದೆ. ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತಹುದು. ಇದು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಜಗತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವುದು ಸದಾ ಇರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ದೇಹಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ನಿತ್ಯಃ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ಓದಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ಪ್ರಾಕೃತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರಿಪೂರ್ಣ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ಸರ್ವಗತಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಚಲಿಸತಕ್ಕವುಗಳಾಗಿವೆ. ಆ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಂದೂ ಚಲಿಸದಿರುವ (ವಿಚಲಿತ) ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ಅಚಲಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ, ಪರಿವರ್ತನರಹಿತ, ಸ್ಥಾಾ ಸ್ವಭಾವದ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ಸ್ಥಾಣುಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವಾಗುವಂತಹವುಗಳು, ಹಾಗೂ ಇವು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು. ಆದರೆ ಯಾವುದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ನಾಶ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಇದ್ದು, ನಂತರವೂ ಸದಾ ಇರುವುದೋ ಆ ತತ್ತ್ವ(ದೇಹಿ)ದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಹರಿಸಲು ‘ಸನಾತನಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮೇಲಿನ ಐದೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರವು ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಶರೀರ-ಶರೀರೀ ಭಾವದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅನುಭವವಾಗದೇ ಇದ್ದರೂ ಶರೀರಿಯು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಏಕರಸ, ಏಕರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಸರ್ವಗತಃ’ವು ಸ್ವಯಂ ದೇಹಗತವಲ್ಲ, ಸರ್ವಗತವಾಗಿದೆ, ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುವುದೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಂತೆ ನಾವು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಲ್ಲ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಮಿಲನವು ಎಂದೂ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಅದು ಸಾಧ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು. ಶರೀರವು ನಮ್ಮಿಂದ ತುಂಬಾ ದೂರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ನಮಗೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರಿಗೆ ಶರೀರದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಶರೀರ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಶರೀರಿಯು ಆನಂದವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲದು.

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಅವ್ಯಕ್ತೋಯಮಚಿಂತ್ಯೋಯಮವಿಕಾರ್ಯೋಯಮುಚ್ಯತೇ ।

ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದಿತ್ವೈನಂ ನಾನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ದೇಹೀಯು, ಅವ್ಯಕ್ತಃ - ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅಯಮ್ - ಇದು, ಅಂಚಿತ್ಯಃ - ಚಿಂತನದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅಯಮ್ - (ಮತ್ತು) ಇದು, ಅವಿಕಾರ್ಯಃ - ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಏನಮ್ - ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು, ಏವಮ್

- ಹೀಗೆ, ವಿದಿತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅನುಶೋಚಿತುಮ್, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಶೋಕಿಸಲು ನೀನು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ॥25॥

ಈ ದೇಹಿಯು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಚಿಂತನದ ವಿಷಯವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದು ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಯಮ್’ — ಶರೀರ-ಜಗತ್ತು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಈ ಶರೀರಿಯು ಸ್ಥೂಲ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸ್ಥೂಲ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಅಚಿಂತ್ಯೋಽಯಮ್’ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ನೋಡು ವುದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಚಿಂತನೆಗೆ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಚಿಂತನದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯು ಚಿಂತನದ ವಿಷಯವೂ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಅವಿಕಾರ್ಯೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ’ — ಈ ದೇಹಿಯು ವಿಕಾರ ರಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲದರ ಕಾರಣವು ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ಕಾರಣೀಭೂತ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ವಿಕೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕೃತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಕಾರಣ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲು-ಇಪ್ಪತ್ತೇದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅದಾಹ್ಯ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯ, ಅಶೋಷ್ಯ, ಅಚಲ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಂಚಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಿಕಾರ್ಯ — ಈ ಎಂಟು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧ ಕ್ರಮದಿಂದ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ, ಸ್ಥಾಣು ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಈ ನಾಲ್ಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ವಿಧಿ ಕ್ರಮದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಮಾತಿನ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಯಾವುದರಿಂದ ವಾಣಿಯೇ ಆದಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತವೋ, ಆ ದೇಹಿಯನ್ನು ಅವೆಲ್ಲವು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲವು? ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಮಾಡುವುದೇ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದಿತ್ವೈನಂ ನಾನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ’ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅಶೋಷ್ಯ, ನಿತ್ಯ, ಸನಾತನ, ಅವಿಕಾರ್ಯ ಮುಂತಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೀಗೆ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮತ್ತೆ ಶೋಕವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಶರೀರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ವಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಶೋಕವಾಗಲಾರದು — ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೊಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಅಥ ಚೈನಂ ನಿತ್ಯಜಾತಂ ನಿತ್ಯಂ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ ಮೃತಮ್ ।

ತಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ನೈವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ!, ಅಥ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ (ನೀನು), ಏನಮ್ - ಈ ದೇಹಿಯುನ್ನು, ನಿತ್ಯಜಾತಮ್- ನಿತ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುವವ ವಾ ಅಥವಾ, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯವು, ಮೃತಮ್ - ಸಾಯುವವ, ಚ - ಕೂಡ, ಮನ್ಯಸೇ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ, ತಥಾಪಿ- ಆದರೂ ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಶೋಚಿತುಮ್, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಶೋಕಿಸಬಾರದು.

ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಈ ದೇಹಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಹುಟ್ಟುವುದು ಅಥವಾ ನಿತ್ಯವೂ ಸಾಯುವುದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥ ಚೈನಂ ...... ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ’ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಚ’ ಮತ್ತು ‘ಮನ್ಯಸೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದೇಹಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವನೂ, ಸಾಯುವವನೂ ಅಲ್ಲ (2/20) ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ತೀರ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು — ದೇಹೀ ನಿತ್ಯವೂ ಹುಟ್ಟುವವನೂ ಮತ್ತು ಸಾಯುವವನೂ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಶೋಕ ಮಾಡಬಾರದು. ಕಾರಣ ಹುಟ್ಟುವವನು ಸಾಯುವನು ಮತ್ತು ಸಾಯುವವನು ಹುಟ್ಟುವನು ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾರರು.

ಬೀಜವನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಳಿದರೆ ಅದು ಮೊಳೆತು ಅಂಕುರಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅಂಕುರವು ಕ್ರಮಶಃ ಬೆಳೆದು ವೃಕ್ಷ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ — ಆ ಬೀಜವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇತ್ತೇನು? ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಕಠೋರತೆ ಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೋಮಲರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು; ಮತ್ತೆ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಂಕುರರೂಪವಾಯ್ತು. ಅನಂತರ ಅಂಕುರರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೃಕ್ಷರೂಪವಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಾಗ ಅದು ಒಣಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಬೀಜವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬೀಜವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಮರ ಒಣಗುವವರೆಗಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು? ಅದು ಮೊದಲಿನ ರೂಪ ಬಿಟ್ಟಿತು — ಇದು ಅದರ ಸಾವು ಆಯಿತು, ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿತು — ಇದು ಅದರ ಜನ್ಮವಾಯಿತು. ಈ ರೀತಿ ಅದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ, ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಬೀಜ ದಂತೆಯೇ ಈ ಶರೀರವಿದೆ. ತುಂಬಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ವೀರ್ಯದ ಜಂತು ರಜದೊಡನೆ ಬೆರೆಯಿತು. ಅದು ಬೆಳೆಯುತ್ತ- ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಮಗುವಿನ ರೂಪ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟಿತು. ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಅದು ಬೆಳೆದು ಮತ್ತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಹೋದ. ಈ ರೀತಿ ಶರೀರವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇರದೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಶರೀರದಂತೆ ಶರೀರಿಯೂ ಕೂಡ ನಿತ್ಯ ಹುಟ್ಟುವ — ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ ಇದು ಶೋಕದ ವಿಷಯವಾಗಲಾರದು.

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುರ್ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ ।

ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೇಽರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಜಾತಸ್ಯ - ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಧ್ರುವಃ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಮೃತ್ಯುಃ - ಸಾಯುವನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೃತಸ್ಯ - ಸತ್ತಿರುವವನು, ಧ್ರುವಮ್ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಜನ್ಮ - ಹುಟ್ಟುವನು, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಅಪರಿಹಾರ್ಯೆ - (ಈ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರವಾಹದ) ನಿವಾರಣೆ ಆಗಲಾರದು, ಅರ್ಥೇ - (ಆದ್ದರಿಂದ) ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಶೋಚಿತುಮ್, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥27॥

ಕಾರಣ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಾಯುವನು ಮತ್ತು ಸತ್ತಿರುವವನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರವಾಹದ ನಿವಾರಣೆ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುರ್ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ ಶರೀರಿಯನ್ನು ನಿತ್ಯ ಹುಟ್ಟುವವನು ಮತ್ತು ಸಾಯುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅದು ಶೋಕದ ವಿಷಯವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಜನ್ಮವಾಗಿರುವವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಾಯುವನು ಹಾಗೂ ಸತ್ತಿರುವವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವನು.

‘ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೇರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ’ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಈ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸ (ನಿವಾರಿಸ)ಲಾರರು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾರ ಅಧಿಕಾರವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಜನ್ಮ- ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಪ್ರವಾಹ ವಾದರೋ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಹರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದವರೆಗೂ ಸಾಗುತ್ತ ಇರುವುದು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಈ ಎಲ್ಲ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರಾದರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಾಯುವರು, ನೀನು ಅವರನ್ನು ಬದುಕಿಸಲು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರು ಸಾಯುವರೋ ಅವರು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವರು. ಅದನ್ನೂ ನೀನು ತಡೆಯಲಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಶೋಕಿಸುವ ಮಾತೇನಿದೆ?

ಸೂರ್ಯನ ಉದಯವಾದರೆ ಅವನು ಅಸ್ತನಾಗುವನು, ಅಸ್ತನಾದರೆ ಉದಯಿಸುವನು ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತನಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಶೋಕ-ಚಿಂತೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ, ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಈ ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣಾದಿಗಳೆಲ್ಲರು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟುವರು, ಹೀಗೆ ನೀನು ತಿಳಿದರೂ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಶೋಕವು ಆಗಲಾರದು.

ಇಪ್ಪತ್ತಾರು-ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ‘ಇದು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿ- ‘ಅಥ ಚ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಮೂಲಕ ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಆದರೆ ನೀನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು ಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮೊದಲಿನ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಎರಡನೇ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಮರಣವು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಸಾಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ತಿರುವುದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರವಾಹ ವಾದರೋ ಅಖಂಡವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಕೂಡ ಏಕೆ ಶೋಕಮಾಡಬೇಕು?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾರಾದರು ಪ್ರಿಯರ ಮೃತ್ಯುವಾದರೆ, ಧನ ನಷ್ಟವಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ — ಪತ್ನೀ ಸತ್ತುಹೋದರೆ, ಪುತ್ರನು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಏನಾದೀತು? ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶೋಕ-ಚಿಂತೆಗಳು ತಮ್ಮ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದ ರಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಪರಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು? ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ತರುಣ ಹೇಗಾದಾನು? ಮೂರ್ಖನು ವಿದ್ವಾಂಸ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲನು? ರೋಗಿಯು ನಿರೋಗಿ ಹೇಗಾದಾನು? ಬೀಜವು ವೃಕ್ಷ ಹೇಗಾದೀತು? ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಸ್ಥಿರ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಇದ್ದೀತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಯುವವನೇ (ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ) ಸಾಯುವನು, ಇರುವವನು ಎಂದೂ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮೃತ್ಯುವಾದಾಗ ಶರೀರವು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆಯೇ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶರೀರದ ಒಡೆಯ (ಜೀವಾತ್ಮ) ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಆಗಲಾರದು.

ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶರೀರವೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಶರೀರವು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಶರೀರಗಳು ನನ್ನದಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಶರೀರ ನನ್ನದು ಹೇಗೆ ಇದ್ದೀತು? ಈ ವಿವೇಕ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬಲ್ಲದು, ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಧಾರಣ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ ಭಾರತ ।

ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭಾರತಾ!, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ - ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದ್ದುವು (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನಿ - ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಅಪ್ರಕಟವಾದಾವು, ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ, ಏವ - ಕೇವಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ಆದ್ದರಿಂದ, ತತ್ರ - ಇದರಲ್ಲಿ, ಪರಿದೇವನಾ - ಶೋಕಪಡುವ ಮಾತಾದರೂ, ಕಾ - ಏನಿದೆ? ॥28॥

ಹೇ ಭಾರತಾ! ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದುವು ಮತ್ತು ಸತ್ತಬಳಿಕ ಅಪ್ರಕಟವಾದಾವು. ಕೇವಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಪಡುವ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ?

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ’ — ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದಾರೋ (ಶರೀರಾದಿ) ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟರಾಗಿದ್ದರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ’ — ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸತ್ತ ನಂತರವೂ ಅಪ್ರಕಟರಾಗುವರು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳು ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಂಡುಬರಲಾರು.

‘ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ’ — ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಹಾಗೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಪ್ನವು ಮಲಗುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲೂ ಅಭಾವವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ನಂತರವೂ ಅಭಾವವೇ ಆದಾವು. ಆದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವುಗಳ ಅಭಾವವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ’ — ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ.* ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ ಅವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಶರೀರಿಯು ಮೊದಲು ಇತ್ತು ಹಾಗೂ ನಂತರವೂ ಇರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಇದ್ದೇ ಇರುವುದು. ಶರೀರಗಳ ಅಭಾವವು ಸದಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಶೋಕಪಡಬಾರದು.

* ‘ಆದಾವಂತೇ ಚ ಯನ್ನಾಸ್ತಿ ವರ್ತಮಾನೇಪಿ ತತ್ತಥಾ’ (ಮಾಂಡೂಕ್ಯಕಾರಿಕಾ 4/31)

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರ ‘ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದರ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿದೆ.+ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇಲ್ಲದಿರು ವಿಕೆಯು ‘ಅಸತ್’ (ಶರೀರ) ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವ ‘ಇದೆ’ ಅದು ‘ಸತ್’ (ಶರೀರಿ) ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಜೊತೆಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯವಿಯೋಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಸದ್ವಸ್ತುವಿ ನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವಿದೆ.

+(1)‘ಯಸ್ತು ಯಸ್ಯಾದಿರಂತಶ್ಚ ಸ ವೈ ಮಧ್ಯಂ ಚ ತಸ್ಯ ಸನ್’

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/24/17).

ಯಾವುದರ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.

(2) ಆದ್ಯಂತಯೋರಸ್ಯ ಯದೇವ ಕೇವಲಂ ಕಾಲಶ್ಚ ಹೇತುಶ್ಚ ತದೇವ ಮಧ್ಯೇ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/28/18).

ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಏನಿತ್ತೋ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಉಳಿದೀತೋ, ಯಾವುದು ಇದರ ಮೂಲಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ.

(3) ನ ಯತ್ ಪುರಸ್ತಾದುತ ಯನ್ನ ಪಶ್ಚಾನ್ಮಧ್ಯೇ ಚ ತನ್ನ ವ್ಯಪದೇಶಮಾತ್ರಮ್ ।

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/28/21).

ಯಾವುದು ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೊದಲ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ನಂತರವೂ ಇರಲಾರದೋ, ಅದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನಾಮಾತ್ರ, ನಾಮಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಶರೀರಿಯ ಅಲೌಕಿಕತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿದೇನಮಾಶ್ಚರ್ಯವದ್ವದತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ ।

ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚೈನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೇನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್ ॥

ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೋ, ಏನಮ್ - ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು, ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೆ (ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ (ಯಾರೋ), ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - (ಇದನ್ನು) ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ವದತಿ - ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ (ಯಾರೋ), ಏನವ್ - ಇದನ್ನು, ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ಶೃಣೋತಿ - ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಶ್ರುತ್ವಾ , ಅಪಿ - ಕೇಳಿಯೂ ಕೂಡ, ಕಶ್ಚಿತ್, ಏವ- ಯಾರೂ, ನ, ವೇದ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದು ತಿಳಿಯಲಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥29॥

ಯಾರೋ ಈ ಶರೀರಿಯನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ (ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ) ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಇದು ತಿಳಿಯಲಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿದೇನಮ್’ — ಈ ದೇಹಿ (ಆತ್ಮ)ಯನ್ನು ಯಾರೋ ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಓದುವುದು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳು ‘ಇದಂತದಿಂದ (ಇದು ಎಂದು) ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವು ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯು ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಲೌಕಿಕ ಅರಿವಿನಿಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಪಶ್ಯತಿ’ — ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ — ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಿಳಿಯುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯತಿ’ ಪದವು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ (2/55/6/20).

ಕಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ಕರಣಗಳಿಂದ ನೋಡುವುದು (ತಿಳಿಯುವುದು), ಇರುವಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾ (ನೋಡುವವನು), ದೃಶ್ಯ (ನೋಡುವ ವಸ್ತು) ಮತ್ತು ದರ್ಶನ (ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿ), ಇದು ತ್ರಿಪುಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ತ್ರಿಪುಟಿಯಿಂದಲೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ನೋಡುವುದು — ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ (ಸ್ವಯಂ) ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಈ ತ್ರಿಪುಟಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಯಂದ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣ — ಸಾಪೇಕ್ಷವಲ್ಲ. ತನ್ನ ಜ್ಞಾನ ವಾದರೋ ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಅಂತ ಯಾವುದು ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಅರಿವು ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕರಣದ ಆವಶ್ಯ ಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ಇದಂತ ದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಶ್ಯರೂಪದಿಂದ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಜ್ಞಾನವು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವು ಇಂದ್ರಿಯಜನ್ಯ ಅಥವಾ ಬದ್ಧಿಜನ್ಯ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ) ತಿಳಿಯುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೇ ಇದೆ.

ಕತ್ತಲೆಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತುವನ್ನು ತರಲು ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಬೆಳಕು ಬೇಕು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣೂ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಕತ್ತಲೆಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ನಾವು ನಮಗೆ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ತರಬಲ್ಲೆವು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲೋ ದೀಪ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ, ನಾವೂ ಆ ದೀಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋದಾಗ ಆ ದೀಪವನ್ನು ನೋಡಲು ನಮಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ದೀಪದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ದೀಪವು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದೆ. ಅದು ತನಗೆ ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಿ ಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾಶದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ದೇಹಿ (ಸ್ವರೂಪ)ಯು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ತಾನು-ತನ್ನಿಂದಲೇ, ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ — ಈ ಮೂರು ಶರೀರ ಗಳಿವೆ. ಅನ್ನ-ಜಲದಿಂದ ಉಂಟಾದುದು ಈ ಸ್ಥೂಲಶರೀರ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದೊಳಗೆ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿ ಯಗಳು, ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಈ ಹದಿನೇಳು ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವಿದೆ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವೇ ಅಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ-ಸ್ವಭಾವ ಇರುವುದೋ ಅದು ಕಾರಣಶರೀರ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಈ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಕಾರಣಶರೀರವು ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಹಿಯು (ಸ್ವರೂಪ) ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತಲೂ ಅತೀತ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣಶರೀರವು ಕೂಡ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಈ ದೇಹಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಅವನು ತಾನು-ತನ್ನಿಂದಲೆ ತನ್ನನ್ನೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ ಪಶ್ಯತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವವನು ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆಂದು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ‘ಕಶ್ಚಿತ್ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಯಾರೋ ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನೇ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಶ್ಚಿನ್ಮಾಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ — ಈ ಅವಿನಾಶೀತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯು ವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ, ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಈ ಪದಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿಲ್ಲ, ದುರ್ಲಭವೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿಜಹೃದಯದಿಂದ ತಿಳಿಯು ವವರ, ಇದರತ್ತ ತೊಡಗುವವರ ಕೊರತೆ ಇದೆ. ಈ ಕೊರತೆಯು ತಿಳಿಯುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಕಡಿಮೆ ಆಗಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಆಶ್ಚರ್ಯವದ್ವತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ’ — ಹೀಗೆಯೇ ಬೇರೊಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವು ವಾಣಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಯಾವುದರಿಂದ ವಾಣಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿತ ವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲದು? ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕೇಳುವವರ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಇದರತ್ತ ಇರಲಿ ಎಂದು ಶಾಖಾಚಂದ್ರನ್ಯಾಯದಂತೆ ವಾಣಿಯಿಂದ ಕೇವಲ ಇದರ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಆಶ್ಚರ್ಯ ದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅನ್ಯಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರು ತಿಳಿಯುವವನಿದ್ದಾನೋ ಅವನಿಂದ ಇದನ್ನು ಹೇಳುವವನು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ಸ್ವಯಂ ತಿಳಿಯಲಾರನೋ ಅವನು ಏನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿಯಾನು? ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದವರಿದ್ದಾರೋ ಅವರಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಅನುಭವೀ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ತತ್ತ್ವದ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ ಕೇಳುವವನಿಗೆ ಆ ತತ್ತ್ವದವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲಾರರು. ಅವನ ಸಂದೇಹಗಳಿಗೆ, ತರ್ಕಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವನ ವಿಲಕ್ಷಣ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸಲೋಸುಗವೇ ಈ ‘ಅನ್ಯಃ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚೈನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ’ — ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಈ ದೇಹಿಯನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಕೇಳುವವನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಲೋಕ-ಲೋಕಾಂತರದ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದಾನೋ ಆ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯ ವಿಷಯವು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಬೇರೆ ಏನೆಲ್ಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಹಿಯು ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಇಂದ್ರಿಯಾದಿ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇಹಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ತಿಳಿದವನು ಮತ್ತು ಹೇಳುವವನು ಈ ಇಬ್ಬರಿಂದಲೂ ಕೇಳುವವನು (ತತ್ತ್ವದ ಜಿಜ್ಞಾಸು) ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೇನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್’ — ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಕೇಳಿದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಕೇಳಿಕೊಂಡು (ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ) ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯಲಾರದು. ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಿಳಿಯುವನು ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.*

* ತಾನು-ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

(1) ‘ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ’ (2/55)

(2) ‘ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಚ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥’ (3/17)

(3) ‘ಯತ್ರ ಚೈವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾತ್ಮನಿ ತುಷ್ಯತಿ’ (6/20)

(4) ‘ಯತಂತೋ ಯೋಗಿನಶ್ಚೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್’ (15/11)

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇಳಿಯೂ ಏನೂ ತಿಳಿಯದು ಹೀಗೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಬಹುದು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮೂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಗುರುಗಳು ಮೂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ ವಿಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವತಃ ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ತಾನು ಸಮ್ಮುಖನಾಗದೆಯೇ ಜ್ಞಾನ ಆಗುವುದಾದರೆ, ಇಂದಿನ ತನಕ ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಅವತಾರಗಳಾಗಿವೆ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಮುಂದೆ ಯಾರೂ ಅಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಬಾರದಿತ್ತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವು ಅಗತ್ಯ ವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಸಂಭವವೆಂದು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇರದೆ ಅದನ್ನು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಆಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಿ? ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ- ತನ್ನಿಂದಲೇ, ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವನು. ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮುಂತಾದ ಸಾಧನೆಗಳು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರಾಗತ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ (ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ)ವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೆ ಏನು? ಒಂದು ಮಾಡುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು ನೋಡುವುದು, ಇನ್ನೊಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಗಳ, ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುವುದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ಒಂದು ಶರೀರ- ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ನನ್ನ ಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ನನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ, ನಾಶಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ಶಾಶ್ವತ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂದು ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ವತಃ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಅನುಭವದ ವರ್ಣನೆಯು ವಾಣಿಯಿಂದ ಆಗಲಾರದು, ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗದು. ಆದರೆ ಜಿಜ್ಞಾಸಾಪೂರ್ವಕ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಅನುಭವೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಕೇಳಿ ತಿಳಿಯಬಹುದು — ‘ಯತತಾಮಪಿ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಾಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ (7/3). ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವದ್ವದತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವುಳ್ಳವರಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವನು ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅನುಭವ ಪಡೆದವರೆಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾರರು.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ವಿವಾಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಪತಿ-ಪತ್ನೀ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾರ್ಥವು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಬಲ್ಲನು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲನು, ಬರೆಯಬಲ್ಲನು, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಾಡಬಲ್ಲನು, ವಿವೇಚನೆಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲಾರನು.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇವಲ ಕೇಳಿದಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಕೇಳಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು — ‘ಶ್ರುತ್ವಾನ್ಯೇಭ್ಯ ಉಪಾಸತೇ....’ — (13/25) ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವನು ಅನುಭವಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಕೇಳುವವನು ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಹಾಗೂ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಆಗಿದ್ದರೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಿಯ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೋಯಂ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭಾರತ ।

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರ, ದೇಹೇ - ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ, ಅಯಮ್ - ಈ, ದೇಹೀ - ದೇಹಿಯು, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯವೂ, ಅವಧ್ಯಃ - ಅವಧ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತಾನಿ - ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಶೋಚಿತುಮ್, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥30॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ಎಲ್ಲರ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇಹಿಯು ನಿತ್ಯವೂ ಅವಧ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ॥30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೊಯಂ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭಾರತ’ — ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದೇಹಿಯು ನಿತ್ಯನೂ, ಅವಧ್ಯನೂ ಅರ್ಥಾತ್- ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅವಧ್ಯಃ’ — ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — (1) ಇದರ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು (2) ಇದರ ವಧೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಹಸುವು ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್— ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಸುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಹಸುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಿದೆ, ಪಾಪವಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಹಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಅಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಈ ದೇಹಿಯ ವಧೆಯು (ನಾಶ) ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು- ‘ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕರ್ತು- ಮರ್ಹತಿ (2/17).

‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ಶೋಕ ಮಾಡ ಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ದೇಹಿಯ ವಿನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗ ಲಾರದು ಮತ್ತು ವಿನಾಶೀ ದೇಹವು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿಯದು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಆಶಯವು — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡ ಬಾರದು. ಶರೀರವು ವಿನಾಶಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರ ಸ್ವಭಾವವೇ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವುದರ ನಾಶವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಶೋಕಪಡುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇರುವ ಪ್ರಕರಣವು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ದೇಹಿ-ದೇಹ, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಅವಿನಾಶೀ-ವಿನಾಶೀ ಈ ಎರಡರ ವಿವೇಕಕ್ಕಾಗಿ, ಇವೆರಡನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಕಾರಣ — ದೇಹಿಯು ಬೇರೆ ಮತ್ತು ದೇಹವು ಬೇರೆ ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಯೋಗಗಳು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಬರಲಾರವು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ದೇಹಿ-ದೇಹದ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ದೇಹದಿಂದ ದೇಹಿಯು ಬೇರೆಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೇಹವು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು? ಯಾರು ಆದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಆಸ್ತಿಕ ದರ್ಶನಗಳಿವೆಯೋ, ಅವು ಬೇಕಾದರೆ ದ್ವೈತವಾದಿಯಾಗಿರಲಿ, ಅದ್ವೈತವಾದಿ ಯಾಗಿರಲಿ, ಯಾವುದೇ ಮತದವು ಆಗಿರಲಿ; ಅವೆಲ್ಲವೂ ಶರೀರೀ-ಶರೀರದ ಭೇದವನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಭೇದವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು, ‘ದೇಹ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ದೇಹಿಯು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರು ವುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮನುಷ್ಯರ ಅನುಭವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ದೇಹಿಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ದೇಹದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಯಾರು ಅರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು? ಮೊದಲು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತೆ ತಾರುಣ್ಯ ಬಂತು, ಎಂದೋ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂತು, ಎಂದೋ ಕಾಯಿಲೆ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು — ಈ ರೀತಿಯ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾದರೋ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ದೇಹಿಯು ಅವನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬದಲಾಗುವ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗದೇ ಇರುವ ಇವೆರಡೂ ಒಂದೆಂಬುದು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರವು, ಇದರ ಅನುಭವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ-ಅನಾತ್ಮಾ, ಬ್ರಹ್ಮ-ಜೀವ, ಪ್ರಕೃತಿ- ಪುರುಷ, ಜಡ-ಚೇತನ, ಮಾಯಾ-ಅವಿದ್ಯಾ ಮೊದಲಾದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲಿಲ್ಲ.* ಕಾರಣ — ಜನರು ದಾರ್ಶನಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಕಲಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮಾತುಗಳು ಕೇಲ ಓದಿನ ವಿಷಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡದೆ, ದೇಹ-ದೇಹೀ, ಶರೀರ-ಶರೀರಿ, ಅಸತ್-ಸತ್, ವಿನಾಶೀ-ಅವಿನಾಶೀ ಶಬ್ದ ಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇವೆರಡರ ಭೇದವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಕಿಂಚನ್ಮಾತ್ರವೂ ಶೋಕವಾಗಲಾರದು. ಕೇವಲ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವವರ ಶೋಕವು ಎಂದೂ ದೂರವಾಗಲಾರದು.

* ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ (ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಪುರುಷ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಅದು ದಾರ್ಶನಿಕ ‘ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ ದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳದೆ ‘ಮನುಷ್ಯ ನ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಒಂದಾದರೋ ಆರೂ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಅನುಭವ ಪಡೆಯವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಲಿಯುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಈಶ್ವರ, ಜೀವ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಲಿಯುವವ ನಾದರೋ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮ, ಈಶ್ವರ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. ಓದಿದವನಾದರೋ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು, ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕ, ಮುಮುಕ್ಷು, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಮತ್ತು ಭಕ್ತನಾಗಿರುವವನು ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸು ತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಿ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಈಶ್ವರ ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿವೇಕದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮ- ಜೀವ, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ, ಜಡ-ಚೇತನ, ಮಾಯಾ-ಅವಿದ್ಯೆ, ಆತ್ಮಾ-ಅನಾತ್ಮಾ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಓದುವ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಲಿಯುವ ವಿಷಯವಾಗಿಸದೆ ಅನುಭವದ ವಿಷಯವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದೇಹ- ದೇಹಿಯ ಬೇರೆತನದ ಅನುಭವವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಓದುವ, ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಸತ್-ಅಸತ್ ಇದರ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಕುರಿತು ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಸಾಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಕುರಿತು ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯನು ವಾಚಕ (ಕಲಿತಿರುವ) ಜ್ಞಾನಿಯೇನೋ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅನುಭವ ವಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ (ಅನುಭವಿ) ಜ್ಞಾನೀ ಆಗಬಲ್ಲನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ಸತ್—ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕವು ಕೇವಲ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ. ಗೀತೆಯು ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡದೆ ದೇಹ-ದೇಹೀ, ಶರೀರ- ಶರೀರೀ ಇಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವವರು ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಾವು ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗು ತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದ ರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ದೇಹ ದೇಹಿಯ ವಿವೇಚನೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ವಿವೇಚನೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅವನು ಶರೀರವು ಶರೀರಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರೀ ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ, ತಾನು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ, ದೃಢವಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಶರೀರದ ಸತ್ತೆ-ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ, ದೃಢವಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ)ದ ಸತ್ತೆ-ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಶರೀರವು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಲೇಖಕನು ಬರೆಯಲು ಕುಳಿತಾಗ ಲೇಖಣಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಬರೆಯುವುದು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ಲೇಖಣಿಯನ್ನು ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಕರ್ಮವು ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಶರೀರವನ್ನು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಇರಿಸಬೇಕು — ಅದರಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಿರಬೇಕು. ಕಾರಣ - ನಾವು ಏನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಶರೀರದ ಅಗತ್ಯವಾದರೂ ಏನಿದೆ?

ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ — ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಅಸತ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಅಸತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನ ಸಾಧನೆ ಸಹಜ, ಸುಗಮವಾದೀತು ಮತ್ತು ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧನಾದಾನು. ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಾಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಲವೇ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಒಲುಮೆಯು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ದೊರೆಯು ವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲೇ ಪ್ರೀತಿ ಸ್ವತಃ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯವಿರುವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲೇ ಆದರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ:

(1) ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸಧರ್ಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪಗತ ಏಕತೆ ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ.

(2) ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯವಿರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ.

(3) ಯಾವುದರಿಂದ ನಾವು ಏನನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರಲ್ಲಿ.

(4) ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲ ಯಾರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತೇವೋ ಅದರಲ್ಲಿ.

ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಹೊಂದ ಬಲ್ಲವು. ಕಾರಣ-ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯವಿರುವಂತಹುದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಸ್ವರೂಪಗತ ಏಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವವನ ಏಕತೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಏಕತೆಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಏಕತೆಯು ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಏಕತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸೇವೆ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ತನ್ನತನ ಆಗಲಾರದು.

ಸಾಧಕನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಸತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ವಿವೇಕ ವಿರೋಧೀ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲವೋ, ಸ್ವರೂಪಗತ ಏಕತೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧವಿರುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಯಾರೇ ಎಷ್ಟೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲೀ, ಸಮಾಧಿ ಪಡೆಯಲಿ, ಲೋಕ ಲೋಕಾಂತರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿ ಬರಲಿ, ಆದರೂ ಅವನ ಮೋಹದ ನಾಶ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಾರದು. ವಿವೇಕವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡು ತ್ತಲೇ ಮೋಹದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಸಾಧಕನು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿರಬಾರದು. ನಾವು ಶರೀರದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದಿದ್ದರೂ, ಶರೀರವು ನಮ್ಮ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡೀತು. ನಮ್ಮನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಕಷ್ಟವಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದ ಯಾರೇ ಸಾಧಕನು ಏಕಿರಬಾರದು, ಅವನು ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ, ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಶರೀರ ನನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲೇಬೇಕಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಅಶರೀರೀ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾನು-ತನ್ನದೆಂಬ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವವರೆಗೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಅವನು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಸಾರ್ಥಕ ಚಿಂತನದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಯ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡಲೀ, ಆತ್ಮಾ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲೀ, ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲೀ, ಆದರೂ ಅವನ ಬಂಧನ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಮೂಲ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ, ಮೂಲ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಶರೀರದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋದರೆ, ಅವನ ಮೂಲಕ ಅಶುಭಕರ್ಮ ಗಳಾದರೋ ಆಗಲಾರವು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಉಳಿಯದು. ಅವನಿಂದ ವ್ಯರ್ಥ ಚಿಂತನೆ ಯಾದರೋ ಆಗಲಾರದು, ಸಾರ್ಥಕ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಉಳಿಯದು. ಅವನಲ್ಲಿ ಚಂಚಲತೆಯಾದರೋ ಇರಲಾರದು, ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ ದಿಂದಾಗುವ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಅವನ ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾದೀತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೋಹ ನಷ್ಟ ವಾದೀತು ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗಲು ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ವಿವೇಕದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸಾಯುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಶೋಕವಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಪದ ಭಯವಿತ್ತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಿಗಳ ವಿಯೋಗವಾದರೆ ಅವರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ದುಃಖಪಡಬೇಕಾಗುವುದೆಂಬ ಶೋಕವಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾಪದ ಕಾರಣದಿಂದ ನರಕಾದಿ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಭಯವಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಅರ್ಜುನನ ಭಯವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ ವಿಷಯಕವಾದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತುಮರ್ಹಸಿ ।

ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇ ಯೋನ್ಯತ್ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ - ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು, ಅವೇಕ್ಷ, ಅಪಿ - ನೋಡಿಕೊಂಡಾದರೂ, ವಿಕಂಪಿತುಮ್ - ವಿಕಂಪಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತ, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಆಗುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಧರ್ಮ್ಯಾತ್ - ಧರ್ಮಮಯ, ಯುದ್ಧಾತ್ - ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ, ಅನ್ಯತ್ - ಬೇರೆ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ- ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ, ನ, ವಿದ್ಯತೆ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥31॥

ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡಾದರೂ ವಿಕಂಪಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮವು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಬೇರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಮೊದಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತುಮರ್ಹಸಿ’ — ಇವನು ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿದಾಗ ಇವನು ‘ಸ್ವ’ವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನನ್ನು-ತಾನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ ‘ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಅಥವಾ ಶೂದ್ರ ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದು ಅವರ ಸ್ವಧರ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಕ, ನೌಕರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಶಿಕ್ಷಕ ಅಥವಾ ನೌಕರನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಅವರ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅಂತೆಯೇ ತಂದೆಯಾದವನು ತಂದೆಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ, ಮಗನಾದವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅವರವರ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.* ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗದಿರುವುದೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡು ವುದು ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಕುರಿತು ನೋಡಿದರೂ ಕ್ಷಾತ್ರ ಧರ್ಮದಂತೆ ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ನೀನು ಎಂದೂ ವಿಮುಖನಾಗಬಾರದು.

* ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ (18/42, 48ರಲ್ಲಿ) ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದಬಂದಿದೆ. ‘ಶ್ರೇಯಾನ್ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ (18/47) ಇದರಿಂದ ‘ಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿಗಳೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇಯೋನ್ಯತ್ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮ ಇನ್ನೊಂದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ (18/43). [ಹೀಗೆಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಿಗಾಗಿಯೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ಮವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.]

ಅರ್ಜುನನು ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೀನು ನನಗಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದರೋ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಆಗುವುದು. ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ತನ್ನ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗ ಬಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿವೇಕದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ದೇಹಿಯ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ (ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ)ಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ದೇಹ- ದೇಹಿಯ ವಿವೇಕದಿಂದ ಸಿಗುವ ತತ್ತ್ವವೇ ದೇಹದ ಸದುಪ ಯೋಗದಿಂದ, ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಸಿಗಬಲ್ಲದು. ವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿವೇಕವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದು ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಇಹಲೋಕ-ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ವಿವೇಕ ತಿಳಿಯದಿದ್ದ ವರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಒಣಪಂಡಿತ, ಜ್ಞಾನಿಯಾಗದೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವಪಡೆಯಬಲ್ಲನು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದರೂ, ತೀಕ್ಷ್ಣಬುದ್ಧಿ, ತೀವ್ರವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದಾಗುವ ಅನುಭವವೇ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಆಗಬಲ್ಲದು (5/4, 5).

ಅರ್ಜುನನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವು ನಾಲ್ಕೂ ಆಶ್ರಮಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರೂ ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ) ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು (18/42, 43, 44).

[ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನೇ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕರ್ಮ, ಸಹಜಕರ್ಮ, ಸ್ವಕರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/41 ರಿಂದ 48ರವರೆಗೆ) ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.]

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮಪಾವೃತಮ್ ।

ಸುಖಿನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಲಭಂತೇ ಯುದ್ಧಮೀದೃಶಮ್ ॥

ಯದೃಚ್ಛಯಾ - ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ, ಉಪಪನ್ನಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ (ಯುದ್ಧವು), ಅಪಾವೃತಮ್ - ತೆರೆದಿರುವ, ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮ್ - ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲು, ಚ - ಕೂಡ (ಆಗಿದೆ), ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಈದೃಶಮ್ - (ಯಾರಿಗೆ) ಇಂತಹ, ಯುದ್ಧಮ್ - ಯುದ್ಧವು, ಲಭಂತೇ - ದೊರೆಯುತ್ತದೋ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ - (ಆ) ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಸುಖಿನಃ - ಹೆಚ್ಚು ಸುಖಿ(ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ)ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥32॥

ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧವು ತೆರೆದಿರುವ ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲಿನಂತೆಯೇ ಇದೆ. ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾರಿಗೆ ಇಂತಹ ಯುದ್ಧವು ದೊರೆಯುತ್ತದೋ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಹೆಚ್ಚು ಸುಖಿ (ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ)ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರ ಮಪಾವೃತಮ್’ — ಪಾಂಡವರ ಜೊತೆಗೆ ಜೂಜಾಡುವಾಗ ದುರ್ಯೋಧನನು, ಒಂದುವೇಳೆ ಇದರಲ್ಲಿ ನೀವು ಸೋತು ಹೋದರೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದ ನಂತರ ನಿಮಗೆ ನಿಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವು ಲಭಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ನಾವು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹುಡುಕಿ ತೆಗೆದರೆ ನೀವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ವನವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು ಎಂಬ ಶರತ್ತನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದನು. ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಸೋತ ಬಳಿಕ ನಿಬಂಧನೆ ಯಂತೆ ಪಾಂಡವರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸವನ್ನು ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನನು — ‘ನಾನು ಸೂಜಿಯ ಮೊನೆಯಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಡಲಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಆಗಾಗ ಸಂಧಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಯುದ್ಧವು ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ ಬಯಸದೇ ಬಂದುದಾಗಿದೆ. ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಶೌರ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕಾದಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ.’

‘ಸುಖಿನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಲಭಂತೇ ಯುದ್ಧಮೀದೃಶಮ್’ — ಇಂತಹ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ತುಂಬಾ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಖಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸುಖವು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಸುಖವಾದರೋ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಸಿಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರುವವರನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಏನು ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಿಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂಗ್ರಾಮಂ ನ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ।

ತತಃ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕೀರ್ತಿ ಚ ಹಿತ್ವಾ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಅಥ, ಚೇತ್ - ಹಾಗಿಲ್ಲದೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಧರ್ಮ್ಯಮ್ - ಧರ್ಮಮಯ, ಸಂಗ್ರಾಮಮ್ - ಯುದ್ಧವನ್ನು, ನ, ಕರಿಷ್ಯಸಿ, ತತಃ - ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ - ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕೀರ್ತಿಮ್ - ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಹಿತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಗೈದು, ಪಾಪಮ್ - ಪಾವವನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಹೊಂದುವೆ. ॥33॥

ಹಾಗಿಲ್ಲದೆ ನೀನು ಈ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅತ ಚೇತ್ವಮಿಮಂ ..... ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಥ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಪಕ್ಷಾಂತರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ‘ಚೇತ್’ ಅವ್ಯಯವು ಸಂಭಾವನೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೆ ಇರಲಾರೆ. ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶನಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡುವಿ. (18/60). ಆದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವಾದಂತಾದೀತು. ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನೀನು ಏನು ಮಾಡುವಿ? ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಪರಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕರಿಸ ಬೇಕಾದೀತು, ಅದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು. ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ; ‘ಅರ್ಜುನನಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಿಯು ಕೂಡ ಸಾಯುವುದಕ್ಕೆ ಅಂಜಿದನು’ ಎಂದು ಬೇರೆ ಜನರು ತಿಳಿದಾರು. ಇದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯು ನಾಶವಾದೀತು.

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇವ್ಯಯಾಮ್ ।

ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚಾಕೀತಿರ್ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಅವ್ಯಯಾಮ್ - ಸದಾ ಕಾಲ ಇರುವಂತಹ, ಅಕೀರ್ತಿಮ್ - ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ - ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಂದಿಸುವರು, ಅಕೀರ್ತಿಃ - (ಆ) ಅಪಕೀರ್ತಿಯು, ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ - ಸಮ್ಮಾನಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಮರಣಾತ್ - ಮೃತ್ಯುವಿಗಿಂತ, ಚ - ಸಹ, ಅತಿರಿಚ್ಯತೇ - ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ॥34॥

ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು ಅರ್ಥಾತ್ ನಿಂದಿಸುವರು. ಆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಸಮ್ಮಾನಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಾವಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇವ್ಯಯಾಮ್’ — ಮನುಷ್ಯರು, ದೇವತೆಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಆದಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಬಂಧವು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಮಿತ್ರತೆಯಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಶತ್ರುತ್ವವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕೂಡ ‘ನೋಡಿದೆಯಾ! ಅರ್ಜುನನು ಎಂತಹ ಅಂಜುಬುರುಕನಾದನು. ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದನು. ಅವನು ಎಷ್ಟೊಂದು ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದ ಅವಸರದಲ್ಲಿ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಇದರ ಸುಳಿವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮುಂತಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿ, ಅಪಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು.

‘ತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವು — ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ ಪಾತಾಳಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಹರಡಿದಂತಹ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯಾದೀತು. ‘ಅವ್ಯಯಾಮ್’ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಲಭಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಷ್ಟೇ ಅವರ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಪಕೀರ್ತಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚಾಕೀರ್ತಿರ್ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನ ನಿಂದೆ ಆಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಜಗತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರನ್ನು ಜನರು ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯುಂಟಾದಾಗ ಆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಅವರಿಗೆ ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಘೋರ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಮರಣದಲ್ಲಾದರೋ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ, ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಯಂಕರವಾದ ಅಪಯಶವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಭಯಾದ್ರಣಾದುಪರತಂ ಮಂಸ್ಯಂತೇ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ ।

ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ಬಹುಮತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಮ್ ॥

ಚ - ಹಾಗೂ, ತ್ವಾಮ್ - ನೀನು, ಭಯಾತ್ - ಭಯದಿಂದಾಗಿ, ರಣಾತ್ - ಯುದ್ಧದಿಂದ, ಉಪರತವ್ - ಹಿಂದೆಗೆದವನೆಂದು, ಮಹಾರಥಾಃ - ಮಹಾರಥಿಗಳು, ಮಂಸ್ಯಂತೇ - ತಿಳಿದಾರು. ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರ (ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ), ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಬಹುಮತಃ - ಬಹುಮಾನ್ಯ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿರುವೆ (ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ), ಲಾಘವಮ್ - (ನೀನು) ಲಘುತ್ವವನ್ನು, ಯಾಸ್ಯಸಿ- ಹೊಂದುವೆ. ॥35॥

ಹಾಗೂ ನೀನು ಭಯಂದಿಂದಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆದವನೆಂದು ಮಹಾರಥಿಗಳು ತಿಳಿದಾರು. ಯಾರ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಹುಮಾನ್ಯನಾಗಿರುವೆಯೋ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಲಘುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ. ॥35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭಯಾದ್ರಣಾದುಪರತಂ ಮಂಸ್ಯಂತೇ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ’ — ‘ನಾನು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಲೋಸುಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಿಯೆ; ಇಂತಹ ಮಾತು ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನೀನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮೊದಲೇ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ ನಿನಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನೀನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಈಗ ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದೆಯಾದರೆ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಹಾರಥಿಗಳು, ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋಗುವ ಭಯದಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಧರ್ಮದ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನಾದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮರಣ ಭಯದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವರು.

‘ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ಬಹುಮತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಮ್’ — ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಶಲ್ಯ ಪ್ರಭೃತಿಗಳ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಹಾರಥಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಹುಮಾನ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಮನದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಸರುವಾಸಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದರೋ ಅರ್ಜುನನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’, ‘ಅವನು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಈಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತ ನಾದರೆ ಆ ಮಹಾರಥಿಗಳ ಮುಂದೆ ನೀನು ಲಘುತ್ವ (ತುಚ್ಛತೆ) ವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೀಳಾಗುವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅವಾಚ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ವದಿಷ್ಯಂತಿ ತವಾಹಿತಾಃ ।

ನಿಂದಂತಸ್ತವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತತೋ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್ ॥

ತವ - ನಿನ್ನ, ಅಹಿತಾಃ - ಶತ್ರುಗಳು, ತವ - ನಿನ್ನ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್ - ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು, ನಿಂದಂತಃ - ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ, ಬಹೂನ್ - ಅನೇಕ, ಅವಾಚ್ಯವಾದಾನ್ - ಆಡಬಾರದಮಾತನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ವದಿಷ್ಯಂತಿ - ಆಡುವರು, ತತಃ - ಅದಕ್ಕಿಂತ, ದುಃಖತರಮ್ - ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಃಖದ ಮಾತು, ನು, ಕಿಮ್ ಇನ್ನೇನಿರಬಹುದು? ॥36॥

ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಆಡಬಾರದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುವರು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖದ ಮಾತು ಇನ್ನೇನಿರಬಹುದು? ॥36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವಾಚ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ...... ನಿಂದಂತಸ್ತವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್’ — ‘ಅಹಿತ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಶತ್ರುವಿನದು ಅಹಿತ ಮಾಡುವವರದಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನವರಾದ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ದುಃಶಾಸನ, ಕರ್ಣರೇ ಆದಿ ಶತ್ರುಗಳಿದ್ದಾರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವ ಇಲ್ಲದಿರುವವರೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಶತ್ರುತ್ವವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ, ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ- ವೀರನಾಗಿದ್ದಿಯೆಂದು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವರು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ದನಿಂದೆಮಾಡುವರು — ‘ಇವನಾದರೋ ಭೀರು ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ನೋಡಿ! ಇವನು ಯುದ್ಧ ಒದಗಿಬಂದಾಗ ಬೇರೆಯೇ ಆದನಲ್ಲ! ಇವನೇನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲನೇ? ಇವನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಲ್ಲನೇನು?’ ಈ ರೀತಿ ನಿನಗೆ ದುಃಖಿಯಾಗಿಸಲು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಉರಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು, ಆಡಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಆಡುವರೋ ತಿಳಿಯದು. ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲೆ?

‘ತತೋ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್’ — ಇದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ದುಃಖವು ಯಾವುದಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ತುಚ್ಛವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾದಾಗ ತನ್ನ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹಿಸದಾದಾಗ ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆಂಬುದು ನೋಡ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾದ ನಿನ್ನ ತಿರಸ್ಕಾರವಾದಾಗ ನೀನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿಬಿಟ್ಟಿಯೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಈಗಲಾದರೋ ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿದಾಗ ನಿನ್ನ ನಿಂದೆ ಎಷ್ಟಾದೀತು? ಆ ನಿಂದೆಯನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಹತೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಮಹೀಮ್ ।

ತಸ್ಮಾದುತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌಂತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ ॥

ವಾ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು), ಹತಃ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಸ್ವರ್ಗವ್ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ, ವಾ - ಅಲ್ಲದೆ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು), ಜಿತ್ವಾ - ಗೆದ್ದರೆ, ಮಹೀವ್ - ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಭೋಗಿಸುವೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! (ನೀನು), ಯುದ್ಧಾಯ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ, ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ- ನಿಶ್ಚಯಗೈದು, ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥37॥

ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಹತೋವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಭೋಕ್ಷಸೇ ಮಹೀಮ್’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನ ಈ ಸಂದೇಹಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ - ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕರ್ಣಾದಿಗಳಿಂದ ಮಡಿದರೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಿ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಗೆದ್ದರೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಿ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ನಿನಗಾದರೋ ಎರಡೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಲಡ್ಡುಗಳೇ ಇವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಲಾಭವೇ-ಲಾಭ. ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಹಾನಿಯೇ-ಹಾನಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು.

‘ತಸ್ಮಾದುತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌಂತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಕೌಂತೇಯನೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ನಾನು ಸಂಧಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕೌರವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ‘ನೀವು ಯುದ್ಧಮಾಡಿರಿ’ ಎಂದು ತಾಯಿಯಾದ ಕುಂತಿಯು ನಿಮಗಾಗಿ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಳಿಸಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಬಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕಲ್ಪಗೈದು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಬೇಕಾಗಿದೆ.’

ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ನಿಶ್ಚಯವಿತ್ತು, ಹಾಗೂ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧಮಾಡೆಂದು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸರಿಯೇ, ಅಥವಾ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು ಸರಿಯೇ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಪಡಬೇಡ.’

ಇಲ್ಲಿ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು, ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮನುಷ್ಯತ್ವವಿದೆ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಲೋಕ-ಪರಲೋಕ ಎರಡೂ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಇಹಲೋಕದ ಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ ಲಾಭಾಲಾಭೌ ಜಯಾಜಯೌ ।

ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಜಯಾಜಯೌ - ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭಾಲಾಭೌ - ಲಾಭ-ಹಾನಿ (ಮತ್ತು), ಸುಖದುಃಖೇ - ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು, ಸಮೇ, ಕೃತ್ವಾ - ಸಮಾನವಾಗಿಸಿ, ತತಃ - ಮತ್ತೆ, ಯುದ್ಧಾಯ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ, ಯುಜ್ಯಸ್ವ - ತೊಡಗು, ಏವವ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ), ಪಾಪವ್ - (ನೀನು) ಪಾಪವನ್ನು, ನ, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥38॥

ಜಯ-ಪರಾಜಯಗಳನ್ನೂ, ಲಾಭ-ಹಾನಿಗಳನ್ನೂ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿಸಿ ಅನಂತರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಸನ್ನದ್ಧನಾಗು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ನೀನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದಲಾರೆ. ॥38॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪ ತಗಲೀತು ಎಂಬ ಆಶಂಕೆ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಾಪದ ಹೇತುವು ಯುದ್ಧವಾಗಿರದೆ ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು.’]

‘ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೆ......ತತೋಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಯ ಮತ್ತು ಪರಾಜಯಗಳಾಗು ತ್ತವೆ. ಜಯ-ಪರಾಜಯದ ಪರಿಣಾಮ ಲಾಭ ಮತ್ತು ಹಾನಿ ಹಾಗೂ ಲಾಭ-ಹಾನಿಯ ಪರಿಣಾಮ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ. ಜಯ-ಪರಾಜಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲಾಭ-ಹಾನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶವಾದರೋ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖವಾದರೋ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಆಗಿಯೇ ತೀರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು, ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಜಯ-ಪರಾಜಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರಿಸುವುದಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪವು ತಟ್ಟಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್—ಜಗತ್ತಿನ ಬಂಧನ ಉಂಟಾಗದು.

ಸಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮ ಎರಡೂ ಭಾವಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಭಾವವಿರುವವರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡದೇ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವಿರುವವರೂ, ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವರೂ ಕೂಡ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡಬೇಕು.

ಸುಖ ಬಂದಾಗ ಸಂತೋಷವೆನಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಖಬರುವಾಗ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ, ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ನೆಮ್ಮದಿ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು, ಯಾವುದು ಕೆಟ್ಟದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡೂ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ, ಅಂದರೆ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರಿಸಿ ನೀನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗದಿರಲಿ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಭಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನುಸಾರವೇ ಆಗಿರಲಿ (16/24).

‘ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪ ಶಬ್ದವು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ ಎರಡರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಫಲವು — ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ, ಬಾರಿ- ಬಾರಿಗೂ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಲೈ ಅರ್ಜುನಾ! ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ ಎರಡೂ ಬಂಧಿಸಲಾರವು.’

ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ವಿಚಿತ್ರ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ — (1) ಯಾರಿಗಾದರೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದೇಇರುವಂತಹ ವಿಧಿ ನಿಷೇಧದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದಾದರೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಧಿಯ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧದ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಪುನಃ ವಿಧಿಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮುಗಿಸಬೇಕು. ಭಗವಂತನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ-ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು, ಮತ್ತೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರರಿಂದ ಮೂವತ್ತಾರರವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಗೆ ಮೂವತ್ತೇಳು-ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭದ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

(2) ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಯಾವ ನೆಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದರ ಸಮಾಧಾನ ವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ’ (1/31). ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಸಾಧನವು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ’ (2/31). ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ನಾವು ಸುಖಿಗಳು ಹೇಗಾದೇವು?’ (1/37). ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನೆಂದ — ‘ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಇಂತಹ ಯುದ್ಧವು ದೊರಕುವುದೋ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಸುಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ’ (2/32). ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ನರಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ’ (1/44). ಭಗವಂತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ ಸಿಗಬಹುದು’ (2/32, 37). ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಗಲೀತು’ (1/36). ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (2/33). ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಧರ್ಮದ ನಾಶವಾದೀತು’ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದರೆ (1/40). ಭಗವಂತನು — ‘ಯುದ್ಧವು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮದ ನಾಶವಾದೀತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (2/33).

(3) ‘ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುವುದು ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಆಗ್ರಹ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿತ್ತು (2/5), ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು (2/38). ಉದ್ಧವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೇ ಇರುವ ಇಚ್ಛೆ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ತಪ್ಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಆಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/29/41). ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ತನ್ನ ಮನದ ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಬಿಡದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಆಗ್ರಹವು ಎಂತಹುದೇ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ಅದು ಉದ್ಧಾರವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

(4) ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ-ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್’ ಹೇಳಿದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛೇಯೋನ್ಯತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್’ ಹೇಳಿದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರ ಮಪಾವೃತಮ್’ ಹೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್’ ಹೇಳಿದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇವ್ಯಯಾಮ್’ ಹೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯಿತ್ತನು — ‘ತ್ಯಕ್ತ್ಯೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ’ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾರ್ಥದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು, ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳು ಪ್ರಾಯಶಃ ‘ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸಾಧು ಆಗು, ಏಕಾಂತಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಏಕೆಂದರೆ ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥ ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗಲಾರವು ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯು — ನೀನು ಎಲ್ಲಿದ್ದೀಯೋ, ಯಾವ ಮತವನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವೆಯೋ, ಯಾವ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವೆಯೋ, ಯಾವ ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಯ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವೆಯೋ ಅವನ್ನೇ ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾ ಗೀತೆಗನುಸಾರ ನಡೆದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು ಅನೇಕ ವರ್ಷ ಸಾಧನೆಮಾಡಿದಾಗ ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಗೀತೆಗನುಸಾರ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಉಂಟಾದೀತು. ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಗೀತೆಗನುಸಾರ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಘೋರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬೇರೆ ಏನಿದ್ದೀತು? ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಯಾವುದಿರಬಹುದು? ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಸನ ಹೂಡಿ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು (6/10ರಿಂದ 13) ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (1/32, 35 ಮತ್ತು 2/8). ಅವನು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ (1/36, 39, 45). ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸಮತೆಯಿಂದ ಮಾಡು, ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಾರದು — ‘ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಎಂದು ಹೇಳು ವಂತಿದೆ. ಪಾಪತಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ವಿಷಮತೆ (ಪಕ್ಷಪಾತ), ಕಾಮನೆ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧ ವಾದರೋ ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ (ಧರ್ಮ)ವಾಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದಿಂದಲೇ ಪಾಪ ತಟ್ಟುವುದು.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನೀನು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನಿನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ನಿನಗಾಗಿ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗವು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಮತೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಅದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು ।

ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯಯಾ ಪಾರ್ಥ ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ!, ಯಯಾ - ಯಾವ, ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಯುಕ್ತಃ - ಯುಕ್ತನಾದ (ನೀನು), ಕರ್ಮಬಂಧಮ್ - ಕರ್ಮಬಂಧನವನ್ನು, ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ - ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಿಯೋ, ಏಷಾ - ಆ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ತೇ- ನಿನಗಾಗಿ (ಮೊದಲು), ಸಾಂಖ್ಯೇ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಹಿತಾ - ಹೇಳಲಾಯಿತು, ತು - ಮತ್ತು (ಈಗ ನೀನು), ಇಮಾವ್- ಇದನ್ನು, ಯೋಗೇ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಶೃಣು - ಕೇಳು. ॥39॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಯಾವ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಿಯೋ ಆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ನೀನು ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು. ॥39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವು ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚ್ಛೇದ ಗೈಯ್ಯಲು ಬಂದಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲು ಸಾಂಖ್ಯದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈಗ ಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣ ವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ’ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಸಮಬುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಮೊದಲು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ (ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ದೇಹ-ದೇಹಿಯ ಸರಿಯಾದ ವಿವೇಕವು ಉಂಟಾದಾಗ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ವಿಷಮತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆ. ಈಗ ಇದೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೇಳು.

‘ಇಮಾಮ್’ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈಗ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿದೆ — ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಏನು? ಈ ಮಾತುಗಳಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

‘ಬುದ್ಧ್ಯಾಯುಕ್ತೋ ಯಯಾ ಪಾರ್ಥ ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ’ — ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಗಲುವ ಸಂಭಾವನೆ ಇತ್ತು (1/36, 45). ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮಬುದ್ಧಿ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ) ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಪಾಪವು ತಗಲುತ್ತದೆ. ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳು ತಗಲುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯದ ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಗಳು ತಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಯಾವ ಪಕ್ಷಪಾತ, ಆಗ್ರಹ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದರೆ ನಿನಗೂ ಈ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಲಾರವು.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟು, ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಧರ್ಮರೂಪೀ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ (2/31). ಮತ್ತೆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪವು ತಟ್ಟಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (2/38). ಈಗ ಅದೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಲೋಕ-ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ‘ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ಕರ್ತು ಮರ್ಹಸಿ’ (3/20). ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಲೋಕ- ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು, ಜನರನ್ನು ಉನ್ಮಾರ್ಗದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸುಗಮವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

ಈ (ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ) ಶ್ಲೋಕವು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರವೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೂಡುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಇದು ಅಲ್ಲೇ ಬರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಕಾರಣ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಮೊದಲು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದ ನಿಷ್ಠಾ (ಸಮತೆ) ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ನಿಷ್ಠೆ (ಸಮತೆ) ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟರ ತನಕದ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅಸಂಗತ ವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಡುವುದರ ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೊದಲು, ಕರ್ತವ್ಯವೇನು ಹಾಗೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ; ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದು ಅಕರ್ತವ್ಯವೋ ಈ ವಿಷಯದ ವರ್ಣನೆಯಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲಿನ ಎಂಟುಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು (2/31ರಿಂದ 38) ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಸಮತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮೊದಲು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸತ್ — ಅಸತ್ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸತ್-ಸತ್ತೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ — ಅಸತ್ತೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಏನೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾರರು. ಮತ್ತೆ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಯೋಗವಿಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಲಾಭ ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಯೋಗವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಸಮತೆಯ ಮಾತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು. ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶರೀರ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಅಕರ್ತವ್ಯ ವಿಭಾಗದ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ‘ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿ ಈ ಸಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಕಾರಣ, ಸಮತೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಒಂದು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ (ಪೂರ್ವವಿಾಮಾಂಸಾ) ಇನ್ನೊಂದು ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರ (ಉತ್ತರವಿಾಮಾಂಸಾ) ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ 31 ರಿಂದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ್ತು 39ರಿಂದ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ರೀತಿಯ ಉನ್ನತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.* ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಧರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ, ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಎರಡೂ ಒಂದೆ.

* ಯತೋಭ್ಯುದಯನಿಃಶ್ರೇಯಸಸಿದ್ಧಿಃ ಸ ಧರ್ಮಃ ।। (ವೈಶೇಷಿಕ 1/3).

ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಹಿತವು ಆಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವೂ ಆಗುವುದನ್ನು ‘ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಲಾರನು (6/3). ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ತಾನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ (5/4,5).

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।

ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್ ॥

ಇಹ - ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಅಸ್ಯ - ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ, ಅಭಿಕ್ರಮನಾಶಃ - ಆರಂಭದ ನಾಶ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ - ಪ್ರತ್ಯವಾಯರೂಪೀ ದೋಷವು ನ, ವಿದ್ಯತೆ - ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು ಇದರ), ಸ್ವಲ್ಪಮ್, ಅಪಿ - ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ (ಅನುಷ್ಠಾನ), ಮಹತಃ - (ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ) ಮಹಾನ್, ಭಯಾತ್- ಭಯದಿಂದ, ತ್ರಾಯತೇ - ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಆರಂಭ (ಕರ್ತವ್ಯ)ದ ನಾಶ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಇದರ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ರೂಪೀದೋಷವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಽಸ್ತಿ’ — ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ (ಸಮತೆ) ಕೇವಲ ಆರಂಭವಾದರೂ ಕೂಡ ಆ ಆರಂಭದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಲಾಲಸೆ, ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇರುವುದೇ ಈ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಆರಂಭದ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ಲಾಲಸೆಯೂ ಕೂಡ ಸತ್ಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಈ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲೇ ಈ ಮನುಷ್ಯನೇ ಇಂತಹ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ) ನಾಶ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭೋಗಗಳು ರಾಗ- ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭೋಗವು ಆಗದೇ ಸಾಧನೆಯೇ ಆದೀತು.

‘ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಮಂತ್ರ-ಉಚ್ಚಾರಣೆ, ಯಜ್ಞವಿಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಫಲವು ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಯಾರಾದರೂ ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯು ನ್ಯೂನವಾದರೆ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು, ಬದಲಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಸಾಯಬಹುದು ಅಥವಾ ವಿಧಿಯ ಕೊರತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಷ್ಟು ವಿಪರೀತ ಫಲವಾಗದಿದ್ದರೂ ಪುತ್ರನು ಪೂರ್ಣಾಂಗ ನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಲಾರನು. ಆದರೆ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಯತ್ನದ, ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಪರೀತ ಫಲವೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಸಮತೆಯು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಮತೆ ಬಂದನಂತರ ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಪರೀತ ಫಲವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ.

ವಿಪರೀತ ಫಲವೆಂದರೇನು? ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ವಿಪರೀತ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿರುವುದೇ ವಿಷಮತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಮತೆಯಿಂದಲೇ ಜನನ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬಂದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರದಿದ್ದಾಗ ವಿಷಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅದರ ವಿಪರೀತ ಫಲವಾಗುವ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್’ — ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅನುಷ್ಠಾನ ನಡೆದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸಮತೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಈ ಜನನ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಈ ಸಮತೆಯು ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಆದಿ ಯಾವುದೇ ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್— ಇದರ ಫಲವು ನಾಶಯುಕ್ತ ಧನ-ಸಂಪತ್ತಿಯೇ ಆದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಮತೆ ಬರುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಸಮತೆಯು ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಮತೆಯು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗಲಾರದು. ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಸಾಧನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಮತೆಯು ಬರುತ್ತದೋ, ಎಷ್ಟು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ವರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/41, 44). ಈ ಸಮತೆ, ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಖರ್ಚಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸತ್ ಆಗಿದೆ, ಸದಾ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಧರ್ಮವು’ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: (1) ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಅರವಟ್ಟಿಗೆ ಇಡುವುದು, ಅನ್ನಕ್ಷೇತ್ರ ನಡೆಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಪರೋಪಕಾರೀ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು (2) ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು. ಈ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಮತಾರೂಪೀ ಧರ್ಮವು ತಾನಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸಮತಾರೂಪೀ ಧರ್ಮವು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಮತಾ ಸಂಬಂಧದ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮನವು ನೆಟ್ಟರೇನೇ ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮನ ನೆಡದಿದ್ದರೆ ರಾಮ-ರಾಮ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭ? ಎಂಬ ಮಾತು ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನ ನೆಡುವುದು ಯಾವುದೇ ನಿಲುಕದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಗೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ವಸ್ತುವು ಸಮತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬರಲಿ-ಬಾರದಿರಲಿ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಗೀತೆಯು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇದ್ದು, ಸಮತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಗೀತೆಯು ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಸಮತೆ ಎಂದು ಸಮತೆಯು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ. ಸಮರೂಪೀ ಪರ ಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸಮ ರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವನು, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನಾದವನು. ಆದರೆ ಇವನ ಪರಿಚಯವು ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ (5/19). ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯಾಗಿದೆ (2/48). ಪ್ರಶಂಸೆ ಯಾಗಲೀ ಅಥವಾ ನಿಂದೆಯಾಗಲೀ, ಕಾರ್ಯವು ಸಫಲವಾಗಲೀ ಅಸಫಲವಾಗಲೀ, ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಹಣ ಬರಲೀ-ಹೋಗಲೀ, ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಳಮಳ ಆಗದೆ ಇದ್ದರೆ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (5/20). ಈ ಸಮತೆಯ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಫಲವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ತಪ, ದಾನ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಆದಿ ಯಾವುದೇ ಪುಣ್ಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿ, ಅವು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಮತೆ (ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ) ಬಂದರೂ ಅದು ನಷ್ಟವಾಗದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯು ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆಯೋ, ಮನದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯು ಅಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಮನವು ಏಕಾಗ್ರವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಗಳಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಸಮತೆಯು ಬರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5/3).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಸಮತೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತು-ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು —

(1) ‘ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ’ — ಸಮತೆಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

(2) ‘ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಸ್ತಿ’ — ಇದರ ಆರಂಭದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(3) ‘ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಪರೀತ ಫಲವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(4) ‘ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್’ — ಇವರ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಜನನ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲನೇ ಮಾತಿನೊಳಗೇ ಉಳಿದ ಮೂರೂ ಮಾತುಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದೆ.

(1) ‘ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ಸಂಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ (13/21). ಸಮತೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(2) ಸಮತೆಯ ಕೇವಲ ಆರಂಭವಾದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶ, ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದರೂ ಈ ಆರಂಭದ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಅವಿನಾಶಿಯ ಉದ್ದೇಶವು ಅವಿನಾಶಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳ ಉದ್ದೇಶವೂ ನಾಶವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳವುದರ ಉದ್ದೇಶ ನಾಶ (ಪತನ)ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಮತೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ’ (6/44).

(3) ಸಮತೆಯ ವಿಪರೀತ ಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆ, ಅನುಷ್ಠಾನವಿಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಫಲ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.* ಆದರೆ ಸಮತೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಮತೆ ಬರುತ್ತದೋ, ಅವರ ವ್ಯವಹಾರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಮರವೆ ಯಾದರೂ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಳಿದರೂ ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಫಲ (ಬಂಧನ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಕೆಲಸದ ಆಳು ಲಾಟೇನು ಹಚ್ಚುವಾಗ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಲಾಟೀನು ಬಿದ್ದು ಒಡೆದು ಹೋದರೆ ನಾವು ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದ ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಲಾಟೀನು ಬಿದ್ದು ಒಡೆದು ಹೋದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ — ನಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದಲೂ ವಸ್ತು ಒಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಒಡೆದು ಹೋದರೆ ಏನಾಯಿತು? ಏನೂ ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ! ಆದ್ದರಿಂದ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವವನ ಕರ್ಮದ ಫಲವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವವನ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಫಲವು ವಿರುದ್ಧ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆಗಲಾರದು.

* ಒಂದು ಕಥೆ ಹೀಗಿದೆ — ತ್ವಷ್ಟಾನು ಇಂದ್ರನ ವಧೆಮಾಡುವಂತಹ ಪುತ್ರನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಂದು ಯಜ್ಞಮಾಡಿದನು. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರುಂ ವಿವಿರ್ಧಸ್ವ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹವನ ಮಾಡಿದರು. ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾದರೆ ಇದರ ಅರ್ಥ ‘ಇಂದ್ರಸ್ಯ ಶತ್ರುಃ (ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರು) ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಾದರೆ ಇದರ ಅರ್ಥ ‘ಇಂದ್ರಃ ಶತ್ರುರ್ಯಸ್ಯ (ಯಾರ ಶತ್ರು ಇಂದ್ರನೋ). ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಭೇದವಾದರೆ ಸ್ವರದಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಷಷ್ಠೀ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವುಳ್ಳ ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಶಬ್ದದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಅಂತ್ಯೋದಾತ್ತವಾದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಥಮ ಅಕ್ಷರ ‘ತ್ರುಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರದಿಂದ ಆದೀತು. ಬಹುವ್ರೀಹಿಸಮಾಸವುಳ್ಳ ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ ಶಬ್ದದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಆದ್ಯೋದಾತ್ತವಾದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಥಮ ಅಕ್ಷರ ‘ಇ ಯ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರದಿಂದ ಆದೀತು. ಋಷಿಗಳ ಉದ್ದೇಶವಾದರೋ ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವುಳ್ಳ ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ ಶಬ್ದದ ಅಂತ್ಯೋದಾತ್ತ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಆದ್ಯೋದಾತ್ತ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವರಭೇದ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯ ಫಲವಿರುದ್ಧವಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರನೇ ತ್ವಷ್ಟಾನ ಪುತ್ರ (ವೃತ್ರಾಸುರ)ನ ವಧೆ ಮಾಡುವವನಾದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

ಮಂತ್ರೋಹೀನಃ ಸ್ವರತೋ ವರ್ಣತೋ ವಾ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯುಕ್ತೋ ನ ತಮರ್ಥಮಾಹ ।

ಸ ವಾಗ್ವಜ್ರೋ ಯಜಮಾನಂ ಹಿನಸ್ತಿ ಯಥೇಂದ್ರಶತ್ರುಃ ಸ್ವರತೋಽಪರಾಧಾತ್ ॥

(ಪಾಣಿನೀಯ ಶಿಕ್ಷಾ)

(4) ಸಮತೆಯ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅನುಷ್ಠಾನವಾದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಮತೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಜನನ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ, ಈ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಸಮತೆಯು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಉಪಯೋಗ ಕೇವಲ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಂದುವೇಳೆ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರ ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲ (ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ ಅದರ ಅವಿನಾಶೀ ಫಲ (ಮೋಕ್ಷ) ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಸಮತೆಯ ಫಲ ಒಂದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ನಡೆಯುತ್ತಾ-ನಡೆಯುತ್ತಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರೆ, ಅಥವಾ ಮಲಗಿ ಎದ್ದಾಗ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಪುನಃ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ದಾರಿ ಕಳೆದುಹೋಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆಯೇ ಎಷ್ಟು ಸಮತೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದರ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್’ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಭಯವು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಮಣ ಹತ್ತಿ ಯನ್ನು ಸುಡಲು ಒಂದು ಮಣ ಬೆಂಕಿಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹತ್ತಿಯು ಒಂದು ಮಣವಿರಲಿ ನೂರು ಮಣವಿರಲಿ, ಅದನ್ನು ಸುಡಲು ಒಂದುಕಿಡಿ ಬೆಂಕಿ ಸಾಕು. ಕಿಡಿ ತಗಲುತ್ತಲೇ ಆ ಹತ್ತಿಯು ಉರಿದು ಬೂದಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಬೆಂಕಿಯ ಸಹಾಯಮಾಡಿತು. ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಯೊಂದಿಗಲ್ಲ, ಹತ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಜ್ವಲನಶೀಲವಾದ ಕಾರಣ ಅಗ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಹೋಯಿತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅಸಂಗತೆ ಬೆಂಕಿಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಹತ್ತಿ ಸಂಸಾರವಾಗಿದೆ. ಸಂಸಾರದಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗು ತ್ತಲೇ ಸಂಸಾರವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಷ್ಟವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಗವು ಎಂದೂ ಆಗಿಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಅತೀ ಸ್ವಲ್ಪ ತ್ಯಾಗವೂ ಸತ್ ಆಗಿದೆ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತ್ಯಾಗ ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ (8/28), ಆದರೆ ತ್ಯಾಗ ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರವ್ (12/12). ಒಂದು ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಂಕಾರವೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಹುಲ್ಲು ಎಷ್ಟೇ ಇದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲ ಬಲ್ಲುದೇ? ಎಷ್ಟೇ ಅಂಧಕಾರವು ಪ್ರಕಾಶದ ಮುಂದೆ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲುದೇ? ಕತ್ತಲು ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನೊಂದಿಗೆ ಜಗಳವಾದರೆ ಕತ್ತಲೆ ಗೆಲ್ಲ ಬಲ್ಲುದೇ? ಹೀಗೆಯೇ ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಇವುಗಳ ಜಗಳವಾದರೆ, ಅಜ್ಞಾನ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲುದೇ? ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಭಯವು ಅಭಯದ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲುದೇ? ಸಮತೆಯು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಭಯವು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮತೆಯು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮಹಾನ್ ಭಯವೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ (ಸತ್ತಾಹೀನ)ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಹುಸಿಯಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯನ್ನು, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಾದರೋ ಮಹಾನ್ ಇದೆ, ಆದರೆ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ಅನುಭವ ದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಬರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಿಳಿವು ಸ್ವಲ್ಪವಾಯಿತು, ಸಮತೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ತ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಕಡಿಮೆ ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದೆ, ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾವು ಅಸತ್ತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆದರ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅಸತ್ ಮಹಾನ್ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಆದರ ಮಹಾನ್ ಆಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಸದ್ವಸ್ತುವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಆದರಿಸಿದರೆ ಸತ್ ಮಹಾನ್ ಆದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರ ಮಹತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು. ಅಸತ್ತಿನ ಆದರ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅಸತ್ ಸ್ವಲ್ಪವಾದೀತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಸತ್ ಮಹಾನ್ ಇರಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪವಿರಲಿ ಅದರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ— ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ ಮತ್ತು ಸತ್ ಮಹಾನ್ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪವಿರಲಿ ಅದರ ಸತ್ತೆಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅಣುವಿಗೆ ಅಣು, ಮಹತ್ತಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಅಣೋರಣೀಯನ್ ಮಹತೋ ಮಹಿಯಾನ್’ (ಕಠ 1/2/20; ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ — 3/20).

ಸಂಬಂಧ — ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯೋಗದಿಂದ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದುದೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಾಧನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ ಕುರುನಂದನ ।

ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್ ॥

ಕುರುನಂದನ - ಹೇ ಕುರುನಂದನಾ!, ಇಹ - ಈ (ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ) ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ - ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಏಕಾ - ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾವ್ - ಯಾರಿಗೆ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ, ಬುದ್ಧಯಃ - ಬುದ್ಧಿಗಳು, ಅನಂತಾಃ - ಅನಂತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಬಹುಶಾಖಾ, ಹಿ - ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿವೆ.

ಹೇ ಕುರುನಂದನಾ! ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನಂತ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳವುಗಳೇ ಆಗಿವೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ ಕುರು-ನಂದನ’ — ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನ ಧ್ಯೇಯವು (ಲಕ್ಷ್ಯ) ಸಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದಿರುವ ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪೀ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯೇ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ, ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಗ (ಪ್ರೀತಿ) ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಆ ರಾಗವನ್ನು ತೊಡೆಹಾಕಲು ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಇರುವ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯದ ಹೆಸರು ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಬುದ್ಧಿ ಎಂದಾಗಿದೆ. ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಏಕೆ ಇರುತ್ತದೆ? ಕಾರಣ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಧನದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಮಾನ- ಸಮ್ಮಾನದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲೀ ಈ ತ್ಯಾಗವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗ್ರಹಿಸಲು ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಮಿಠಾಯಿಯು ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ಇರುವಂತೆ ಒಂದೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕವು) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ (9/30)ದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣವು — ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಸ್ವರೂಪ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ವತಃ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

‘ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ — ಸಕಾಮಭಾವವಿರುವವರು, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವವರು ಅವ್ಯವಸಾಯಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಆ ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅನಂತ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಂದೊಂದು ಬುದ್ಧಿಗೂ ಕೂಡ ಅನಂತ ಶಾಖೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡುವುದಿದೆ — ಇಂದು ಒಂದು ಬುದ್ಧಿ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು, ಯಾವುದೋ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸುವುದು, ಯಾವುದೋ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು, ಯಾರಾದರೂ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುವುದು ಮುಂತಾದ ಉಪಾಯಗಳು ಆ ಬುದ್ಧಿಯ ಅನಂತಶಾಖೆಗಳಾದುವು. ಹಾಗೆಯೇ ಧನಗಳಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ — ಇದೊಂದು ಬುದ್ಧಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಧನಪ್ರಾಪ್ರಿಗಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದು, ನೌಕರಿ ಮಾಡುವುದು, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದು, ದರೋಡೆ ಮಾಡುವುದು, ಮೋಸಮಾಡುವುದು, ವಂಚಿಸುವುದೇ ಆದಿ ಆ ಬುದ್ಧಿಯ ಅನಂತ ಶಾಖೆಗಳು. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಾಸ್ತವಿಕ ಉದ್ದೇಶವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ಅವನಿಗೆ ಅನಂತ ಉದ್ದೇಶಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದೊಂದು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಅನಂತ ಕಾಮನೆಗಳಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಒಂದೊಂದು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಉಪಾಯಗಳೂ ಅನೇಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅವ್ಯವಸಾಯೀ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನಂತವೇಕೆ ಇರುತ್ತವೆ? ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಟಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।

ವೇದವಾದರತಾಃ ಪಾರ್ಥ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ ಸ್ವರ್ಗಪರಾ ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್ ।

ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರು ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೋ, ವೇದವಾದರತಾಃ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿತಿಯುಳ್ಳವರೋ, ಅನ್ಯತ್ - (ಭೋಗವಿಲ್ಲದೆ) ಬೇರೆ ಏನೂ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ವಾದಿನಃ - ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೋ, ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ- ಆ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯರು, ಇಮಾಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ, ಯಾಮ್ - ಯಾವ, ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲ ಪ್ರದಾಮ್ - ಜನ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ (ಹಾಗೂ), ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಮ್, ಪ್ರತಿ - ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷ ಬಹುಲಾಮ್ - ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪುಷ್ಟಿತಾಮ್ - ಪುಷ್ಟಿತ (ತೋರಿಕೆಯ ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ), ವಾಚಮ್ - ವಾಣಿಯನ್ನು, ಪ್ರವದಂತಿ - ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥42, 43॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾರು ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೋ, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವರೋ, ಭೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಜನ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಹಾಗೂ ಭೋಗ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುಷ್ಟಿತ (ತೋರಿಕೆಯ) ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥42, 43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ — ಅವರು ಕಾಮನಾರೂಪೀಗಳೇ ಆಗುವಷ್ಟು ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಯೇ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕಲಾರನು, ಕಾಮನೆ ಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಆಗಲಾರದು, ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಜಡವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಚೇತನವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಭಾವಯುಕ್ತ ಪುರುಷನು ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸ್ವಯಂವಾದರೋ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗು ವುದು, ಹೆಚ್ಚುವುದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಬರುತ್ತ್ತಾ-ಹೋಗುತ್ತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂವಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ಅಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ — ಇವೆರಡು ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕರಗಿಹೋದ ಜನರಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೇರೆತನದ ಅರಿವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ’ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ’ ಪದದಿಂದ, ಯಾವುದು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ— ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಥೆಯನ್ನಿ ಟ್ಟಿರುವ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ವೇದವಾದರತಾಃ ಪಾರ್ಥ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ’ — ಅವರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಕೇವಲ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ‘ವೇದವಾದರತಾಃ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪರಮಾತ್ಮಾ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ, ಮುಕ್ತಿ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗಿ ಹೋಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದೇ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಟಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ — ಯಾರಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಅವಿನಾಶೀ- ವಿನಾಶಿಯ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರು ವೇದಗಳ ಯಾವ ವಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ಪುಷ್ಪಿತ ವಾಣಿಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಟಿತಾಮ್’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ವಾಣಿಯು ಕೇವಲ ಹೂ-ಎಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ, ಫಲವಲ್ಲ. ತೃಪ್ತಿಯು ಫಲದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹೂ-ಎಲೆಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಆ ವಾಣಿಯು ಸ್ಥಾಾ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತ ಹುದಲ್ಲ. ಆ ವಾಣಿಯ ಫಲವು ಯಾವ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಕೇವಲ ನೋಡವುದರಲ್ಲೇ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯೀತನವು ಇಲ್ಲ.

‘ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್’ — ಆ ಪುಷ್ಟಿತ ವಾಣಿಯು ಜನ್ಮ ರೂಪೀ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಿಗೇ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಭೋಗಗಳ ರಾಗವೇ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (13/21).

‘ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಭೊಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ’ ಪ್ರತಿ — ಆ ಪುಷ್ಟಿತ ಅರ್ಥಾತ್ — ತೋರಿಕೆಯ ಶೋಭಾಯುಕ್ತ ವಾಣಿಯು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವಿಧಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ, ಅನೇಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ (18/24).

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ ತಯಾಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ ।

ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ ॥

ತಯಾ - ಆ ಪುಷ್ಟಿತ ವಾಣಿಯಿಂದ, ಅಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಪಹೃತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಭೋಗಗಳತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು ಯಾರು), ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ, ಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಮ್ - ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ (ಆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ), ಸಮಾಧೌ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ - ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ನ, ವಿಧೀಯತೇ - ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥44॥

ಆ ಪುಷ್ಟಿತವಾಣಿಯಿಂದ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಪಹೃತವಾಗಿದೆಯೋ, ಭೋಗಗಳತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥44॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಯಾಪಹೃತ ಚೇತಸಾಮ್’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಪುಷ್ಪಿತ ವಾಣಿಯಿಂದ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಅಪಹೃತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸುಖವಿದೆ, ದಿವ್ಯ ನಂದನವನವಿದೆ, ಅಪ್ಸರೆಯರು ಇದ್ದಾರೆ, ಅಮೃತವಿದೆ, ಇಂತಹ ವಾಣಿಯಿಂದ ಚಿತ್ತವು ಆ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟವರು ‘ತಯಾಪಹೃತ ಚೇತಸಾವ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ’ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಈ ಐದು ವಿಷಯಗಳು, ಶರೀರಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಮಾನ, ಹೆಸರಿನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯು ವುದರ ಹೆಸರು ‘ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಹಣ-ಕಾಸು, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಹೆಸರು ‘ಐಶ್ವರ್ಯ. ಈ ಭೋಗ, ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಸೆಳೆತವಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವವರನ್ನು ‘ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ ಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಭೋಗ ಮತ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವವರು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ‘ಅಸು’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪ್ರಾಣಗಳದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಆ ಪ್ರಾಣಪೋಷಣ ಪರಾಯಣ ಜನರ ಹೆಸರು ‘ಅಸುರ’ವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಶರೀರದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.*

* ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನವರ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮೋಪಭೋಗ ಪರಮಾ ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ’ (16/11), ‘ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ ಕಾಮಭೋಗೇಷು’ (16/16) ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುವವರು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ’ — ‘ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ನಿಜವಾದ ಯಾವ ಧೇಯವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆಯೋ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ’ — ಇಂತಹ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಆ ಜನರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಭೋಗಗಳು ಭೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಯಾವ ಭೋಗಗಳು ಭೋಗಿಸಬಹುದೋ, ಯಾವ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆವೋ, ಯಾವ ಭೋಗಗಳು ಕೇಳಲಿವೆಯೋ ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಸಾಗುವುದಿದೆ — ಇಂತಹ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ‘ಜಗತ್ತಿನ ಅನೇಕ ವಿದ್ಯೆಗಳ, ಕಲೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ವಿದ್ವಾನ್ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ತಿಳುವಳಿಕಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇಂತಹ ಅಭಿಮಾನಜನ್ಯಸುಖದ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಪರಮದಯಾಳು ದೇವರು ಕೃಪೆಗೈದು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಸುಖ-ದುಃಖದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು, ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆಮಾಡಿ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ದೇವರಿತ್ತ ಈ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯ ಅನಾದರ ಗೈದು ನಾಶಯುಕ್ತ ಭೋಗ ಮತ್ತ ಸಂಗ್ರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದು ಪಶುಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ರತರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ರತನಾದರೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ-ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಂತರವೇನು ಉಳಿಯಿತು?

ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಾದರೋ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೋಸುಗವೇ ದೊರಕಿರುವುದು, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಇದಿರಾಗುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ, ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲ. ಅವನ್ನು ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಮಹತ್ವವು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅದೇ ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಭೋಗಗಳ ಮಹತ್ವವು ತೊಡಕಿದ್ದಷ್ಟು ಭೋಗಗಳು ತೊಡಕಿಲ್ಲ. ತೊಡಕಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ರುಚಿ, ನಿಯತಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ರುಚಿ ಇರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದರೋ ದೂರವೇ, ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವೂ ಕೂಡ ಆಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಹೋಗುವ ಅಭಿರುಚಿ ಇದೆಯೋ, ಅಲ್ಲೇ ಭೋಗಗಳ ರುಚಿಯೂ ಇದೆ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ, ಮಾನ- ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ-ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುವವನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವು ಭೋಗಗಳ ರುಚಿಯಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವನ ಶಕ್ತಿಯು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ (ಸಂಗ್ರಹ)ದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದೆ. ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಮೀನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಹೋಗಲಾರದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು.

ಜಗತ್ತನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಬೇರೆಯವರ ಸುಖದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನ (ಸುಖೀ) ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಸುಖಿಗಳೆಂದು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಡುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ಭೋಗ’ದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗ್ರದದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.*

* ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯು ತ್ಯಾಗಿಯು ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋದ್ದರಿಂದಲೇ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೃತ್ರಿಮ ಸೇವೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ (ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ) ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಕೃತ್ರಿಮ ಸೇವೆಯೂ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದೇ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಮಾಡುವುದಾದರೆ, ಮೊದಲು ಅದರ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೈಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವವುಳ್ಳವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಲು ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾ ವೇದಾ ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವಾರ್ಜುನ ।

ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥೋ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಆತ್ಮವಾನ್ ॥

ವೇದಾಃ - ವೇದಗಳು, ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾಃ - ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು), ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯಃ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಭವ - ಆಗು, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತ(ನಾಗು), ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥಃ - (ನಿರಂತರ) ನಿತ್ಯವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು, ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮಃ - ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಬಯಸಬೇಡ (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮವಾನ್, (ಭವ) - ಪರಮಾತ್ಮ ಪರಾಯಣನಾಗು.॥45॥

ವೇದಗಳು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗು, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗು, ನಿರಂತರ ನಿತ್ಯವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು; ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಬಯಸಬೇಡ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಪರಾಯಣನಾಗು. ॥45॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾ ವೇದಾಃ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಭೋಗ-ಭೂಮಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯಾವ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ವೇದಗಳ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿದೆ. ವಜ್ರದ ವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಗಾಜಿನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾದರೆ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಗಾಜಿನ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ವಜ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವೇದಗಳ ಸಕಾಮಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ, ನಿಂದೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ವೇದಗಳು ಕೇವಲ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯಜಗತ್ತಿನದೇ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವು ಎಂಬ ಮಾತೂ ಅಲ್ಲ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಬಂದಿದೆ.

‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವಾರ್ಜುನ’ — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅಸಂಸಾರಿ ಆಗು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮೇಲೇಳು.

‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ’ — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮೇಲೇಳಲು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮುಂತಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವೇ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೋಸಗೊಳಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ (3-34)* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗು.

* ಒಂದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿರುವುದೇ ‘ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಿಷಯ, ವಸ್ತುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಂದ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆಂದರೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷ’, ‘ಜಡ’ ಮತ್ತು ‘ಚೇತನ’ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ದ್ವಂದ್ವವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದೂ ದ್ವಂದ್ವವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಎರಡು ಭಾವಗಳು (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಆದಿ) ಉಂಟಾದಾಗ ಇದು ದ್ವಂದ್ವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ದ್ವಂದ್ವದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಸಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಕಾರಣ-ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೋಸಹೋಗುತ್ತಾನೆ (7/27). ಸಾಧಕನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾದಾಗಲೇ ಅವನು ದೃಢ ವಾಗಿ ಭಜನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು (7/28). ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ ನಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5-3). ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗು ವುದರಿಂದ ಮೂಢತೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ (15/5). ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ ನಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ (4/22). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾದರೆ, ಬೇರೆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಾಗುವುದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾದೀತು — ಇದೂ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ದ್ವೇಷವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದಾಗ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಇರಲಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಾಗದಿರುವುದೇ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮೊದಲ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾದೀತು. ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಬಳಿಕ ಉದಾಸೀನತೆ ಬಂದೀತು ಹಾಗೂ ಉದಾಸೀನತೆಯ ನಂತರ ಉಪರತಿ ಆದೀತು. ಉಪರತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಉಪೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉಳಿದಿರುತ್ತವೆ. ಉದಾಸೀನತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಸತ್ತೆಯು ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಉಪರತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ತೆಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ನಿತ್ಯಸತ್ವಸ್ಥಃ’ — ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವ, ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ.

‘ನಿರ್ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮಃ’* — ನೀನು ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮದ+ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಬೇಡ. ಏಕೆಂದರೆ, ಕೇವಲ ನನ್ನ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುವವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ (9-22).

* ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷೇಮ’ವಾಗಿದೆ.

+ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮಃ’ ಪದವು ಭಕ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಕ್ತನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಭಕ್ತರೂಪದಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ (4-3). ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊರುವವನು ಎಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ (9/22).

‘ಆತ್ಮವಾನ್’ — ನೀನು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪರಾಯಣ ನಾಗು, ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ’ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಡ-ಚೇತನ, ಸತ್-ಅಸತ್, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು- ಅವಿನಾಶೀ, ಇವುಗಳ ಭೇದವೂ ಕೂಡ ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ. ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮದ ಬಯಕೆಯೂ ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ. ದ್ವಂದ್ವ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ- ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದಾಗ ಜಡ-ಚೇತನ ಇವುಗಳ ದ್ವಂದ್ವ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು, ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎರಡನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಅಮೃತಂ ಚೈವ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19).

ಸಂಬಂಧ — ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನೂ, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನೂ ಆಗುವುದರಿಂದ ಏನಾಗುವುದು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ಯಾವಾನರ್ಥ ಉದಪಾನೇ ಸರ್ವತಃ ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ ।

ತಾವಾನ್ಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಜಾನತಃ ॥

ಸರ್ವತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ - ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮಹಾನ್ ಜಲಾಶಯವು (ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ), ಉದಪಾನೇ- ಸಣ್ಣ ಹೊಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ ನೀರಿನಿಂದ (ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ), ಯಾವಾನ್ - ಎಷ್ಟು, ಅರ್ಥಃ - ಪ್ರಯೋಜನ (ಇರುತ್ತದೋ) ಅರ್ಥಾತ್ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಜಾನತಃ - (ವೇದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು) ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ - ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗೆ, ಸರ್ವೇಷು - ಸಂಪೂರ್ಣ, ವೇದೇಷು - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ತಾವಾನ್ - ಅಷ್ಟೇ (ಪ್ರಯೋಜನ ಇರುತ್ತದೆ) ಅರ್ಥಾತ್ - ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥46॥

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮಹಾನ್ ಜಲಾಶಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ, ಸಣ್ಣ ಹೊಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ ನೀರಿನಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನವಿರುತ್ತದೋ (ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ), ವೇದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥46॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಾವಾನರ್ಥ ಉದಪಾನೇ ಸರ್ವತಃ ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ’ — ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಸ್ವಚ್ಛ, ನಿರ್ಮಲ ಮಹಾ ಸರೋವರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಣ್ಣ- ಪುಟ್ಟ ಜಲಾಶಯಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸಣ್ಣದಾದ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕಾಲು ತೊಳೆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಕದಡಿ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಆ ನೀರು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಉಪಯೋವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದರೆ ಆ ನೀರು ಬಟ್ಟೆ ತೊಳೆಯಲು ಚೆನ್ನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಳೆದರೆ ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯಲಂತೂ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಹಾ ಸರೋವರವು

ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಪವಿತ್ರತೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ತಾವಾನ್ ಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಜಾನತಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪುಣ್ಯಕಾರಕ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅವನಿಗೆ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಜಲಾಶಯದಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹುದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಮುಂದೆ ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ - ಆ ಜ್ಞಾನಿ ಮಹಾತ್ಮನು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಗಂಭೀರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮುಂದೆ ಎಷ್ಟೇ ಭೋಗಗಳು ಬಂದರೂ ಅವು ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಲಾರವು.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವನ್ನು, ವೇದಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುವ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ ವಿಜಾನತಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ತಾವಾನ್’ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅವನು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮನಾಗು ತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಸಿಗಲಿ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿರುವ ವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವಗಳೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾ ಪರಮಾತ್ಮ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಕೊನೆ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತ ರೀತಿಯ ಭೋಗಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾದರೆ ಅವುಗಳ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ, ಅಸಂಗನಾದಾಗ ಅವುಗಳ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ ।

ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂರ್ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಽಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ ।।

ಕರ್ಮಣಿ, ಏವ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಅಧಿಕಾರಃ - ಅಧಿಕಾರವು ಇದೆ, ಫಲೇಷು- ಫಲಗಳಲ್ಲಿ, ಕದಾಚನ - ಎಂದೂ, ಮಾ - ಇಲ್ಲ (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು), ಕರ್ಮಫಲಹೇತುಃ - ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವು, ಮಾ, ಭೂಃ - ಆಗಬೇಡ (ಮತ್ತು), ತೇ - ನಿನಗೆ, ಅಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ, ಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿಯೂ, ಮಾ, ಅಸ್ತು- ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ॥47॥

ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವು ಆಗಬೇಡ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ॥47॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ’ — ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಿ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಯೋನಿಯು ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಪಶು - ಪಕ್ಷಿ ಆದಿ, ಜಂಗಮ ಹಾಗೂ ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿ ಸ್ಥಾವರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹೊಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾರವು. ದೇವತೆಗಳೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಕೇವಲ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞ ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲರೇ ವಿನಹ, ಕೇವಲ ಸುಖಭೋಗದಲ್ಲೇ ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾರರು. ನಾರಕೀಯ ಜೀವರೂ ಸಹ ಭೋಗ ಯೋನಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತಮ್ಮ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾರರು. ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದು. ಸೇವಾರೂಪೀ ಹೊಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಂತಿಮ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಾನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡದೆ ಆಲಸ್ಯ- ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ— ನಿನಗೆ ಕೇವಲ ಸೇವಾರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ.

‘ಕರ್ಮಣಿ’ — ಪದದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮನುಷ್ಯನ ಇದಿರು ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಸ್ಥಿತಿ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೀತು, ಆದರೆ ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಕರ್ಮವನ್ನೇ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಹೇಗೆಂದರೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯ ನಾದಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು, ದಾನಮಾಡುವುದೇ ಆದಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವಿದೆ, ಆದರೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಒಂದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲನು. ದಾನಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾರನು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭೋಗ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಇವೆ. ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭೋಗ ಮಾತ್ರವಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೀಟ-ಪತಂಗ, ಪಶು- ಪಕ್ಷಿ, ದೇವತೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಯೋನಿಗಳು ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿರಿ, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡಿರಿ ಎಂಬ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ ಪತಂಗಾದಿ ಎಲ್ಲವುಗಳು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಫಲಭೋಗದಲ್ಲೇ ಇವೆ. ಕಾರಣ — ಅವರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮವು ಅವರ ಪ್ರಾರಬ್ಧದಂತೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಭೋಗವೂ ಫಲಭೋಗದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವಾದರೋ ಕೇವಲ ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ, ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಾಗವಿದೆ. ಒಂದು ಇವನ ಮುಂದೆ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಇನ್ನೊಂದು ಇವನು ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥ (ಹೊಸಕರ್ಮ) ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಇವನ ಭವಿಷ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಸಂತರು-ಮಹಾಪುರುಷರು, ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ, ರಾಜ್ಯಾದಿ ಶಾಸನವು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಸಿಗುವಂತಹ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಇವನು ಪರತಂತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನೂ, ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಅವನ್ನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರದ ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿಸಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥವೂ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೂ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಬರುವ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸಖದಾಯಕ ಅಥವಾ ದುಃಖದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಸುಖೀ ಅಥವಾ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅದು ಮೂರ್ಖತೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಾದರೋ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತೆ ಮತ್ತು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯು ಸ್ವಯಂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಹೊಂದಿಯೇ ಈ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗದೆ ಅದರ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ ಅದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲು ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಸುಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಿದೆ. ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಬಂದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಹೆದರಬಾರದು. ಅಲ್ಲದೆ ನಾವು ಮೊದಲು ಸುಖ ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಪಾಪಮಾಡಿದ್ದೆವು, ಹಾಗೂ ಆ ಪಾಪಗಳೇ ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಆ ಪಾಪಗಳ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಶುದ್ಧರಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಒಂದು ಲಾಭವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಲಾಭವು, ಈಗ ನಾವು ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಪಮಾಡಿದರೆ ಮುಂದೆಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ದುಃಖಮಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದೀತು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಈಗ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆ, ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗಾದಿ ಯೋನಿಗಳಿ ಗಾಗಿ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕರ್ಮ- ಇವೆರಡೂ ಭೋಗರೂಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕರ್ಮ (ಪುರುಷಾರ್ಥ)— ಇವೆರಡೂ ಉದ್ಧಾರದ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ.

‘ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ’ — ಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಧಿಕಾರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಯಾವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಫಲದ ವಿಧಾನವಾದರೋ ನನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡು. ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ನೀನು ಬಂಧಿತನಾಗುವಿ — ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋನಿಬಧ್ಯತೇ (5/12). ಕಾರಣ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಮೇಲೆಯೇ ಕರ್ತೃತ್ವ ನಿಂತಿದೆ, ಭೊಕ್ತೃತ್ವದಿಂದಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವ ಬರುತ್ತದೆ. ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಷ್ಟು ಕರ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.*

* ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವ (ಫಲೇಚ್ಛೆ-ಫಲಾಸಕ್ತಿ)ವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ, ಪ್ರೇಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಕರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿಲ್ಲ. ಭಾವ ಮತ್ತು ಬೋಧದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ. ಕಾರಣ-ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭರವಾಗಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು, ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾಕೃತಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಘಟನೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಘಟನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಸಂಘಟನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ತನಗಾಗಿ ಬಯಸುವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಹಿತಕಾರಕವಲ್ಲ.

‘ಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ’, ಇದರಿಂದ — ಫಲದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳಸದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಂತ್ರ-ಸಬಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪರಾಧೀನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಲರಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಫಲೇಷು’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನವಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಕರ್ಮ ಒಂದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಅನೇಕವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ, ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಪುಣ್ಯ ಸಿಗಲಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಉಂಟಾಗಲಿ, ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ, ನನ್ನ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಲಿ, ನನಗೆ ಇಷ್ಟು ಧನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವ ಉಪಾಯಗಳು — (1) ‘ಕಾಮನೆ’ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅಭಾವ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಪರತಂತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ತಿಯಾಗದಿದ್ದರೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಯ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

(2) ಕರ್ಮಗಳು ನಿತ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ- ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅನಿತ್ಯವಾದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಂಸಾರದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಲು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ವಿವೇಕವೂ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾವವೂ ಇರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡು ಇರುವಾಗಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸರಿ ಯಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದೀತು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಕರ್ಮ ವಾದೀತು, ‘ಯೋಗವಾಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ‘ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಲು ‘ಸೇವಾಭಾವ’ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರಬೇಕು.

‘ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ’ — ನೀನು ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣನೂ ಆಗಬೇಡ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಆದಿ ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತನ್ನ ಮಮತೆಯನ್ನು ಇರಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಕೇವಲೈಃ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಶರೀರಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಮತೆ ಇರಬಾರದು.

ಶುಭ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ‘ನನ್ನಿಂದ ಯಾರದೋ ಉಪಕಾರವಾಯಿತು, ಯಾರಿಗೋ ಹಿತವಾಯಿತು, ಯಾರಿಗೋ ಸುಖ ಸಿಕ್ಕಿತು ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೂ ಇದು ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಶುಭ ಕರ್ಮ ದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದೂ ಕೂಡ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣ, ಬಹಿಃಕರಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಸಮಷ್ಟಿ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಹೇಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೋ ಹಿತವಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕಾರಣನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹಿತವಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಡ. ತನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತ, ಕಾರಣನೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮ ಫಲದ ಕಾರಣವೂ ಆಗಲಾರೆವು.

‘ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ’ — ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು. ಕಾರಣ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದಾಗ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದವೇ ಆಗುವವು. ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೋ, ಅಂತಹ ಬಂಧನವು ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದಾದಿಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದ ಕೂಡ ಒಂದು ಭೋಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸುಖವಿರುತ್ತದೆ, ಅದು ತಮೋಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ‘ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಪ್ರಮಾದೋತ್ಥಂ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್’ (18/39) ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲ ಅಧೋಗತಿಯಾಗಿದೆ ‘ಅಧೋಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ ಎಲ್ಲೇ ಆದರೂ ಅದು ಬಂಧನ ಕಾರಕವೇ ಆದೀತು. ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿ ಜನ್ಮಸು’ (13/21).

ಕರ್ಮರಹಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಲೌಕಿಕ ಲಾಭವಾದೀತು, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾದೀತು ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರಬಾರದು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಹತ್ತುವುದರಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರಬಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿ ಆಗಬಹುದೆಂಬುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವು ಕರ್ಮಮಾಡವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣಶರೀರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಜೊತೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಪ್ತತೆ ಇರಬೇಕು. ಇವುಗಳೊಡನೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧ ಇರಬಾರದೆಂದೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಾಲ್ಕು ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿವೆ — (1) ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, (2) ಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಎಂದೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ, (3) ನೀನು ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣನೂ ಆಗಬೇಡ, (4) ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಚರಣಗಳ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಎರಡನೆ — ಮೂರನೇ ಚರಣಗಳ ಮಾತೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಮೊದಲನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ, ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಎರಡನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಫಲದ ಕಾರಣನಾಗುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಇತ್ಯಾದಿ ‘ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ನಿನಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದೀತು. ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲದ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ‘ರಾಜಸೀ ವೃತ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದೀತು. ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇರದೇ ಇರುವಾಗ ಯಾವ ವಿವೇಕಜನ್ಯ ಸುಖ ವಾಗುತ್ತದೋ, ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಜ್ಞಾನ ದೊರೆಯು ತ್ತದೋ, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ ‘ಸಾತ್ವಿಕ ವೃತ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದೀತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಸುಖ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸದೇ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿ ಇಡಬಾರದು. ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಡದಿರುವುದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ಕರ್ಮವಿಭಾಗವಿದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಫಲವಿಭಾಗವಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಫಲವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಆಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮವಿಭಾಗ (ಮಾಡುವುದು) ಮನುಷ್ಯನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಗವಾಗುವುದರಿಂದ ಫಲವಿಭಾಗ (ಆಗುವುದು) ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಿಗುವ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿ (ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ಯು ‘ಪ್ರಾರಬ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಪಡಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯವರದು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ‘ಪುರುಷಾರ್ಥ’ವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರದ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹಳೆಯ ರಾಗ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಳೆಯ ಆಸಕ್ತಿ ಅಳಿದು ಹೋದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಯಕೆ ಹುಟ್ಟದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ವೀತರಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ವೀತರಾಗಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳ ರಾಗವೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

ರಾಗೋ ಲಿಂಗಮಬೋಧಸ್ಯ ಚಿತ್ತವ್ಯಾಯಾಮಭೂಮಿಷು ।

ಕುತಃ ಶಾದ್ವಲತಾ ತಸ್ಯ ಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಃ ಕೊಟರೇ ತರೋ ।।

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮನದ ರಾಗ, ಸೆಳೆತವು ಅಜ್ಞಾನದ ಮುಖ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಮರದ ಪೊಟರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಹತ್ತಿಕೊಂಡರೆ ಆ ಮರವು ಹಸಿರಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಲ್ಲಿ ರಾಗರೂಪೀ ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಸಮನಾಗಿರುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-48)

ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಂಜಯ ।

ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! (ನೀನು), ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ - ಸಿದ್ಧಿ ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿದ್ದು, ಯೋಗಸ್ಥಃ - ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರು- ಮಾಡು; (ಏಕೆಂದರೆ), ಸಮತ್ವಮ್ - ಸಮತ್ವವೇ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥48॥

ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ನೀನು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮತ್ವವೇ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥48॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ — ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅಂತಃಕರಣ, ಬಹಿಃಕರಣ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಆಗ ನೀನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನೀನು ಕರ್ಮ-ಕರ್ಮಫಲ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದರಲ್ಲೇ ಅಂಟಿಕೊಂಡರೆ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಹೇಗೆ ಇದ್ದೀತು? ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮವು ಮುಕ್ತಿದಾಯಕ ಹೇಗೆ ಆದೀತು?

‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ’ — ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಉಂಟಾದೀತು.

ಕರ್ಮವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಆಗದೇ ಇರುವುದು ಸಾಂಸಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದರ ಫಲವು ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗುವುದು, ಆ ಕರ್ಮವು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆದರ-ನಿರಾದರ, ಪ್ರಶಂಸೆ-ನಿಂದೆ ಆಗುವುದು, ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಆಗದಿರುವುದು ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಬೇಕು.*

* ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು (ಗೀತಾ 2/48ರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡುವಾಗ) ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಸನ್ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಕೇವಲಮೀಶ್ವರಾರ್ಥಂ ತತ್ರಾಪೀಶ್ವರೋ ಮೇ ತುಷ್ಯತ್ವಿತಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಂಜಯ! ಫಲತೃಷ್ಣಾಶೂನ್ಯೇನ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಜಾ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಾ ಸಿದ್ಧಿಸ್ತದ್ ವಿಪರ್ಯಯಜಾ ಅಸಿದ್ಧಿಸ್ತಯೋಃ ಸಿದ್ಧಸಿದ್ಧ್ಯೋರಪಿ ಸಮಸ್ತುಲ್ಯೋ ಭೂತ್ವಾ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಕೋಸೌ ಯೋಗೋ ಯತ್ರಸ್ಥಃ ಕುರ್ವಿತ್ಯುಕ್ತಮಿದಮೇವ ತತ್ ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ

ಹೇ ಧನಂಜಯ! ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಈಶ್ವರನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡು ಅದರಿಂದ ‘ಈಶ್ವರನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲೀ ಎಂಬ ಸಂಗ (ಕಾಮನೆ)ವನ್ನು ಕೂಡ ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಮಾಡು. ಫಲತೃಷ್ಣಾರಹಿತ ಪುರುಷನಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ವಿಪರೀತ (ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗದೇ ಇರುವುದು) ಅಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಮಾಡು. ಆ ಯೋಗ ಯಾವುದು? ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೇ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಆಗದಿರಲಿ, ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಆಗದಿರಲಿ, ತನ್ನ ಮುಕ್ತಿ ಯಾಗಲಿ — ಆಗದಿರಲಿ, ನನಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ಇಂತಹ ಸಮತೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಇರಬೇಕು. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗದೆ ಇದ್ದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬರದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವು ಅಸಂಗನಾಗಲು, ಸಮನಾಗಲು ಇರಬೇಕು. ಯಾವ ಮಾತಿನ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಕೊನೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮತೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯರೂಪೀ ಸಮತೆಯು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ (2/53).

‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ — ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಅಚಲಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದೇ ‘ಯೋಗಸ್ಥನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗಲೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾರಿ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದರೆ ಆ ಸಮತೆಯನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸುವುದು ಎಂದರೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಎಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ — ಸಮತೆಯೇ ಯೋಗ ವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಮತೆಯು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಮುಂದೆ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವನು — ‘ಮನಸ್ಸು ಸಮತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದ ಆ ಜನರು ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಸಾರ ವನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವರು; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವು ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಸಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೆ ಇದೆ.

ಸಮತೆಯ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವಿಯೋಗವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಈ ಎರಡೂ ಪರಿಭಾಷೆಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಜ್ಜಿಯನ್ನು ತುರಿಸಿದಾಗ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉರಿಯುವಾಗ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ದುಃಖರೂಪೀಯಾಗಿವೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖ ಎರಡೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದ ಹೆಸರೇ ‘ದುಃಖ-ಸಂಯೋಗ’ ವಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್— ಸುಖ-ದುಃಖದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಹೇಳಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗುವುದು ಹೇಳಲಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವಾರೂಪದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಮತೆ ಬಂದೀತು ಎಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ.

ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಬುದ್ಧಿಯು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ — ಅವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ, ಭೋಗ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಪಡೆಯುವ ಧ್ಯೇಯವಿರುವ ಬುದ್ಧಿಯು ‘ಅವ್ಯವಸಾ ಯಾತ್ಮಿಕಾ ಆಗಿದೆ. (2/44) ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಬುದ್ಧಿಯು ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಆಗಿದೆ (2/41). ಅವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಅನಂತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವವನು ಸ್ವಯಂ ಅವ್ಯವಸಾಯಿ (ಅವ್ಯವಸಿತ)ನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಬುದ್ಧಯೋಽವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ (2/41) ಹಾಗೂ ಅವನು ಸಂಸಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವನು ಸ್ವಯಂ ವ್ಯವಸಾಯೀ (ವ್ಯವಸ್ಥಿತ)ನಾಗುತ್ತಾನೆ— ‘ವ್ಯವಸಿತೋ ಹಿ ಸಃ’ (9/30) ಹಾಗೂ ಅವನು ಸಾಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಮತೆಯು ಸಾಧನರೂಪ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯರೂಪ ಸಮತೆ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯು ಅಂತಃಕರಣದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯರೂಪೀ ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಗಳಲ್ಲಿ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಆಗದೇ ಇರುವ ಸಮತೆಯು ಸಾಧನರೂಪೀಸಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯಿಂದ ಯಾವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮತೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾಧ್ಯರೂಪ ಸಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತದಾ ಯೋಗಮ ವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈಗ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು — ಒಬ್ಬನು ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಸಾಧಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ — ಇನ್ನೊಂದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ‘ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು’ ಈ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನು ಸಂಸಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ಅನಂತ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಲಿ ನನಗಾದರೋ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ, ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡುವುದು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ವ್ಯವಹಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅವನ ಮುಂದೆ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬಂದರೂ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯಿಂದ ಅವನು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಹೈ ವತೈರ್ಜಿತಃ ಸರ್ಗೋ ಯೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಮನಃ’ (5/19) ಸಾಧನರೂಪ ಸಮತೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ — ‘ನಿರ್ದೋಷಂ ಹಿ ಸಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ’ (5/19).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ‘ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ‘ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ’ (1/2) ಈ ಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ದ್ರಷ್ಟಾನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ‘ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಸ್ವರೂಪೇವಸ್ಥಾನಮ್’ (1/3). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಗೀತೆಯು ‘ಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’, ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ದುಃಖಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಂ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ (6/23). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗೀತೆಯು ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧಿ ಸಮ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಇದರಿಂದ ವಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಉತ್ಥಾನವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ನಿತ್ಯಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧವಾದ ಮೇಲೆ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ವ ಬೋಧ’ (ಸಹಜಾ ವಸ್ಥೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಅತೀತ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಯೋಗಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅವಸ್ಥೆಗಳು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಮತ್ತ್ತು ಸವಿಕಲ್ಪ ಎಂಬ ಎರಡಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಬೋಧ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೆಯ ಯೋಗವು ಪಾತಂಜಲಯೋಗ ದರ್ಶನದ ಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಯಾರು ಮೂಢ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಯವನಲ್ಲವೋ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಯವನೋ ಅವನೇ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದರ್ಶನದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವರೆಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಗೀತೆಯ ಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ, ಈ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವ, ಇದನ್ನೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಕೂಡ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ’ (6/44).

ಸಂಬಂಧ — ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೊಕದವರೆಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-49)

ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ ।

ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ ॥

ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್ - ಬುದ್ಧಿಯೋಗ (ಸಮತೆ)ಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮ - ಸಕಾಮಕರ್ಮವು, ದೂರೇಣ - ದೂರದಿಂದ (ಅತ್ಯಂತ), ಅವರಮ್ - ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! (ನೀನು), ಬುದ್ಧೌ - ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯ, ಶರಣಮ್- ಆಶ್ರಯ, ಅನ್ವಿಚ್ಛ - ಪಡೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲಹೇತವಃ - ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾದವರು, ಕೃಪಣಾಃ - ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥49॥

ಬುದ್ಧಿಯೋಗ (ಸಮತೆ)ಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ನೀನು ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲದ ಹೇತುಗಳಾದವರು ಅತ್ಯಂತದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥49॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ — ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮತೆಗಿಂತ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮವೂ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳೂ ಕೂಡ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಯೋಗವು (ಸಮತೆ) ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಅದರ ವಿಯೋಗವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿಯೂ ಎಂದೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮತೆಗಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸರ್ವಜೀವಿಗಳು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಸಮತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಉಂಟಾದೀತು, ಹಾಗೂ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಪಶುಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಶುಕಮಹಾಮುನಿಯು ಪರೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ತ್ವಂ ತು ರಾಜನ್ ಮರಿಷ್ಯೇತಿ ಪಶುಬುದ್ಧಿಮಿಮಾಂ ಜಹಿ’ (12/5/2) ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೇ ರಾಜನ್! ನಾನು ಸತ್ತುಹೋಗುವೆನೆಂಬ ಪಶು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಈಗ ನೀನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು.

‘ದೂರೇಣ’ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು — ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರ ಎಂದೂ ಸಮಕಕ್ಷವಾಗಲಾರವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಹಾಗೂ ಸಕಾಮಕರ್ಮವೂ ಎಂದೂ ಸಮಕಕ್ಷವಾಗಲಾರವು. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ- ಹಗಲಿನಂತೆ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಾರಣ — ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ವಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವು ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡತಕ್ಕಂತಹು ದಾಗಿದೆ.

‘ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ’ — ನೀನು ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆ. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ಅದರ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ರುವುದರಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ವಾದೀತು.

‘ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ’ — ಕರ್ಮಗಳ ಕಾರಣನಾಗುವುದು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ, ಕರ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿ ಕರಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣನಾಗು ವುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಕಾರಣನಾಗುವ ನಿಷೇಧಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಈ ಎರಡರಿಂದ ರಹಿತವಾದ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವವಿದೆಯೋ ಅದರ ವಿಭಾಗವೂ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವವು ಅನಿತ್ಯ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಿತವಾದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿಕೃಷ್ಟತೆ ಮತ್ತೇನಿದೆ?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವು ದೂರವಾಗಿ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಲ್ಲ. ಪರ್ವತದಿಂದ ಅಣುವು ದೂರವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಣುವನ್ನು ಪರ್ವತದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಎರಡರ ತುಲನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಯೋಗದಿಂದ ಕರ್ಮವು ತುಂಬಾ ದೂರವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ತುಲನೆ ಮಾಡಲಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ — ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ (2/50) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ* ಮತ್ತು ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ — ‘ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’.

* ಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿ-ನಿರರ್ಥಕವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ದದಾಮಿ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಂ ತಮ್’ (10/10).

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ‘ಯೋಗವು ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮದಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸೇವೆ, ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಕರ್ಮ ಯೋಗವು ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸೇವೆ, ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇಲ್ಲದಿ ದ್ದರೆ ಕರ್ಮವಾದೀತು, ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಲಾರದು.

ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸಿ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಕಾಮಕರ್ಮವು ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸಮತೆಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಸಮತೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಬೇಕು. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗವುದರಿಂದ ಅವನು ದೀನನಾಗದೆ ಕೃತಕೃತ್ಯ ಜ್ಞಾತಜ್ಞಾತವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ (ತನಗಾಗಿ) ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಸದಾಕಾಲ ದೀನ, ಬದ್ಧನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಎಂಬ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರದೆ ‘ಯೋಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಯೋಗ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಈ ಮೂರರ ಅರ್ಥ ಒಂದೇಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಯೋಗ ಅಥವಾ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರೋಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆ ಎರಡೂ ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಸಾರದಿಂದ ತೊಡೆದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡೆದಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಂಸಾರದ ಇರುವಿಕೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಇರುವಿಕೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ನಿರೋಧವಾಗಲಾರದೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿದರೂ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ ಈ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇವಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಬೇಗನೇ, ಸುಗಮವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರೋಧಮಾಡುವುದು ನಿರಂತರವಾಗ ದಿದ್ದರೂ ಆಗಾಗ ಮತ್ತು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಅರ್ಥಾತ್ — ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವು ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಆಶ್ರಯದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಬುದ್ಧಿಯ ಆಶ್ರಯದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-50)

ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ।

ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯಜ್ಯಸ್ವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ ॥

ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ - ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು, ಇಹ - ಇಲ್ಲಿ (ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ), ಸುಕೃತ ದುಷ್ಕೃತೇ - ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪ, ಉಭೇ - ಎರಡನ್ನೂ, ಜಹಾತಿ - ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ನೀನು), ಯೋಗಾಯ - ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ, ಯುಜ್ಯಸ್ವ - ತೊಡಗು; (ಏಕೆಂದರೆ), ಕರ್ಮಸು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವೇ, ಕೌಶಲಮ್- ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ॥50॥

ಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪವೆರಡನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆ ಯಾಗಿದೆ. ॥50॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ’ — ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿತ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳು ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಅವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತ ಇದ್ದರೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ (2/38).

ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಇರುವ ಒಂದು ವಿದ್ಯೆಯೇ ಸಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಮಲದ ಎಲೆ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಅದು ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಪುರುಷನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸಂಸಾರದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ದಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ) ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಾದ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದಲೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವನು, ಅವನಿಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ತಗಲಲಾರವು.

‘ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಮತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಮತೆಯು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಸಮತೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರು. ಕೇವಲ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೆ ಆ ಸಮತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಸದಾಕಾಲ ಸಮತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಜ್ಞಾನ ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿವೆ. ಈ ಎರಡರ ಅರಿವು ನಿನಗೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ನೀನು ಇವುಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಮರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಿಯೆ. ಇದೇ ಸಮತೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀನು ಪಡೆ.

‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿ-ನಾಶಶೀಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮಹತ್ವದ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ.

ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೇಳದೆ ಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮಾಡಿದರೆ ಏನು ಆಪತ್ತಿದೆ? ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಹೆಚ್ಚು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಕಳ್ಳತನರೂಪೀ ಕರ್ಮವು ಯೋಗವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರು ಹೇಳಬಹುದು, ನಾವಾದರೋ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತ ನಾದಾನು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯ ಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆ ಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಮನಾಗಿರು ವುದೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಇದೆ, ಕುಶಲತೆಯ ಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸುವುದು ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ ಈ ಪದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಇವುಗಳ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಆಗಬಹುದು —

(1) ‘ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಂ ಯೋಗಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ.

(2) ‘ಕರ್ಮಸು ಯೋಗಃ ಕೌಶಲಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮೊದಲಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಹೆಚ್ಚು ಕುಶಲತೆ ಯಿಂದ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಳ್ಳತನ, ಮೋಸ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾದೀತು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಗಳನ್ನೇ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಹೆಸರೇ ‘ಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದಾನು — ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (5/12) ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲಾರದು ಹಾಗೂ ಅವನ ದುಃಖಗಳು ನಾಶವಾಗಲಾರವು.

ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಕರ್ಮವೇ ಮುಕ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹುದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಮುಕ್ತಿಯು ಯೋಗ (ಸಮತೆ) ದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಕುಶಲತೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿರಲಿ ಅವುಗಳ ಆರಂಭ- ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಸಂಯೋಗ, ವಿಯೋಗವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆರಂಭ-ಅಂತ್ಯ, ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಆಗುವ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ನಾಶವಂತದ ಮೂಲಕ ಅವಿನಾಶಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ನಿರ್ದೋಷಂ ಹಿ ಸಮ ಬ್ರಹ್ಮ’ (5/19). ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹತ್ವ ಯೋಗದ್ದಿದೆ, ಕರ್ಮದ್ದಲ್ಲ.

ಒಂದುವೇಳೆ ಮೊದಲಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದರೂ ‘ಕುಶಲತೆ’ಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಸಮತೆ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದಿತು. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯೇ ಯೋಗವಾದರೆ ಆ ಕುಶಲತೆ ಏನು? ಇದರ ಉತ್ತರ—ಯೋಗ (ಸಮತೆಯೇ) ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾದೀತು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆ ಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ನೇರವಾದ ಅರ್ಥ ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು? ಯಾವಾಗ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದ ಬಂದೇ ಬಂದಿದೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕುಶಲತೆಯ ಅರ್ಥ ಯೋಗವೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕರಣದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ್ದೇ ಪ್ರಕರಣ ನಡೀತಾ ಇದೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಕುಶಲತೆಯದ್ದಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ವಿಧೇಯವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆ ವಿಧೇಯವಲ್ಲ. ಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇರಲಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ; ಇದೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ — ಇದು ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆ ಆಗಿರದೆ ಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ.

ಇದೇ (ಐವತ್ತನೇ) ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪವೆರಡರಿಂದಲೂ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯನು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪವೆರಡರಿಂದಲೂ ರಹಿತನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಕರ್ಮ ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದರ ಅರ್ಥ — ‘ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು’ (3/5). ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ—ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದರ ಅರ್ಥ — ಅವುಗಳ ಫಲದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಐವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ‘ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಫಲದ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕುಶಲತೆ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳು ಬಂದಿವೆ ಹಾಗೂ ‘ಕುಶಲಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಅಕುಶಲ ಮತ್ತು ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯೋಗದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಂಧಿಸುವಂತಹವು ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಾಗಿವೆ, ಕುಶಲ-ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳೇ ಆಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (8/16). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಮಾಡದೆ, ಕುಶಲ ಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಮಾಡದ ಮನುಷ್ಯನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಸಂದೇಹ ರಹಿತ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (18/10).

ಮೇಲಿನ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ (2/48) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಗಳ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಯೋಗ(ಸಮತೆ)ದ್ದೇ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ

(ಶ್ಲೋಕ-51)

ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ ।

ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ - ಸಮತಾಯುಕ್ತ, ಮನೀಷಿಣಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕನು, ಕರ್ಮಜಮ್ - ಕರ್ಮಜನ್ಯ, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸರ್ವಪ್ರಪಂಚವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ - ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಅನಾಮಯಮ್ - ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಪದಮ್ - ಪದವನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥51॥

ಕಾರಣ ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಇಡೀಪ್ರಪಂಚ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥51॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ’ — ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವವರೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನೀಷೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸದೆ ಹಾಗೂ ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮೇಧಾವಿ (ಬುದ್ಧಿವಂತ)ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಕರ್ಮವಾದರೋ ಫಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಯಾರಾದರು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರೆ, ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯವಾಗಲಾರದೇ? ಬಿತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಾದರೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಕ್ಕೀತು; ಆದರೆ ಅದು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಅರ್ಥ-ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲದ ಇಚ್ಛಾ, ಕಾಮನಾ, ಮಮತಾ, ವಾಸನಾ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲರೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ’ — ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸಾಧಕರು ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ—ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮನಾ, ವಾಸನಾ, ಮಮತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಕಾರಣವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್’ — ‘ಆಮಯ ಹೆಸರು ರೋಗಗಳದ್ದಾಗಿದೆ. ರೋಗವು ಒಂದು ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಅನಾಮಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಇಂತಹ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದವನ್ನು ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯಪದ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಾಶ್ವತ ಅವ್ಯಯ’ ಪದವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣವನ್ನೂ ‘ಅನಾಮಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (14/6). ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಅನಾಮಯ (ನಿರ್ವಿಕಾರ)ವಾದರೋ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಗುಣಾತೀತ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಯಾರಿಗೂ ಜನನ-ಮರಣದ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾರಣವಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನೂ ಅನಾಮಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು? ಪ್ರಕೃತಿಯು ವಿಕಾರಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ- ಜಗತ್ತೂ ಕೂಡ ವಿಕಾರಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವಾಗ ಇವನು ವಿಕಾರೀ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಇವನು ತನ್ನನ್ನು ವಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಇವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಮಾಡು ತ್ತಾನೋ ಆಗ ಇವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಹಜ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮನೀಷಿಣಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರೇ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿಯ ಸಮತೆಯು ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಿತ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆಗ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಅದಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ವೇ ಕುಶಲತೆ ಏಕೆ? ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ‘ಹಿ’ ಪದದಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ ಫಲ ದುಃಖವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಾಪಸ ಕರ್ಮದ ಫಲವೂ ಮೂಢತೆಯಾಗಿದೆ (14/16). ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಗಳನ್ನು ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ—ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗದೇ ಇರುವುದು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚವು ಕರ್ಮಫಲವಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಬಂಧನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನೀಷಿ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ—ಬುದ್ಧಿವಂತ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಆಗಿದೆ — ‘ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು’ (4/18).

‘ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್’ — ‘ಗಚ್ಛಂತಿ’ ಪದದ ಮೂರು ಅರ್ಥವಾಗತ್ತವೆ — (1) ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು, (2) ಗಮನ ಮಾಡುವುದು, (3) ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅರ್ಥ — ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ರಾಹಿತ್ಯದ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪದದ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು ಎಂದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನಿತ್ಯ-ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ — ಕರ್ಮಯೋಗವು ಮುಕ್ತಿಯ, ಶ್ರೇಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎರಡೂ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕ್ರಮ ಹೇಗೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-52)

ಯದಾ ತೇ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ ।

ತದಾ ಗಂತಾಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ ॥

ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಮೋಹಕಲಿಲಮ್ - ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು, ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ- ಚೆನ್ನಾಗಿದಾಟುತ್ತದೆಯೋ, ತದಾ - ಆಗ (ನೀನು), ಶ್ರುತಸ್ಯ - ಕೇಳಿರುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ - ಕೇಳಲು ಬರುವಂತಹ (ಭೋಗಗಳಿಂದ), ನಿರ್ವೇದಮ್ - ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು, ಗಂತಾಸಿ - ಪಡೆಯವೆ. ॥52॥

ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟುತ್ತದೆಯೋ, ಆಗ ನೀನು ಕೇಳಿರುವ ಮತ್ತು ಕೇಳಲು ಬರುವಂತಹ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯವೆ. ॥52॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಾ ತೇ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯತಿ ತರಿಷ್ಯತಿ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಇರುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅಣ್ಣ-ಅತ್ತಿಗೆ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ, ವಸ್ತು-ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡುವುದು ‘ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದು, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ-ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮಾತ್ಸರ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಕಲಿಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೆಸರಾಗಿದೆ. ಈ ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯ ವಿಮೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ತೋಚುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ವಯಂ ಇದು ಚೈತನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಶರೀರಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೋ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರವು ಮತ್ತು ಇದೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರದು. ಆದರೆ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಇದರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಇತ್ತ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರೂ ದಾರಿಹೋಕನು ತನ್ನ ಗಂತವ್ಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಡೆರೇಹಾಕಿ ಆಟ-ಪಾಟ, ನಗು-ವಿನೋದಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಯ ಕಳೆಯುವಂತೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಇಲ್ಲಿಯ ನಾಶವಂತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅದರಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿವಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯಲು ತೊಡಗುವುದೇ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ನಾವು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಗೈದು ಹಾಗೂ ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉನ್ನತಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸು)ಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಬೇಕೆ? ನಮಗಾದರೋ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ, ಹೀಗೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಆಗುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ದಾಟುವುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇಂತಹ ದೃಢವಿಚಾರ ಉಂಟಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದು, ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು.

ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ದಾಟಲು ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳಾಗಿವೆ. ವಿವೇಕವು (ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಗಿದೆ) ತೀವ್ರವಾದರೆ ಅದು ಅಸತ್ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡುವ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಧ್ಯಾನ ಸತತವಾಗಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಸುಖದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಭಾವವು ತೀವ್ರವಾದಷ್ಟೂ ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದೀತು. ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಗುರುವಿನ ಬಗ್ಗೆ, ಪುತ್ರನಿಗೆ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಸೇವಕನಿಗೆ ಒಡೆಯನ ಬಗ್ಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಸ್ವತಃ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸುಖ-ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭೋಗಗಳು ಇದಿರಾಗದೇ ಇರುವತನಕ ಉಪಯೋಗವಾದಾವು. ಭೋಗಗಳು ಇದಿರಾಗುತ್ತಲೇ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಚಲಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೇವಾ ಭಾವವಿರುವವನ ಮುಂದೆ ಹಿರಿದಾದ ಭೋಗಗಳು ಬಂದರೂ ಅವನು ಆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯು ಸುಗಮವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ (5/2), ಸುಗಮ (5/3) ಹಾಗೂ ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧಿಕೊಡುವಂತಹುದೆಂದು (5/6) ಹೇಳಿರುವನು.

‘ತದಾ ಗಂತಾಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ’ — ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರುವನೋ, ಭೋಗಿಸಿರು ವನೋ, ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಅನುಭವ ಪಡೆದಿರುವನೋ ಅವೆಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಸ್ಯ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತಾಗಿವೆ. ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಭೋಗಗಳು ಕೇಳಬಲ್ಲೆವೋ ಅವೆಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ’* ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದಾಗ ಈ ‘ಶ್ರುತ ಇಹಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಭೋಗಗಳಿಂದ, ವಿಷಯಗಳಿಂದ ನಿನಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ನನಗೆ ಶಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ನನ್ನ ಅಭಾವವು ಹೇಗೆ ಅಳಿದುಹೋದೀತು? ಎಂಬ ತೀವ್ರ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ‘ಶ್ರುತ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಸ್ಯ ಮತ್ತ ‘ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಪದವು ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ, ಈ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಶ್ರುತ’ದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭುಕ್ತ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಭೋಕ್ತವ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷ-ಅಪರೋಕ್ಷ ವಿಷಯಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಿಂದ, ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ, ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರವಣವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಕೇಳುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ‘ಶ್ರುತ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಯಾವ ಕ್ಷಣ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿಹೋದೀತೋ ಅದೇ ಕ್ಷಣ ‘ಶ್ರುತ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಭೋಗದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಡವಾಗುವ ಕೆಲಸವೇ ಇಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-53)

ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ತೇ ಯದಾ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ನಿಶ್ಚಲಾ ।

ಸಮಾಧಾವಚಲಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ - ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾದ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ನಿಶ್ಚಲಾ - ನಿಶ್ಚಲ, ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ - ವಾದೀತು (ಮತ್ತು), ಸಮಾಧೌ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಅಚಲಾ - ಅಚಲ(ವಾದೀತು), ತದಾ- ಆಗ ನೀನು, ಯೋಗವ್ - ಯೋಗವನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥53॥

ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲವಾದೀತೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದೀತೋ, ಆಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥53॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಲೌಕಿಕ ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆಯೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೋಹವನ್ನು ದಾಟಲು ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ತೇ ..... ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ — ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ — ತನ್ನ ಹಿರಿಯರ, ಕುಟುಂಬದವರ ನಾಶ ಮಾಡುವುದೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ (ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು)ದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಶ್ರುತಿ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ಇದೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಕುಟುಂಬದ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಲಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಆಗಲಿ — ಇದರಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಯುದ್ಧ ವಾಗಲಾರದು, ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಕುಟುಂಬದ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗ ಲಾರದು ಈ ಎರಡು ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಶ್ರುತಿ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿಸುವ ಪ್ರೇರಣೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

* ಸಂಸಾರೀ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜಾಲ(ಬಲೆ)ಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಸಂಸಾರದ ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಂಸಾರೀ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ, ದ್ವೈತ-ಅದ್ವೈತ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಮತ-ಮತಾಂತರಗಳ ತೊಡಕಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಬಲೆಯಾದರೋ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೂಲಿನಿಂದ ನೆಯ್ದಂತಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬಲೆಯು ಭಾರೀಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ನೂಲಿನಿಂದ ನೆಯ್ದಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರೀ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಈ ಎರಡೂ ಬಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲ (ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ)ವಾಗಬೇಕು; ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಲೀ ನಮಗಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ ಎಂದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಅಚಲವಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿಸಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ನನಗೆ ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯವುದಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಅವನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತಲೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಉಪರತಿ ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾದಮೇಲೆ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಸಾಗುವಾಗ ಅವನ ಇದಿರು ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಧನ ವಿಷಯಕ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತಭೇದಗಳು ಇದಿರಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಯಾವ ಸಾಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ಯಾವ ಸಾಧನಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ನಡೆಯಬೇಕು’ ಇದರ ನಿರ್ಣಯಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಸತ್ಸಂಗದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಅಭಿರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಅಥವಾ ನಿರ್ಣಯವಾಗದಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು—ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವ, ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದಾಗ ಜೀವಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ‘ಜೀವಿ’ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಹಮತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವರೂಪ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ‘ಜಗತ್ತನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಮತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗೂ ಇರಲಿ, ಅವನನ್ನು ‘ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ಏಕಮತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನೇ ಪಡೆಯಬೇಕು ಇಂತಹ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸುಗಮವಾಗಿ ಯೋಗ-ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿಸಲು ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲ ವಾಗಬೇಕು, ಇದನ್ನು (6/23)ರಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಬುದ್ಧಿಯು ಅಚಲವಾಗಬೇಕು, ಇದನ್ನು (2/48)ರಲ್ಲಿ ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಆ ಯೋಗವು- ಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಯೋಗವಿತ್ತು, ಆ ವಿಯೋಗ ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿದರೆ ಯೋಗವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಮರವೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸದಾಕಾಲದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಯೋಗ)ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಯೋಗ ವಾಗಿದೆ ಹೀಗಲ್ಲ. ಆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯು — ಅವನಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಯೋಗವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಆಗುವ ಸಂಭವವು ಇಲ್ಲದಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ, ವಿಯೋಗ, ಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಶಬ್ದಗಳು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೇ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಞೆಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಯೋಗವು ನಿತ್ಯಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ (ಸೇವೆ) ಮೂಲಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ, ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಿಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’, ಜಗತ್ತನ್ನು ಲಯಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ‘ಲಯಯೋಗ’, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ‘ಹಠಯೋಗ’ ಮತ್ತು ಯಮ ನಿಯಮಾದಿ ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ‘ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೋಹದ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ — ಒಂದು ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮೋಹ, ಇನ್ನೊಂದು ‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (ದಾರ್ಶನಿಕ) ಮೋಹ. ಶರೀರ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವುದು ‘ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ. ದ್ವೈತ, ಅದ್ವೈತ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ, ದ್ವೈತಾದ್ವೈತ ಮೊದಲಾದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದು ‘ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾದ ಮೇಲೆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಂತರ ಅಳಿದು ಹೋಗಿ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಅಭೇದ, ಭಕ್ತಯೋಗದಿಂದ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದರ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನು ಎರಡರ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (5/4, 5).

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದರೆ ಹಾಗೂ ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಕುಟುಂಬ, ಪರಿವಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮೋಹದಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದುವ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ, ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದರೆ ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮೋಹದಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮೋಹದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಿರಿಸಬಾರದು, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (ದಾರ್ಶನಿಕ) ಮತಭೇದಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರಿಸಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದೇ ಮತ, ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರಹವಿರಬಾರದು. ಹೀಗಾದಾಗ ಅವನು ಯೋಗದ, ಮುಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರ-ವಿಶೇಷತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೋಹಕಲಿಲ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ದೂರವಾದ ಮೇಲೆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-54)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ ಕೇಶವ ।

ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ ಕಿಮಾಸೀತ ವ್ರಜೇತ ಕಿಮ್ ॥54॥

ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವಾ!, ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ, ಕಾ, ಭಾಷಾ- ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?, ಸ್ಥಿತಧೀಃ - (ಆ) ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಕಿವ್, ಪ್ರಭಾಷೇತ - ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ? ಕಿವ್- ಹೇಗೆ, ಆಸೀತ - ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಕಿವ್ - ಹೇಗೆ, ವ್ರಜೇತ - ನಡೆಯತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ? ॥54॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ಕೇಶವಾ! ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ? ॥54॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೊದಲು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ (2/47ರಿಂದ 50ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ) ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಐವತ್ತೆರಡನೇ, ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ‘ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಕಲಿಲ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋದಾಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದರೆ, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾದರೆ ಆಗ ನನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಗಿರಬಹುದು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾದ ಮೇಲೆ (3/1,2ರಲ್ಲಿ) ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅರ್ಜುನನು ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಅವಕಾಶ ತುಂಬಾ ದೂರ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು.]

‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ’* — ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಧಿ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮೊದಲ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ’ — ಈ ಪದವು ಸಾಧಕ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಇಬ್ಬರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯಾರ ವಿಚಾರ ದೃಢವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರು ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಸಾಧಕನೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ (ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾದ್ದರಿಂದ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೋ, ಇಂತಹ ಸಿದ್ಧನೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಾಧಕ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ನಲವತ್ತೊಂದರಿಂದ ನಲವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೇಳರಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಾಧಕರ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರ ವರ್ಣನೆಯೂ ಆಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಮಾತು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರ ಮಾತು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪರಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿ ಯೋಗೀ ಸಾಧಕನ ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾದಿ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಭಿರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ ಇಬ್ಬರ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರವಾಹವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರವಾಹವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಕರ್ಮವೇ ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧನಾದಾನು ಎಂಬ ಅವನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧನಾದವನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು.

‘ಕಾ ಭಾಷಾ’* — ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯಾವ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಅವನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? (ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.)

* ‘ಕಯಾ ಭಾಷಯಾ (ವಾಣ್ಯಾ) ಭಾಷ್ಯತ ಇತಿ ಭಾಷಾ.

‘ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ — ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ? (ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತಾರನೇ, ಐವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.)

‘ಕಿಮಾಸೀತ’ — ಅವನು ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಉಪರಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ? (ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅರುವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು).

‘ವ್ರಜೇತಕಿಮ್’ — ಅವನು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ? (ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅರುವತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-55)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ಸರ್ವಾನ್ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ ।

ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು, ಮನೋಗತಾನ್ - ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ಪ್ರಜಹಾತಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮನಾ - ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ಆತ್ಮನಿ, ಏವ - ತನ್ನಿಂದ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ತುಷ್ಟಃ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ತದಾ - ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಅವನು), ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥55॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತನ್ನಿಂದ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥55॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಗೀತೆಯ ಇದೊಂದು ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ — ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಯಾವ ಸಾಧನೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮುಂತಾದ)ಯ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಅವನ ಪೂರ್ಣತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ‘ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ’ ಇಂತಹ ಅನನ್ಯ ಯೋಗದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (12/6). ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ-ಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ (12/13). ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಬದ್ಧ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ (14/19). ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ (14/22ರಿಂದ 25). ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್’ — ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆ ಯಾದರೋ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯು ಬಂದು ಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರ ಇರುವುದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ಕರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಮನೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಮನೋಗತಾನ್’; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಮನೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಆದರೂ ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರವ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಜಹಾತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರ’ ಉಪಸರ್ಗ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ತ್ಯಾಗ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ತ್ಯಾಗವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನದಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಯು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವಾದರೂ ಅದನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಕ್ಕೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಹಾತಿ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಪದವು ಅದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವೂ ಉಳಿಯಬಾರದು.

‘ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ’ — ಯಾವಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ, ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆಗ ತನ್ನಿಂದ-ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸಹಜ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂತೋಷವು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಂತೋಷ ಗುಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂತೋಷ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಈ ಸಂತೋಷ ಗುಣವಾಗಿದೆ; ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅಸಂತೋಷದ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವವೇ ಸಂತೋಷಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಸಂತೋಷವು ಸ್ವತಃ ಸರ್ವದಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪ ಭೂತ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ (ಬುದ್ಧಿ) ಸ್ವತಃ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ’ — ಬಹುಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ಅನಂತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗಲೂ ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ ಕಾಮನೆಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆಗ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್— ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು, ಅಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಾಗ ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರ ಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆರೂಢ ನಾಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಆರುರುಕ್ಷ್ಯೋರ್ಮುನೇ ರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೆ’ (6/3). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವು ಸಾಧಕ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ, ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಆದರ್ಶವಾದಂತಹ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ (3/21). ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇದಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮಯಃ’ (4/18) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು — ಸಂಸಾರದಿಂದ ದೂರವುಳಿಯಲು ಬುದ್ಧಿ ನಿಶ್ಚಲವಿರಲಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಚಲವಾಗಿರಲಿ. ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಶ್ಚಲವೆಂದು ಹೇಳಿ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಅಚಲವೆಂದು ಹೇಳಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದೇ ಎರಡು ಮಾತಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದಾಗ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾದಾಗ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆಯ ಅಂಶ ಇರುವತನಕ ಅವನನ್ನು ಸಾಧಕನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ವರೆಗೆವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಪುನಃ ‘ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಐವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಮೂರು ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ) ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿಃ’ ಪದದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಐವತ್ತೇಳನೇ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೆಂಟನೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ‘ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಳಿದನು. ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಳಿದನು. ಅರುವತ್ತನೇ ಮತ್ತ ಅರುವತ್ತೊಂದನೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ‘ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ವರಃ’ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅರುವತ್ತೆರಡರಿಂದ ಅರುವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ, ಪುನಃ ‘ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೆ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅರುವತ್ತಾರರಿಂದ ಅರುವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ, ಮತ್ತೆ ‘ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ ಹಾಗೂ ‘ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ, ಮತ್ತೆ ‘ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮಿ’ ಹಾಗೂ ‘ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೆಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ‘ಸ ಶಾಂತಿ ಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿ, ‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಒಂದು ವಿಭಾಗವಿದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ವಿಭಾಗ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರದಾಗಿದೆ. ಅಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಮಾತು ಮೊದಲು ನಲವತ್ತೊಂದರಿಂದ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ, ಈಗ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಮಾತು ಐವತ್ತೈದರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ರುಚಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಸಂಖ್ಯ ಕಾಮನೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಅಸಂಖ್ಯವಾಗಿವೆ (2/41).

ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ತಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕ ವಾಗಿದೆ. ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆ (ವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧ)ಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ (ಉದ್ದೇಶದ ದೃಢತೆ)ಗೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಡು ತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮಹತ್ವವಿದ್ದಷ್ಟು, ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ. ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಲೌಕಿಕ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆ ಆಗಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು? ಕಾರಣ — ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ ಹೊರಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿಂತುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನೂ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ (2/48).

‘ಪ್ರಜಹಾತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಾಮನೆ ಉಳಿಯಬಾರದು, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಗವಾಗಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಈ ಕಾಮನೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ? ಈ ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ? —

(ಶ್ಲೋಕ-56)

ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪಹಃ ।

ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ ॥

ದುಃಖೇಷು - ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ, ಅನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಮತ್ತು), ಸುಖೇಷು - ಸುಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ, ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಹಾಗೂ), ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ - ಯಾರೂ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಆ), ಮುನಿಃ - ಮನನ ಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು, ಸ್ಥಿತಧೀಃ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥56॥

ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಮನನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥56॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ? ಹೀಗೆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಯು ಭಾವಪೂರ್ವಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಭಾವವು ಬದಲಾದರೆ ಕ್ರಿಯೆಯು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯು ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಯು ಹಾಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಭಾವದ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.*]

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಾವ ಮತ್ತು ಬೋಧದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸಿರುವನು. ಕಾರಣ — ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವ ಮತ್ತು ಬೋಧವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಾವ ಮತ್ತು ಬೋಧದನುಸಾರವೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಆಚರಣೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು ಭಾವದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದಲೇ ‘ಅವನ ಆಚರಣೆ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿರುವನು.

‘ದುಃಖೆಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ’ — ದುಃಖಗಳ ಸಂಭವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದು, ನಿಂದೆ- ಅಪಮಾನವಾಗುವುದು, ಕರ್ಮದ ಫಲ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗುವುದು ಮುಂತಾದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳು ಬಂದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ, ಗೊಂದಲ ಆಗದಿರುವ ಕಾರಣವು — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸುಖೇಷು ವಿಗತ ಸ್ಪೃಹಃ’ — ಸುಖಗಳ ಸಂಭವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಕೂಡ ಯಾರಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಆಗುವುದು, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಆದರ, ಪ್ರಶಂಸೆ ಆಗುವುದು, ಅನುಕೂಲ ಫಲ ದೊರೆಯು ವುದು ಮುಂತಾದ ಅನುಕೂಲತೆಗಳು ಬಂದಾಗಲೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಇದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಹೀಗೆಯೇ ಇರಲೀ; ಇದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸದಾ ದೊರೆಯುತ್ತಿರಲೀ ಇಂತಹ ಆಸೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಃ’ — ಜಗತ್ತಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ‘ರಾಗ’ವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ, ಯಾರಾದರೂ ಬಲಿಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದರೆ, ಅವು ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದರೆ, ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡಿದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ನಿರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರೊಳಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ, ಅವರ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ, ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಭಾವವು ಜಾಗ್ರತವಾದರೆ ಅವನ ರಾಗವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಗ, ಭಯ, ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಆಂಶಿಕರೂಪದಿಂದ ಉದ್ವೇಗ, ಸ್ಪೃಹೆ, ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಸಾಧಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದಾಗ ಅವನು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.

[ವಾಸನಾ, ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದವೆಲ್ಲವು ಒಂದೇ ರಾಗದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ವಾಸನೆಯ ತಾರತಮ್ಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ರಾಗದ ಹೆಸರೇ ‘ವಾಸನಾ’ ಆಗಿದೆ. ಆ ವಾಸನೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರೇ ‘ಆಸಕ್ತಿ’ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಾಗಿದೆ. ನನಗೆ ಇಂತರ ವಸ್ತು ಸಿಗಲಿ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರೇ ‘ಕಾಮನಾ’ ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಸಂಭಾವನೆಯ ಹೆಸರೇ ‘ಆಶೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗಲೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹೆಚ್ಚುವ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇನ್ನು ಸಿಗಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರೇ ‘ಲೋಭ’ ವಾಗಿದೆ. ಲೋಭವು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವುದರ ಹೆಸರು ‘ತೃಷ್ಣಾ’ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಳೆತವಿದೆಯೋ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ವಾಸನಾ, ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.]

‘ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ’ — ಇಂತಹ ಮನನಶೀಲ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರ, ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮುನಿ’ ಶಬ್ದವು ವಾಣಿಯ ಕುರಿತು ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ ಇದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿ’ ಶಬ್ದ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಮುನಿ’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ವಾಣಿಯ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಮೌನ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾನಸಿಕ ತಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವನು, ವಾಣಿಯ ತಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ (17/19).

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಶೀಲ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ‘ಮುನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮನನಶೀಲತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಮನನ, ಅದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ — ಆಸಕ್ತಿ ಬರದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ನಿರಂತರ ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿರುವುದೇ ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಸಾಧಕ — ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇತ್ತು (3/19) ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-57)

ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಸ್ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಮ್ ।

ನಾಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅನಭಿಸ್ನೇಹಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ತತ್, ತತ್ - ಆಯಾಯ, ಶುಭಾಶುಭವ್ - ಶುಭ-ಅಶುಭವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ನ, ಅಭಿನಂದತಿ - ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು, ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ- ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥57॥

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಆಯಾಯ ಶುಭ-ಅಶುಭವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥57॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ, ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಃ’ — ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಮನೆ, ಧನ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.

ವಸ್ತುಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ನಾನಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅವು ಕೆಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ನಾನು ಕೆಟ್ಟುಹೋದೆ, ಧನಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ದೊಡ್ಡವನಾದೆ, ಧನವು ಹೊರಟುಹೋದಾಗ ನಾನು ಸತ್ತುಹೋದೆ, ಈ ವಸ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾತ್ಮತೆಯಂತಿರುವ ಸ್ನೇಹದ ಹೆಸರೇ ‘ಅಭಿಸ್ನೇಹವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅಭಿಸ್ನೇಹವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಂಯೋಗ ಇರುತ್ತಿ ದ್ದರೂ ಅವನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶಭಂ ನಾಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷಿ’ — ಆ ಮನುಷ್ಯನ ಇದಿರು ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶಾತ್ ಶುಭ-ಅಶುಭ, ಶೋಭನೀಯ-ಅಶೋಭನೀಯ, ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಅವನು ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಆನಂದಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನಿಂದಲೂ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗು ತ್ತದೋ ಇದು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗು ತ್ತದೋ, ಖಿನ್ನತೆ ಬರುತ್ತದೋ, ಇದು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಏಕಾಯಿತು! ಇದಾಗದಿದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದಿತ್ತು, ಈಗ ಇದು ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು — ಇದು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸು ವುದಾಗಿದೆ. ಸರ್ವತ್ರ-ಸ್ನೇಹರಹಿತ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಅನುಕೂಲತೆಗಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಗಾಗಿ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ, ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಟ್ಟ ಅವಕಾಶಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇದ್ದು ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

‘ತತ್, ತತ್’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ- ಯಾವ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ವಿಕಾರವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರು ತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಜನರಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಾಗುತ್ತವೋ ಆಯಾಯ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳು ಎಲ್ಲೇ, ಎಂದೂ, ಹೇಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಅವನ್ನು ಅವನು ಅಭಿನಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ’ — ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಏಕರಸ, ಏಕರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಈಗ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲ-ಶಾಶ್ವತವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ — ಜಗತ್ತಿನ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟದೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿವೇಕವು ಪೂರ್ಣರೂಪ ದಿಂದ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಅವಕಾಶವು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವಂತಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಬದಲಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವುದರ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇರುವ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಅಂತರ ಎಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ? ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಂತರವು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ — ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಷ್ಟೇ ತೀವ್ರವಾಗಿರಲಿ, ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲೀ, ಆದರೆ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ತರಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಬುದ್ಧಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಸೀಮ-ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಅಸೀಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಲೀನವಾದಾಗ, ಆ ಸೀಮಿತ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗ ರಹಿತವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಅಭಿನಂದನ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವನು?’ ಎಂಬ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-58)

ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ಚಾಯಂ ಕೂರ್ಮೋಂಽಗಾನೀವ ಸರ್ವಶಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ಇವ, ಚ - ಯಾವ ರೀತಿ, ಕೂರ್ಮಃ - ಆಮೆಯು, ಅಂಗಾನಿ - (ತನ್ನ) ಅವಯವಗಳನ್ನು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಸಂಹರತೇ - ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ (ಹಾಗೆಯೇ), ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ಅಯವ್ - ಈ (ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು), ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವನೋ ಆಗ), ತಸ್ಯ ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥58॥

ಯಾವ ರೀತಿ ಆಮೆಯು ತನ್ನ ಅವಯವಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವಾಗ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ ಆಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥58॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ..... ಪ್ರಜ್ಞಾಪ್ರ ತಿಷ್ಠಿತಾ’ — ಇಲ್ಲಿ ಆಮೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆಮೆಯು ನಡೆಯುವಾಗ ಅದರ ಆರೂ ಅವಯವಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ, ನಾಲ್ಕು ಕಾಲು, ಒಂದು ಬಾಲ ಮತ್ತು ಒಂದು ತಲೆ. ಆದರೆ ಅದು ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಕೇವಲ ಅದರ ಬೆನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಈ ಆರನ್ನೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದರೆ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಹರತೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಪದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ‘ತದಾ’ ಪದವಿಲ್ಲ. ‘ಯತ್ತದೋರ್ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧಃ’ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಬರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ ಇದರ ಅಧ್ಯಾಹಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಯದಾ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ‘ತದಾ’ ಪದವೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸದೆ ಇರುವ ಒಂದು ಆಳವಾದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ತೊಡೆದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವದ ಆಗುವ ಅನುಭವವು ಕಾಲದ ಅಧೀನ, ಕಾಲದ ಸೀಮೆಯೊಳಗಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆ ಅನುಭವವು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗದ ಫಲವಲ್ಲ. ಆ ಅನುಭವವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲವಾಚಕ ‘ತದಾ ಪದವನ್ನು ಕೊಡವ ಆವಶ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತುವಿನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಇದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಇರುವಾಗ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಣ್ಣು ತೆರೆದುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚುವ ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದನು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದಾಗಲೂ ಸೂರ್ಯನು ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಕಣ್ಮುಮುಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಯುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವವು ಭೋಗ (ವಿಷಯ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವಾಗಲೂ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಭೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ರೂಪೀ ತೆರೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಈ ಪರದೆ ದೂರಸರಿದಾಗಲೇ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಯುವುದೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣವಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-59)

ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ।

ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ ॥

ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ - ನಿರಾಹಾರೀ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿದ), ದೇಹಿನಃ - ಮನುಷ್ಯನು (ಕೂಡ), ವಿಷಯಾಃ - ವಿಷಯಗಳಾದರೋ, ವಿನಿವರ್ತಂತೇ - ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ (ಆದರೆ), ರಸವರ್ಜವ್ - ರಸವು ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೂ), ಪರವ್ - ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ಅನುಭವವಾದ್ದರಿಂದ, ಅಸ್ಯ - ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮನುಷ್ಯನ, ರಸಃ, ಅಪಿ - ರಸವು ಕೂಡ, ನಿವರ್ತತೇ - ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥59॥

ನಿರಾಹಾರೀ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿದ) ಮನುಷ್ಯನ ಕೂಡ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ರಸವು ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮನುಷ್ಯನ ರಸವೂ ಕೂಡ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥59॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ರಸವರ್ಜಮ್’ — ಮನುಷ್ಯನು ನಿರಾಹಾರಿ ಎರಡು ಬಗೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತಾನೆ. (1) ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಭೋಜನ ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಊಟವು ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದು. (2) ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸುವುದು.

ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದ ಸಾಧಕನ ಕುರಿತೇ ‘ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ಪದಬಂದಿದೆ.

ರೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ನಾನು ಪರವಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಆದರೆ ನಾನು ಗುಣಮುಖನಾದ ಮೇಲೆ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಬಂದಾಗ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸು ವೆನು ಎಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಅವನೊಳಗೆ ರಸ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿದರೆ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನೊಳಗೆ ಇರುವ ರಸಬುದ್ಧಿ, ಸುಖಬುದ್ಧಿಯು ಬೇಗನೆ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿಲ್ಲದಿರುವ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಸಾಧಕರ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆಯೇ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ — ವಿಷಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಾಗಲೂ ಅವರ ರಸಬುದ್ಧಿ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ — ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಸಬುದ್ಧಿ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗುವುದರಿಂದ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಇದೂ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಸಾಧಕನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು’ ತನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ರಾಗದ ರೂಪ ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯಿಂದಲೇ ರಸವನ್ನು ತೆಗೆದು ಬಿಡಬೇಕು — ‘ನಾನಾದರೋ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ರಾಗವಿಡುವುದು, ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಕೆಲಸವಲ್ಲ ಎಂದಿರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಬರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವ ಉದ್ದೇಶವಿರು ವುದರಿಂದ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ರಸವು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭೋಗಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೆಳೆತ, ಪ್ರೀತಿ, ಮಧುರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ‘ರಸ’ವಾಗಿದೆ. ಲೋಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಣ ದೊರಕಿದರೆ, ಕಾವಿಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀ ದೊರಕಿದರೆ ಆಂತರ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಂತೋಷ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ‘ರಸ’ವಾಗಿದೆ. ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ— ‘ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು’ ಇದು ಆ ರಸದ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ರಸವು ಅಹವ್ (ಚಿಜ್ಜಡಗ್ರಂಥಿ)ನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರಸದ ಸ್ಥೂಲರೂಪವು ರಾಗ, ಸುಖಾಸಕ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರುವತನಕ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯ (ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ)ದ ಪರಾಧೀನತೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾದಮೇಲೆ ಪರಾಧೀನತೆ ಸರ್ವಥಾ ದೂರಸರಿಯು ತ್ತದೆ, ಭೋಗಗಳ ಸುಖದ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಳಗಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳ ದಾಸ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಭೋಗಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುವವರೆಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಲೌಕಿಕ ರಸವು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಲೌಕಿಕ ರಸದ ಮಾತೇನು, ‘ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (2/44) ಹೊರಗಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಒಳಗೆ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಈ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ಬತ್ತಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ತನ್ನ ಭಿನ್ನತೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ನಾಶವುಳ್ಳ (ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ) ರಸದ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವಿನಾಶೀ (ಅಖಂಡ) ರಸದ ಜಾಗ್ರತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತತ್ತ್ವಬೋಧವಾದಾಗ ರಸವು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಬೋಧವಾಗುವ ಮೊದಲು ಕೂಡ ಅದರ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ, ವಿಚಾರದಿಂದ, ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ, ಸಂತರಕೃಪೆಯಿಂದ ರಸವು ನಿವೃತ್ತವಾಗಬಲ್ಲುದು. ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತರಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದಲೂ ಸೆಳೆತ ನಿವೃತ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಈ ಮೂರೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೇಗೇಗೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯರಸ, ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಾನು ಭವದ ರಸ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮರಸದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಹಾಗಾಗೇ ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸವು ಸ್ವತಃ ಬಿಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಖುಷಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ದೊಡ್ಡವ ನಾದ ಮೇಲೆ ಹಣದಲ್ಲಿ ಆಮಿಷ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ಆಟಿಕೆ ಗಳ ರಸವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧನೆಯ ರಸ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಭೋಗಗಳ ರಸವು ಸ್ವತಃ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ರಸಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಚಿತ್ತವು ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಭೋಗಗಳ ವಶೀಭೂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾದ ಬಳಿಕ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ (2/70). ಭೋಗಗಳು ಅವನನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿಯು ಅವನೊಳಗೆ ಹುಟ್ಟುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪಶುವಿನ ಮುಂದೆ ಹಣದ ಚೀಲವಿಟ್ಟರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಲೋಭವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಮವೃತ್ತಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಪಶುಗಾದರೋ ಹಣ-ಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಹಣವನ್ನೂ, ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ (2/69), ಆದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಲೋಭವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮವೃತ್ತಿಯು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಅಂಗವನ್ನು ತುರಿಸುತ್ತೇವೆ. ತುರಿಕೆ ನಿಂತ ಮೇಲೆ ಬೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯದ ಸೇವನೆ ಆದರೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೇ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತ ಮತ್ತು ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನವೂ ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹುದು (2/62, 63). ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (2/64, 65).

ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀ, ಹಣ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಬರುವ ರಸವು ನಂತರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಜನ ಮಾಡುವಾಗ ಬರುವ ಆನಂದವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಕಡಮೆ ಯಾಗುತ್ತಾ, ಕೊನೆಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವಿನಾಶೀ ರಸವು ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗದೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ (ಅಖಂಡ)ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ರಸವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದ ರಿಂದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ, ಅಭಾವ, ಶೋಕ, ರೋಗ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಭೋಗೀ ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಭೋಗಗಳ ಅವಶ್ಯಂಭಾವೀ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ದುಃಖಗಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ದುಃಖ-ದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್’ (13/8) ಕಾಮಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು (16/21, 22).

ಸಂಬಂಧ — ರಸದ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಕೆಡುಕೇನಿದೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-60)

ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಕೌಂತೇಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಹರಂತಿ ಪ್ರಸಂಭಂ ಮನಃ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತಿನಂದನಾ! (ರಸ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ), ಯತತಃ - ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ, ವಿಪಶ್ಚಿತಃ - ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ, ಪುರುಷ್ಯಸ್ಯ, ಅಪಿ - ಪುರುಷನನ್ನು ಕೂಡ, ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಪ್ರಮಥನಶೀಲ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಃ - (ಅವನ) ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಪ್ರಸಭವ್ - ಬಲವಂತವಾಗಿ, ಹರಂತಿ - ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ. ॥60॥

ಕಾರಣ — ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಂದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಪುರುಷನನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಮಥನಶೀಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ. ॥60॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ .... ಪ್ರಸಭಂ ಮನಃ’* — ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹಿತವಾಗಲಿ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಸಿಗಲಿ, ಬೇರೆಯವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ ಹೀಗೆ ಭಾವವಿರಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಸಾರ-ಅಸಾರವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೋ, ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ಏನೇನು ಪರಿಣಾಮವಾಗಬಹುದು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವನೋ, ಇಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಇಂತಹ ವಿದ್ವಾನ್ ಪುರುಷನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಮಥನ ಶೀಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಮನವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ, ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಆಕೃಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಬುದ್ಧಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ (ಸ್ಥಿತ)ವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ ಸತ್ತೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೋ, ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯ-ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೋ, ಭೋಗಿಸಿದ ಭೋಗಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉಳಿದಿರುವವರೆಗೆ ಸಾಧನ ಪರಾಯಣ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷನಿಗೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ, ಭೋಗಿಸಿದ ಭೋಗಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವಿಷಯಗಳು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ವಿಚಲಿತರಾದ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳ ಉದಾಹರಣೆ ಗಳೂ ಬಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ಕೂಡ ‘ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬಾರದು** ಮತ್ತು ಎಂದೂ ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನಪಡಬಾರದು.

* ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನವನ್ನು ‘ಪ್ರಮಾಥಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಎರಡೂ ಪ್ರಮಥನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಮುಂದೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರುವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೇಳಿದೆ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಇವೆರಡರ ಸಂಯಮನ ಮಾಡಬೇಕು, ಆಗಲೇ ಅವನು ಸಂಯಮಿ ಆಗಬಲ್ಲನು.

** ಮಾತ್ರಾ ಸ್ವಸ್ರಾ ದುಹಿತ್ರಾವಾ ನ ವಿವಿಕ್ತಾಸನೋ ಭವೇತ್ ಬಲವಾನಿಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮೋ ವಿದ್ವಾಂಸಮಪಿ ಕರ್ಷತಿ ॥ (ಮನು 2/215)

ಮನುಷ್ಯನು ತಾಯಿ, ತಂಗಿ ಅಥವಾ ಮಗಳ ಜೊತೆಗೂ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮೂಹವು ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ವಾನ್ ಮನುಷ್ಯನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಸ ಬುದ್ಧಿಯು ಹೇಗೆ ದೂರಾಗಿಸಬಹುದು? ಇದರ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-61)

ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ ।

ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ಯುಕ್ತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು, ತಾನಿ - ಆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮ್ಯ - ವಶಗೈದು, ಮತ್ಪರಃ- ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಆಸೀತ - ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಯಸ್ಯ - ಯಾರ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಶೇ- ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥61॥

ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು ಆ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಗೈದು ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥61॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ — ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಗೈದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅವನ್ನು ಎಂದೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಲಿತರಾಗಿಸದೆ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡೆ ಎಂಬ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಿಮಾನವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೇಲೇಳಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ತನ್ನ ಬಲದ ಅಭಿಮಾನಪಡಬಾರದು, ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ನನಗೆ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಸಫಲತೆಯು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು; ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಪರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಮಾನವ ಶರೀರ ದೊರಕುವುದು, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು ಇವೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಈ ಕಡೆ ಹೋಗುವುದು ಕಡಿಮೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಮಮತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಜಗತ್ತು ನನ್ನದಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಸಂಸಾರದವನಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನೇ ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಜಗತ್ತು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನ ‘ತನ್ನತನ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರಬೇಕು.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರ ಉಪಾಯ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ — ಸಾಧನೆಯ ಸಫಲತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ ರಾಯಣದ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ; ಎಷ್ಟೇ ಯೋಗಿಗಳಿರಲಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ (6/46) ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ’ — ಮೊದಲು ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ (2/59) ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಒಳಗಿನಿಂದ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ರಸಬುದ್ಧಿಯೂ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿ ಇರಬಲ್ಲದು, ಎಂಬ ನಿಯಮವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿಯೇ ಆಗುವವು ಇದೂ ನಿಯಮವಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೂ ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ಪರಃ’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ವಶವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗವಿದ್ದು, ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಶಾಂತಿ, ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಖವಲ್ಲದೆ ದುಃಖ (ಅಶಾಂತಿ) ಇಲ್ಲವಾಗುವ ಸುಖವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಖವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ (ಪ್ರೇಮದ) ಸುಖಸಿಗದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ವಶವಾಗಲಾರವು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ (ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾದ್ದರಿಂದ) ಸ್ವಲ್ಪ ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸುಗಮವಾಗಿ ವಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ಪರಃ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿ ರಸಬುದ್ಧಿ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗಿಹೋದೀತು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಕುರಿತು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-62)

ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ಪುಂಸಃ ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ ।

ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಭಿಜಾಯತೇ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-63)

ಕ್ರೋದಾದ್ಭವತಿ ಸಂಮೋಹಃ ಸಂಮೋಹಾತ್ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ ।

ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ ಬುದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥

ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳ, ಧ್ಯಾಯತಃ - ಚಿಂತನೆಮಾಡುವ, ಪುಂಸಃ - ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ತೇಷು - ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿಯು, ಉಪಜಾಯತೆ - ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಸಂಗಾತ್ - ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಕಾಮಃ - ಕಾಮವು, ಸಂಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಕಾಮಾತ್ - ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಡೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ, ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧವು, ಅಭಿಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಧಾತ್ - ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ, ಸಮ್ಮೋಹಃ - ಸಮ್ಮೋಹ (ಮೂಢಭಾವ), ಭವತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮ್ಮೋಹಾತ್- ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ, ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ - ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾತ್ - ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಷ್ಟವಾದಾಗ, ಬುದ್ಧಿನಾಶಃ - ಬುದ್ಧಿ (ವಿವೇಕ)ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ - ಬುದ್ಧಿಯು ನಾಶವಾದಾಗ (ಮನುಷ್ಯನ), ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ - ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥62 , 63॥

ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಡೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಧಉಂಟಾದಾಗ ಸಮ್ಮೋಹ (ಮೂಢಭಾವ) ಬರುತ್ತದೆ, ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಷ್ಟವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿ (ವಿವೇಕ) ನಾಶವಾಗು ತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯು ನಾಶವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪತನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥62, 63॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ಪುಂಸಃ ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪ ಜಾಯತೇ’ — ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗದೆ, ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಆಗದಿರುವುದರಿಂದ ವಿಷಯಗಳದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಜೀವಿಯ ಒಂದು ಕಡೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಜಗತ್ತು ಇದೆ. ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯಬಿಟ್ಟರೆ ಆಗ ಅವನು ಜಗತ್ತಿನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಜಗತ್ತನ್ನೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಲ್ಲದೆ ಚಿಂತನಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ರಾಗ, ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಬೇಕಾದರೆ ಮಾನಸಿಕವಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಶಾರೀರಿಕವಾಗಿರಲೀ, ಅದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖದಿಂದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೀತಿ ಯಿಂದಾಗಿ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಈಗ ವಿಷಯ ಸೇವನೆ ಮಾಡಲಿ, ಮಾಡದಿರಲಿ ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

‘ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ’ — ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ವಿಷಯಗಳು (ಭೋಗಗಳು) ನನಗೆ ಸಿಗಲಿ ಎಂದು ಅವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಭಿಜಾಯತೇ’ — ಕಾಮನೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಲೋಭ’ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸಂಭವವಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ತಡೆ ಉಂಟುಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ (ಸಿಟ್ಟು) ಬರುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಹುಟ್ಟುವಂತಹ ಒಂದು ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಗುಣ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಳ್ಳೆಯ ತನದ ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆದರ, ಸನ್ಮಾನ ಮುಂತಾದ ಕಾಮನೆಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗಲೂ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮನೆ’ ರಜೋಗುಣೀವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ‘ಸಮ್ಮೋಹ ತಮೋಗುಣಿ’ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವು ರಜೋಗುಣ- ತಮೋಗುಣಗಳ ನಡುವಿನ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲೆ ಇರಲೀ, ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರದ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ರಾಗ ಹುದುಗಿರು ತ್ತದೆ. ನೀತಿನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾದರೆ ನೀತಿ-ನ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟುಬಂದರೆ ಮಾನ-ಸತ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ನಿಂದಿಸು ವವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂದರೆ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದೆ, ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟುಬಂದರೆ, ನಿರ್ದೋಷತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದೆ ಎಂದರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ’ — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಢತೆ ಆವರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಮತ್ತು ಮಮತೆ — ಈ ನಾಲ್ಕರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ —

(1) ಕಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮ್ಮೋಹದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ಕಳೆದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮದ ವಶನಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

(2) ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮ್ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರರಿಗೆ, ಪೂಜ್ಯ ಹಿರಿಯರಿಗೂ ಅಲ್ಲ- ಸಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಆಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯ ವಲ್ಲದ ವರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

(3) ಲೋಭದಿಂದುಂಟಾದ ಸಮ್ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವು ದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಕಪಟದಿಂದ ಜನರನ್ನು ಮೋಸ ಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

(4) ಮಮತೆಯಿಂದುಟಾಂದ ಸಮ್ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವಿರದೆ ಪಕ್ಷಪಾತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮಮತೆ ಈ ನಾಲ್ಕರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕ್ರೋಧದ್ದೇ ವಿಚಾರದ ಕುರಿತು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಇದರಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕಾಮ, ಲೋಭ, ಮಮತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸುಖಭೋಗ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥದ ವೃತ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮ್ಮೋಹವು ಕಾಮ, ಲೋಭ, ಮಮತೆ ಯಿಂದುಂಟಾಗುವ ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿರು ತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೇ ಸಮ್ಮೋಹವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ಸೃತಿವಿಭ್ರಮಃ’ — ಮೂಢತೆ ಆವರಿಸಿರು ವುದರಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಶಾಸ್ತ್ರ ಗಳಿಂದ, ಸದ್ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ‘ನಾನು ಇಂತಹ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಇಂತಹ ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕು, ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಿಶ್ಚಯದ ಸ್ಮೃತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ನೆನಪೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ಭುದ್ಧಿನಾಶಃ’ — ಸ್ಮೃತಿಯು ನಷ್ಟವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ವಿವೇಕವು ಇಂಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ — ವಿವೇಕವು ಲುಪ್ತವಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪತನದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣವಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ರಾಗ, ರಾಗದಿಂದ ಕಾಮ, ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ, ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯನಾಶ, ಸ್ಮೃತಿನಾಶದಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ನಾಶ, ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಪತನ (ಸರ್ವನಾಶ) — ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಹೇಳಿರುವ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತು ತಗಲುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯಂತೆ ಇವೆಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ತತ್ಕಾಲವೇ ಉಂಟಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-64)

ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಸ್ತು ವಿಷಯಾನಿಂದ್ರಿಯೈಶ್ಚರನ್ ।

ಆತ್ಮವಶ್ಯೈರ್ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ ಪ್ರಸಾದಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-65)

ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿರಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ।

ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸೋ ಹ್ಯಾಶು ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ - ವಶೀಭೂತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ (ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು), ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ- ರಾಗ ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ - ತಾನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ, ಇಂದ್ರಿಯೈಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ, ವಿಷಯಾನ್- ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಚರನ್ - ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಸಾದವ್ - (ಅಂತಃಕರಣದ) ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಸಾದೇ - (ಅಂತಃಕರಣದ) ನಿರ್ಮಲತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ, ಅಸ್ಯ - ಸಾಧಕನ, ಸರ್ವದುಃಖಾನಾವ್ - ಸಂಪೂರ್ಣದುಃಖಗಳ, ಹಾನಿಃ - ನಾಶವು, ಉಪಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು ಇಂತಹ), ಪ್ರಸನ್ನ ಚೇತಸಃ - ಶುದ್ಧ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಹಿ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಆಶು - ತುಂಬಾ ಬೇಗನೆ, ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ - (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ) ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥64, 65॥

ಆದರೆ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು ರಾಗದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ತಾನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಂತಃಕರಣದ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಕರಣದ ನಿರ್ಮಲತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ ನಾಶವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಶುದ್ಧಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ತಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥64, 65॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತು’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರ ದಿಂದಲೇ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ — ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ನಾಶವನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ವಿಷಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ವಿಷಯದ ಅಂತರ ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ’ — ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣವು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ವಶಪಡಿಸದೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಮತ್ತು ಪತನವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಅಂತಃಕರಣ ವನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸುವುದು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಾದರೋ ಇದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ ಇಂದ್ರಿಯೈಃ’ — ಹೇಗೆ ‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ’ ಪದವು ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ ಪದವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಗ್ರಹಣವು ಪ್ರೀತಿ ಯಿಂದ ಆಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ತ್ಯಾಗವು ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕವಾಗಬಾರದು. ಕಾರಣ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗದಿರುವ ಮಹತ್ವ ಇರುವಷ್ಟು ವಿಷಯ ಗಳ ಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಗೆ — ‘ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಸಾಧಕನು ಇವುಗಳ ವಶೀಭೂತನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಸಾಧಕನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ರಾಗ ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಸಾಧಕನು ಸುಖವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ವಿಷಯಾನ್ ಚರನ್’ — ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಗಳಿಂದ ರಹಿತ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಿಷಯಗಳ ಭೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ವಿಷಯ ಸೇವನೆಯೇ ಪತನದ ಕಾರಣವಾಗು ತ್ತದೆ. ಈ ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯ ನಿಷೇಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ, ‘ಆತ್ಮವಶ್ಯೈಃ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.

‘ಪ್ರಸಾದಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತನಾಗಿ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ (ಸ್ವಚ್ಛತೆ)ಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಮಾನಸಿಕ ತಪವಾಗಿದೆ (17/16) ಇದು ಶಾರೀರಿಕ ಮತ್ತು ವಾಚಿಕ ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇವೆರಡರಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಸಂಗಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಭೋಗಿಸ ದಿದ್ದರೆ, ಆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿರಸ್ಯೋಪ ಜಾಯತೇ’ — ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ (ಸ್ವಚ್ಛತೆ) ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ದುಃಖಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ರಾಗವು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸುಖದ ಆಶೆಯಿಂದಲೇ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಸುಖದ ಆಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಖಿನ್ನತೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಆಸೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಖದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಶರೀರ- ಪ್ರಪಂಚದ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿಃ’ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಶ್ಚಲಾ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚಲಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ‘ನಿಶ್ಚಲ’ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಅಚಲ ವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿಃ’ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನ ಇದಿರು ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ — ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಅವನ ಇದಿರು ದುಃಖದಾಯಕ ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬರಬಲ್ಲವು; ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಗೊಂದಲ ಮೊದಲಾದ ವಿಕೃತಿ ಆಗಲಾರದು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸೋ ಹ್ಯಾಶು ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ’ — ಪ್ರಸನ್ನ (ಸ್ವಚ್ಛ) ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನ ಬುದ್ಧಿಯು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಭಗವದ್ವಿಷಯಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಇರಲಿ — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದುಬಿಟ್ಟರೆ ಅದು ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸು ವುದಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಗೋಪಿಯರನ್ನು ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮ, ಗಂಡ ಮೊದಲಾದವರು ತಡೆದರು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಆ ಗೋಪಿಯರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಉಂಟಾದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ಅವರ ರಜೋಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳು ನಾಶವಾದವು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅವರ ಸತ್ತ್ವಗುಣವೂ ನಾಶವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಸಂಗದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಅವರು ಶರೀರವನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನನ್ನು ಹೋಗಿಸೇರಿದರು.* ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆ ಇವೆರಡರಿಂದಲೇ ಭೋಗಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಪಂಚದ ಬಂಧನವು ದೃಢವಾಗು ತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ — ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

* ಅಂತರ್ಗೃಹಗತಾಃ ಕಾಶ್ಚಿದ್ ಗೋಪ್ಯೋಲಬ್ಧವಿನಿರ್ಗಮಾಃ ಕೃಷ್ಣಂ ತದ್ಭಾವನಾಯುಕ್ತಾ ದಧ್ಯುರ್ಮೀಲಿತಲೋಚನಾಃ ।

ದುಃಸಹಪ್ರೇಷ್ಠವಿರಹತೀವ್ರತಾಪಧುತಾಶುಭಾಃ ಧ್ಯಾನಪ್ರಾಪ್ತಾಚ್ಯುತಾಶ್ಲೇಷನಿರ್ವೃತ್ಯಾ ಕ್ಷೀಣಮಂಗಲಾಃ॥

ತಮೇವ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ಜಾರಬುದ್ಧ್ಯಾಪಿ ಸಂಗತಾಃ ಜಹುರ್ಗುಣಮಯಂ ದೇಹಂ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಬಂಧನಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/29, 9-11).

(ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ‘ಅಲೌಕಿಕ ಪ್ರೇಮ ಎಂಬ ಹಿಂದೀ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಓದಿರಿ.)

ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲತೆ (ಖಿನ್ನತೆ)ಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ದ್ರವಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರಗಿದ ಮೇಣದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಬಣ್ಣವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗುವಂತೆಯೇ, ಅಂತಃಕರಣವು ದ್ರವಿತವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಅಥವಾ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಯಾವುದೇ ಭಾವ ಬಂದರೂ ಅವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಾಯಿಯಾದಾಗ ಆ ಭಾವಗಳು ಉತ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹು ಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತೀ ಪ್ರಿಯವಸ್ತು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಕೂಡ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಆಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಅತೀ ಅಪ್ರಿಯ ವಸ್ತು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗ ಬಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ವಿಭಾಗ ಭೋಗದ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಯೋಗದ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ‘ಭೋಗೀ’ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ (2/62, 63). ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತ ‘ಯೋಗೀ’ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ಪತನವಾಗದೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗಜನ್ಯ ಸುಖ (ರಸ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಅವನ ಧ್ಯೇಯವಲ್ಲ. ಅವನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಿಸದೆ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ (3/34). ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗವು ಭೋಗವೇ ಅಲ್ಲ. ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳ ಆಚರಣೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಯಾನ್ ಚರನ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾದಾಗ ‘ಪ್ರಸಾದ’ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುವುದು, ಖಿನ್ನತೆ, ನೀರಸತೆ ಬರದಿರುವುದೇ ‘ಪ್ರಸಾದ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಾದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸ ದಿದ್ದರೆ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರೇಕ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-66)

ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ ।

ನ ಚಾಭಾವಯತಃ ಶಾಂತಿರಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್ ॥

ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ - ಯಾರ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಬುದ್ಧಿಃ - (ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ) ಬುದ್ಧಿಯು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ - (ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ) ಆ ಅಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ, ಭಾವನಾ ನ, - ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆಯ ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಭಾವಯತಃ- ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ (ಅವನಿಗೆ), ಶಾಂತಿಃ ನ, ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶಾಂತಸ್ಯ - ಶಾಂತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಸುಖವ್ - ಸುಖವು, ಕುತಃ - ಹೇಗೆ (ಸಿಗಬಲ್ಲದು?). ॥66॥

ಯಾರ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತವಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಆ ಅಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆಯ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲದು? ॥66॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಸಂಯಮ ಮಾಡದೆ ಕಾಮನೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವಾಗದೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಿಸ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತ ಆಗದಿರುವನ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ’ — ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತವಾಗದಿರುವ ಅಯುಕ್ತ (ಅಸಂಯಮಿ) ಪುರುಷನಿಗೆ ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.* ಕಾರಣ-ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮಿತವಾಗದಿರುವವನು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಂದೋ ಮಾನ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಎಂದೋ ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಎಂದೋ ಧನ, ಎಂದೋ ಭೋಗ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನೊಳಗೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಕಾಮನೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

* ಅಹಂತೆಯ (ತನ್ನತನ) ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ನಾನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದೇ ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಹಂಕಾರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದರೆ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ವಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವನ್ನು ವಶಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ’ — ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವವನಿಗೆ ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಮತ್ತು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ, ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗದಿರುವು ದರಲ್ಲಿನ ಕಾರಣ — ತನ್ನ ದ್ಯೇಯ ಸ್ಥಿರವಾಗದಿರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ನ ಚಾಭಾವಯತಃ ಶಾಂತಿಃ’ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣನಾಗದವನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗಲಾರದು, ಸಾಧು, ಶಿಕ್ಷಕ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಮೊದಲಾದವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ಶಾಂತಿಸಿಗ ಲಾರದು. ಕಾರಣ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅಶಾಂತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಅಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್’ — ಅಶಾಂತನಾದವನು ಸುಖೀ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಕಾರಣ — ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಗೊಂದಲವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಅನುಕೂಲ ಭೋಗಾದಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಹೃದಯದ ಗೊಂದಲ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಸುಖೀಯಾಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳದ್ದು ಏಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕಾರಣ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-67)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋನುವಿಧೀಯತೇ ।

ತದಸ್ಯ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ವಾಯುರ್ನಾವಮಿವಾಂಭಸಿ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಚರತಾಮ್ - (ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ) ವಿಚರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿನ (ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು), ಯತ್ - ಯಾವ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಅನುವಿಧಿಯತೇ - ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಆ (ಒಂಟಿ ಮನಸ್ಸು), ಅಂಭಸಿ - ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ನಾವಮ್ - ದೋಣಿಯನ್ನು, ವಾಯುಃ, ಇವ - ಗಾಳಿಯು (ಅಪಹರಿಸುವಂತೆ), ಅಸ್ಯ - ಇವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ಹರತಿ - ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥67॥

ಕಾರಣ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಯಾವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಆ ಒಂಟೀ ಮನಸ್ಸು ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ದೋಣಿಯನ್ನು ಗಾಳಿಯು ಅಪಹರಿಸುವಂತೆ ಇವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥67॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಜನ್ಮವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ, ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಲೀ, ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯವು ದೃಢವಾಗಬೇಕು. ಧ್ಯೇಯವು ದೃಢವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿನ ಭೋಗದ ಮಹತ್ವವು ದೂರಸರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮಹತ್ವವು ದೂರ ಸರಿದಿದ್ದರಿಂದ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ದೃಢವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾದೀತು? ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.]

‘ಇಂದ್ರಿಯಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋನು ವಿಧಿಯತೇ’*— ಸಾಧಕನು ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳು ಬಂದೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯವು ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗವುಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಇಂದ್ರಿಯವು ಮನವನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಂಬಾಲಕನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸು ಆ ವಿಷಯದ ಸುಖಭೋಗ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಸಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಮನವು ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರ ಮಹತ್ವ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಊಟ ಮಾಡುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ರುಚಿ ಉಂಟಾದರೆ ರಸನೇಂದ್ರಿಯವು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ರಸನೇಂದ್ರಿಯವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಗ ಮನಸ್ಸು ಆ ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.

* ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕರ್ತೃ-ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಕರ್ತೃವಾಚ್ಯವಿತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಚರತಾಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ ಇಂದ್ರಿಯಮ್ ಯತ್ ಮನಃ’ ಅನುವಿದಧಾತಿ ಹೀಗೆ ವಾಕ್ಯವಿತ್ತು ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಕರ್ತಾ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಮನಕರ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿಸಲು ‘ಕರ್ಮಕರ್ತೃವಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತೃವಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ತಾನನ್ನು ಕರ್ಮವದ್ಭಾವ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮದಿಂದಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ಕರ್ತಾನಿಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮನವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮರೂಪೀ ಮನವನ್ನು ಕರ್ತಾಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷವಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ‘ಅನುವಿಧೀಯತೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಯಿತು. ಈಗ ಕರ್ತೃವಾಚ್ಯದ ಕರ್ತಾ ಇಂದ್ರಿಯವಿತ್ತೊ ಅದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ತಾ ದೂರಸರಿದನು — ಆಗ ಪೂರ್ಣವಾಕ್ಯ ಹೀಗಾಯಿತು — ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋಽನುವಿಧೀಯತೇ’ ಇದು ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಕರ್ಮಕರ್ತೃವಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾವ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತವೋ, ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ರಸ ಪಡೆಯಲು ತೊಡಗುತ್ತದೋ ಆ ಒಂಟೀ ಮನವೇ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಭೋಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತದಸ್ಯ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಮ್’ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯದ ಮಹತ್ವ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗ ಮನಸ್ಸೇ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿ ಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆ ಉಳಿಯದೆ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಈ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿಯ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲು ತಡವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗಲು ತಡವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಂಬಾಲಕನನ್ನಾಗಿಸಿದಾಗಲೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಗಲೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ವಾಯುರ್ನಾವಮಿವಾಂಭಸಿ’ — ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೇಲುವ ದೋಣಿ ಯನ್ನು ಗಾಳಿಯು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೋ ಮನುಷ್ಯನು ಹಾಯಿಕಟ್ಟಿದ ದೋಣಿಯ ಮೂಲಕ ನದಿ ಅಥವಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ತಾನು ತಲುಪಬೇಕಾದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸಮಯ ದೋಣಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಗಾಳಿಯು ಬೀಸಿದರೆ ಆ ದೋಣಿಯನ್ನು ಗಾಳಿಯು ತಲುಪ ಬೇಕಾದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ರೂಪೀ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕಳಿತು ಸಂಸಾರ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾ ನಾದರೆ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಂಬಾಲಕ ನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೋ ಆ ಒಂಟಿ ಮನಸ್ಸೇ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ದೋಣಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಅದನ್ನು ಸಂಸಾರದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಉಪಯೋಗೀ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಾಳಿಯು ದೋಣಿಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ಒಂದು ದೋಣಿಯನ್ನು ಪಥಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಸು ವುದು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುವುದು. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಚತುರ ನಾವಿಕನಿದ್ದರೆ ಅವನು ವಾಯುವಿನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಗಾಳಿಯು ದೋಣಿಯನ್ನು ಅದರ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿಸದೆ ಅದರ ಗಂತವ್ಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲುಪಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅನುಗಾಮಿಯಾದ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ನಿಷಿದ್ಧ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತದೆ (2/64, 65).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಯತ್ ಮತ್ತು ತತ್ ಪದಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸದೆ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತಹುದು ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರುವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಯನ್ನು ಪರ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ)ವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು—ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ವಿಷಯದ ಜ್ಞಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ‘ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ಮನಶ್ಚಾಯಂ ವಿಷಯಾನುಪಸೇವತೇ (15/9) ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ತದೈವಮಾತ್ಮನ್ಯವರುದ್ಧಚಿತ್ತೊ ನ ವೇದ ಕಿಂಚಿದ್ ಬಹಿರಂತರಂ ವಾ ।

ಯಥೇಷುಕಾರೋ ನೃಪತಿಂ ವ್ರಜಂತಮಿಷೌ ಗತಾತ್ಮಾ ನ ದದರ್ಶಪಾರ್ಶ್ವೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/9/13).

ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಆತ್ಮನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಒಳ- ಹೊರಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ಅರಿವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಓರ್ವ ಬಾಣವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಕಮ್ಮಾರನು ಅವನ ಪಕ್ಕದಿಂದ ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೂ ಇರದಷ್ಟು ತನ್ಮಯನಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ.

ಬಾಣವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವವನಿಗೆ ಕರ್ಣೇಂದ್ರಿಯವೂ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಷಯ ಶಬ್ದವೂ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಆ ಕಡೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕೇಳಿಬರಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸು ಜೊತೆಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ವಿಷಯದ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಜೊತೆಗಿಲ್ಲ ದಿರುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ವಿಷಯದ ಜ್ಞಾನವೇ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೆ ಆ ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಪಹರಿಸಬಲ್ಲದು? ಅಪಹರಿಸಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಏಕಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಈಗ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-68)

ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ನಿಗೃಹೀತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಸರ್ವಶಃ - ಸರ್ವಥಾ, ನಿಗೃಹೀತಾನಿ - ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥68॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥68॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ .... ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ’ — ಅರುವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ ಮನ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಷಯದ ಉಪ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದಿಂದ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಳಿಯ ಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ ಅಥವಾ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಮಾಡುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ವಿಷಯಗಳು ಅವನ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ಬಂದರೂ ಆ ವಿಷಯಗಳು ಅವನನ್ನು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸಲಾರವು. ಅವನ ಮನಸ್ಸೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರದು. ಪರ್ವತವನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾರರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ದೃಢತೆ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಮಹತ್ವವೇ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.

‘ನಿಗೃಹೀತಾನಿ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್— ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸೆಳೆತ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಹಾವಿನ ಹಲ್ಲು ಕಿತ್ತಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕಚ್ಚಿದರೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಸುವುದೇ ವಿಷದ ಹಲ್ಲು ಕಿತ್ತಂತೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನನ್ನು ಪತನದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ‘ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುವುದಲ್ಲ, ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವಲ್ಲ’ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಿದ್ದರೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ ಅವನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ- ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-69)

ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ ।

ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ ॥

ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಯಾ - ಯಾವ, ನಿಶಾ - ರಾತ್ರಿ (ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖತೆ) ಇದೆಯೋ, ತಸ್ಯಾಮ್ - ಅದರಲ್ಲಿ, ಸಂಯಮೀ - ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು, ಜಾಗರ್ತಿ - ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಯಸ್ಯಾಮ್ - ಯಾವುದರಲ್ಲಿ, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಜಾಗ್ರತಿ - ಎಚ್ಚರರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ (ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೋ), ಸಾ - ಅದು, ಮುನೇಃ - (ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ) ಮುನಿಯ, ಪಶ್ಯತಃ - ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ನಿಶಾ - ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ॥69॥

ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯಾವ ರಾತ್ರಿ (ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖತೆ) ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾರೋ (ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾರೋ) ಅದು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ॥69॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ — ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ, ಭೋಗದಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಮಲಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದರೇನು? ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ಏನು? ನಾವು ಏಕೆ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ? ಸಂತಾಪ, ಉರಿ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ? ನಾವು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತೇವೋ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾದೀತು? ಈ ಕಡೆಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನೋಡದಿರುವುದೇ ಅವರ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ, ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಕತ್ತಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಾಮ್’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ದಿನವಿಡೀ ತಿನ್ನುವುದು-ಕುಡಿಯುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವಂತೆಯೇ, ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಊಟ-ತಿಂಡಿಯಲ್ಲೇ, ಸುಖದಲ್ಲೇ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ದಲ್ಲೇ, ಹಣಗಳಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಲೋಲುಪರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಗಣನೆಯೂ ಕೂಡ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವೂ ಇಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಯಿಂದ ಮಲಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಹೌದು! ಏನಾದರು ಅಂತರವಿದ್ದರೆ — ಪಶು ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಅಷ್ಟು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ತಿನ್ನುವುದು-ಕುಡಿಯುವುದರಲ್ಲೇ ತೋಡಗಿರುತ್ತವೆ; ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಇಷ್ಟೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯ ದುರುಪಯೋಗಗೈದು ಮನುಷ್ಯನು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖದಾಯಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ಬಡಪಾಯಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬುವಷ್ಟೇ ತಿನ್ನುತ್ತವೆ, ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲೇ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ಉಪಯೋಗ ಇರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅದನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯವರ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ’ — ಮನುಷ್ಯರ ರಾತ್ರಿಯು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಯಿಂದ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವ ವಿಮುಖತೆ ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಧ್ಯೇಯ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನೇ ಸಂಯಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಅವನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ’ — ಯಾರು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿತ್ತಾರೋ, ಒಂದೊಂದು ಚಿಕ್ಕಾಸಿಗೂ ಲೆಕ್ಕವಿಡುತ್ತಾರೋ, ಭೂಮಿಯ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗುಲದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಎಚ್ಚರವಿರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಎಷ್ಟು ಹಣ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ, ಅದು ಬೇಕಾದರೆ ನ್ಯಾಯವಾಗಿರಲೀ, ಅಥವಾ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿರಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೋ, ಇಷ್ಟು ಬಂಡವಾಳ ನಾವು ಹೂಡಿದ್ದೇವೆ, ಅಷ್ಟು ಲಾಭವಾದರೋ ನಮಗೆ ಆಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಈ ರೀತಿ ಅವರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಾಚಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಆ ಜನರು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೆಃ’ — ಯಾವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮನ್ನು ತುಂಬಾ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಚತುರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೇ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲ ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ, ಕತ್ತಲೇಯೇ ಆಗಿವೆ.

ಮಕ್ಕಳು ಆಡುವಾಗ ಅವು ಕಲ್ಲುಚೂರು, ಗಾಜಿನ ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು ಚೂರುಗಳಿಗಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ತಾನು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡಲಾಭ ಪಡೆದೆ ಎಂದು ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ನಷ್ಟವಾಯಿತೆಂದು ದುಃಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಕಲ್ಲು-ಚೂರುಗಳ ಮಹತ್ವವೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯನು — ಈ ಕಲ್ಲು ಚೂರುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ಲಾಭವಾಯಿತು? ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ನಷ್ಟವಾಯಿತು? ಈ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲ್ಲು-ಚೂರುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗಿದ್ದಾವು? ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ತರಹ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಜಗಳ, ಸುಳ್ಳು, ವಂಚನೆ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಪಡೆದು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ, ನಾವು ತುಂಬಾ ಲಾಭಗಳಿಸಿದೆವು ಎಂದು ಬೀಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಜಗತ್ತನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು — ಭೋಗಗಳು ದೊರಕಿದುವು, ಆದರ ಸತ್ಕಾರವಾಯಿತು, ಸುಖ ಸಿಕ್ಕಿತು, ಕುಡಿದು-ತಿಂದಾಯಿತು, ತುಂಬಾ ಶೃಂಗಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಏನಾಯಿತು? ಇವುಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏನು ಸಿಕ್ಕಿತು? ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದು ಇವನ ಜೊತೆಗೆ ಹೋದೀತು? ಇವರು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ಭೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವರು? ಈ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವೃತ್ತಿಯು ಎಷ್ಟು ದಿನ ಇದ್ದೀತು? ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಚ್ಚರವು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಆ ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಾರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಬರಬಲ್ಲವು, ಇದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಲಾಭ ವಾದೀತೆಂದು ಅವನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವಿದ್ದು ನಾವು ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಲೆಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ದಾಗಲೂ ನವಿಲುಗರಿಯಂತೆ ಆ ಬಲೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಲೆಗಳು ಇಲ್ಲ ವೆಂದು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಚಲ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃ ಕರಣದ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಗತ್ತು ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರತೀತಿ ಮಾತ್ರವಿದೆ ಎಂಬ ಅಚಲ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ.

ಪರಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅವುಗಳಿಗೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರ ಮತ್ತು ನಿಪುಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಕಲಾ-ಕೌಶಲ ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ, ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತಮ್ಮ ಉನ್ನತಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ, ಸದಾಕಾಲ ಜೀವಿಸಿದ್ದು ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಂತ್ರ ಜಪಿಸುತ್ತಾರೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸರ್ವಥಾ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ, ಅಂಧಕಾರವಿದೆ. ಅದರ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ—ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ- ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16), ‘ಆಬ್ರಹ್ಮ ಭುವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋರ್ಜುನ’ (8/16).

ಸಾಂಸಾರಿಕ ಜನರಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಕರಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದು ಇದೇ ಆಗಿದೆ — ‘ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿವಾದಿನಃ (2/42) ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಾಮೋಪಭೋಗ ಪರಮಾ ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ’ (16/11). ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧಕರು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ವಿಷಯದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗಾಗಿ ‘ಪಶ್ಯತಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಸಂಸಾರೀ ಜನರಾದರೋ ಕೇವಲ ರಾತ್ರಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಹಗಲನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯೋಗಿಯು ಹಗಲನ್ನು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿರುವ ಅಂತರವಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ — ಬಾಲಕನು ಕೇವಲ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರುವನು, ತಾರುಣ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮುದುಕನು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಜೊತೆ- ಜೊತೆಗೆ ಬಾಲ್ಯವನ್ನೂ, ತಾರುಣ್ಯವನ್ನೂ ನೋಡಿರುವನು. ಹಣವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಹಣದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹಣವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು ಹಣದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು, ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ತರಹ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಇದೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನು ‘ಇದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಇಲ್ಲ’ ಎರಡನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ಇಲ್ಲ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನು ಇಲ್ಲವನ್ನು ಕೂಡ ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾರನು, ಮತ್ತೆ ಅವನು ‘ಇದೆ’ ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವನು? ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಅವನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಇದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ‘ಇಲ್ಲ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ‘ಇದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮನನಶೀಲ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು — ಅವನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಬರುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗೆ ನಡೆಯತ್ತದೆ? ಬರುವುದಾದರೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತುಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-70)

ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರಮಾಪಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಯದ್ವತ್ ।

ತದ್ವತ್ಕಾಮಾ ಯಂ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸರ್ವೇ ಸ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ಕಾಮಕಾಮೀ ॥

ಯದ್ವತ್ - ಹೇಗೆ, ಆಪಃ - (ಸಂಪೂರ್ಣ ನದಿಗಳ) ನೀರು, ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮ್ - ನಾಲ್ಕೂಕಡೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಸಮುದ್ರಮ್ - ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಪ್ರವಿಶಂತಿ - ಬಂದು ಸೇರುತ್ತದೆ (ಆದರೆ), ಅಚಲ ಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ - (ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ) ಅಚಲಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ತದ್ವತ್ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸರ್ವೇ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾಃ - ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಯಮ್ - ಯಾವ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು (ವಿಕಾರಗೊಳಿಸದೆ), ಪ್ರವಿಶಂತಿ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ, ಸಃ- ಅದೇ ಮನುಷ್ಯನು, ಶಾಂತಿಮ್ - ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ನ, ಕಾಮಕಾಮೀ - ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವನಲ್ಲ. ॥ 70 ॥

ಹೇಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನದಿಗಳ ನೀರು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದರೂ ಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ಮಾರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಾವ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ವಿಕಾರಗೊಳಿಸದೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಅದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವನಲ್ಲ. ॥70॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರ ಮಾಪಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಯದ್ವತ್’ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಮಹಾ ನದಿಗಳ ನೀರು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆರೆಯೂಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ನೀರು, ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿದಾಗ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮೇರೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬೆಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಆ ಮಹಾ ನದಿಗಳ ನೀರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗಲೂ ಸಮುದ್ರವು ಇಂಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನದಿ-ನದಗಳ ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ಬರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಬರುವುದರಿಂದ, ಅಥವಾ ಬಾರದಿರುವುದರಿಂದ ವಡವಾನಲ (ಸಮುದ್ರ ದಲ್ಲಿರು ಅಗ್ನಿ) ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಮೂಲಕ ನೀರಿನ ಶೋಷಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬೀಳುವು ದಿಲ್ಲ, ಅದು ಉಕ್ಕುವುದು, ಒಣಗುವುದು ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ನದಿ-ನದಿಗಳ ನೀರಿನ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮೇರೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತದ್ವತ್ಕಾಮಾ* ಯಂ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸರ್ವೇ ಸ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ’ — ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳು ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವನ ಇದಿರು ಬರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವು ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ವಿಕಾರ ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆ ಪರಮಶಾಂತಿ ಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಶಾಂತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದೆ, ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲ್ಲ (2/46).

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾಃ’ ಪದವು ಕಾಮನೆಗಳ ವಾಚಕವಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಸಂಯಮೀ ಮನುಷ್ಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸಜಾತಿಯತೆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ ನೀರಿನ ಜಾತಿಯ ನೀರೇ ನದ-ನದಿಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನದ-ನದಿಗಳಿಂದ ಬರುವ ನೀರಿನ ಜಾತಿಯ ನೀರೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಂತರವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಆಕಾಶ-ಪಾತಾಳದ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಸರಿತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಚೇತನವಾಗಿದೆ, ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ, ಅನಂತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜಡವಾಗಿವೆ, ಅನಿತ್ಯ, ಅಸತ್ಯ, ಸೀಮಿತ, ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿವೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ — ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ನೀರು ತಲುಪುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಲ್ಲಿಗೆ ಈ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತಲುಪದೆ ಕೇವಲ ಅವನ ದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ-ಅಂತಃಕರಣದವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಕೇವಲ ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತಹ ಯಾವ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ನ ಕಾಮಕಾಮೀ’ — ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಾರೋ, ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪದಾರ್ಥಗಳತ್ತಲೇ ಇದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಆಗಲಾರದು; ಅವರ ಕಾಮನೆ, ಉರಿ, ಸಂತಾಪ ಅಳಿದುಹೋಗಲಾರದು; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲುದು? ಕಾರಣ— ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪದ ತೃಪ್ತಿ ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಆಗಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಜಡವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ (7/19), ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ (9/19). ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನಾರಹಿತನಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುರುತ್ತವೆ. ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುವ ಗುರುತು — ಆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮಹಾಪುರುಷನ ಬಳಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಸಫಲವಾಗಲು ವಸ್ತಗಳು ತವಕಪಡುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವಾಗಲೂ ಅವನೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ (ಹರ್ಷಾದಿ)ಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಬೆಲೆ (ಮಹತ್ವ)ಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವಾಗ ಅವನೊಳಗೆ ಅಶಾಂತಿ ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ನಡೆಯತ್ತಾನೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-71)

ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಪುಮಾಂಶ್ಚರತಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ।

ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸ ಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ಯಃ - ಯಾವ, ಪುಮಾನ್ - ಮನುಷ್ಯನು, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ - ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತ, ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾ ರಹಿತ (ಮತ್ತು), ನಿರಹಂಕಾರಃ - ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಿ, ಚರತಿ- ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಶಾಂತಿವ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥71॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನಾಗಿ, ಮಮತಾ ರಹಿತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥71॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಪುಮಾಂಶ್ಚರತಿ ನಿಸ್ಪೃಹಃ’ — ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕವೂ ಶರೀರದ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್- ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡು ಬರುವುದರ ಹೆಸರು ಸ್ಪೃಹಾ ಆಗಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಈ ಸ್ಪೃಹೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರ ದೊರಕ್ಕಿತ್ತೋ, ಯಾವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇತ್ತೋ, ಆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋಯಿತು, ಆ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಪೂರ್ಣ ವಾಯಿತು. ಈಗ ಶರೀರ ಇರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಆಗಲೀ, ಆಗದಿರಲಿ ಈ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನು ನಿಸ್ಪೃಹ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುವುದರ ಅರ್ಥ — ಅವನು ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಅವನು ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪಥ್ಯ-ಕುಪಥ್ಯದ ಗಮನವಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈಗಲೂ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶರೀರವು ಇದ್ದುಕೊಂಡರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಇಂತಹ ಯಾವುದೇ ಪರಿವೆ ಅವನೊಳಗೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಕಾಮನಾ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ ಯಾರೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣವೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಉಳಿಯಲಾರದು.

‘ನಿರ್ಮಮಃ’ — ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಮಮತೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿರುವುದಾಗಿವೆ. ದೊರಕಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತಪ್ಪು ದೂರವಾದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತಾ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ — ‘ಈ ಶರೀರ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ರೀತಿ ಶರೀರದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಅಹಂಕಾರ ವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಈ ಅಹಂಕಾರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಯಾವುದೋ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ‘ನಾನುತನವಿದೆಯೋ ಅದರದ್ದೂ ಯಾವುದೋ ಪ್ರಕಾಶ ದಲ್ಲಿ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ (ಅಹಂತೆ) ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೃಶ್ಯವಾಗಿವೆ. ದೃಷ್ಟಾ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸ ಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾದಮೇಲೆ ಶಾಂತಿಯು ಒದಗಿಬರುತ್ತದೆ ಹೀಗಿರದೆ, ಶಾಂತಿಯಾದರೋ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂತೆ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ— ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ - ಒಂದು ಅಹಂತೆಯ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ತನವೇ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ‘ನನ್ನತನ ಹೇಗೆ ಉಳಿದೀತು ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯೂ ಯಾರು ಮಾಡುವರು ಹಾಗೂ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿಯಾರು?

‘ನಿರಂಹಕಾರಃ’ ಹೇಳುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಅದರ ಅಂಗರ್ತತವೇ ಬಂದು ಬಿಡುವುದಾದರೆ, ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ತ್ಯಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಏಕೆ ಮಾಡಿದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ-ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆ ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಗಿಂತ ಸ್ಪೃಹೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ, ಸ್ಪೃಹೆಯಿಂದ ಮಮತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಮಮತೆಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡು ವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೊದಲು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ, ಮತ್ತೆ ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೊದಲು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ, ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆಯ, ಸ್ಪೃಹೆಯ, ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಮಮತೆ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲು ಮಮತೆಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವನು. ವೊದಲಿಗೆ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುವ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿರಹಂಕಾರನಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಂಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಗನು ಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಉಪಾಯ

ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ‘ನನ್ನದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ಅವಸ್ಥೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಸಾತಂತ್ರ್ಯ, ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ನನ್ನದು ಏನೂ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರ ನನ್ನದಾದರೆ ನನಗೆ ಅನ್ನ, ಜಲ, ವಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರವೇ ನನ್ನದಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ ನನಗೆ ಯಾವುದರ ಏನೂ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡವೆಂದರೆ ಮತ್ತೆ ‘ನಾನು’ ಏನೆಂಬುದು ಉಳಿಯಿತು? ‘ನಾನು’ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ಶರೀರ, ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ನನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುವುದಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ‘ನಾನು ಎಂಬುದರ ಏಕದೇಶೀಯತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಅಹಂತೆ- ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ’ — ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆ (ಇರುವಿಕೆ)ಯ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಇದು ಸತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಇದೆ. ‘ನಾನು’ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಉಳಿಯದೆ ‘ಇದೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದೀತು.

‘ನಾನು’ ಇದ್ದೇನೆ, ‘ನೀನು’ ಇದ್ದೀಯೇ, ‘ಇವನು ಇದ್ದಾನೆ, ‘ಅವನು’ ಇದ್ದಾನೆ — ಈ ನಾಲ್ಕೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ದೇಶ-ಕಾಲದಿಂದ ಇದ್ದಾರೆ. ಈ ನಾಲ್ವರನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೇಶ-ಕಾಲವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದಿದ್ದರೆ ಕೇವಲ ‘ಇದೆ’ಯೇ ಉಳಿದೀತು. ‘ಇದೆ’ಯಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದೀತು. ‘ಇದೆ’ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಅಹಂತೆ- ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವನು.

‘ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ’ — ಯಾವುದನ್ನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಒಡೆಯನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅವನು ಯಾವ ರೀತಿ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹೇಗೆ ಇರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವು ಒಡೆಯನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಒಡೆಯನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ನನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ನಾನೂ ಅವನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೊದಲು ‘ಸೋಽಮೃತತ್ತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ (2/15) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ (ಪೂರ್ಣತೆ) ಹೇಳಿತ್ತು, ಈಗ ‘ಸಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಿನ್ಮಯತೆ (ಸ್ವರೂಪ)ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅಮೃತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡತೆ (ಅಹಂತೆ)ಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಹಂತೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಇದು ವಾಸ್ತವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ನಾವು ಎಂದಿಗೂ ನಿರಹಂಕಾರಿಗಳಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ನಿರಹಂಕಾರನಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತರಾಗಬಲ್ಲೆವು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪವು ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಇದು ನಮ್ಮ ಅನುಭವವೂ ಆಗಿದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ’ದ ಅಭಾವದ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ (ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವ)ದ ಭಾವದ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಬೋಧ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ’ ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಷುಪ್ತಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ (ಅದರ ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ) ನಾನು ಎಷ್ಟು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದೆ ಎಂದರೆ ನನಗೆ ಅರಿವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ — ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು ಮತ್ತು ‘ಏನೂ ಸುಳಿವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದ್ದನು! ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸುಖದ ಅನುಭವ ಯಾರಿಗಾಯಿತು ಮತ್ತು ‘ಏನೂ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿದರು? ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಏನೂ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ ಇದು ‘ಅಹಂ’ದ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಜ್ಞಾನವಾಗುವವನು ಅಹಂ ರಹಿತ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಓರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯ ನತ್ತು ಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯ ಬಾವಿಗಿಳಿದ ಮತ್ತು ನೀರಿನೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ನತ್ತನ್ನು ಹುಡುಕಿದ. ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ನತ್ತು ಅವನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು ಅದರಿಂದ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆಗ ಏನೂ ಮಾತಾಡದಾದನು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಣಿ (ಅಗ್ನಿ) ಮತ್ತು ನೀರು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಅವನು ಮಾತಾಡಬಲ್ಲನು — ‘ನತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿತು!’ ಹೀಗೆಯೇ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಲೀನವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾರನು ಏಕೆಂದರೆ ಮಾತಾಡುವ ಸಾಧನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಸುಷುಪ್ತಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸುಖದ ಸ್ಮೃತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿ ಅನುಭವಜನ್ಯವಾಗಿದೆ — ‘ಅನುಭವ ಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತಿಃ’.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂದ ಅಭಾವದ ಅನುಭವವಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಭಾವದ ಅನುಭವ ಯಾರಿಗೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರವು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇರಲಾರದು, ಆದರೆ ನಾವು (ಸ್ವಯಂ) ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬಲ್ಲೆವು ಮತ್ತು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿತ್ಯ ಸತ್ತೆಗೆ ಯಾವುದರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸತ್ತೆಯ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ. ನಾವು ಅಹಂತೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗದಿದ್ದರೆ, ಅಹಂಕಾರ ರೂಪಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ’ಕಾರ ಲೀನವಾದ ಮೇಲೆ ನಾವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆಯೂ ನಮ್ಮ ಇರುವಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಲೀನವಾಗದಿರುವುದೇ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಏನಾದರೂ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸ್ಮೃಹೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಶರೀರದ ಕೂಡ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪರಾಧೀನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗಲೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃಹೆ — ಇವೆರಡರ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ಕಾಮನೆ (ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ)ಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಕಾರಣ — ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರದ ಕಾಮನೆಯೂ ಸುಖಭೋಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶಾಂತಿ, ಮುಕ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯೂ ಇರಬಾರದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ಜೀವಿಯು ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಗತ್)ಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5) ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಷೇಧ (ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ)ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯು ಜನನ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲದರ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗಲೂ ಅಹಂಕಾರ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಎಲ್ಲದರ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕಾಮನೆ, ಸ್ಮೃಹೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರಹಿತವಾದಾಗ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-72)

ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ ಪಾರ್ಥ ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ ।

ಸ್ಥಿತ್ವಾಸ್ಯಾಮಂತಕಾಲೇಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಏಷಾ - ಇದು, ಬ್ರಾಹ್ಮೀ - ಬ್ರಾಹ್ಮೀ, ಸ್ಥಿತಿಃ - ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ, ಏನಾವ್ - ಇದನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು (ಎಂದೂ ಯಾರೂ), ನ, ವಿಮುಹ್ಯತಿ - ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸ್ಯಾವ್ - ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ (ಒಂದು ವೇಳೆ), ಅಂತಕಾಲೇ, ಅಪಿ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಸ್ಥಿತ್ವಾ - ಸ್ಥಿತನಾದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣವ್ - ನಿರ್ವಾಣ (ಶಾಂತ) ಬ್ರಹ್ಮನ, ಋಚ್ಛತಿ - ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥72॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಎಂದೂ ಯಾರೂ ಮೋಹಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತನಾದರೆ ನಿರ್ವಾಣ (ಶಾಂತ) ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥72॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ ಪಾರ್ಥ’ — ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸ್ವತಃ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಿತ್ತು. ಆ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದರಿಂದ ಯೋಗಿಗೆ ತನ್ನ ದಾದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರದ ವಾಚಕವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ’ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್’, ‘ನಿಃಸ್ಪೃಹ’, ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಪದಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದ — ‘ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಕಲಿಲ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ದಾಟಿಹೋದಾಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ — ಆ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರಬಹುದು? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದನು. ಆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅದು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯದತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ವಿರುವತನಕ ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಕಡಿದುಹೋದ ಕಾರಣ ಪುನಃ ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವತಃ ಸತ್ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಸತ್ತಿನ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಅಸತ್ತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಾಗ ಅಸತ್ತಿನ ಅವನ ಸಂಬಂಧ- ತೊಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.* ಮತ್ತು ಸತ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/35).

* ಅಸತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಸತ್ತಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಅಸತ್ತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗದಿದ್ದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಸತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಕಲಿತಿರುವನು. ಕಲಿತಿರುವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ಪ್ರಭುತ್ವವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ಥಿತ್ವಾಸ್ಯಾಮಂತಕಾಲೇಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ’ — ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ದೊರಕಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತಿಸಾಧಾರಣ ಮತ್ತು ಅತಿಪಾಪಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿರಲೇಕೆ ಅವನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಅವನಿಗೂ ನಿರ್ವಾಣ (ಶಾಂತ) ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು, ಅವನು ಜನನ- ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗವಂತಹ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞ ಒಂದೇ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹೀಗೆ ಪ್ರಯಾಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ನನ್ನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಯಾರಾದರು ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರು ಸ್ಥಿತನಾದರೆ ಅವನು ಶಾಂತ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಇದರ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ (2/40) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉಂಟಾದರೆ, ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಾದರೆ, ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಲು ಜಡತೆಯ ರಾಗವೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಈ ರಾಗವನ್ನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವವ ನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜೀವನವಿಡೀ ಆಗದಿರುವ ಅನುಭವವು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಸ್ಥ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ವಿಚಾರ ಶಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇದ್ದರೆ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಾಗ ಬುದ್ಧಿ ವಿಕಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಮರಣ ಸಮಯ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಾಗ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಅನುಭವ ಸುಗಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ, ವಿವೇಕ, ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವಸ್ಥಾತೀತ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಲಕ್ಷ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.+ ಆ ಲಕ್ಷ್ಯಬೇಕಾದರೆ ಮೊದಲಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೋ ಶುಭ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತ ಅಥವಾ ಸಂತನ ಅಹೈತುಕೀ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಲಕ್ಷ್ಯ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

+ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ-ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಭ್ಯಾಸ, ವಿಚಾರ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧ (ಅವಸ್ಥಾತೀತ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ) ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಅದರಲ್ಲಿ ಕರಣದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಮೊದಲು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿ ಕೊಂಡರೆ ಅವನು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಾದರೂ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ನಿರ್ಮಮ, ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾದರೆ ಅವನೂ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ತತ್ಕಾಲವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ, ಸಮಾಧಿಗೆ ಅಡರುವ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವಂತೆ (5/24ರಿಂದ 26ರವರೆಗೆ) ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೂ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಇವು ಎರಡು ಪದಾರ್ಥಗಳಾಗಿವೆ. ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ವರೂಪವು ಚೇತನವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಜಡದ ಸಂಗಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಜಡದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣವಿರು ವುದು ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದತ್ತ ಸಾಗುವುದು, ಆಕರ್ಷಣವಾಗುವುದು ಉತ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವು ದಾಗಿದೆ. ಜಡದತ್ತ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದತ್ತ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ‘ವಿವೇಕದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

ತಿಳಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೋಹ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಎರಡೆರಡು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಬಹುದು — (1) ಅಹಂತಾ- ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಮೋಹ ಹಾಗೂ ಕಾಮನಾಯುಕ್ತಮೋಹ. (2) ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕ.

ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತು, ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಡುವುದು ಅಹಂತಾ-ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತು, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದು ಕಾಮನಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ಶರೀರೀ (ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ) ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಶರೀರ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ; ಶರೀರೀ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ; ಶರೀರೀ ಚೇತನ, ಶರೀರ ಜಡ — ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಸತ್-ಅಸತ್ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯವೇನು-ಅಕರ್ತವ್ಯವೇನು; ಧರ್ಮ ವೇನು— ಅಧರ್ಮವೇನು ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು, ಅದರಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಿಲುಕಿದ್ದಾರೆ. ಅಹಂತೆಯಿಂದ ‘ನಾವು ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯಿಂದಾಗಿ ‘ಈ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸತ್ತು ಹೋದಾರು ಇದು ಅಹಂತಾ — ಮಮತಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವಾಯಿತು. ‘ನಮಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟದಿರಲೀ, ಕುಲನಾಶದ ದೋಷ ತಟ್ಟದಿರಲೀ, ಮಿತ್ರ ದ್ರೋಹದ ಪಾಪ ಬರದಿರಲಿ, ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿರಲಿ, ನಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾಗದಿರಲಿ — ಇದು ಕಾಮನಾಯುಕ್ತ ಮೋಹವಾಯಿತು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ವಿವೇಕ ಹೇಳಿರುವನು — ಶರೀರೀ — ಶರೀರದ, ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ, ವಿವೇಕ (2/11ರಿಂದ 30ರವರೆಗೆ) ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕ (2/31ರಿಂದ 53ರವರೆಗೆ).

ಶರೀರಿ-ಶರೀರದ ವಿವೇಕವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇರಲ್ಲಿ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಇರಲಾರರು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾವೆಲ್ಲ ಮೊದಲು ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವೆವು ಹಾಗೂ ಈ ಶರೀರಗಳು ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇರಲಾರದು, ನಡುವಿನಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿವೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕ, ಯುವಕ, ಮುದುಕ — ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಹಳೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಸ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ ಜೀವಿಯು ಮೊದಲನೇ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎರಡನೇ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದಾದರೋ ಖಂಡಿಸಲಾರದ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕದ ಮಾತೇನಿದೆ? ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕ ತಿಳಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು—ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ದೊರಕಿದ ಯುದ್ಧವು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತೆರೆದಿರುವ ಬಾಗಿಲಾಗಿದೆ. ನೀನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಗಲೀತು. ನೀನು ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿಸಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಾರದು. ನಿನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವಾಗದಿರು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮತೆಯೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ತ್ತಾನೋ ಅವನು ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋದಾಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರಿ ಯಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಸತ್-ವಿಭಾಗದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಯಾರೇ ಯಜಮಾನ ನಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು ನನ್ನದು ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ಯಾರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರವು ಅಳಿದು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೂ ಇರುವ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಂದುಸಲ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀಸ್ಥಿತಿ (ನಿತ್ಯಯೋಗ)ಯ ಅನುಭವ ಆದಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಮೋಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/35). ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರ್ಮಮ- ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮೀಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಪಡೆದರೆ ಅವನಿಗೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ನಿರ್ಮಮ — ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮಮತಾರಹಿತ, ಕಾಮನಾರಹಿತ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವರಹಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಜೀವನು ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣವೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿರುವನು — ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27), ‘ಜೀವಭೂತಾಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5). ಅವನು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತು ಉಳಿಯದು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ (ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇದ್ದರೆ) ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ.

‘ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ’ — ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಿರ್ಮಮ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ, ‘ನನಗೆ ಏನೂಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ — ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಿಷ್ಕಾಮ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ — ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಿರಂಹಕಾರಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೋನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ ॥2॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು

ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ

ಎಂಬ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥2॥

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ದ್ವಿತಿಯೋಧ್ಯಾಯಃ’ದ 3. ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಮೊದಲಾದ 15, ಶ್ಲೋಕಗಳ 957 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಗಳು — 987 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ’ದ 7, ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳ 45, ಶ್ಲೋಕಗಳ 2403 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಕೆಯ 45 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಕ್ಷರಗಳು 2500 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 72 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 5ನೇ 7ನೇ, 8ನೇ 20ನೇ, 22ನೇ ಮತ್ತು 70ನೇ ಈ 6 ಶ್ಲೋಕಗಳು 44 ಅಕ್ಷರಗಳ, 6ನೆಯದು 46 ಅಕ್ಷರಗಳ ಮತ್ತು 29ನೇ ಶ್ಲೋಕವು 45 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ. ಉಳಿದ 64 ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 7 ಉವಾಚಗಳಿವೆ. 2 ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’, 3 ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಮತ್ತು 2 ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 72 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 5ನೇ, 6ನೇ, 7ನೇ, 8ನೇ, 20ನೇ, 22ನೇ, 29ನೇ ಮತ್ತು 70ನೇ ಈ 8 ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಉಪಜಾತಿ’ ಛಂದವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿವೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 52ನೇ ಮತ್ತು 67ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿರುವುದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; 12ನೇ, 26ನೇ ಮತ್ತು 32ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 61ನೇ ಮತ್ತು 63ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’; 36ನೇ ಮತ್ತು 56ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’; ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’, 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸ-ವಿಪುಲಾ’; 35ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಮತ್ತು ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಜಾತಿಪಕ್ಷ-ವಿಪುಲಾ’; ಮತ್ತು 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಹಾಗೂ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆವುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 49 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಕರ್ಮಯೋಗವು

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಅನುಭವದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶವು (2/11ರಿಂದ) ಆರಂಭಿಸಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯು ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ವಷ್ಟ ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರವು, ಅನಿತ್ಯ, ಅಸತ್, ಏಕದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಶರೀರಿಯು-ನಿತ್ಯ, ಸತ್, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶಯುಕ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತನಾಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ವಸ್ತುವಿನ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ‘ವಿವೇಕ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ-ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ‘ನಾನು ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾತು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು, ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾಗಲೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ವಿವೇಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಗೀತೆಯ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಕರಣವು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೊದಲುಗೊಂಡು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳತ್ತದೆ. ವಿವೇಕದ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮಾ, ಆನಾತ್ಮಾ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪುರುಷ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಅವಿದ್ಯಾ, ಈಶ್ವರ, ಜೀವ, ಜಗತ್, ಮಾಯೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ದಾರ್ಶನಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸರಳವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ವಿವೇಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು.

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಕೂಡ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಅವಿನಾಶೀ-ವಿನಾಶೀ, ಶರೀರ-ಶರೀರೀಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ವಿವೇಕವೇ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿ ಅಲ್ಲ. ವಿವೇಕವು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಚೆಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರು ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. (13/19) ಹಿಗೆಯೇ ಅದರ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತಹ ವಿವೇಕವೂ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ವಿವೇಕವು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಗವದ್ದತ್ತ ವಿವೇಕವು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಖಾದ್ಯ-ಅಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ವಿವೇಕವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಜಡ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿವೇಕವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿವೇಕದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಇದೇ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕದ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.

ವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿದೆಯೋ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದಮೇಲೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು-ಮನ-ಬುದ್ಧಿಸಹಿತ ಜಗತ್ತಿನ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧವು ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಮಭಾವ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ— ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ’ (2/41)* ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳು ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಈ ರೀತಿ ಏನೂ ಮಾಡದೆಯೇ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಮವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹತ್ವ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಸೆಳೆತ ಇರುವವರೆಗೆ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಮವಾಗಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ದಿಯು ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹತ್ವ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಸೆಳೆತಗಳು ತಾನಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗಲು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಹಾನ್ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (2/44).

* ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧಾವಿಶ್ವಾಸ ಇರಬಾರದು ಎಂದಲ್ಲ; ಆದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯದಾಗಿರಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುತ್ತದೆ.

ಈ ರೀತಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ- ಸಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೆ’ (2/47) ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ (2/48) ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ (2/49) ಇದನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಿಂದ ಸಕಾಮಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ‘ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ’ (2/49) ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ ॥ (2/50) ‘ನೀನು ಸಮ ಬುದ್ಧಿಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆ’ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ- ಎರಡನ್ನೂ ಇಲ್ಲೇ ಜೀವಿತ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮತೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರತೆಯಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಆಗ್ರಹವು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇತ್ತು. ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ— ‘ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ’. ಮತ್ತೆ 45ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಆಹಾ! ನಾವುಗಳು ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ! ಇದು ದುಃಖಕರವಾಗಿದೆ- ‘ಅಹೋ ಬತ ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಂ ವ್ಯವಸಿತಾ ವಯಮ್’. ಮುಂದೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ನಾನು ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಅಲ್ಲ- ‘ಶ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ’ ಮತ್ತು 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ’ (2/3) ಇದರ ವಿರುದ್ಧ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ-‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ’ (2/9).

ತನ್ನ ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ವಕ್ತಾನ ಮಾತುಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಶ್ರೋತೃವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಯಮವಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ (ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವ) ಆಗ್ರಹವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳು ಬೆರೆತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತಂನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಏನು? ಅವನು ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಸಾಧನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ಇದನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ ಮತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಜನಾರ್ದನ ।

ತತ್ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ದಿಂ ಮೋಹಯಸೀವ ಮೇ ।

ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಽಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್ ॥

ಜನಾರ್ದನ- ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಚೇತ್- ಒಂದೊಮ್ಮೆ, ತೇ- ನೀನು, ಕರ್ಮಣಃ- ಕರ್ಮದಿಂದ, ಬುದ್ಧಿಃ- ಬುದ್ಧಿ (ಜ್ಞಾನ)ಯನ್ನು, ಜ್ಯಾಯಸೀ- ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು, ಮತಾ- ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕೇಶವ- ಹೇ ಕೇಶವಾ! ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು, ಘೋರೇ- ಘೋರವಾದ, ಕರ್ಮಣಿ- ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕಿಮ್- ಏಕೆ, ನಿಯೋಜಯಸಿ- ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ? ಮ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣ, ಇವ- (ನೀನು ನಿನ್ನ) ಬೆರೆತಿರುವಂತಹ, ವಾಕ್ಯೇನ- ವಚನಗಳಿಂದ, ಮೇ- ನನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಮ್- ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು , ಮೋಹಯಸಿ, ಇವ - ಮೋಹಿತ ವಾದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ.(ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು) ಯೇನ- ಯಾವುದರಿಂದ, ಅಹಮ್- ನಾನು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಆಪ್ನುಯಾಮ್- ಪಡೆಯುವೆನೋ, ತತ್- ಅದನ್ನು, ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ- ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ, ಏಕಮ್- ಆ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು, ವದ- ಹೇಳು. ॥ 1, 2 ॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಕರ್ಮದಿಂದ ಬುದ್ದಿ (ಜ್ಞಾನ)ಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಹೇ ಕೇಶವಾ! ನನ್ನನ್ನು ಘೋರವಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ? ನೀನು ನಿನ್ನ ಬೆರೆತಿರುವಂತಹ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಿತವಾದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನೋ ಅದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಆ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಳು. ॥ 1, 2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜನಾರ್ದನ’ — ಈ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನಾದರೋ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಈಡೇರಿಸುವಿ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಎಂಬಂತಿದೆ.

‘ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ..ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ’ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಉತ್ತರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವವನಿಂದ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನೇ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುವುದು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೌರ್ಬಲ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೌರ್ಬಲ್ಯವೆಂದು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ-ಹೇಳುವವನ ನಿರ್ದೇಶನವು ಬೇಕಾದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿರಲಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಶೂರತ್ವ-ವೀರತೆಯಾಗಿದೆ. ಉಳಿದೆಲ್ಲವು ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಅಥವಾ ಹೇಡಿತನವೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಈ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಒಳ್ಳೆತನದ ಮುಸುಕನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಗ ಒಳ್ಳೆತನದ ವೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟತನ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕೆಟ್ಟತನವು ಒಳ್ಳೆತನದ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸಾ-ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಒಳ್ಳೆತನದ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕೆಟ್ಟತನ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ನೀನು ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ’ ಪದದಿಂದ ಸಮಬುದ್ಧಿ (ಸಮತೆ)ಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ- ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ನೀನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದೆ — ನಾನು ಸಾಂಖ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದೆ, ಇದನ್ನೇ ನೀನು ಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು, ಈ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀನು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ’ ಆದರೆ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಕರ್ಮಬಂಧನ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು. ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವು ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ’ ಇದನ್ನು ನೀನು ಹೇಳಿದೆ. (2/49) ನಿನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೆ, ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿಸದೆ, ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲೇ ತೋಡಗಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾದ- ದಿನವಿಡೀ ಮನುಷ್ಯರ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಯುದ್ಧದಂತಹ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ಸ್ಥೂರ್ತಿ ಬಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನು ಆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಲ್ಲೇ- ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು; ಅದರಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡುವವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳ ಮುಂದೆ ಹಾಗೂ ರಾಜರುಗಳ ಮುಂದುಗಡೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ‘ನೀನು ಕುರುವಂಶೀಯವರನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅರ್ಜುನನ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರತವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವೃತ್ತಿಯು ಯುದ್ಧದಿಂದ, ಕರ್ಮದಿಂದ ಉಪರತವಾಗಿ ಜ್ಞಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವಂತಹ ಘೋರಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು- ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ಸಮಬುದ್ಧಿ’ (ಸಮತೆ) ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ (ಒಂದರೊಳಗೆ ಒಂದು ಬೆರೆತಿರುವ) ವಚನ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ- ಎರಡನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅರ್ಜುನನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು ಇದ್ದಾಗ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ ವಚನ ಸಿದ್ಧವಾಗ ಬಹುದು, ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿ ಸುತ್ತಿಯೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದಲೂ ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ಜ್ಞಾನ’ ವೆಂದು ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

ಯಾರೇ ಸಾಧಕನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಿದ ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಆಕ್ಷೇಪದಿಂದ, ಶಂಕೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಪಡೆಯುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು-ಇಂತಹ ಭಾವವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೋಹಯಸೀವ ಮೇ’— ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವ ಇಂತಿದೆ- ‘ಒಮ್ಮೆ ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ‘ಕುರು ಕರ್ಮಾಣೆ’ (2/48) ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳುತ್ತಿ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆ ‘ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ’ (2/49) ನಿನ್ನ ಈ ಬೆರೆತಿರುವ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಗೊಂಡಂತಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-‘ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕೋ, ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯ ಬೇಕೋ’ ಇದನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಇವ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳನ್ನು ಸರಿಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳು ಬೆರೆತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಗಳಿಸುವಂತಿದೆ ಎಂದೂ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹವನ್ನು ಯಾರು ದೂರ ಮಾಡುವರು?

‘ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೇಹ ಮಾಪ್ನುಯಾತ್’ — ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದೀತೇ, ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ! ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಿಯಿಸಿ ನೀನು ನನಗೆ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವಂತಹ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು. ನಾನು ಮೊದಲು ಕೂಡ-‘ಯಾವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಆದಿತೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು — ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (2/7) ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜಗತ್ತಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿ ರುವರೆಗೂ ಕರ್ಮಗಳು ಘೋರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಜಗತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವು ದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ಕರ್ಮದ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಘೋರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ’ (ಬೆರೆತಿರುವಂತಹ ವಚನಗಳು) ಪದಗಳ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಯಾನಘ ।

ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್ ॥

ಅನಘ - ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪ ಅರ್ಜುನಾ! ಅಸ್ಮಿನ್- ಈ, ಲೋಕೇ- ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿವಿಧಾ- ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಾಗುವ, ನಿಷ್ಠಾ- ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು, ಮಯಾ- ನನ್ನಿಂದ, ಪುರಾ- ಹಿಂದೆ, ಪ್ರೋಕ್ತಾ- ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. (ಅವುಗಳ) ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮ್- ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ (ನಿಷ್ಠೆ), ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ- ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ (ಮತ್ತು) ಯೋಗಿನಾಮ್- ಯೋಗಿಗಳ (ನಿಷ್ಠೆ) ಕರ್ಮಯೇಗೇನ- ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ (ಇರುತ್ತವೆ). ॥3॥

ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಾಗುವ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆ ಕರ್ಮಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ.॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಮತಾವಾಚಕ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ‘ಜ್ಞಾನ’ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಮತ್ತು ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು (2/39, 49) ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ — ಎರಡರಿಂದ ಪಡೆಯುವಂತಹ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.]

‘ಅನಘ’— ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಕೇಳುವುದೇ ಅವನ ನಿಷ್ಪಾಪತೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ತೀವ್ರ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾಮಯಾ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕೇ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಅಥವಾ ಸಾಧಕನಾಗುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಇದೆ.

‘ನಿಷ್ಠಾ’ — ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಈ ಎರಡು ಯೋಗಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಹೇಳಿದೆನು, ಈಗ ಇದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಕೇಳು ‘ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶ್ರುಣು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು.

‘ಪುರಾ’ — ಪದದ ಅರ್ಥ — ‘ಅನಾದಿಕಾಲ’ವೆಂದೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈಗಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಈಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ) ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಲೋಕೆಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ’ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳಿರುವಂತೆ ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ (15/16) ಕ್ಷರ (ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಗತ್ತು) ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪ) ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ. ಕ್ಷರದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ‘ಕರ್ಮ ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷರದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡರಿಂದಲೂ ‘ಉತ್ತಮಪುರುಷ’ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ — ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ’ (15/17) ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕ್ಷರದಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವೇದದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (15/ 18) ಇಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗುವುದು ‘ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠಾ’ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ)ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷರದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಅಕ್ಷರದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇರುತ್ತದೆ.*

* ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರೆಡರ ವಿಧಾಯಕ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವ ವಿಧಾನ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಭಗವಂತನ ಮತ (ಸಿದ್ಧಾಂತ)ದ್ದೇ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಇವರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ- ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ತಮ್ಮದಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯ ಸಾಧಕರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯ ತನ್ನದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ‘ನಾನು’ ಇದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತು (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಭಗವಂತ ನಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಇವೆರಡರಿಗಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಯಾವುದೋ ತತ್ತ್ವ (ಭಗವಂತ) ಇದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವನಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗ ನಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು (ವಿವೇಕ) ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ‘ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು’ (ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ) ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ‘ತಿಳಿಯುವುದು’ ಸಂದೇಹರಹಿತ (ದೃಢ) ವಾಗುವಂತೆ ‘ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು’ ಕೂಡ ಸಂದೇಹರಹಿತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರದ ಸಂಭವವಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹವಳು ನನ್ನ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಇದು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ರೀತಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು ಬರುವಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಗಳು ಸಾಧನ-ಸಾಧ್ಯವಾಗಿವೆ, ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಭಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯು ಸಾಧನ-ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯ ವರ್ಣನೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಗೈದು ಮತ್ತೆ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಮ್’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನ ಯೋಗೇನ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮ್’ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಪೂರ್ಣಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ (3/28) ಮತ್ತು ನನಗೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದೇ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೋಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಶರೀರಿಯ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿರುವನು. ಅದನ್ನು (2/16) ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಸತ್ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್’— ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಇದಿರಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ) ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡು ವುದು, ಹಾಗೂ ಕರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಇರುವುದೇ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47 ಮತ್ತು 48ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಇವರೆಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ‘ಲೌಕಿಕ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಲೋಕೆಸ್ಮಿನ್ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ’ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷರ’ (ಪ್ರಪಂಚ)ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರ’ (ಜೀವಾತ್ಮ)ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ- ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ (15/16) ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಜೀವ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳಾದವು. ಜೀವ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಡದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೇ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಇರದೆ ಕೇವಲ ಅಲೌಕಿಕ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆ (ಭಕ್ತಿ)ಯೇ ಇದ್ದೀತು.

ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ-ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯು ಅಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಅಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಆಗದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಲೌಕಿಕವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯಾರನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಯಾರ ಕೇಡನ್ನೂ ಬಯಸದೆ, ಯಾರಿಗೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನನ್ನದೆನ್ನುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದು ಇಲ್ಲ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಶ್ನುತೇ ।

ನ ಚ ಸಂನ್ಯಸನಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಫತಿ ॥

ಪುರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಅನಾರಂಭಾತ್ - ಆಚರಿಸದೆ, ನೈ ಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್ - ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ ಯನ್ನು, ನ, ಅಶ್ನುತೇ - ಅನುಭವಿಸಲಾರನು ಚ - ಮತ್ತು, ಸನ್ನ್ಯಸನಾತ್ - (ಕರ್ಮಗಳ) ತ್ಯಾಗಮಾತ್ರದಿಂದ, ಸಿದ್ಧಿಮ್, ಏವ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೂಡ, ನ, ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯಲಾರನು. ॥4॥

ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆಯಲಾರನು. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಶ್ನುತೇ — ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡು ವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ದಿಯಾಗುತ್ತದೆ.* ಈ ಸಿದ್ಧಿಯು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಸಿಗಲಾರದು.

* ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ತರಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ (ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ) ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ- ‘ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೆ’ (6/3) ಅವನು ಕರ್ಮವೇ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ನಾನು ‘ಸಿದ್ದಿ-ಅಸಿದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೋ ಅಥವಾ ವಿಚಲಿತನಾಗಿದ್ದೇನೋ’ ಇದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದೀತು?

ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ-ಮಾಡುವ ತೀವ್ರತೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ತೀವ್ರತೆಯು ಅಳಿಯದೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್ ಅಶ್ನುತೇ’ — ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮವಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗದಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ‘ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬೀಜವನ್ನು ಸುಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ಬೇಯಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಂತೆ, ಕಾಮನೆ ಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಜನ್ಮ ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಕಾರಣ ಸಕಲ ಕರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗಿದೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನ (ಸ್ವರೂಪದ) ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿದೆ. ತನಗೆ ಕರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರದು; ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುವವರೆಗೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ ದೊರೆಯ ಲಾರದು.

‘ನ ಚ ಸನ್ನ್ಯಸನಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವದ (ಅಹಂತೆಯ) ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರದೆ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲೂ ಬಹುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೋ ಸೀಮೆಯ ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವೂ ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ (6/3).

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾರ್ಥ-ಸಿದ್ಧಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವಾಗ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇಸರಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೊಂದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇಸರ ಪಟ್ಟು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ ಸಮತೆಯೊಂದಿಗಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿಯೇ? ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣೆ’ (2/48) ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ’ (2/18) ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಆದರೆ! ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿಷದ ಅಂಶಗಳಾದ — ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಅಹಂತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಾಧಕನು ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ (5/11). ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸತ್—ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆ. ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. (3/28 ಮತ್ತು 5/8,9).

ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತಲೇ ಕರ್ಮ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ (ಪರಿವಾರ)ಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಅನುಭವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ, ಸಾಧಕನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ನಾವು ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮುಂದರಿಯಬಲ್ಲೆವು ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕಟ ವೈರಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವು ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದನ್ನೂ ಆದರಿಸಿದೆ; ಆದರೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಪುರುಷನು ಸಮಯವನ್ನು ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಜಸ ಪುರುಷನು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ, ತಾಮಸ ಪುರುಷನು ನಿದ್ರಾ-ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ರಾಜಸ ತಾಮಸರು ತಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ರುಚಿಯಾದರೋ ಏಕಾಂತದ್ದೇ ಇರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರಬೇಕು; ಆದರೆ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಇದಿರಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ರಾಗವಿರಬಾರದು. ರಾಗವಾದರೋ ಜನಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬಾರದು. ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬಹುಬೇಗನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿರಿಸುವುದನ್ನೇ ಏಕಾಂತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದೇ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಏಕಾಂತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾವುದು ತನ್ನದಾಗಿದೆಯೋ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಇದೆಯೋ ಆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದೂ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ನಾವು ಏನಾದರು ಮಾಡಿದಾಗ ದೊರೆಯಬಹುದು ಈ ಭಾವ ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತಹುದು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ಅವನಿಗೆ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ ನಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಶಾಂತವಾಗಿಸಲು ಮಾಡಬಾರದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು, ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ನಿರ್ಮಮ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಎಂದೂ ಕೊನೆಯಾಗದು; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾದೀತು, ಅದರ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್ ।

ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ ॥

ಕಶ್ಚಿತ, ಹಿ -ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು, ಜಾತು - ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಕ್ಷಣವ್- ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರ, ಅಪಿ-ಕೂಡ, ಅಕರ್ಮಕೃತ್ - ಕರ್ಮಮಾಡದೆ, ನ, ತಿಷ್ಠತಿ - ಇರಲಾರನು; ಹಿ- ಏಕೆಂದರೆ, ಅವಶಃ - (ಪ್ರಕೃತಿಗೆ) ಪರವಶರಾದ, ಸರ್ವಃ - ಸರ್ವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ, ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ- ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳು, ಕರ್ಮ- ಕರ್ಮ, ಕಾರ್ಯತೇ- ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ॥5॥

ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾದ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್’ — ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ‘ಕ್ಷಣಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತು’ — ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು — ಜ್ಞಾನೀ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನೀ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ಜ್ಞಾನಿಗೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಅನವರತ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಕ್ಷಣಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ — ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನಕ ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಜಾತು’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ, ಮೂರ್ಛೆ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಅವಶಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ— ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಮುಂದೆ ಬಂದಿರುವ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡಲಾರನು.

ಅನೇಕ ಜನರು ಕೇವಲ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಕರ್ಮವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದೆ. ಗೀತೆಯು ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದೆ — ‘ಶರೀರವಾಙ್ಮನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ’ (18/15), ಶಾರೀರಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯರ ಧೋರಣೆಯಂತೆ ಮಕ್ಕಳ ಲಾಲನೆ-ಪಾಲನೆ, ಜೀವನನಿರ್ವಾಹದ-ವ್ಯಾಪಾರ, ನೌಕರಿ, ಅಧ್ಯಾಪನ ಮೊದಲಾದು ವನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಚಿಂತಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೆಲವು ಮನುಷ್ಯರು ವ್ಯಾಪಾರಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇದು ಅವರ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಸಂಬಂಧೀ ನಿದ್ದೆಯೇ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ, ಚಿಂತನೆ ಮೊದಲಾದವು ಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯೇ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿವೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇರುವತನಕ ಶರೀರ ದಿಂದಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಕರ್ಮ’ವೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ, ಶರೀರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದೂ ಅಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದು ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿರಲಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿರಲಿ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು.

‘ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ’ — ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳು (ಪ್ರಕೃತಿಗೆ) ಪರವಶರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ಪರವಶನಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಗುಣಗಳು ನಿರಂತರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿವೆ (3/27 ಮತ್ತು 13/29). ಆತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಅಕ್ರಿಯ, ಅಸಂಗ, ಅವಿನಾಶೀ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಹಾಗೂ ಅಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯವಾದ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಸುಖ ಬಯಸುವವರೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (14/5); ಇದೇ ಪರವಶತೆಯನ್ನು ‘ಅವಶಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಪರವಶ ನಾದ ಜೀವಿಯಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಭಾವವು ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವೃತ್ತಿಗಳು ಗುಣಗಳಿಂದುಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಗುಣಗಳಿಗೆ ಪರಿವಶನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನೆಂದು ಹೇಳಿ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪರವಶತೆಯೇ ಇದೆ. ಇದೇ ಪರವಶತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪರವಶತೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪರವಶತೆಯನ್ನೇ ಕೆಲವೆಡೆ ಕಾಲದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಸ್ವಭಾವದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಗುಣಗಳ ಪರವಶತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ- ಈ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವರೆಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವತನಕ ಈ ಗುಣ, ಕಾಲ, ಸ್ವಭಾವ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅವಶ (ಪರವಶ)ವೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್— ಈ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿರುವತನಕ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವತನಕ ಇದು ಎಂದೋ ಗುಣಗಳ, ಎಂದೋ ಕಾಲದ, ಎಂದೋ ಭೋಗದ ಮತ್ತು ಎಂದೋ ಸ್ವಭಾವದ ಪರವಶನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಎಂದೂ ಸ್ವವಶ(ಸ್ವತಂತ್ರ)ನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಯು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೂ ಪರವಶನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆದಾಗ, ಇವನ ಈ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವನು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸಕ್ರಿಯ (ಸ್ಥೂಲ) ಮತ್ತು ಅಕ್ರಿಯ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ) ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದು ಸಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಮಾಡದಿರುವುದು (ನಿದ್ರಾದಿ) ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಕ್ರಿಯವಾಗಿರದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಸಕ್ರಿಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಮಲಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಎಚ್ಚರವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಎಬ್ಬಿಸಿದರೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಅರ್ಧನಿದ್ದೆಯಲ್ಲೇ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆಯಲ್ಲ’ ಇದರಿಂದ ನಿದ್ದೆಯ ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿದ್ದೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಮೇಲಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿದ್ದೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಾಧಿ, ಪ್ರಳಯ, ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಮುಂತಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯು ಎಂದೂ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪರವಶತೆಯ ಕಾರಣ ಸ್ವಯಂ ಅಕರ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುತಃ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನ ರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತಿವೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಅದರಿಂದ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮೊದಲಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು, ಶ್ವಾಸಗಳ ಆವಾಗಮನ ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪುಂಜದ ಹೆಸರೇ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿದಿದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಾಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ಸಾಧಕನು- ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ’ ಇಂತಹ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅನುಭವ ಪಡೆದರೆ ಅವನು ಪರವಶತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಈ ಪರವಶತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿರುವನು — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು-‘ನ ಹಿ ದೇಹಭೃತಾ ಶಕ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತುಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಶೇಷತಃ’.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಅಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಶಃ’ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ಸಮಾಧಿ, ಸರ್ಗ-ಮಹಾಸರ್ಗ, ಪ್ರಳಯ-ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು.

ಸುಷುಪ್ತಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ಸಮಾಧಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಮಲಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನಿದ್ದೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಎಬ್ಬಿಸಿದರೆ ‘ನನ್ನನ್ನು ಅರ್ಧನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆಯಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ- ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ‘ಪರಿಣಾಮ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.* ಪರಿಣಾಮದ ಅರ್ಥ-ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಧಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬದಲಾಗುವ ಪ್ರವಾಹ** ತಾತ್ವರ್ಯ — ಸಮಾಧಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ವ್ಯತ್ಥಾನದವರೆಗೆ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಆಗದಿದ್ದರೆ ವ್ಯತ್ಥಾನವೇ ಆಗಲಾರದು. ಸಮಾಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಕೊನೆಗೆ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

* ವ್ಯತ್ಥಾನನಿರೋಧ ಸಂಸ್ಕಾರಯೋರಭಿಭವಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೌ ನಿರೋಧಕ್ಷಣಚಿತ್ತಾನ್ವಯೋ ನಿರೋಧಪರಿಣಾಮಃ ॥ 9॥ ಸರ್ವಾರ್ಥತೈಕಾಗ್ರತಯೋಃ ಕ್ಷಯೋದಯೌ ಚಿತ್ತಸ ಸಮಾಧಿಪರಿಣಾಮಃ ॥11॥ ತತಃ ಪುನಃ ಶಾಂತೋದಿತೌ ತುಲ್ಯಪ್ರತ್ಯಯೌ ಚಿತ್ತಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಾಪರಿಣಾಮಃ ॥ 12॥ (ವಿಭೂತಿಪಾದ).

** ಅಥ ಕೋಽಯಂ ಪರಿಣಾಮಃ? ‘ಅವಸ್ಥಿತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಧರ್ಮನಿವೃತ್ತೌ ಧರ್ಮಾಂತರೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಪರಿಣಾಮಃ’ (ಯೋಗದರ್ಶನ, ವಿಭೂತಿಪಾದ 13ರ ವ್ಯಾಸಭಾಷ್ಯ) ಈ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಗಿದೆ? ಅವಸ್ಥಿತ ದ್ರವ್ಯದ ಪೂರ್ವ ಧರ್ಮದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಬೇರೆ ಧರ್ಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿ (ಅವಸ್ಥಾಂತರ)ಯೇ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ-ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಸಹಜ ಸಮಾಧಿ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಸಹಜಾವಸ್ಥೆಯು ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ ಹಾಗೂ ಉತ್ಥಾನವೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಭಾಗದಲ್ಲೆ ಇವೆ, ಸ್ವರೂಪ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

‘ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ’ — ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಾವು ಪರತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ನಾವು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದೇವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು- ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹಠದಿಂದ ತಡೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಅಕ್ರಿಯನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯ ಆಸ್ತೇ ಮನಸಾ ಸ್ಮರನ್ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಯಃ - ಯಾರು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು), ಸಂಯಮ್ಯ - (ಹಠದಿಂದ) ತಡೆದು, ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಸ್ಮರನ್ - ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ಆಸ್ತೇ- ಇರುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಆ, ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ - ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳನು, ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ - ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೀ ಎಂದು, ಉಚ್ಯತೆ- ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 6॥

ಯಾರು ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು) ಹಠದಿಂದ ತಡೆದು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಆ ಮೂಢ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 6 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ...ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ’- ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ- ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ (ವಾಕ್, ಹಸ್ತ, ಪಾದ, ಉಪಸ್ಥ, ಗುದ) ಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರದೆ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ (ಶ್ರೋತೃ, ತ್ವಚಾ, ನೇತ್ರ, ರಸನೆ, ಘ್ರಾಣ) ಗಳೊಂದಿಗೂ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕರ್ಮವು ಆಗಲಾರದು. ಇದಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಕೈ, ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮೇದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ ಮೊದಲಾದ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ಣ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆ ಯಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದವಾದರೋ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೋಡು ವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯು ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ- ‘ಶರೀರವಾಙ್ ಮನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ’ (18/15) ತಾತ್ವರ್ಯ—ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ.

‘ಸಂಯಮ್ಯ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಒಳ್ಳೆರೀತಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮನ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದ್ದರೂ, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುದೆಂದಲ್ಲ, ಅವನ್ನು ಹಠದಿಂದ ಹೊರಗಿನಿಂದ ತಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ—ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ (ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕರಹಿತ) ಮನುಷ್ಯನು ಹೊರಗಿನಿಂದಲಾದರೋ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕ್ರಿಯಾರಹಿತವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಿಥ್ಯಾ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ‘ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ವಸ್ತುತಃ ಕರ್ಮರಹಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ ನೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಭೋಗರೂಪೀ ಕರ್ಮವಾದರೋ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇದೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಭೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಂತೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದಲೂ, ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದಾ ದರೋ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರದಿಂದ, ಲೋಕ-ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ, ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಬರುವ ತೊಂದರೆಗಳ ಭಯದಿಂದಲೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದು, ನಾನು ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಿಥ್ಯಾ ಅಭಿಮಾನ ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಸೇವನೆಯ ವಿಶೇಷ ಅವಕಾಶಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಹೊರಗಿನ ಭೋಗಗಳಿಂದ ತಾನು ಬದುಕುಳಿಯುವಂತೆ, ಅವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಭೋಗಗಳ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ— ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನನ್ನು ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಆಚರಣೆ ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ, ಅವನ್ನು ಕಾಮನೆ-ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದಲೂ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಭೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊರಗಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳ ಚಿಂತನದ ರಸ (ಸುಖ) ಪಡೆಯುವುದು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಇಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳ ಚಿಂತನೆಯ ರಸ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಕಾರ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಭೋಗಗಳ ನೆನಪುಬಂದಾಗ, ಅದರ ಜ್ಞಾಪಕದಿಂದ ‘ರಸ’ ಪಡೆದರೆ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದು ಹೋದರೂ ಆ ಭೋಗಗಳು ಹೇಗಿದ್ದವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೋಗದ ಚಿಂತನೆ ಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಹೊಸ ಭೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗದ ಚಿಂತನೆಯ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಲೋಕ-ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ, ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಬರುವ ತೊಂದರೆಯ ಭಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ನಷ್ಟ ಮಾಡುವಂತಹ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗವೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. (2/64)

ಸಂಬಂಧ — ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ-ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಅನಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಠಪೂರ್ವಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆದು ತನ್ನನ್ನು ಕ್ರಿಯಾರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಆಚರಣೆ ಮಿಥ್ಯೆಯೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅವುಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಪರಿಚಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಯಸ್ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯಾರಭತೇರ್ಜುನ ।

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಕರ್ಮಯೋಗಮಸಕ್ತಃ ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಃ - ಯಾವ (ಮನುಷ್ಯನು) ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ನಿಯಂತ್ರಣಗೈದು, ಅಸ್ತಕಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ), ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ- ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ, ಕರ್ಮಯೋಗಮ್ - ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ಆರಭತೇ - ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ವಿಶಿಷ್ಯತೆ - ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 7॥

ಆದರೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣಗೈದು ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ (ಸಮಸ್ತಇಂದ್ರಿಯ)ಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಆಚರಿ ಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತು’ — ಇಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ತು’ ಪದಬಂದಿದೆ.

‘ಅರ್ಜುನ’ — ಅರ್ಜುನ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಸ್ವಚ್ಛವೆಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ — ನೀನು ನಿರ್ಮಲ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಅಂತಃಕರದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವಿಷಯಕ ಈ ಸಂದೇಹವು ಏಕೆ? ಅರ್ಥಾತ್- ಈ ಸಂದೇಹವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಲಾರದು.

‘ಯಸ್ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನಸಾ’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಅಂತಃಕರಣ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತ, ಅಹಂಕಾರ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದವು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದದಂತೆ ಹತ್ತೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ವಿವೇಕವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ‘ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸ್ವಯಂಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಸುವುದು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಗ್ರಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸ ಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ ಅವನ್ನು ದೂರಸರಿಸಲು ಬಯಸುವಲ್ಲಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತವೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆ (ತನ್ನತನ)ಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಅವು ವಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ— ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗಂ ತತಃ ಕುರುಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ತಾತ್ವರ್ಯ — ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸಂಯಮ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕ ತಡೆಯುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯಮ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡುವ (ನಿಷಿದ್ಧದಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಅವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಸುವ) ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ನಿಯಮನ ಮಾಡಿದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಸಕ್ತಃ’ — ಆಸಕ್ತಿಯು (1) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (2) ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಎರಡು ಕಡೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳು ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಾಗ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಅವುಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು. ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆಮಾಡದೆ, ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಲಾರದು. ಸಾಧಕನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ‘ನನ್ನದು’ ಅಥವಾ ‘ನನಗಾಗಿ’ ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲುತೊಡಗಿದರೆ ಆಗ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಸಾಧಾರಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯವರೆಗಿನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ (5/11) ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಜಿವಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಹಿಮೆ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಯಾವುದೇ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನಾಗವುದೇ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಕ್ತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗೆ ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾ-ಪದಾರ್ಥದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಯೋಗ (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ)ದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ (5/6 ಮತ್ತು 15/11). ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗು ತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕೇ, ಬೇಡವೇ? ಇದು ನೋಡುವುದು ವಸ್ತುತಃ ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೇ (ದೋಷವಿದ್ದಕಾರಣ) ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ವು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ‘ಯೋಗ’ವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು — ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಘೋರವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಕರ್ಮಯೋಗವ್ ಆರಭತೇ’ — ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದದ ತಾತ್ವರ್ಯ— ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ’ ಪದವನ್ನು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಪದದಿಂದ ಕೈ, ಕಾಲು, ವಾಣಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ನೋಡದೆ, ಕೇಳದೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ಕರ್ಮ ಹೇಗೆ ಆದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರಣಗಳು ಅರ್ಥಾತ್-ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಬಹಿಃಕರಣವನ್ನು ಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮವು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಬಂಧ ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಯಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಸಾಧಕರು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತಾರೆ

(1) ಯಾರೊಳಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ತೀವ್ರತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಭಿರುಚಿ ಇದ್ದರೂ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅವನಿಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

(2) ಯಾರೊಳಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಮುಖ್ಯವಿರದಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದ ರಲ್ಲಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡವುದರಲ್ಲಿ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿರುಚಿ ಇದ್ದು, ಇಂತಿಂತಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕರ ಸೇವೆ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಸಮಾಜದ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗಬಲ್ಲುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ಹೊಸ-ಸೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿ ದರೂ ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ! ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲ ವಾಗಿಸಲು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಚೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು (2/7; 3/2 ಮತ್ತು 5/1)

‘ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದ, ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಸಂಗತೆಯು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳವ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದ ಉಪರಾಮ ನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ದೋಷವಿರದೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವವು ದೋಷ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ— ಹೊರಗಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮಗೈದು ಒಳಗಿನಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೀ ಪುರುಷನಿಗಿಂತ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಯವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿ ಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು-‘ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಯೋಗ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಸಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ಎರಡನ್ನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ, ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಉದಾರತೆ ಇದ್ದರೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಇದ್ದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸುಖೀ ಮತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿ ಆದರೆ — ಇವೆಲ್ಲವು ಇದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸುಗಮವಾಗಿ ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಒಂದುವಿಭಾಗ ‘ಕರ್ಮ’ (ಕರ್ತವ್ಯ) ದ, ಮತ್ತೊಂದು ವಿಭಾಗ ಯೋಗದ್ದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ, ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಗೀತೆಯು ತನ್ನ ಶೈಲಿಗನುಸಾರ ಮೊದಲು ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಷಯದ ವಿವೇಚನೆ ಗೈದು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭ, ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ (ನನಗೆ ಘೋರವಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುವೆ?)ಯ ಉತ್ತರ ಕೊಡವಾಗ-ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಅಸಂಭವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ವಂ ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ ।

ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ಚ ತೇ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ ॥

ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ನಿಯತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತಗೊಳಿಸಿದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತಮ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಕುರು - ಮಾಡು; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಜ್ಯಾಯಃ- ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಶರೀರಯಾತ್ರಾ - ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ನ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇತ್- ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ॥8॥

ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತಗೊಳಿಸಿದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧವಾಗದು.॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ವಂ’ — ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತ ಹಾಗೂ ನಿಯತ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ವಿಹಿತ ಕರ್ಮದ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾದ ಆಜ್ಞಾರೂಪಿ ಕರ್ಮ-ವ್ರತ, ಉಪವಾಸ, ಉಪಾಸನಾದಿಗಳು. ಈ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳತನ, ಸುಳ್ಳು, ಹಿಂಸೆ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಲಾಭದಷ್ಟು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ದೋಷವಿಲ್ಲ. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದರಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ನಿಯತ ಕರ್ಮದ ತಾತ್ವರ್ಯ- ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ, ಊಟಮಾಡುವುದು, ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವದು, ಮನೆಕಟ್ಟುವುದು, ದಾರಿ ತಿಳಿಯದವನಿಗೆ ದಾರಿ ಹೇಳುವುದು ಇವೆಲ್ಲ ನಿಯತಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವರ್ಣಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅದು ಬೇಕಾದರೆ ಘೋರವಾಗಿರಲೀ, ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರಲೀ ನಿಯತಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (18/43). ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಕರ್ಮವು ಘೋರವಾಗಿ ಕಂಡರೂ ವಸ್ತುತಃ ಘೋರವಾಗಿರದೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದು ನಿಯತ ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸ್ವಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗಾಗಿ ನಿಯತಕರ್ಮವಾಗಿದೆ’ ‘ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತು ಮರ್ಹಸಿ’ (2/31) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನಿಯತಕರ್ಮ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧವು ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತಕರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ಅನ್ಯಾಯಯುಕ್ತವಾದ ಕಾರಣ ನಿಯತಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದೆ ಅವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಬಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಈ ಯುದ್ಧವು ನಿಯತ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಕರ್ಮವಲ್ಲ.

‘ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ (ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ) ಬಂದಿರುವ ‘ಜ್ಯಾಯಸಿ’ ಪದದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಯಾಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠೆವೆಂದು ಮಾನ್ಯವಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದಿತ್ತು. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ನನಗೆ ಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ವಿಚಾರ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರಕರ್ಮದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಿಚಾರ — ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ನಿಯತ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿಸುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಜ (ನಿಯತ) ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು — ‘ಸಹಜಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಸದೋಷಮಪಿ ನ ತ್ಯಜೇತ್’ (18/48) ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಕಾರಣ ಇದರ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವೂ ಇದ್ದುಕೊಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಿಯತಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಇನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ನಿಯತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ’ ಇದು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಧಾನ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ ಇದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾ ತೇ ಸಂಗೊಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ’(2/47) ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿರುವನು — ಅರ್ಜುನಾ! ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಕಾರಣ- ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಿಂದ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವನು ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವನು, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪತನ ವಾಗುವುದು.

ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಬೇಕಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡಲೀ ಮಾಡದಿರಲೀ ಕಾಮನೆ, ವಾಸನಾ, ಫಲಾಸಕ್ತಿ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೊದಲಾದವುಗಳೇ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶ ವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗವು ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ಚ ತೇ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ’ — ‘ಕರ್ಮವೇ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ — ವಿಚ್ಛೇದವಾದೀತು’ ಎಂಬ ಭಾವ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಯುಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಯುಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು-‘ಅರ್ಜುನಾ! ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ವಾದರೋ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು. ಬೇರೆಮಾತೇನು, ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ (ಊಟ-ತಿಂಡಿ)ವೂ ಅಸಂಭವವಾದೀತು.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವಂತೆ, ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೀಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ತನ್ನತನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಇರಿಸುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಜಡ-ತತ್ತ್ವದ ಏಕತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವದ ಏಕತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧನ-ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವ ಆಗ್ರಹವಿದೆ. ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತೇ ಇರದೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದ ಬೇರೆ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಯಶಃ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹುದೇ ತಪ್ಪುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಇಚ್ಚೆಯು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕ ವಾದ, ಮನಸ್ಸು ಬಯಸಿದ ಪಿರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅನುಕೂಲತೆ, ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗಮತೆ ಹುಡುಕುವ, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಡೆಯುವ ಸಾಧಕನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸುಖದ ರಾಗಿ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರೇಮಿಯಲ್ಲ. ಸುಲಭವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ವಿಳಂಬ ಸಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಸುಗಮತೆ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿ ‘ಸಾಧನೆ’ಯಲ್ಲಿ ಇರದೆ ‘ಫಲ’ ದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಸರ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದ್ದಾಗಲಿ ನನಗೆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶ ವಿರುವವನ ದೃಷ್ಟಿ ಸುಗಮತೆಯ ಕಡೆಗೆ, ಶೀಘ್ರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ . ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನಸ್ವೀವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಸೊಂಟಕಟ್ಟಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ— ‘ಮನಸ್ವೀ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥೀ ನ ಗಣಯತಿ ದುಃಖಂ ನ ಚ ಸುಖಮ್’ (ಭರ್ತೃಹರಿ ನೀತಿಶತಕ) ಸಾಧಕನ ಮಾತೇನು ಒಬ್ಬ ಸಾಧಾರಣ ಲೋಭೀ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ದುಃಖದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆವರು ಬಂದಿದೆ, ಹಸಿವೆಯಾಗಿದೆ, ಶೌಚಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೀತದೆ, ಹಣಬರುತ್ತಾ ಇದೆ, ಆಗ ಲೋಭಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಲೋಭೀ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಂತಯೇ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯದ ನಿಷ್ಠೆ ಇರಬೇಕು. ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಜೀವನವೇ ಭಾರವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಯಾವುವು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯ ಆದರ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಮಾತ್ರವಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇದ್ದಾಗ ವಿಳಂಬವು ಅಸಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲೀ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಉತ್ಕಂಠತೆ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿಗುವ ಇಚ್ಛೆ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಆಸಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಅಥವಾ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆದರ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಅಥವಾ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಅಳಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಶೀಘ್ರತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಕಂಠತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಂತರವಾಗಿದೆ. ಶೀಘ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಬೇಗನೆ ಆದರೆ ಬಳಿಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಬಹುದೆಂಬ ಸುಖ-ಸೌಕರ್ಯದ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಫಲದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆದರ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಮಾಡುವುದಾದರೂ ಏನು? ಇದಕ್ಕಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸವಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೇ ಕೆಲಸ (ಸಾಧನೆ) ಮಾಡುವುದಿದೆ; ಬೇಕಾದರೆ ಸುಗಮವಾಗಲೀ, ಕಷ್ಟದಿಂದಾಗಲೀ, ಶೀಘ್ರವಾಗಲೀ, ತಡವಾಗಲೀ ಎಂದು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನು ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಂಬವಾದಾಗ ನಿರಾಶನೂ ಆಗಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸಾಧ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆದರ ಸಾಧನೆಗೆ ಕೊಡಬೇಕು.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—‘ ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ಅನುಕೂಲತೆ ಹಾಗೂ ಸುಖಬುದ್ಧಿ (ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಬಾಧಕವಾದ)ಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರಿಗಿಂತ ಅಥವಾ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸ ಂನ್ಯಾಸಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (5/2) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ಮಾಣಾ ಬದ್ಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’. ಹಾಗಾದರೆ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋಽನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಽಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ ।

ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಮುಕ್ತಸಂಗಃ ಸಮಾಚರ ॥

ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ - ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತಮ್ಯಪಾಲನೆ)ಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಅನ್ಯತ್ರ - ಬೇರೆಯಾದ (ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (ತೊಡಗಿರುವ), ಅಯಮ್ - ಈ, ಲೋಕಃ - ಮನುಷ್ಯಸಮುದಾಯವು,
ಕರ್ಮಬಂಧನಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ (ಅದಕ್ಕಾಗಿ) ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! (ನೀನು)
ಮುಕ್ತಸಂಗಃ- ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ತದರ್ಥಮ್ - ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ, ಸಮಾಚರ - ಮಾಡು. ॥9॥

ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ)ಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ (ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ನೀನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ’ — ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಸರ್ವಕರ್ತವ್ಯದ ಹೆಸರು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಹೋಮ, ತೀರ್ಥಸೇವನ, ವ್ರತ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಿಕ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾಗುವ ವ್ಯಾಪಾರ, ನೌಕರೀ, ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರೂ ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಹಾಗೂ ಅವರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. (4/23) ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವತಃ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗದೆ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಸಮೂಹವನ್ನೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಸಾರ ವಾಗಿರದೆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಉದ್ದೇಶ ಧನಗಳಿಸುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಧನದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂಗಡಿ ಮುಚ್ಚಿದಾಗ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಧನದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳಿವೆ. ಒಂದು ವರ್ಣದ ಯಾವುದೋ ಕರ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮವಾದರೆ ಅದೇ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗೆ (ವಿಹಿತವಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಪರಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ದ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ. ತನ್ನ ಸುಖ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ವಾಗಿವೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ, ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಹಾಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಎಂದು ಸಾಧಕನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ನಿರಂತರ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಇರುವವನೇ ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಕುರಿತು ಸತರ್ಕ, ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರಬೇಕು.

* ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಕಾಮಭಾವ ಇರುತ್ತದೆ, ಸಕಾಮ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವ ಪೂರ್ಣ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.

ಅನ್ಯತ್ರ ಕರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗುಪ್ತ ಭಾವಗಳಿವೆ. (1) ಯಾರಾದರು ಬಂದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಬನ್ನಿ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ! ಮುಂತಾದ ಆದರ ಸೂಚಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಒಳಗಿಂದೊಳಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯ ಆರೋಪಗೈದು, ಬಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪರಿಣಾಮ ಬೀಳಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಹೇಳಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವನೆ ಅಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ವೇ ಆಗಿದೆ, ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮವಲ್ಲ.

(2) ಸತ್ಸಂಗ, ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ವ್ಯಕ್ತಿ - ‘ವಕ್ತಾ’ ಮತ್ತು ಶ್ರೋತೃಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವರ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇದು ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ವೇ ಆಗಿದೆ, ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮವಲ್ಲ.

ತಾತ್ವರ್ಯ - ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದ ಭಾವವಿರಬಾರದು. ಕರ್ಮದ ನಿಷೇಧವಿರದೆ ಸಕಾಮಭಾವದ ನಿಷೇಧವಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ- ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಬದುಕುವ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಕೇವಲ ಸಾಧನ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. ತನ್ನ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ, ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಸಾಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಹಿತವಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಿಂದ ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕವಿರಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಿರಲಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವೇ ಇರಬೇಕು.

ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗಿದೆ; ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮವೂ ಬಂಧನ ಕಾರಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಕೇವಲ ತನ್ನ ಹಿತದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇದ್ದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಜಪ, ತಪಸ್ಸು ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನ ಸಮಾಧಿಯೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಲೋಕ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗಬೇಕು, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮವು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ಇರುವ ಯೋಗವು ತನಗಾಗಿ ಇದೆ. ಇದರ ಹೆಸರೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.

‘ಲೋಕೋಽಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’— ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ (ಯಜ್ಞ) ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ (3/14ರಿಂದ 16)ಯೂ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಸಕಲಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಮಾಡುವ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವರ ಮೂಲಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ, ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ತಾನಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬಂಧನವು ಭಾವದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಡುವ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಮುಕ್ತಸಂಗಃ ಸಮಾಚರ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತಸಂಗಃ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ವರ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾಗೂ ಒಳ್ಳೆಯರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದಿದ್ದರೆ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ತೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ನಿರಂತರ ಆಗುತ್ತಿದ್ದು, ಅಸಾಧನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದ ಕಾರಣ ನಿಯತ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ‘ತಾಮಸತ್ಯಾಗ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. (18/7) ಅದರ ಫಲ ಮಾಢತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೂಢಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ — ‘ಅಜ್ಞಾನಂ ತಮಸಃ ಫಲಮ್’ (14/16). ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದುಃಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ರಾಜಸತ್ಯಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (18/8) ಅದರ ಫಲ ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ — ‘ರಜಸಸ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮ್’ (14/16) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಹೇಳದೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಮಮತೆ, ಫಲಾಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ವಾಸನಾ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ, ಚೆನ್ನಾಗಿ, ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ‘ಸಾತ್ಪಿಕ ತ್ಯಾಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (18/9) ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೂ ನಾನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತೇನೆ (3/22,23).

ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಶಿಥಿಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ. (1) ಮನುಷ್ಯನು ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯೇ ಇರಿಸಬಾರದೆಂದರೆ, ‘ಕರ್ಮಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾನೆ. (2) ಕರ್ಮವು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಇದರ ಫಲ ವಿಪರೀತವಾದೀತು ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ‘ನಾನು ಕರ್ಮವಾದರೋ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಫಲವು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಸಿಗುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮವೇಕೆ ಮಾಡಲಿ? ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಸರ್ವಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಬರಲಾರದು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥಕಾಣುತ್ತದೋ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ತುಂಬಾ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕರ್ಮ ಅವನಿಗೆ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ, ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಅಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರೆಂದರೆ ಯಾರು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ತನ್ನ ಶರೀರವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿವೆ, ಆದರೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥೂಲಶರೀರ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ) ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಅಹಮ್ ಕೂಡ ಸ್ವಯಂಗಿಂತ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ*. ಕಾರಣ — ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಜಿವಾತ್ಮಾ) ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜಡಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದು’ ತನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಆಗಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಆಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ! ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಈ ಶರೀರಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥ ಗಳನ್ನು ಚೇತನವು ಎಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಮತ್ತು ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ‘ತನಗಾಗಿ’ ಮಾಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯು ಸುಗಮವಾಗಿ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

* ಪ್ರಪಂಚವು ‘ಪರ’ (ಬೇರೆ) ಇರುವಂತೇ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೂ ‘ಪರ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಇವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇವುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರವನ್ನು ಸದಾ ನಿದ್ರಾಳು, ಆಲಸೀ, ಪ್ರಮಾದೀ, ಭೋಗಿ, ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆ ಆಗಿಸದೆ ಇರಿಸುವುದು ‘ಶರೀರ’ದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಇರುವುದು ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳ’ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಅಹಿತಬಗೆಯುವುದರಲ್ಲಿ, ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯರ್ಥಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಇರುವುದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡದಿರುವು, ಬೇರೆಯವನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಏನು ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸದೆ ಇರುವಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿ ಇಡದಿರುವುದೇ ಇವುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.

ಶರೀರದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು (ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಆದಿ) ಬದಲಾದರೂ ‘ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಸತ್ತೆಯ ಅನುಭವ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗಿ ರುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗದಿರುವ ಸತ್ತೆ (ತಾನಿರುವ)ಯ ಏಕತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದೆ ಇದೆ. ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಏಕತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ನಾವು ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ, ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೇ ಇದೆ, ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ದ ಜೊತೆಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ನಾವು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆವು. ಇದರಿಂದ ನಾವು ನಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ, ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಸ್ವತಃ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದವನಿಗೆ ‘ಮಾಡುವ’ ವಿಧಾನ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಮಾಡುವು ದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ- ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’.

ವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಸ್ವರೂಪದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಶರೀರಾದಿಗಳ ಸಹಾಯತೆ ಇಲ್ಲದೆ ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡ ಲಾರೆವು, ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಸತ್ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೊರತೆ ಬರದೆ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾದಾಗ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ) ಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇದ್ದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗದೆ ‘ಅನ್ಯತ್ರಕರ್ಮ’ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್— ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ (3/13) ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’ ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ— ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ಬಲ)ಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ, ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿದ್ದಾಗ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ- ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾವು ಬಯಸುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚವು ನಮಗೆ ಕೊಡಲಾರದು. ನಾವು ಸುಖಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಅಮರತೆ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ನಿಶ್ಚಿಂತತೆ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ನಿರ್ಭಯತೆ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಸ್ವಾಧೀನತೆ ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಿಗದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದ ಸಿಗಬಹುದು. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಕ್ಕೆ ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ್ದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸಲು ಇನ್ನೂ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಪುರೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।

ಅನೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮೇಷ ವೋಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ದೇವಾನ್ಭಾವಯತಾನೇನ ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯಂತು ವಃ ।

ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ ॥

ಪ್ರಜಾಪತಿಃ - ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪುರಾ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ , ಸಹಯಜ್ಞಾಃ - ಕರ್ತಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನಸಹಿತ, ಪ್ರಜಾಃ - ಪ್ರಜೆ (ಮನುಷ್ಯಾದಿ)ಯನ್ನು, ಸೃಷ್ಟ್ವಾ - ರಚಿಸಿ (ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ), ಉವಾಚ- ಹೇಳಿದನು (ನೀವೆಲ್ಲ), ಅನೇನ - ಈ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲರನ್ನು ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಿರಿ (ಮತ್ತು), ಏಷಃ - ಈ (ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞ) ವಃ - ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ, ಇಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್, ಅಸ್ತು - ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಲೀ ಅನೇನ - ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ನಿವೆಲ್ಲ ದೇವಾನ್- ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಾವಯತ - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ (ಮತ್ತು), ತೇ, ದೇವಾಃ - ಆ ದೇವತೆಗಳು (ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ) ವಃ - ನಿಮಗೆಲ್ಲ, ಭಾವಯಂತು - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲಿ. (ಈಪ್ರಕಾರ) ಪರಸ್ಪರಮ್ - ಪರಸ್ವರ, ಭಾವಯಂತಃ - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ (ನೀವೆಲ್ಲರು) ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಶ್ರೇಯಃ, ಅವಾಪ್ಸೃಥ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ. ॥ 10, 11॥

ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನ ಸಹಿತ ಪ್ರಜೆ (ಮನುಷ್ಯಾದಿ)ಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು- ನಿವೆಲ್ಲ ಈ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿರಿ ಮತ್ತು ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞವು ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಲೀ. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ನಿವೆಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ ಮತ್ತು ಆ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ ನಿಮಗೆಲ್ಲ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಸ್ಪರ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ ನೀವೆಲ್ಲರು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ. ॥10, 11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾಪುರೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ’- ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಜೆ(ಸೃಷ್ಟಿ)ಯನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು ಮತ್ತು ಅದರ ಒಡೆಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಪ್ರಜೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ-ಯಾವುದನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿದ್ದು, ಸದಾಕಾಲ ಅದರ ಹಿತದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸೃಷ್ಟಿ ಅರ್ಥಾತ್- ಸರ್ಗದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಯೋಗ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ಸಹಿತ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.* ಅನುಕೂಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪ ಯೋಗ ಪಡಿಸುವ ವಿವೇಕವನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.

* ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ ರಚಯಿತಾ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (4/13;17/23)

ಸತ್-ಅಸತ್ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪರೋಪಕಾರ (ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ)ವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ವಿಶೇಷ ವಿವೇಕ-ಶಕ್ತಿ ದೊರಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಂದಲೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗಬಲ್ಲವು.

ದೇವತೆ, ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿಯೂ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಲನೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಾಃ’ ಪದವು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುರಾತನಃ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅನೇಕ ಕಾಲದಿಂದ ಪ್ರಾಯಶಃ ಲುಪ್ತವಾದಂತಾಗಿತ್ತು, ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಪುನಃ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಪುರಾ’ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ನಾನೇ ಅಲ್ಲದೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಕೂಡ ಸರ್ಗದ ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ — ಸಹಿತ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟಿದ್ದೆವು. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಕರ್ಮಯೋಗ (ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ)ದ ಪರಂಪರೆಯು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಇದೆನೋ ಹೊಸ ವಿಚಾರವಲ್ಲ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ರಿಂದ 30ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ, ತಪೋಯಜ್ಞ, ಯೋಗಯಜ್ಞ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಹವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಿದೆ, ಆದರೂ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಾಚಕವೂ ಆಗಿದೆ. ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಸ್ವಭಾವ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಮುಂತಾದವು ಗಳನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಯಜ್ಞದ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ‘ಯಜ್ಞ’ವೇ ಆಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ)ಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ.

‘ಅನೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮೇಷ ವೋಽಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್’* ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಿವೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ- ಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿರಿ, ಉನ್ನತವಾಗಿಸಿರಿ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಉಪಯೋಗಿ ಸಾಮಗ್ರೀ ದೊರೆಯುತ್ತಾ ಇರುವುದು, ಅದರ ಕೊರತೆ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

* ‘ಇಷ್ಟ’ ಶಬ್ದವು ‘ಯಜ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕೃದಂತದ ‘ಕ್ತ’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವು ‘ಕಮು’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ‘ಅಣ್’ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಪದಾರ್ಥ (ಸಾಮಗ್ರಿ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿದ್ದ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವ ರುಚಿಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಉನ್ನತಿ ಆಗಬಹುದು.

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ವಿಚಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿವೇಚನೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷ್ಟಕಾಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಸಕಾಮಭಾವದ ಸೂಚಕವಾದ ‘ಇಚ್ಛಿತ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ —‘ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದಿದೆ.**

** ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ಯಜ್ಞವಲ್ಲದ ಅನ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಯೂ-ತನಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡವ ಪಾಪೀಜನರು ಪಾಪವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಿಂದಿನ-ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವದ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಮಾತುಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯದ ಈ (ಹತ್ತನೇ ಹನ್ನೊಂದನೇ, ಹನ್ನೆರಡನೇ) ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಕಾಮಭಾವದ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಮಾತು ಬರುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷ್ಟಕಾಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಇಚ್ಛಿತ ಪದಾರ್ಥ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ (ಪ್ರಕರಣ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ) ದೋಷ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಚ್ಛಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪಡೆಯಲು ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮವು ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಇಷ್ಟಕಾಮ’ ಪದದ ಅಥ್-ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಅಥವಾ ಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಸದಾಕಾಲ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಶರೀರನಿರ್ವಾಹದ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ಕೊರತೆ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಈ ಉಪಯೋಗೀ ವಸ್ತುಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿ ಯಾರುಯಾರಿಗೆ ಏನೇನು ದೊರಕಿದೆಯೋ, ಅದೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಸಾಮಗ್ರೀ ಎಂದೂ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದೂ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವುದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಅಥವಾ ವಿಧಾನ ಯಾವುದೇ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸಮಾಜವು ಸ್ವಚ್ಛಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಅನುಮತಿನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಅಥವಾ ವಿಧಾನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಎರಡೂ ಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ತಂದೆಯು ಮಗನ ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ವಿಧಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮಗನಿಂದ ತಂದೆಯು ಸೇವೆ ಪಡೆಯಲೇ ಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಧಾನ ಎಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪುತ್ರ, ಪತ್ನೀ, ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿಗಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಕೊಡುವ ಭಾವವನ್ನೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವೇ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ಪಡೆಯುವ ಭಾವ ಇರಿಸು ವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕ ಇದಿರಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತೊಂದರೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿರುವವನಿಗೆ ಯಾರೂ ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಅನುಭವ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಏನನ್ನು ಬಯಸದೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಉನ್ನತಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸು) ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

‘ದೇವಾನ್ ಭಾವಯತಾನೇನ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವ’ ಶಬ್ದವು ಉಪಲಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಮನುಷ್ಯರು, ದೇವತೆ, ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಉದ್ದೇಶವು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಪಾಲನೆಮಾಡಲು ಆದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. (18/45) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಉಪದೇಶದ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೊರಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

‘ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯಂತು ವಃ’— ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಹೂ, ಹಣ್ಣುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ಗೊಬ್ಬರ ನೀರು ಉಣಿಸಿದರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಜನ-ಪೂಜನದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪುಷ್ಪಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಕೆಲಸಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನ್ಯಾಯಪ್ರದವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳ ಯಜನ- ಪೂಜನ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಪಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಬರುವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವಿಪ್ಲವ ಅರ್ಥಾತ್—ಅತಿವೃಷ್ಟಿ-ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಮುಂತಾದವು ಆಗುತ್ತವೆ.

‘ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ’ — ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬೇರೆಯವರು ನಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾವು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಬೇರೆಯವರು ನಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡಲೀ ಮಾಡದಿರಲೀ ನಾವಾದರೋ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಏನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಮಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವರೋ, ದುಃಖಕೊಡುವವರೋ ಈ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರದ ಮಾತಲ್ಲ. ನಾವು ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖನೀಡಬೇಕು. ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದ ರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅರಿವು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸಮಯ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಆಗಲೇ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದೀತು.

ನಮ್ಮ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾದ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ, ಅಣ್ಣ-ಅತ್ತಿಗೆ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರ ಸೇವೆ ನಾವು ಮಾಡಬೇಕು. ತಾನು ಸುಖಪಡೆಯಲು ಈ ಸಂಬಂಧಗಳಿರು ವುದಲ್ಲ, ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಎಂತಹ ಸಂಬಂಧ ನಮಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಮರ್ಯಾದೆಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವರಿಂದ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವುದು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುವುದು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಅವರ ಋಣಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ ಹಾಗೂ ಋಣ ತಿರೀಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಆ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಸೇವೆಗೈದು ನಾವು ನಮ್ಮ ಋಣವನ್ನು ತಿರೀಸುವುದು ನಮ್ಮ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿನ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದರೆ ಯಾರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿದೆಯೋ ಆ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಸೇವೆಯು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕು.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮ್ಮದಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರ ಉನ್ನತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ-ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಾಗಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಪುತ್ರನ ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಅಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವೇ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಬೇರೆ ಯವರ ಕರ್ತವ್ಯ ನೋಡುವುದಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತನಾಗು ತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯ ನೋಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅಧಿಕಾರವು ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಧೀನವಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೋಡದೇ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು, ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಅಧಿಕಾರದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವುದು ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಪತನವಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ, ಕಂಡು ಬರುವ ಅಶಾಂತಿ, ಕಲಹ, ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಮೂಲ ಕಾರಣ-ಜನರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ—ಒಬ್ಬರು—ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದು ನಿಮ್ಮಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ’— ಇಲ್ಲಿ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಧೋರಣಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಿಗಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾದರು ಸಂದೇಹವಿದ್ದರೆ ಅವರು ಸ್ವತಃ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿನೋಡಬಲ್ಲರು. ಅಡವಿಟ್ಟವನಿಗೆ ಆ ಅಡವಿನ ವಸ್ತು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅಡವಿಟ್ಟವನ ಜೊತೆಗೆ ಹಾಗೂ ಆ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚ್ಚೇದ ಆಗುತ್ತಲೇ ಚಿನ್ಮಯತೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವನ ಕರ್ಮದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ-ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡದವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನಗಾಗಿ ಎನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ದಿದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ (3/37). ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುವವನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಹಿಂಸೆ (ಪತನ) ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಅಭಾವವಿರುವ ವರಿಗೂ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ದುಃಖ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಅಭಾವದ ದುಃಖವಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವತಃ ಸುಖ ಬೋಗಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಥದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅವನು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಂಬುದು ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ದೇವಯೋನಿಯು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಂಟಾದುದಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಫಲ ಕೊಡುವುದು, ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಡುವುದು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ರಚನೆ ಮಾಡಿದೆ. ಅವರು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಿಗಾದರು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರಾದರು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಮಹಾಪಾಪೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ತನ್ನ ಉದ್ದಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಡೆ-ತಡೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ (ಪುಣ್ಯಯೋನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ) ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಡ್ಡಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾದೀತು? ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸು ವುದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ನಾರಕೀಯ ಜೀವ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸಕಾಮಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸ ಲೆಂದೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿರಿಸದೆ ತನ್ನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಡ್ಯೂಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧನವು ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ- ‘ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ’- ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಹೊಸ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ, ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ, ಫಲೇಚ್ಛೇಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದೀತು. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪುಣ್ಯ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ—ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದವರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು.

ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೂ (ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ) ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ — ‘ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ನ ಮಮ’ ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರಿಯು ಪತಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀಯ ಅಂಗಗಳು ಪುರುಷನಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪುರುಷನ ಅಂಗಗಳು ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ತಾಯಿಯ ಹಾಲು ಮಗುವಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಮಗುವಿನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ತಾಯಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತವೆ, ಮಗುವಿಗಲ್ಲ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಗಾಗಿ, ಶ್ರೋತೃವು ವಕ್ತಾನಿಗಾಗಿ, ವಕ್ತಾ ಶ್ರೋತೃವಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಸ್ವತಃ ಸುಖಪಡೆಯದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ಭೋಗಕ್ಕಿರದೆ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ.

ದೇವತೆಗಳೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾರದರಂತಹ ಋಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮುಖ್ಯ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಅಧಿಕಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯದು ಮಾಡದೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನೇ ಮಾಡಿದರೆ ‘ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ’ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗ ಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ದನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಬೇರೆಯವರು ನಮಗೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಮಾಡಲಾರರು. ಅವನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇರಲಾರದು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುವನು, ದುಃಖಿಸುವನು. ಅವನು ನಮಗೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ನಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವವರು, ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸಹಾನುಭೂತಿ ತೋರುವವರು ಅನೇಕರು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಾರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನೇ ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಬೇರೆಯವರ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ’ ಇದು ಮನುಷ್ಯತ್ವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ದುಃಖ ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಇಷ್ಟಾನ್ಭೋಗಾನ್ಹಿ ವೋ ದೇವಾ ದಾಸ್ಯಂತೇ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ ।

ತೈರ್ದತ್ತಾನಪ್ರದಾಯೈಭೋ ಯೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ ॥

ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ - ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪುಷ್ಟರಾದ, ದೇವಾಃ - ದೇವತೆಗಳು, ಹಿ - ಕೂಡ, ವಃ - ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ (ಕೇಳದೆಯೇ) ಇಷ್ಟಾನ್, ಭೋಗಾನ್ - ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರೀಯನ್ನು ದಾಸ್ಯಂತೇ - ಕೊಡತ್ತಾ ಇರುವರು. (ಈ ಪ್ರಕಾರ) ತೈಃ - ಆ ದೇವತೆಗಳು, ದತ್ತಾನ್ - ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು, ಏಭ್ಯಃ - ಬೇರೆಯವರ, ಅಪ್ರದಾಯ- ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು (ತಾನೇ ಅದನ್ನು) ಭುಂಕ್ತೇ - ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸ್ತೇನಃ, ಏವ - ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.॥12॥

ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪುಷ್ಟರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳದೆಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ಅದನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಷ್ಟಾನ್ಭೋಗಾನ್ಹಿ ವೋ ದೇವಾ ದಾಸ್ಯಂತೇ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ’ — ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಇಷ್ಟಭೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಇಚ್ಛಿತ ಪದಾರ್ಥ ಎಂದು ಆಗಲಾರದು. ಕಾರಣ-ಹಿಂದಿನ (ಹನ್ನೆರಡನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ (ಹನ್ನೆರಡನೆ) ಶ್ಲೋಕ ಬಂದಿದೆ. ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಚೆ ಇರುವಾಗ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷ್ಟ’ ಶಬ್ದ ‘ಯಜ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುವುದರಿಂದ ಹಾಗು ‘ಭೋಗ’* ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ-ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದಾಗು ವುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ಆ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮಗೆ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವರು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

* ‘ಭುಜ್ ಪಾಲನಾಭ್ಯವಹಾರಯೋಃ’ (ಸಿದ್ಧಾಂತ ಕೌಮುದೀ 1548) ‘ಭುಜ್’ ಧಾತುವಿನ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ಷಣ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಲನೆ’ ಅಥವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ ದೇವಾಃ’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ- ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಟ್ಟೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಬೇಕು.

‘ತೈರ್ದತ್ತಾನ ಪ್ರದಾಯೈಭ್ಯೋ ಯೋ ಭಂಕ್ತೇ’ — ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ‘ತೇ ದೇವಾಃ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಇದಿರು ಮನುಷ್ಯರಿದ್ದರು, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಭ್ಯಃ’ ಪದ (ಇದಮ್ ಶಬ್ದದಿಂದಾದ)ದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾಮಿಪ್ಯದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಮೀಪವೇ ಆಗಿದೆ. (7/26) ಇದರಿಂದ ಈಗ ಇಲ್ಲಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಚನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಂಕ್ತೇ’** ಪದದ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಕೇವಲ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲ; ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಸಮಸ್ತ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿ (ಭೋಜನ, ವಸ್ತು, ಧನ, ಮನೆ ಆದಿ)ಯನ್ನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

** ಇಲ್ಲಿ ಅನವನಾರ್ಥಕ ‘ಭುಜ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಭುಂಕ್ತೇ ಪದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನವನದ ಅರ್ಥ-ಭಕ್ಷಣ ಅರ್ಥಾತ್ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ತುರುವುದು.

ಈ ಶರೀರವು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಂದ ದೊರೆತಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆ ಅವರಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ. ವಿದ್ಯೆ ಹಿರಿಯ ರಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಪಿತೃಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯದ ಉಪಾಯ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ ಲತಾದಿ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. (ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಮುಂತಾದವು ನಾವು ಪರೋಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದೇವೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಉಪಕಾರ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ) ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಾಮಗ್ರೀ — ಬಲ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದಲೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ದಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ದೊರಕಿವೆ. ಇವು ಎಂದೂ ನಮ್ಮವುಗಳಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮ್ಮದಾಗಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮವು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು-ಯಾರಿಂದ ನಮಗೆ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆಯೋ ಇವುಗಳನ್ನು ಅವರದೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ.

ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುವೆವು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರ ಮನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣ ‘ಸೇವೆಯಾಗಿರದೆ ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ’ ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ, ಸಮಯದ, ಅರಿವಿನ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು (ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಾಮಗ್ರೀ) ಬಯಸುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲೆ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚಿನದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ, ಅವನಿಂದ ಅಷ್ಟೇ ಆಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳು ಅವನಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹೇಗೆ ಆಶಿಸಬಲ್ಲರು? ಇದು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

‘ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಃ ಸ್ತೇನಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಏಕವಚನ ಕೊಡುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದೇ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವಂತಹ ಸಾಮಗ್ರಿ (ಅನ್ನ ವಸ್ತ್ರಾದಿ)ಯ ಭಾಗವನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡದೆಯೇ ಒಬ್ಬನೇ ಸ್ವತಃ ಪಡೆಯುವವನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅವರ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಡದೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಬದಲಿಗೆ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣ ಎಂದೂ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗಿರಲಾರದು.

ಈ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಷ್ಟಿಯ ಅಂಶವೇ ವ್ಯಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ(ಶರೀರ)ಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಸಮಷ್ಟಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಥವಾ ವಿಷಮತೆಯಾಗಿದೆ.* ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ದಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ) ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗು ತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ — ನಾನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೋ, ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆನೆ, ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿದೆ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೂ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ವಿಷಮತೆಗೆ ಜನ್ಮ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಾಧಕನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ಏನೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ದೊರಕಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಲ್ಲ.

* ಆತ್ಮಾಪಿ ಚಾಯಂ ನ ಮಮ ಸರ್ವಾ ವಾ ಪೃಥಿವೀ ಮಮ ॥ (ಮಹಾ ಅಶ್ವಮೇಧಿಕ-32/11) ಈ ಶರೀರವು ನನ್ನದಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯೇ ನನ್ನದಾಗಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯ-ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು (ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ) ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ (3/10).

ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರು, ತಾಯಂದಿರು ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ವಶರಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಅವರಿಂದಾಗುವ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಲಾಭವಾಗದೆ, ಹಾನಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಗಳ, ಗೊಂದಲ, ಈರ್ಷೆ ಉಂಟಾಗಿ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಬಯಸುವುದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮವು ತುಚ್ಛ ಮತ್ತು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯಾರೂ ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಬಯಸುವವನಿಗೆ ಯಾರೂ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ರಾಗೀ ಮತ್ತು ಭೋಗೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಅರಿವು, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ವಸ್ತು, ಸುಖ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಬಯಸದೆಯೇ ದೊರೆಯ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗವೇ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ.

‘ನನಗೆ ಸುಖ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು’? ಕೇವಲ ಇದೇ ಬಯಕೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತ ಮತ್ತು ಪತಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅಣ್ಣ-ತಂಗಿ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ ಮುಂತಾಗಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಒಬ್ಬರು—ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಾಯಶಃ ಸೇವೆಮಾಡುವವರಿಂದ — ‘ನಾನು ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನಾನು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ವ್ಯರ್ಥ ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದೇ ತಪ್ಪು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಸೇವೆಮಾಡುವವನು ಸೇವ್ಯನ ವಸ್ತುವನ್ನೇ ಸೇವ್ಯನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿಯ ಹಾಲು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಮಗುವಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುವಂತೆ ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ತನಗಾಗಿರದೆ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೊರೆತ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಮಮತೆ ಇಟ್ಟರೂ ದೊರೆತ ಸಾಮಗ್ರಿ ಯಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಉಳಿಯದು, ಕೇವಲ ಮಮತಾರೂಪೀ ಬಂಧನವೇ ಇದ್ದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು — ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸ್ವತಃ ಅವುಗಳ ಉಪಭೋಗ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ದೇವತಾ, ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳು, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ-ಲತಾದಿ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಪರೋಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸದಾಕಾಲ ಇವುಗಳಿಂದ ಸಹಯೋಗ ಪಡೆದ ಕಾರಣ ಇವುಗಳ ಋಣಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞ (ಋಷಿಯಜ್ಞ, ದೇವಯಜ್ಞ, ಭೂತಯಜ್ಞ, ಪಿತೃಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಯಜ್ಞ) ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮದಿಂದ ತೃಪ್ತ ಮಾಡಬಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯನೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿದೆ. ತನಗೆ ದೊರೆತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸದುಪಯೋಗ ಗೈದು ಮನುಷ್ಯನೇ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

ದೇವತೆ ಮುಂತಾದವರಾದರೋ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೆ ಅಲ್ಲದೆ ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾದೀತು. ಅದರಿಂದ ಅತಿವೃಷ್ಟಿ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಭೂಕಂಪ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಪ್ರಕೋಪಗಳು ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ (3/23,24ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾದಾವು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಯ ಯಾವುದಾದ ರೊಂದು ಚಕ್ರವು ಮುರಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಗಾಡಿಯೇ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಗತಿಶೀಲ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತನಾದರೆ ಅದರ ವಿಪರೀತ ಪ್ರಭಾವ ಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಯಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ವಾಗಿ ಶರೀರದ ಒಂದೇ ಪೀಡಿತ (ರೋಗೀ) ಅಂಗವು ಸರಿಯಾದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರೀರದ ಹಿತವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುವಂತೇ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹಿತ ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ರಿಬ್ಬರಿಗೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಮೇರೆಯೊಳಗೇ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನೇ ತನ್ನ ಮುರ್ಖತೆಯಿಂದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯವರಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯಮೇಲೆ ತನ್ನದೇ ಅಧಿಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಅದನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಗೈದು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಹೊಸ ಬಂಧನ ಉಂಟುಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸ್ವತಃ ಸಿಕ್ಕಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ದುಃಖ ಪಡುವ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏನೆಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರೀ ದೊರಕಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದ ಅವನು ತ್ರಿಲೋಕದ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್— ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಅವನು ಭಗವಂತನ, ದೇವತೆಗಳ, ಋಷಿಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ಮನುಷ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯೆಲ್ಲವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು?

ಉತ್ತರ — ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರದಿಂದ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೆ ಇರುತ್ತದೆ, ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಶರೀರದ ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರೇ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು?’ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಪಡಬಲ್ಲರು.

ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯು ಇರುವ ತನಕ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಚೆ ಹಾಗೂ ಮರಣದ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗೆಚ್ಛೆಯು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತಾನು ಬದುಕಿರುವ ಪರಿವೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗಾಗ ಬಹುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಜಗತ್ತಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ವಿರ್ವಾಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ವತಃ ಜಗತ್ತೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪರೋಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಜೀವನ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ವೃಕ್ಷ-ಲತಾದಿ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರುವಾಗ, ಶರೀರ ಸಹಿತ ದೊರೆತ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಯಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ನಡೆಯದೇ ಇರುವುದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು?

ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಭಗವಂತನ ಅಸೀಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹದ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ದೊರಕಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಉದಾಹರಣೆ ಎಲ್ಲರ ಇದಿರಿಗಿದೆ. ತಾಯಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತವೇ ಇರುವಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಹಿಯಾದ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಠಿಕ ಹಾಲು ಸ್ವತಃ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದಿರಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಿರಲೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಅವನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇರದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ, ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ, ವಿಚಾರ ಇರಲೇಬಾರದು. ಭಗವಂತನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾಪೀ ಹಾಗೂ ಅತಿ ನಾಸ್ತಿಕ ಪುರುಷನ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿ ಬರಲ್ಲದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಉಂಟಾಗು ವುದೇ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ —‘ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ— ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪುಷ್ಟರಾದ, ಪುಜಿತರಾದ ಸಂವರ್ಧಿತರಾದವರು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಮೇಲಿನ ಮತ್ತು ಕೇಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪುಷ್ಟಿಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲೆಂದೇ ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನು ಮಧ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೈದು, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ತನ್ನ ವಚನಗಳ ಏಕವಾಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವ ಫಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ ।

ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಂ ಪಾಪಾ ಯೇ ಪಚಂತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ॥

ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ - ಯಜ್ಞಶೇಷ (ಯೋಗ)ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ, ಸಂತಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ- ಸಮಸ್ತಪಾಪಗಳಿಂದ, ಮುಚ್ಯಂತೇ - ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ತು - ಆದರೆ, ಆತ್ಮಕಾರಣಾತ್ - ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿಯೇ, ಯೇ, ಪಚಂತಿ- ಯಾರು ಬೇಯಿಸುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್—ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಆ, ಪಾಪಾಃ - ಪಾಪೀ ಜನರು, ಅಘಮ್- ಪಾಪವನ್ನೇ, ಭುಂಜತೇ - ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ಯಜ್ಞಶೇಷ (ಯೋಗ)ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿಯೇ ಯಾರು ಬೇಯಿಸುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಆ ಪಾಪೀ ಜನರು ಪಾಪವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸಂತಃ’ — ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪಾಲಿಸಿದ ಮೇಲೆ (ಯಜ್ಞಶೇಷರೂಪದಲ್ಲಿ) ಯೋಗ ಅಥವಾ ಸಮತೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ’ ಇದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಿ ದಾಗಲೇ ಆ ಕರ್ಮವು ‘ಯಜ್ಞ’ವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧಿಯ ಬಳಿಕ ಸ್ವತಃ ಉಳಿಯುವಂತಹ ‘ಯೋಗ’ವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ವೇ ಯಜ್ಞಶೇಷ ವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತ’ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜಃ’ (4/31).

‘ಮುಚ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ’ ಪದವು ಬಹುವಚನಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅರ್ಥ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಎಂದಿದೆ. ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಈ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿರು ವನು. ಇದರ ವಿಶೇಷ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಯಜ್ಞಶೇಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬಂಧನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸಮಸ್ತ (ಸಂಚಿತ, ಪ್ರಾರಬ್ದ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಮಾಣ) ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.* (4/23) ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ. (4/31)

* ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮವುವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರವಿರುವತನಕ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮ ವಿಲೀನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಫಲಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಕ್ರಿಯಮಾಣಕರ್ಮ ವಿಲೀನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಜ್ಞಾರ್ಥವಲ್ಲದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಂಧನಕಾರಕವೆಂದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನ ವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕ (3/9, 4/23)ಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಜ್ಞ ಶೇಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಸಮಸ್ತ ಬಂಧನರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಬಂಧನ ಕಾರಕವೇ ಆಗಿವೆ, ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳೂ (ಫಲ ಜನಕವಿದ್ದರಿಂದ) ಬಂಧನಕಾರಕವೇ ಆಗಿವೆ. ಯಜ್ಞಶೇಷ (ಸಮತೆ)ದ ಅನುಭವಪಡೆದಾಗ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಎರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ’ (2/50)

ಬಂಧನದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಕಾರಣವೇನು? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡೋಣ ‘ಹೀಗೆ ಆಗಬೇಕು, ಹೀಗಾಗಬಾರದು’ ಈ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. (3/37) ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಮನೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯು ಅಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಸತ್ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅಭಾವವು ಇಲ್ಲವೆ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ’ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಶರೀರಾದಿ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಭಾವದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅಭಾವದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟ ವಾಗುವ ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ಸಾಧಕನು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ಇಂತಹ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಭಾವದ ಪೂರ್ತಿ ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು. ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಭಾವದ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದೂ ತಪ್ಪೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತನ್ನದು ಅಥವಾ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ತತ್ಕಾಲವೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಶೇಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿಸಿರುವಾಗಲೇ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಯೇ ಪಚಂತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್’- ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವ ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್- ಸ್ವಾರ್ಥ, ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಿಂಚಿತ್ ಭಾವವೂ ಕೂಡ ‘ಆತ್ಮಕಾರಣಾತ್’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಚನ್ತಿ’ ಪದವು ಉಪಲಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅರ್ಥ-ಕೇವಲ ‘ಬೇಯಿಸುವು’ದು ಎಂದಿರದೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆಯುವು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಳೊಂದಿಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಬಯಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸಲಿ (ಕಾರ್ಯಮಾಡಲೀ) ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸಲೀ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ತನಗಾಗಿಯೇ ಬೇಯಿಸುತ್ತಿರುವನು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದರೂ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಬೇಯಿಸುತ್ತಿರು ವನು. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ನಮಗೆ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ತನ್ನ ಸುಖ-ಭೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ತನಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಅಂಶವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮಹಾಪಾಪವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇದಕ್ಕೆ ಆಗತ್ಯವಿರುವ ಅನ್ನ, ನೀರು, ವಸ್ತು ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಆಲಸೀ, ಪ್ರಮಾದೀ, ಭೋಗಿಯಾಗಿಸದೆ ಇರುವುದು ಶರೀರದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವನಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ‘ತನಗಾಗಿ’ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದಾಗಲೇ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾಮ, ಮಹಾಮಾರಿ, ಮೃತ್ಯುವೇ ಮುಂತಾದ ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ಏನನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಬಯಸದೆ ಇರುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಫಲ (ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು ಗಳ)ದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದು ತನಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸುವುದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಶ್ರಿತಃ ಕರ್ಮಫಲಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿರಲು ಹೇಳಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಥಾ ಅನಾಶ್ರಿತ ನಾದಾಗಲೇ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಅವನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

‘ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಂ ಪಾಪಾಃ’- ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ತನಗಾಗಿ’ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಸಭ್ಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸಿರುವನು. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳ ಹಾಗೂ ನರಕಗಳ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಿದರೂ ಮುಗಿಯದೆ ಸಂಚಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಷ್ಟು ಪಾಪವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರೆ ಅದು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಫಲ ಕೊಡುವಂತಹ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಹೊಲವಾಗಿದೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಇನ್ನು ನಾನು ಪಾಪ (ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ)ವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವಾದಾಗಲೇ ಪಾಪಗಳಾಗುವುದು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತವೆ ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.

* ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವೇ ಎಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳ ಆದಿ ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಇದೇ ಅಂತಿಮ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಆದಿ ಜನ್ಮವೂ ಇದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ವಿದ್ಯೆ, ಬಲ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವು ದೊರಕಿ-ಅಗಲುವಂತಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳು ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವಂತೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ವೇಶ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದವರಾಗಿರಲಿ, ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗೈದು ಸುಲಭವಾಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

‘ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಇವೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಆಚರಿಸಿದರೆ ಯಾರೂ ಬದ್ಧರಾಗಿರಲಾರರು, ಎಲ್ಲರೂ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಾದಾರು. ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ತನ್ನದೇನು ಖರ್ಚಾಯಿತು? ಉಚಿತವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದೀತು. ಇದಲ್ಲದೆ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುಷ್ಟನ್ನೇ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇದೆ, ಅದರಿಂದ ಅಧಿಕವಾದುದರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲಾರನು. ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಉಂಟಾದೀತು.

ನಿಜವಾಗಿ ಶರೀರದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನದ್ದೇ ಕೆಲಸವಾಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರವು ನಮಗಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಏನಾದರು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಏನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರು ಮಾಡುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ದೊರಕಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ನಾವು ನಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು. ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಿಂದ ಆಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆದೀತು. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೊಗಲಾರವು, ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯತ್ವ ವಾಗಿರದೆ ರಾಕ್ಷಸತ್ವವೇ, ಅಸುರತ್ವವೇ ಇದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನೇ ನಿಜವಾದ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು ಪಾಪವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸದಾಕಾಲ ದುಃಖಿಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗು ತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸದಾಕಾಲ ಸುಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ— ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾ ಮೃತಭುಜೋ ಯಾಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್’ (4/31).

ಸಂಬಂಧ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಅನ್ನಾದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ ।

ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ ।

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥

ಭೂತಾನಿ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅನ್ನಾತ್ - ಅನ್ನದಿಂದ, ಭವಂತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅನ್ನಸಂಭವಃ - ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ, ಪರ್ಜನ್ಯಾತ್ - ಮಳೆಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಪರ್ಜನ್ಯಃ - ಮಳೆಯು, ಯಜ್ಞಾತ್ - ಯಜ್ಞದಿಂದ, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೆ, ಯಜ್ಞಃ- ಯಜ್ಞವು, ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಮ್- ವೇದದಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು (ನೀನು), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ (ಮತ್ತು), ಬ್ರಹ್ಮ - ವೇದವನ್ನು, ಅಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ - ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತೆಂದು (ತಿಳಿ), ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ಆ), ಸರ್ವಗತಮ್ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಪರಮಾತ್ಮನು, ಯಜ್ಞೇ- ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯವೂ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 14, 15॥

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅನ್ನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಮಳೆಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಮಳೆಯು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಯಜ್ಞವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮವು ವೇದದಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿ ಮತ್ತು ವೇದವನ್ನು ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 14, 15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನ್ನಾದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ’ — ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬದುಕಲು ತಿನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ‘ಅನ್ನ’* ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ‘ಅದ ಭಕ್ಷಣೆ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ‘ಕ್ತ’ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಅದೋನನ್ನೇ’ (ಅಷ್ಟಾ-3/2/68) ಸೂತ್ರದ ನಿಪಾತನದಿಂದ ‘ಅನ್ನ’ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ‘ಅದೋಜಗ್ಧಿರ್ಲ್ಯಪ್ತಿ ಕಿತಿೆ-’(ಅಷ್ಟಾ 2/4/36) ದಿಂದ ‘ಜಗ್ಧ’ ಶಬ್ದವಾದೀತು.

ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯ ಯಾವ ಖಾದ್ಯವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಅದರ ಶರೀರದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಭರಣ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ನ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಹುಳುವು ಮಣ್ಣನ್ನೇ ತಿಂದು ಬದುಕುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಣ್ಣೇ ಅನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಜರಾಯುಜ (ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು ಆದಿ) ಉದ್ಭಿಜ್ಜ (ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳು) ಅಂಡಜ (ಪಕ್ಷಿ, ಹಾವು, ಇರುವೆ ಮುಂತಾದವು) ಸ್ವೇದಜ (ಹೇನು ಇತ್ಯಾದಿ) ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸಿರುತ್ತವೆ.**

** ‘‘ಅನ್ನಾದ್ಧ್ಯೇವ ಖಲ್ವಿಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ಅನ್ನೇನ ಜಾತಾನಿ ಜೀವಂತಿ’’ (ತೈತ್ತರಿಯೋಪನಿಷದ್- 3/2)

‘ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ’ — ಸಮಸ್ತ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ನೀರಿನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಲ್ಲು, ಧಾನ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಾದರೋ ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೂ ನೀರೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅನ್ನ ಜಲ, ವಸ್ತ್ರ, ಮನೆ ಮುಂತಾದ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಸ್ಥೂಲ ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ನೀರಿನ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಆಧಾರ ಮಳೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯಃ’ — ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಹುತಿಕೊಡುವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಈ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಆಹುತಿ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅನ್ನ, ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ದಾನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವಿನ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಭೋಗದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಹೋಮ, ದಾನ, ತಪ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ.

ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ — ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ— ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಇವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ‘ದ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿ ಭೋಗ- ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ‘ದ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ದಮನ ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರು ‘ದ’ ಇದರ ಅರ್ಥ-ದಾನ ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆ (ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವ)ಯ ಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ‘ದ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ‘ದಯೆ’ ಇರಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ, ಅಸುರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉಪದೇಶದ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಗರ್ಜಿಸುವ ದ, ದ, ದ ಇದು ಇಂದೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶ (ದಮನ ಮಾಡಿರಿ, ದಾನ ಮಾಡಿರಿ, ದಯೆ ಇಡಿರಿ)ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ನೆನಪು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ-ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯ, ಎರಡನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಮೊದನಿಂದ ಮೂರನೇ ಮಂತ್ರದವರೆಗೆ)

ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಳೆ ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಮಾತಿಗಿಂತ-ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೀಳುತ್ತದೆ— ‘ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ’ — (3/21). ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೂ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿಯಾರು, ಮಳೆ ಸುರಿಸಿಯಾರು. (3/11) ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಹೀಗಿದೆ- ನಾಲ್ಕು ಜನ ರೈತ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಆಷಾಢ ಬಂದರೂ ಮಳೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ಹೊಲ ಊಳುವ ಸಮಯವಾಯಿತು, ಮಳೆ ಆಗದಿದ್ದರೇನಾಯಿತು? ನಾವು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡಿಬಿಡೋಣ ಎಂದು ಅವರು ಯೋಚಿಸಿ ಹೊಲವನ್ನು ಊಳಲು ಪ್ರಾರಭಿಸಿದರು. ರೈತರು ಊಳುವುದನ್ನು ನವಿಲುಗಳು ನೋಡಿ, ಇದೇನು! ಮಳೆಯಾದರೋ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇವರು ಏಕೆ ಊಳುತ್ತಿರುವರು? ರೈತರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಅದಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಾಗ, ನಾವು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಏಕೆ ಹಿಂದುಳಿಯ ಬೇಕು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ನವಿಲುಗಳೂ ಕೇಕೇಹಾಕತೊಡಗಿದವು. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೇಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೇಘಗಳು- ಇಂದು ನಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳದೆಯೇ ನವಿಲುಗಳು ಏಕೆ ಕೇಕೆ ಹಾಕುತ್ತಿರುವರು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ-ಅವಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ಮಾತು ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಆಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಏಕೆ ಹಿಂದುಳಿಯಬೇಕು? ಎಂದು ಮೋಡಗಳು ಗರ್ಜಿಸತೊಡಗಿದವು. ಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರನು ಯೋಚಿಸಿದ- ಇದೇನು! ಆಗ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು-ಇವರೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಏಕೆ ಹಿಂದುಳಿಯಲೀ, ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಮಳೆ ಸುರಿಸಲು ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯಿತ್ತನು.

‘ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ’ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ‘ಯಜ್ಞ’ ವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗೆ ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ಸ್ತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುವುದು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ.* ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವವನು ಕೇವಲ ಜನರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವೈದ್ಯಕ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ತನ್ನ ಅಧ್ಯಯನ ವನ್ನು, ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು (ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ) ‘ಯಜ್ಞ’ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಇವುಗಳ ಕಟ್ಟಳೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ‘ಯಜ್ಞ’ ರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಯಾವುದೇ ಯಜ್ಞವಿರಲೀ, ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

* ವೈವಾಹಿಕೋ ವಿಧಿಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ವೈದಿಕಃಸ್ಮೃತಃ ಪತಿ ಸೇವಾ ಗುರೌವಾಸೋ ಗೃಹಾರ್ಥೋಗ್ನಿ ಪರಿಕ್ರಿಯಾ ॥ (ಮನುಸ್ಮೃತಿ 2/67) ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ವೈವಾಹಿಕ ವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆಯೇ ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರ (ಉಪನಯನ)ವಾಗಿದೆ. ಪತಿಯ ಸೇವೆಯೇ ಗುರುಕುಲವಾಸ (ವೇದಾಧ್ಯಯನ), ಗೃಹಕಾರ್ಯವೇ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ (ಯಜ್ಞ) ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶಂಖಪಾಷಾಣ ಮೊದಲಾದ ತೀವ್ರ ವಿಷಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ವೈದ್ಯರುಗಳು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಔಷಧರೂಪದಿಂದ ಕೊಡುವಾಗ ಆ ವಿಷವೂ ಅಮೃತದಂತಾಗಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಪಕ್ಷಪಾತ, ವಿಷಮತೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ ಇವೆಲ್ಲವು ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿರುವ ಈ ವಿಷಯುಕ್ತ ಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಮೃತಮಯವಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ರೋಗ ವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಅಮೃತಮಯ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ‘ಯಜ್ಞ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ’ — ವೇದಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ (4/32) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯ ಜ್ಞಾನವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವೇದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣವೇ ಕರ್ಮಗಳು ವೇದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ವೇದ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಅಥರ್ವವೇದಗಳ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಮೃತಿ, ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸ (ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ) ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಆಚಾರ್ಯರ ಅನುಭವ ವಚನಾದಿಗಳನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವೇದಾನುಕೂಲ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.

‘ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಹ್ಮ’ ಪದವು ವೇದದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ವೇದಗಳು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ (17/23); ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಎಲ್ಲರ ಮೂಲವಾದನು.

ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವೇದಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ವೇದಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ‘ಯಜ್ಞ’ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅನ್ನದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿನ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ‘ಯಜ್ಞ’ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ* ಈ ರೀತಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರವು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ.

* ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹೊರತು ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಯಜ್ಞ (ಪರೋಪಕಾರ)ವು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವು ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರವು. ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯರಿಗೇ ಇದೆ.

‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಅಕ್ಷರ (ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಗತ (ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ) ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ವೇದಗಳಲ್ಲ.

ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ‘ಯಜ್ಞ’ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ವಿದ್ಯಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು — ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಮಾನವಃ’ (18/46)

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಕೇವಲ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠತನೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಏನು ಅವನು ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ನಾಗಿಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ — ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ವಿದ್ಯಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಏಕದೇಶೀಯನಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಯಜ್ಞವು ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ನೆಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೀರು ಇದ್ದರೂ ಅದು ಬಾವಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ನೀರಿನ ಕೊಳವೆಯಲ್ಲಿ ನೀರೇ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ಛಿದ್ರ, ಅಥವಾ ನಲ್ಲಿ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಗಬಲ್ಲದು. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವಗತನಾಗಿದ್ದರೂ ಯಜ್ಞದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಜಡತೆ (ಶರೀರಾದಿ)ಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಅಡ್ಡಿಯೂ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ದಿಂದ ದೂರವುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯಲು ಅರ್ಥಾತ್- ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮನುಷ್ಯನಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು, ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ನಾನುವರ್ತಯತೀಹ ಯಃ ।

ಅಘಾಯುರಿಂದ್ರಿಯಾರಾಮೋ ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇಪಾರ್ಥಾ!, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್- (ಪರಂಪರೆಯಿಂದ) ಪ್ರಚಲಿತ, ಚಕ್ರಮ್ - ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದ, ನ, ಅನುವರ್ತಯತಿ - ಅನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಆ, ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ, ಅಘಾಯುಃ - ಅಘಾಯು (ಪಾಪಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವ) ಮನುಷ್ಯನು, ಮೋಘಮ್ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥನಾಗಿಯೇ, ಜೀವತಿ - ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ॥ 16॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಚಲಿತವಾದ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ, ಅಘಾಯು (ಪಾಪಮಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವ) ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ॥ 16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಾರ್ಥ’- ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿ ಸಿದ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಭೋಧಿಸಿ — ಆಜೀವನ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ಪೃಥಾ(ಕುಂತೀ)ಳ ಪುತ್ರನು ನೀನು ಆಗಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅವಹೇಳನೆ ಆಗಬಾರದು. ಯುದ್ಧವು ಘೋರಕರ್ಮವೆಂದು ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ನಿನಗಾಗಿ ಅದು ಘೋರಕರ್ಮವಾಗಿರದೆ ‘ಯಜ್ಞ’ (ಕರ್ತವ್ಯ) ವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೇ ಸೃಷ್ಟಿ-ಚಕ್ರಕ್ಕನು ಸಾರ ವರ್ತಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವುದು ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ವರ್ತಿಸದಿರುವುದು.

‘ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ನಾನು ವರ್ತಯತೀಹ ಯಃ’ — ರಥದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಭಾಗವು ಮುರಿದು ಬಿದ್ದರೂ ರಥದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ರಥಿ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಗೆ ಆಘಾತವಾಗುವಂತೆ, 14, 15ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಷ್ಟಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯ ನ್ನೊಡ್ಡುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಎರಡು (ವಿಜಾತೀಯ) ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ. ಶರೀರದ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಂಗಗಳ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಇರುವಂತೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

‘ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ’ — ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಪಶುವಿಗಿಂತಲೂ ಕೀಳಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಶುವು ಹೊಸ ಪಾಪ ಮಾಡದೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳದ್ದೇ ಫಲವನ್ನನುಭವಿಸಿ ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮ’ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಘಾಯುಃ’ — ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಂತೆ ನಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಆಯುಸ್ಸು, ಜೀವನ ಕೇವಲ ಪಾಪಮಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಬುದ್ದಿಯಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂಸಾರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಸ್ವಾರ್ಥೀ, ಅಭಿಮಾನೀ ಮತ್ತು ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನವು ಪಾಪಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಗೋಸ್ವಾಮೀ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—

ಪರ ದ್ರೋಹೀ ಪರದಾರರತ ಪರಧನ ಪರ ಅಪಬಾದ

ತೇ ನರ ಪಾಂವರ ಪಾಪಮಯ ದೇಹ ಧರೇ ಮನುಜಾದ॥

(ರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸ 7/39)

ಪಾಪಿಗಳು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಬಗೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀ, ಪರಧನ, ಪರರ ನಿಂದೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪಾಮರ ಮತ್ತು ಪಾಪಮಯ ಮನುಷ್ಯರು ನರ-ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ’ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಭ್ಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡದಿದ್ದರೂ ಕನಿಷ್ಟ ದುಃಖ ಕೊಡದೇ ಇರಲಿ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸದ ಸಮಯ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಅಲ್ಲಿಯ ಕಿರಾತ, ಬೇಡರೇ ಮೊದಲಾದ ಗಿರಿಜನರು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ- ನಿಮ್ಮ ಬಟ್ಟೆ-ಬರೆ, ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಕದಿಯಲಿಲ್ಲ ಇದೇ ನಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. -ಯಹ ಹಮಾರಿ ಅತಿ ಬಡಿ ಸೆವಕಾಈ ಲೇಹಿ ನ ಬಾಸನ ಬಸನ ಚೊರಾಈ ॥ (ಮಾನಸ 2/251/2) ಹೀಗೆಯೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಅವನ ಸೇವೆ ಆಗಿದೆ.

ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಂತೆ ನಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ‘ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ’ (3/12) ಅವನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ‘ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಮ್’ (3/13) ಅವರು ಪಾಪವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುವರು — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಘಾಯುರಿಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ’ — ‘ಅವನು ಪಾಪಾಯು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ವರ್ಣನೆಯ ತಾತ್ವರ್ಯ— ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೊಳಿಸಲು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ ।

ಆತ್ಮನ್ಯೇ ವ ಚ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯಃ - ಯಾವ, ಮಾನವಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಆತ್ಮರತಿಃ, ಏವ - ತನ್ನಲ್ಲೇ ತಾನು ರಮಿಸುವನೋ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ - ತನ್ನಲ್ಲೇ, ತಾನು ತೃಪ್ತನೋ, ಚ - ಹಾಗೂ ಆತ್ಮನಿ, ಏವ - ತನ್ನಲ್ಲೇ, ತಾನು, ಸಂತುಷ್ಟಃ, ಸ್ಯಾತ್- ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವನೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನಿಗಾಗಿ, ಕಾರ್ಯಮ್ - ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವು, ನ, ವಿದ್ಯತೆ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಲ್ಲೇ-ತಾನು ರಮಿಸುವನೋ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲೇ ತಾನು ತೃಪ್ತನೋ ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲೇ-ತಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ‘ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ..ಚ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ’— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿಂತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾಪುರುಷನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನಕ ಅವನು ತನ್ನ ‘ರತಿ’ (ಪ್ರೀತಿ) ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಿಂದ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಪರಿವಾರ ಮುಂತಾದವರಿಂದ; ‘ತೃಪ್ತಿ’ ಭೋಜನ (ಅನ್ನ-ಜಲ)ದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಂತುಷ್ಟಿ ಧನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ಜಡ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿದ್ದು, ಚೇತನ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ‘ಸ್ವಯಂ’ಗೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಲೇಶಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರೀತಿಯು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ವಿವಾಹವಾದಾಗ ಗಂಡ-ಹೆಂಡರಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಒಂದೆರಡು ಮಕ್ಕಳಾದಾಗ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಮುದುಕ ಗಂಡನಿಗೆ ‘ಮುದಿಗೂಬೆ ಸುತ್ತುಹೋದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಊಟ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೊರೆತ ‘ತೃಪ್ತಿ’ಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಧನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ‘ಸಂತುಷ್ಟಿ’ಯು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಧನದ ಲಾಲಸೆ ಸದಾಕಾಲ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೊರತೆ ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳು ಎಂದೂ ಸ್ಥಾಯೀಯಾಗಿರಲಾರವು.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಕೇವಲ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹೊರತು, ನಿಜವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇರುವುದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅರತಿ, ಅತೃಪ್ತಿ, ಅಸಂತುಷ್ಟಿ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ— ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16) ಅಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಅವನು ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ಹಾಗೂ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಾಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮಿಸಿದ ವಸ್ತುವು (ಧನಾದಿ) ದೊರೆತಾಗ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಾಮನೆ ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ (ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು) ಅವನ ಅವಸ್ಥೆ ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯ ಸುಖ ಅವನಿಗಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಸುಖವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಸುಖವನ್ನೇ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಸುಖವಾಗುವುದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ, ಆ ವಸ್ತು ಇರುವಾಗ ಸದಾಕಾಲ ಸುಖ ಇರಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ದುಃಖವು ಎಂದಿಗೂ ಆಗಬಾರದು, ಮತ್ತೆ ವಸ್ತುಗಳ ಬಯಕೆಯೂ ಉಂಟಾಗಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ, ದೊರಕದಿ ರುವ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಸಂಸಾರದೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರ ಕಾರಣ ಅವನು ಪುನಃ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾದಾಗ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವದ ಹಾಗೂ ಕಾಮ್ಯವಸ್ತುವು ದೊರಕಿದಾಗ ತನಗೆ ಪರಾಧೀತನೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಸದಾಕಾಲ ದುಃಖಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನು ಆ ಸುಖದ ಮೂಲ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣ ಕಾಮನೆ ಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯದಿರುವಾಗ ದುಃಖವೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನೂ ಸಾಧಕನಂತೆ ಯಥಾರ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾದ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯ ಅನುಭವವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ತು ಕಾಮಿನಾಮ್’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 11/20/7). ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆದಕಾರಣ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಅವರ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳು ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಇರದೆ, ಸ್ವರೂಪತಃ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದು ತನ್ನಲ್ಲಿ-ತಾನೇ (ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (2/55).

ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಇವುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿರದಿದ್ದರೂ ಸಂಸಾರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಸಾರದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಮೂರೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವ (ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ)ದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ (ಹದಿನೆಂಟನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ‘ಏವ’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ- ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. (6/22)

‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನದ ಉದ್ದೇಶವು ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ)ಯ ಮೂಲಕ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ, ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯವುದು ಅಥವಾ ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಸಫಲತೆಯಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವೂ ಅಭಾವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಹಾಗೂ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ‘ತನಗಾಗಿ’ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ‘ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ -ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಾಗಿ; ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಪರಿವಾರಕ್ಕಾಗಿ; ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ, ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ, ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ, ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ -ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.

ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕರ್ಮ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವದಿಂದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಮಾಡುವುದು ಏನಿದೆ?

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ರತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಉಂಟಾದಾಗ, ಕೃತ-ಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ; ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ವಿಧಿ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಮೀರಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಶಾಸನ ಇರದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿ ಆದರ್ಶವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ- ‘ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕಣ್ಣಿನ ರೆಪ್ಪೆಗಳು ಮುಚ್ಚುವುದು — ತೆರೆಯುವುದು, ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು, ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುವಂತೆ, ಆ ಮಹಾಪುರಷನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಆದರ್ಶ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ (ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ) ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗಾಜಲದಿಂದಲೇ ಗಂಗೆಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡವಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಚಿನ್ಮಯ ಸ್ವರೂಪವೇ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರೀತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ ಎರಡೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಷೇಧವೇ ಆಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಉಳಿಯುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೆ’.

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ ।

ನ ಚಾಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿದರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ॥

ತಸ್ಯ - ಆ (ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ), ಇಹ - ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಕೃತೇನ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಕಶ್ಚನ - ಯಾವುದೇ, ಅರ್ಥಃ ನ,- ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು, ಅಕೃತೇನ ಏವ ನ,- ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದಲೂ (ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ (ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ), ಅಸ್ಯ - ಇವನಿಗೆ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಕೊಂಚವೂ, ಅರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ- ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ, ನ- ಇರುವುದಿಲ್ಲ ॥18॥

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದಲೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ (ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ) ಇವನಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥಃ’ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಯಾವುದಾದರೂ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಇರುವವರೆಗೆ, ಅವನಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಇಚ್ಛೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯ — ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ — ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕಾಮನಾ — ನಿವೃತ್ತಿ ಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತನಗಾಗಿ (ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ) ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿವೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಿಂದ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ದೊರಕಿದ ಕರ್ಮ-ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧವೂ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೇ ಇದೆ, ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ, ತನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ವ್ಯಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಸಮಷ್ಟಿಯು ಎಂದೂ ಇರಲಾರದು. ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಸಮಷ್ಟಿಯ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದೇ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳ ಉಪಯೋಗವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತಿರುವುದೇ ಅವನ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಜನರಿಗಾಗಿ ಆದರ್ಶರೂಪೀ ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುವವನಿಂದ ಆದರ್ಶಕರ್ಮಗಳು ಆಗಲಾರವು—ಇದು ಸಿದ್ದಾಂತವಾಗಿದೆ.

‘ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ’ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಾದಿಗಳಲ್ಲೇ ಅಭಿರುಚಿವಿರುವವನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಯೋಜನ- ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಸುಖಾದಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ತಾಮಸ ಸುಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ (18/39) ಆದರೆ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೀರಿರುವ ಈ ಮಹಾಪುರುಷನು, ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು? ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೊಂಚವೂ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಆಲಸ್ಯ, ಸುಖಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಪರತರಾಗಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾವ ಚಿಂತನವು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿರುವಂತಹ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಈ ಮಾತು ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ, ಲಾಭಪ್ರದವೂ ಆಗಿದೆ, ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುವುದು)ಗಿಂತ ನಿವೃತ್ತಿ (ಮಾಡದಿರುವುದು) ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಇದು ತತ್ತ್ವವಲ್ಲ.

ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುವುದು) ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುದಿರುವುದು) ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಇವೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ-'ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕರಣಂ (ಭಾವೇಲ್ಯುಟ್) ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಃ’ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗದೆ ವ್ಯತ್ಥಾನವು ಸಂಭವಿಸದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಇವುಗಳಂತೆ ಮಲಗುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಿಲ್ಲುವುದು, ಮೌನವಾಗಿರುವುದು, ಮೂರ್ಛೆಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥನಾಗುವುದೂ ಕೂಡ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ.* ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ.

* ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿರಂತರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರದು (ಗೀತಾ 3/5;18/11) ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವವರೆಗೆ ಸಮಾಧಿಯೂ ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ ಈ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಇರದೆ ‘ಸಹಜ ಸಮಾಧಿ’ ಅಥವಾ ‘ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ’ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅವಸ್ಥಾ ಭೇದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಜಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-

ಉತ್ತಮಾ ಸಹಜಾವಸ್ಥಾ ಮಧ್ಯಮಾ ಧ್ಯಾನಧಾರಣಾ । ಕನಿಷ್ಠಾ ಶಾಸ್ತ್ರಚಿಂತಾ ಚ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಽಧಮಾಽಧಮಾ ॥

ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದಾಗಲೇ (ಶರೀರದಿಂದಾಗಿ) ‘ಮಾಡುವುದು’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಡದಿರುವುದು’ ಈ ಎರಡು ವಿಭಾಗ (ದ್ವಂದ್ವ)ವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಡದಿರುವುದು’ ಎರಡರ ಜಾತಿ ಒಂದೇಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಮಾಡದಿರುವುದೂ’ ಕೂಡ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಮಾಡುವುದೇ’ ಆಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ‘ಗಚ್ಛತಿ’ (ಹೋಗುತ್ತಾನೆ) ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ತಿಷ್ಠತಿ’ (ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ) ಇದೂ ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಗೆ ‘ಗಚ್ಛತಿ’ಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ‘ತಿಷ್ಠತಿ’ಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಕಂಡಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಯಾವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ಹೋಗುವ’ ಕ್ರಿಯೆಯಿತ್ತೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ‘ನಿಲ್ಲುವ’ ಕ್ರಿಯೆ ಇದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ‘ಮಾಡುವುದು’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಡದಿರುವುದು’ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಪ್ರವೃತ್ತಿ) ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥೂಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾಣದಿರುವ ಕ್ರಿಯೆ (ನಿವೃತ್ತಿ)ಯೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಭೌತಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ, ಪಾರಲೌಕಿಕ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿಲ್ಲದಿರುವ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಜಡತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಚೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅತೀತ ಸಹಜ-ನಿವೃತ್ತ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜಡತೆ —(ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ)ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ತತ್ತ್ವ ವಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೆ ಇದೆ.

‘ನ ಚಾಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿದರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ’— ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳು ಸ್ವತಃ ಶರೀರದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರವು (ಪ್ರಪಂಚದ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದು) ಸ್ವತಃ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರು ತ್ತದೆ. ಅವನ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ತೊಳೆದಾಗ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಅಥವಾ ಅಭಿಮಾನದ ಭಾವ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವಾದಾಗ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಅಥವಾ ಅಭಿಮಾನದ ಭಾವ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗಾಗಿ — ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ — ‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಮೂರು ಮಾತು ಹೇಳಿರುವನು (1) ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. (2) ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದ ರಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ (3) ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತುಗಳೊಡನೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ—ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನಡೆಯುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವೇ ಇಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರೀತಿ, ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ, ಬದುಕುವ ಆಸೆ ಹಾಗೂ ಸಾಯುವ ಭಯ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಹೊಣೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲವೋ, ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಚೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಬದುಕುಳಿಯುವ ಆಸೆಯೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರದೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯ — ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಪ್ರೇರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಸಾಧಕರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳನುಸಾರವೇ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ 17-18ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಯಾವ ಸಾಧನೆಯು ಎಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೋ, ಕೊನೆಗೆ ಅಲ್ಲೇ ಅದು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 36ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭ ವಾದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಶ್ಲೋಕದ ನಾಲ್ಕು ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

(1) ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ (ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಲ್ಲೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ)

(2) ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ (ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ).

(3) ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ (ನೀನು ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಬೇಡ)

(4) ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ (ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ)

ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕ (3/18)ದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಮೇಲೆಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯ ಮಾತು ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ (2/47)ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ’ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಹೇಳಲಾದ ಮಾತನ್ನೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡರಿಂದಲೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ 17, 18 ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಮೊದಲು ಹಾಗೂ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಅನಂತರ ಬರಬೇಕು. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥದಿಂದ ಕೊಂಚವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ರತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತುಷ್ಟಿಗಳು ತಾನೆ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಪಾಲಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು ನಿರರ್ಥಕವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಃ ತು’ ಪದದಿಂದ-ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಬದುಕು ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿರದೆ ಮಹಾನ್ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಅವನು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಈಗ ಏನುನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅತಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರು ಸ್ವತಂತ್ರರು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೂ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಸುಖಲೋಲುಪತೆ ಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗೈದು ತನ್ನ ಸುಖಲೋಲುಪತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಈ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಪದಾರ್ಥ, ಅಂತಸ್ತು ಮುಂತಾದವು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸಿಗುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು-ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಾನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದು ಕೂಡ ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಡದಿರುವುದು’ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ಜೊತೆಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದಿರುವ ಜೊತೆಗೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸಂಬಂಧ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ, ವಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ -‘ಯೋವತಿಷ್ಠತಿ ನೇಂಗತೇ’ (14/23) ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧಕನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ತಸ್ಮಾದಸಕ್ತಃ ಸತತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚಾರ ।

ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ ( ನೀನು), ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮ್ - ಕರ್ತವ್ಯ, ಕರ್ಮ- ಕರ್ಮವನ್ನು, ಸಮಾಚರ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸು ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ಆಚರನ್- ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಪೂರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಪರಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥19॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನಿರಂತರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚುರಿಸು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾದಸಕ್ತಃ ಸತತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚಾರ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಬಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಅದೇ ರೀತಿ (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ದ್ದಾನೆ, ಕಾರಣ- ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ‘ಸ್ವ’ ಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮವೂ ಸದಾಕಾಲ ‘ಪರ’ (ಬೇರೆ)ಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ‘ಸ್ವ’ಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ರಾಗ (ಪ್ರೀತಿ) ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಜಾತೀಯ (ಜಡ) ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆಗೆ ‘ಆಸಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಲು ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರ ನನ್ನದಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶರೀರಾದಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಪತನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಸುಖ-ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸ ದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕಾರಣ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತವಾಗುವಂತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸಾಮಗ್ರೀ (ಶರೀರಾದಿ ಗಳು)ಯಿಂದ ನಾವು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಮಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಅವನ್ನು ನಮ್ಮ ಸುಖಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಋಣವಿದೆ, ಅದನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ನಮಗಾಗಿ (ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸಾಲ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಸಾಲವು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಋಣ ತೀರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ, ಬಯಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಋಣ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಹಿಂದಿನ ಋಣ ಮುಗಿದು, ಹೊಸ ಋಣ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದಾಗ ಬಂಧನದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿ (ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ) ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸತತಮ್ ಅಸ್ತಕಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರಂತರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು’ ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸಾಧಕನು ಸದಾಕಾಲ ವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಿರಂತರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದು ಇದಿರಾದ ವಿಹಿತ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು — ಹೀಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿರಂತರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತು ನಿರಂತರವಾಗಿರದೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವಂತೆ, ಅದರ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿರಂತರ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ‘ಅಹಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿರಂತರ ಇರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ‘ಕಾರ್ಯಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ —ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡ ಬೇಕೋ ಅದಕ್ಕೆ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆಯವರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ-ನಾಯ್ಯಯುಕ್ತ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು, ಯಾವುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಪರಹಿತದಲ್ಲಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರು ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರಾಧೀನನೂ, ಅಸಮರ್ಥನು ಆಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯದ ಕಾರಣ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸುಲಭವಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲಿಸದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಸಮಾಚರ’ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ, ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಬೇಕು. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾ ದರೂ ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ), ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವೇ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದೇ ‘ಸಹಜ ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಸಹಜ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ದೋಷ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು. (18/48) ಏಕೆಂದರೆ ಸಹಜ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ (18/47) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗೆ ಸಹಜ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಘೋರ ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇದಿರಾದ ಸಹಜ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅನಾಸಕ್ತನಾದಾಗಲೇ ಸಮತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಜೀವಿಯು ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರ, ಧನ, ಭೂಮಿ, ಮನೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಅವನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಇಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಸಾಧಾರಣ ಮಾತಿನಿಂದ —‘ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ದೊರಕಿದವುಗಳು, ನಮ್ಮದಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸಹಜವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ (ಆಫೀಸಿಗೆ) ಹೋದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಕುರ್ಚಿ, ಮೇಜು, ಕಾಗದ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಅಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ಕೆಲಸ (ಸೇವೆ) ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೊರಕಿದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಅಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಫೀಸಿನ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಕೆಲಸದ ಬದಲಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಳಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸ ಆಫೀಸಿಗಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸಂಬಳ ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ, ಯೋಗ(ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ)ದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮವು ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಗವೇ ಸಂಬಳವೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ.

ಜಗತ್ತು ಸಾಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಅಲ್ಲ. ತನ್ನ ವಸ್ತುವಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. (6/22) ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ದೊರಕಿದರೂ ಅವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಎಂದೂ ಅಳಿದು ಹೋಗದೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಈ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನವೇ ಸುಗಮ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದು, ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ (ಅವರದೆಂದು ತಿಳಿದು) ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮವಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು (ಕರ್ಮಿ) ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಿಯ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ತನ್ನ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಜಗತ್ತಿನ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ’ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಬದಲಿಗೆ ಅದರ ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್- ‘ನನಗೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಈ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರು ವುದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವರಕರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ದಿನವಿಡೀ ಯಾತ್ರಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ, ಬದಲಿಗೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾರ ನೆನಪು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡಿ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ನೆನಪು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಂಸಾರ-ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮವಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅಳಿಯ ಬಲ್ಲದು— ‘ಧರ್ಮ ತೇ ಬಿರತಿ’ (ಮಾನಸ 3/16/1) ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲವಾಗದು.

‘ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ’ — 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪರಮ್’ ಪದದಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ್’ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸಾಧಕನು ಅಭಿರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಅರ್ಹತೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಾಗಿದರೂ ಅದರ ಮೂಲಕ ಪಡೆಯುವ ವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (5/4,5) ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕಲ್ಪ, ಸಂದೇಹ ನಿರಾಶೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಸದಾಕಾಲವಿರುತ್ತದೋ, ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಇದೆಯೋ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತನ್ನದಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತು ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್— ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಅಭಿನ್ನರೂಪದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಿದೆಯೋ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ತತ್ತ್ವವು ಅದೇ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನ ಹೇಗೆ ಅಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಳಿಯದೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗಲಾರದು.

ಉತ್ತರ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಹಣವೇ ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ಜಗತ್ತಿನದೇ ಆಗಿವೆ, ತನ್ನದಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಎಂದಾದರು ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಆ ಸಾಮಗ್ರೀ, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವಾಗ, ಜಗತ್ತಿನ ವಸ್ತುವನ್ನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರ ಸೇವೆ ನಡೆಯುತ್ತ ದೆಯೋ ಸಾಮಗ್ರಿ, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವರದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದ ರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೇ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಭೋಗದ ಆಸೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಭೋಗದ ಆಸೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಆಗಲಾರನು. ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ತನ್ನದೇ ಮುಖತೊಳೆದು ಕೊಂಡಾಗ ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಮುಖ ಮತ್ತು ಕೈ ಎರಡನ್ನು ತನ್ನದೆ ಅಂಗಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಅಂಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದಿಂದ ಅಂಗದ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನ ಎಲ್ಲಿದೆ?

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಅದೇ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಹಣದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂಗಡಿ ಮುಚ್ಚಿದಾಕ್ಷಣ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಹಣದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಣ ಎಣಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಯಾವ-ಯಾವ ಗ್ರಾಹಕರು ಬಂದುರು? ಯಾವ-ಯಾವ ಜಾತಿಯವರು ಬಂದರು? ಮುಂತಾಡೆಗೆ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ತಲ್ಲೀನನಾದರೂ ಅವನ ಏಕತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಮತ್ತು ಜಡವಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ (ತನ್ನಸ್ವರೂಪ) ಅಚಲ ಹಾಗೂ ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನ ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ (ಬೇಕಾದರೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇದರ ಅನುಭವಿರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ); ಏಕೆಂದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೇ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ (ತಾತ್ತ್ವಿಕ) ವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತೃವು ‘ಕರ್ತವ್ಯ’ವಾದಾಗ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ (ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ) ದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಉದ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವ ವಾಗುವ ಕಾರಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ನಿರಂತರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರ ಕರ್ತೃತ್ವವೂ ನಿರಂತರವಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮದ ಅಂತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಂತ್ಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದಾಲೂ ತನ್ನನ್ನು ನಿರಂತರ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಳಿಯದೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ವಕ್ತಾ (ಉಪನ್ಯಾಸಕ) ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರ ತನ್ನನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ — ‘ಶ್ರೋತೃವು ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸಲೀ, ನನ್ನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಬೇಕು’ ಹಾಗೂ ನಾನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ? ನಾನು ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉಪನ್ಯಾಸರೂಪೀ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಉಪನ್ಯಾಸರೂಪೀ ಕರ್ಮದಿಂದ ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಸುಖ ಮುಂತಾದ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಕೇವಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರೆಗೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮವು ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವವು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಊಟಮಾಡುವಾಗಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಊಟ ಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಊಟವಾದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಉಪನ್ಯಾಸಕನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದು, ಜನರಲ್ಲಿ ಅವನ ಕುರಿತು ತುಂಬಾ ಗೌರವವಿರುವಾಗಲೂ ಎಂದಾದರು ಉಪನ್ಯಾಸ ಕೇಳುವ ಸಂದರ್ಭವೊದಗಿದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಸುಲಭವಾಗಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ಕೇಳಬಲ್ಲನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಆದರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲೀ, ಎತ್ತರದ ಆಸನದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆಗ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸಕನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಶ್ರೋತೃವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಎಂದಾದರು ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾದರು ಕೊಣೆ ಸ್ವಚ್ಛಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಬಿದ್ದರೆ ಅವನು ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸದಷ್ಟೇ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಉಪನ್ಯಾಸಕನಾಗಿದ್ದು ಈ ಕೋಣೆಯನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ತುಚ್ಛ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ! ಜನರು ಏನು ತಿಳಿದಾರು? ನನ್ನ ಗೌರವ ಮಣ್ಣುಪಾಲಾದೀತು! ಇತ್ಯಾದಿ ಈ ಭಾವನೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಲವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸಮಾಡುವಾಗ ಉಪನ್ಯಾಸಕ, ಕಥಾ-ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವಾಗ ಶ್ರೋತಾ, ಕೋಣೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಾಗ ಕೋಣೆ ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರ ವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ, ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ವಸ್ತುವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಬಂಧವೂ ನಿರಂತರವಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ (ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ರಹಿತ ಸ್ವರೂಪ)ಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವೇಷಧಾರಿ ಪಾತ್ರ ಮಾಡುವ ಭಾವದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪಾತ್ರ ನಾಟಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ನಾಟಕ ಮುಗಿದಾಗ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪಾತ್ರವು ಮುಗಿದು ಹೋಗು ತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವವು ನಟನಂತೆ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ತನಕ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ನಿಜವಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯು ವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಟನಂತೆ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನವು ಇರಲಾರದು.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ, ಅಣ್ಣ-ಅತ್ತಿಗೆ ಮುಂತಾದವರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಮಾಡುವಾಗಲೇ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ (ಸೇವೆ ಮಾಡಲು) ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾರದರೂ ಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಪತ್ನೀಗಾಗಿ ಪತಿ ಇದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪತ್ನಿಯು ಕರ್ಕಶಳಾಗಿರಲಿ, ಕುರೂಪಿಯಾಗಿರಲಿ, ಜಗಳಗಂಟೆ ಯಾಗಿರಲಿ, ಅವಳನ್ನು ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆ ಸಾಮರ್ಥಕ್ಕನುಸಾರ ಸಾಕುವುದು ಪತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಕೇಳಲೀ ಕೇಳದಿರಲೀ ಅವಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮಾತು ಹೇಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಪತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳೆಂದು ಏನು ಗೊತ್ತು? ಮತ್ತು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಅವಳು ಪತ್ನೀಯಾಗಿರುವ ಳೆಂದು ಯಾವ ನಿಶ್ಚಯವಿದೆ? ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಯಾರ ಯಾರದೋ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಮಗಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ತಂಗಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಅತ್ತಿಗೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ನಾದಿನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಅವಳು ಸದಾಕಾಲ ಪತ್ನಿಯೇ ಆಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸಾಕುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ (ಸೇವೆಗಾಗಿ) ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ತಂದೆ, ಪುತ್ರ, ಪತಿ, ತಮ್ಮ ಮುಂತಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅವನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ-ಮಾಡುತ್ತಾರೋ— ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿಹೋದಾಗಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರಂತರ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೊಂದಿಗೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರದಿರುವ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವು ಸ್ವತಃ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಏಕತೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡ ದಿರುವುದೇ ಸಾಧಕನಿಂದ ತಪ್ಪು ಆಗುತ್ತದೆ.

ಉಯ್ಯಾಲೆಯು ಎಷ್ಟೇ ವೇಗವಾಗಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಹೋದರೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಲ ಅದು ಸಮತೆ (ಸಮಸ್ಥಿತಿ)ಯಲ್ಲಿ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲಿಂದ ಉಯ್ಯಾಲೆಯ ಹಗ್ಗ ಕಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದರ ನೇರಕ್ಕೆ (ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ಹೋಗುವಾಗ) ಒಂದು ಸಲ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಬಳಿಕ ಅಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆ (ಸಮತೆ) ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಮೊದಲ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತ್ಯ ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ಮಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಕಲ್ಪ ಹಾಗೂ ವಿಕಲ್ಪದ ನಡುವೆ ಸಮತೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ವಾಸ್ತವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಉಯ್ಯಾಲೆಯು ತೂಗೂತ್ತಿದ್ದರೂ (ವಿಷಮತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೂ) ನಿರಂತರ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉಯ್ಯಾಲೆಯು ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ಹೋಗುವಾಗಲೂ ನಿರಂತ (ಹಗ್ಗಕಟ್ಟಿದ) ನೇರದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಿಯೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯು ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಮತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಕಂಡು ಬರದಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾದ ಸಮತೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯಾರಾದರು ಬಯಸಿದರೆ, ಕ್ರಿಯೆಯು ಮುಗಿಯು ತ್ತಲೇ (ಆ ಸಮತೆಯ) ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ರುವ ಸಮತೆ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಪ್ರತೀತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತದ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಸಿಗದಿರುವುದೇ ಪ್ರತೀತಿ ಆಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕಾಣದಿರುವುದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು ಬರುವ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತೀತಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ನಿತ್ಯ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ‘ಪ್ರಾಪ್ತ’ ವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಬ್ರಹ್ಮಾನಿಂದ ಇರುವೆವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ.

ಇದಂತದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುವ ಪ್ರತೀತಿಯ ಅಭಾವವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಕಂಡುಬರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರತೀತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ನಿತ್ಯ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ‘ಸ್ವಯಂ’ವು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತೀತಿಯು ಅಭಾವರೂಪೀ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಾಪ್ತ’ವು ಭಾವರೂಪೀಯಾಗಿದೆ— ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’

ಸಕಲ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರತೀತಿಯಾಗಿವೆ. ಸರ್ವಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಕ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಜ (ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ) ಅಕ್ರಿಯತತ್ತ್ವ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರು ವುದೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ-ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅಖಂಡ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಅಕ್ರಿಯ ತತ್ತ್ವವು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆ ವಿದ್ಯಮಾನ ವಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಸಹಜ ಅಕ್ರಿಯ ತತ್ತ್ವ (ಚೇತನ ತತ್ತ್ವ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ)ವು ಅಕ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರು ವುದು)ಗಿಂತ ಅತೀತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತೀತಿ (ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಮುಂತಾದ) ಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್- ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಪ್ರತೀತಿ (ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥ)ಯನ್ನು ಪ್ರತೀತಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರತೀತಿ (ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥ)ಯ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರತೀತಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯ ಕಡೆಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾರಾದರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ ।

ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಜನಕಾದಯಃ - ರಾಜಾ ಜನಕನಂತಹ ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರೂ, ಹಿ - ಕೂಡ, ಕರ್ಮಣಾ, ಏವ - ಕರ್ಮ (ಕರ್ಮ ಯೋಗ)ದಿಂದಲೇ, ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಆಸ್ಥಿತಾಃ - ಪಡೆದಿದ್ದರು. (ಅದಕ್ಕಾಗಿ), ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್- ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು, ಸಂಪಶ್ಯನ್, ಅಪಿ - ನೋಡುತ್ತಾ (ನೀನೂ) ಕೂಡ, ಕರ್ತುಮ್, ಏವ - (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ) ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಶ್ಯಮಾಡಬೇಕು. ॥ 20॥

ರಾಜಾ ಜನಕನಂತಹ ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದಲೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ನೀನೂ ಕೂಡ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಿಯೇ. ಅರ್ಥಾತ್—ಅವಶ್ಯಮಾಡಬೇಕು. ॥ 20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ’— ‘ಆದಿ’ ಪದವು ‘ಪ್ರಭೃತಿ’ (ಪ್ರಾರಂಭ) ಹಾಗೂ ‘ಪ್ರಕಾರ’ ಎರಡರ ವಾಚಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಆದಿ’ ಪದವನ್ನು ‘ಪ್ರಭೃತಿ’ಯ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ‘ಜನಕಾದಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಯಾರ ಆದಿ — (ಪ್ರಾರಂಭ) ಯಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ಜನಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ರಾಜಾ ಜನಕ ಹಾಗೂ ಅವನ ಬಳಿಕ ಆಗುವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಜಾ ಜನಕನಿಂದ ಮೊದಲೂ ಸಹ ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸೂರ್ಯ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಮನು, ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮೊದಲಾದವರು (4/1, 2) ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆದಿ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಕಾರದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ‘ಜನಕಾದಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ರಾಜಾ ಜನಕನಂತಹವರು ಅವನಿಂದ ಮೊದಲು ಹಾಗೂ ನಂತರ (ಇಂದಿನವರೆಗೆ) ಆಗಿ ಹೋದ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದು ಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾಪುರುಷರು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗವು ತುಂಬಾ ಪುರಾತನವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ರಾಜಾ ಜನಕನಂತಹ ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಅವನು ದೊರಕಿದ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತು (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕಾರಣ-ನಿಜವಾಗಿ ಅವು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಲಭ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಾ ಏವ’ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ’ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ಮಣಾ ಬದ್ಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’ (ಮಹಾ-ಶಾಂತಿ-241/7).

ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮುಖ್ಯ ಮಾತನ್ನು (ಸಾಧಕರಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಲು) ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿನ (19ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಣಾ ಏವ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಗೀತೆಯ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮುಂದೆ 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮುಖ್ಯಮಾತನ್ನು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ‘ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತಚೇತಸಾಮ್’ (ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಭಕ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕರ್ಮಣಾ ಏವ’ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೇನ ಏವ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಆಗ್ರಹವು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗೂ (ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ) ಕರ್ಮದ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಯುವ ಕಾರಣ ‘ಕರ್ಮಣಾ ಏವ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-(ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ) ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಜಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಡ್ಡಿಗಳು, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಆತಂಕಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ-(ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಸಂಬಂಧೀ

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಂತೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಜನ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಾರೋ ದೊಡ್ಡ (ಉಚ್ಚ ಅಧಿಕಾರಿ) ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಇಷ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡಬೇಕಾದಾಗ ಅನಂತ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡನಾಯಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತುಂಬಾ ಪರಿಶ್ರಮ (ತಪಸ್ಸು, ವ್ರತ, ಉಪವಾಸಾದಿ)ವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು. ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ಇದೇ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯನ್ನು ‘ಕರ್ಮಸಂಗೀ’ ಅರ್ಥಾತ್‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಉಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ— ‘ರಜಸಿ ಪ್ರಲಯಂ ಗತ್ವಾ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ’ (14/15) ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಜೊತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅಭೀಷ್ಟ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಿಗಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಈ ಧೋರಣೆ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೂ ಕೂಡ ಜಡ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದಲೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತು-(ಪ್ರಪಂಚ)ವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅವಿನಾಶೀ ವಸ್ತು-(ಪರಮಾತ್ಮನ)ವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸೇ ಆದಿ) ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗು ತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮದ ಫಲರೂಪೀ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ವಸ್ತುವೂ ಕೂಡ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹವುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ದೇಶ-ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದೂರ(ಅಪ್ರಾಪ್ತ)ವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವಿನದೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಒಂದು ದೇಶ-ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹವುಗಳು, ಉಂಟಾಗಿ-ನಷ್ಟವಾಗುವುಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ (ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ) ಹಾಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಂತನವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅತಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವೇ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗ ಬಲ್ಲುದು. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಚಿಂತನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಬೇರೆ (ಸಾಂಸಾರಿಕ) ಚಿಂತನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಸಂಸಾರದ ಚಿಂತನೆ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟುಹೋದಾಗಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಮ್ಮಿಂದ ದೂರವಿಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆಗಲಾರದು. ನಾವು ತನ್ನತನ ದೂರವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ, ಆ ‘ನಾನು’ ತನದಿಂದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ನಾನು’ ತನವಾದರೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನ (ಏಕದೇಶಿಯ)ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪಸ್ಥ, ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಂತೆ ತರ್ಕ ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ತನಗೆ-ತಾನೇ ಮೋಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಇಚ್ಛಾಮಾತ್ರದಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಬಾಧಕವಿಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಈಗಲೇ ಜಾಗ್ರತವಾದರೆ, ಈಗಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಲ್ಲ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜೀವನವಿಡೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದಾಗಲೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗಬಲ್ಲದು. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ವ ಇರಬಾರದು. ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಈ ಪ್ರಯೋಜನ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿರುವ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ನಿತ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ (ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ) ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಉದ್ದೇಶವಾದರೋ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗುವಂತಹವುದಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇವೆರಡೂ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿವೆ, ಫಲವಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮ ಸಕಾಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಪುರುಷ (ಕರ್ಮಯೋಗಿ)ನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಉದ್ದೇಶ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಫಲೇಚ್ಛೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ (ಜಡತೆ)ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸಕಾಮ ಪುರುಷನು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ(ಸೇವೆ) ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮವೇ ಫಲದ ರೂಪದಿಂದ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲದ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ದೂರವಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ದೋರಣೆ ದೂರ ವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ’— ಲೋಕ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. (1) ಮನುಷ್ಯಲೋಕ ಮುಂತಾದ ಲೋಕಗಳು. (2) ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು (3) ಶಾಸ್ತ್ರ (ವೇದಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು) ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಆಚರಣೆ (ಎಲ್ಲ ಜೀವನ ಚರ್ಯೆ) ಯು ಆಗುವುದು ‘ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹ’ವಾಗಿದೆ.

ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹದ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆ ಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು, ಜನರನ್ನು ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಮುಖ ಗೊಳಿಸಿ ಸತ್ತಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗಿಸಲು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ ದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಕರ್ಮ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಜನರನ್ನು ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಮುಖಗೊಳಿಸಿ, ಸತ್ತಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್ತಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗುವುದರಿಂದ ಜನರ ಸುಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡವುದು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ನೋಡಲೀ, ನೋಡದಿರಲೀ ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ (ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇವುಗಳನುಸಾರ) ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ಚಿಕ್ಕದು, ದೊಡ್ಡದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರವೆಂದರಿತು (ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ) ಮಾಡಿದಾಗ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಕಾಶ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದವುಗಳನುಸಾರ ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ದೊಡ್ಡದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಫಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಕರ್ಮವು ಚಿಕ್ಕದು-ದೊಡ್ಡದು, ಘೋರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯ ಎಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. *ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ.

* ಉದಾಹರಣೆಗೆ- ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಸಗುಡಿಸುವುದು ಸಣ್ಣ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದು ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಮವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಫಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಿಮೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದ ಕಡಿಮೆ ಪುಣ್ಯ, ಹೆಚ್ಚುದಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಪುಣ್ಯ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನವು ಬೇರೆಯವರ ಸಹಾಯ ವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲಾರದು. ಶರೀರವು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಂದ ದೊರಕಿದೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂತಾದವು ಹಿರಿಯರಿಂದ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಸ್ವೀಕರಸುವ ಅನ್ನವು ಬೇರೆಯವ ರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದುದು, ಉಡುವ ಬಟ್ಟೆಯು ಬೇರೆಯವ ರಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದುದು, ಇರುವ ಮನೆಯು ಬೇರೆಯವರು ಕಟ್ಟಿದುದು, ನಡೆಯುವ ರಸ್ತೆಯು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾಡಿದುದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವು ಬೇರೆಯವರ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಬೇರೆಯವರ ಸಾಲವಿದೆ, ಅದನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಬೇರೆಯವರ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಸೇವೆ (ಹಿತ) ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನದು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದ ರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಮುಕ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕಾದಿ ರಾಜರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲಿ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಾಜ್ಯ ಆಳಿದರು, ತಮಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ’— ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಈ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಜನರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲೋಕ-ಸಂಗ್ರಹ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ ।

ಸ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೋಕಸ್ತದನುವರ್ತತೇ ॥

ಶ್ರೇಷ್ಠಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು, ಯತ್-ಯತ್ - ಯಾವ ಯಾವ ಆಚರತಿ - ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಇತರಃ- ಬೇರೆ, ಜನಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ತತ್, ತತ್, ಏವ - ಹಾಗಹಾಗೇಯೇ (ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಸಃ - ಅವರು, ಯತ್- ಏನೆಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣಮ್ - ಪ್ರಮಾಣ, ಕುರುತೇ - ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೋ, ಲೋಕಃ - ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು, ತತ್ - ಅದರಂತೆ, ಅನುವರ್ತತೇ- ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 21॥

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ-ಯಾವ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಹಾಗ-ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೋ ಬೇರೆ ಜನರು ಅದರಂತೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ’ — ಪ್ರಪಂಚ (ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥ)ವನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು) ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವರೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ, ಕುಟುಂಬ, ಜಮೀನು ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ, ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂಬ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ತ್ಯಾಗ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಪ್ರೇಮ, ಜ್ಞಾನ, ಸದ್ಗುಣ ಮೊದಲಾದವನ್ನೂ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ತ್ಯಾಗಿ, ವೈರಾಗೀ, ಸೇವಕ, ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳೂ ಕೂಡ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಕಾರಣ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ (ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಾಗುವ) ‘ವ್ಯಷ್ಟಿ ಅಹಂಕಾರ’ವಾದರೋ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ‘ಸಮಷ್ಟಿ ಅಹಂಕಾರ’ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂಕಾರವೂ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಆಗಿದೆ (7/4; 13/5).

ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ಧನ, ಪರಿವಾರ, ಅಧಿಕಾರ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು ಮೋದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥ ಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಲೆಂದೇ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆ ಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲೆಂದೆ ಸಿಕ್ಕಿವೆ, ಉಪಭೋಗಿ ಸಲು ಅಥವಾ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದು-ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಉಪಭೋಗಿಸುವವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ’ (3/12) ಈವೆಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಮಷ್ಟಿಯ ದ್ದಾಗಿವೆ, ವ್ಯಷ್ಟಿಯದು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು (ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾದ್ದರಿಂದ) ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಕೊಡುವ ಭಾವದಿಂದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಏಕತೆ, ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವದಿಂದ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊಡುವ ಭಾವವು ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವಂತ ಹುದು ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವವು ಪತನವಾಗಿಸು ವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ನನ್ನದು ಅಥವಾ ‘ನನಗಾಗಿ’ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಷ, ಸಂಭಾಷಣ, ಚಿಂತನಾದಿಗಳಿಂದ ತನ್ನಿಂತ- ತಾನೇ ಜನರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶರೀರವನ್ನು ತಾಕಿ ಬೀಸಿದ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಜನರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ— (1) ಅವಧೂತ ಗುಂಪಿನವರು (2) ಆಚಾರ್ಯ ಗುಂಪಿನವರು. ಅವಧೂತ ಗುಂಪಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಅವಧೂತರಿಗಾಗಿಯೇ ಆದರ್ಶರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಸಾಧಾರಣ ಜನತೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಚಾರ್ಯಗುಂಪಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆದರ್ಶರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆಚರಣೆಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆ ಗನುಸಾರವಿರುವ ಆಚಾರ್ಯ ಗುಂಪಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರೇ ನೋಡಲೀ, ನೋಡದಿರಲೀ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಾಗು ತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಹೂವು ಅರಳಿ ಕೆಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಾಡಿ ನಂತರ ಒಣಗಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತು, ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆ ತನ್ನ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಬೀರಿ ದುರ್ಗಂಧದ ನಾಶಮಾಡಿತು. ಇದೇ ರೀತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿಂದ (ಪರಹಿತದ ಅಸೀಮ ಭಾವವಿರುವ ಕಾರಣ) ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬೇಕಾದರೆ ಯಾರೇ ತಿಳಿಯಲಿ-ತಿಳಿದಿರಲಿ, ತುಂಬಾ ಉಪಕಾರ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ (ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ) ಅಳಿದು ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆ ಪಾಲನ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

ಒಂದೇ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ, (ಯಾವುದೇ ಅವಯವದಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ನೋವೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ), ಹಾಗಾಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಶರೀರದ ಯಾವುದಾದರು ನೋವಿನ ಅವಯವವು ಗುಣವಾದಾಗ ಇಡೀ ಶರೀರದ ಹಿತವಾಗುವಂತೇ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತು, ಸಮಯ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳನುಸಾರ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಗಳ ಮತ್ತು ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವವು (ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕಾರಣ) ಸ್ಥೂಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೀತಿಯಿಂದ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದು ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕ್ರಿಯೆಯಾದರೋ ಸೀಮಿತವಾಗಿರತ್ತದೆ, ಭಾವ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಭಾವಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಂದಾಗ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಬೇರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದ ಜನರ ಮೇಲೆಯೂ ತುಂಬಾ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದ್ದರೂ, ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಚರತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅವನಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ತನ್ನದಾದ ಸ್ವಾರ್ಥವು ಏನೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಜನರ ಹಿತವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ‘ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (3/17) ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅಭಿಮಾನವೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ‘ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ( 2/71) ಅವನಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಮಾಜ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಜಾತಿ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಮತ್ತು ಜನರು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿದು ಆದರದಿಂದ ನೋಡುವವರು ಹೇಗೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ಸಮಾಜ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಜಾತಿ, ಮುಂತಾದ ಜನರು ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡ ತೊಡಗುವುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಧನ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಲೋಭವಿರುವುದರಿಂದ ಜನರು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೀಮಂತ (ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿ, ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿ) ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿ (ಮಂತ್ರಿಯಾದಿ) ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಆದರ ಬುದ್ದಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜಡ ವಸ್ತುಗಳ (ಧನ-ಅಂತಸ್ತು) ಮಹತ್ವ ವಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಅವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯು ವವರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆದರವಿರುವವರ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಧನವುಳ್ಳವರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ ಕಳ್ಳರ ಮೇಲೆ ಕಳ್ಳರ ಮುಖಂಡರ ಪ್ರಭಾವವೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲ ದಿದ್ದರೂ ಜನರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಕಾರಣ, ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ ಗಳು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಚಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಧನದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಪುರುಷರು ಯಾವ-ಯಾವ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಾರೋ ಆಯಾಯಾ ಉಪಾಯಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಜನರಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಚಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ, ವಂಚನೆ, ಕಳ್ಳತನ ಮುಂತಾದ ಕೆಡುಕುಗಳು ಯಾವುದೇ ಪಾಠ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸದಿದ್ದರೂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಚಾರವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ.

ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನರು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಭಗವನ್ನಾಮದ ಲಕ್ಷ ಜಪ ಮಾಡುವವನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ದುಃಖ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿ ಸತ್ತಮೇಲೆ ಒಂದು ಕವಡೆ ಕಾಸೂ ಜೊತೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವನ್ನಾಮದ ಜಪ ಮಾಡುವವನು ಸತ್ತಮೇಲೆ ಒಂದೂ ಬಿಡದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗವನ್ನಾಮರೂಪೀ ಧನವು ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಹೋದೀತು, ಒಂದು ಭಗವನ್ನಾಮವು ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಾರದು.

ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧ್ಯಾಪಕ, ಉಪನ್ಯಾಸಕ, ಆಚಾರ್ಯ, ಗುರು, ಮುಖಂಡ, ಶಾಸಕ, ಮಹಂತ, ಕಥಾವಾಚಕ, ಆರ್ಚಕರೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಎಚ್ಚರಿಕೆವಿರಿ ಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಬಿದ್ದೀತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವಾರದ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ (ಮುಖಂಡ) ಗೂ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಕಾರಣ ಮುಖ್ಯವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ರೈಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಬೇರೆಯವರು ಮಲಗಬಲ್ಲರು ಆದರೆ ಚಾಲಕನು ಸದಾಕಾಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ದುರ್ಘಟನೆ ಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೋಕಸ್ತದನುವರ್ತತೇ’ — ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಥವಾ ಏನನ್ನೂ, ಪಡೆಯುವ ಭಾವ ವಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಳಿದ ವಚನಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅವನ ವಚನದಂತೆ ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.

ಆಚರಣೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಿದಾಗ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು? ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ- ಆಚರಣೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ, ಆಶ್ರಮಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಭಾವವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಮತ್ತು ಬೇರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯಾದಿ ಜನರಿಗಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಅವನು ತನ್ನ ವಚನಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ — ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡದೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ (ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಅನುಸಾರ) ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸುಗಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ (18/45) ಎಂದು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಬೇರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಜನರು ಅವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಆಚರಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಮಾಣ (ವಚನಗಳ)ದ ಕ್ಷೇತ್ರ ವಿಸ್ತೃತ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ‘ಯತ್’ ‘ಯತ್’ ‘ತತ್’ ‘ತತ್’ ಮತ್ತು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ) ‘ಏವ’ ಈ ಐದು ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಅವನ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಸಮಾಜದಮೇಲೆ ಐದು ಪಟ್ಟು (ಹೆಚ್ಚು) ಬಿಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾಣ ಬಗ್ಗೆ — ‘ಯತ್’ ‘ತತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಸಮಾಜದ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಇಮ್ಮಡಿ (ಬಯಸಿದ್ದರಿಂದ ಕಡಿಮೆ) ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜನರ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲಾರದು. ಅದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ — ಇವರ ಮಾತೇನೋ ಹೇಳಲು-ಕೇಳಲು ಇವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೇಳುವವನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗ ಬಲ್ಲದು. ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಜನರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕುರಿತು ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾಣ ಕೊಟ್ಟು — ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜನರಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಅವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಗಳನುಸಾರ ಅವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದವರೇ ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವನಾದರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾರನು.

ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ (ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ) ಭಾವಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವವರು ಅನೇಕ ಪುರುಷರಿದ್ದರೂ ಜನರ ಮೇಲೆ ಆ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಭಾವ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಪ್ರಾಯಶಃ ಉಪದೇಶಕ ಹೇಳಿದಂತೆ ಸ್ವತಃ ಪೂರ್ಣ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ ಹೇಳುವ ಮಾತು ಗುಂಡು ತುಂಬಿದ ಬಂದೂಕಿನಂತಿರುತ್ತದೆ, ಗುಂಡು ಬಿಟ್ಟಾಕ್ಷಣ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಏಟೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಚರಿಸದೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಸಿಡಿಮದ್ದು ತುಂಬಿದ ಬಂದೂಕಿನಂತಿರುತ್ತದೆ, ಅದು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಮಾತ್ರ ಮಾಡಿ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾತುಗಳು ಹೀಗೆಯೇ ಮುಗಿಯದೆ ಏನಾದರು ಪ್ರಭಾವ ಖಂಡಿತ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಹೌದು! ಭಗವಚ್ಚರ್ಚೆ, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನ, ಉಪನ್ಯಾಸ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಏನಾದರೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕೇಳುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆವಿದ್ದು, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಥವಾ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಮೇಲೆ (ತಮ್ಮ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಭಿರುಚಿಗನುಸಾರ) ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹದ ಪುಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ನ ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಕಿಂಚನ ।

ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಂ ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಮೇ - ನನಗೆ, ತ್ರಿಷು, ಲೋಕೇಷು - ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಕಿಂಚನ - ಯಾವುದೇ,
ಕರ್ತವ್ಯಮ್, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಕರ್ತವ್ಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅವಾಪ್ತವ್ಯಮ್ - ಪಡೆಯುವಂತಹ ಯೋಗ್ಯವಸ್ತು, ಅನವಾಪ್ತಮ್, ನ - ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮಣಿ - ಏವ- (ಆದರೂ ನಾನು) ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ, ವರ್ತೆ - ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ. ॥22॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥ! ನನಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವಂತಹ ಯೋಗ್ಯವಸ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ..ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಸೀಮಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಶೇಷವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಏನಾದರೊಂದನ್ನು ಪಡೆಯಲೆಂದೇ ಎಲ್ಲರೂ (ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಆದಿ) ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧು ಪುರುಷರ ಉದ್ಧಾರ, ಪಾಪೀ ಜನರ ವಿನಾಶ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. (4/8) ಅವತಾರವಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆಯೂ ಕೂಡ ಸಕಲ ಜೀವರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವು, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳು ಹಾಗೂ ನರಕಗಳು, ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಇವೆ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಆಗಲೇ ಹೀಗೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು-ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ‘ಕ್ರಿಯೆ’ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಚಿಂತನೆ’ ಹಾಗೂ ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಸ್ಥಿರತೆ’ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣ ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಅವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ. ತನ್ನದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು (ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಆಗಿದೆ) ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೋಡಗಿಸದೆ ತನ್ನ ಸುಖ ಭೋಗದಲ್ಲೇ ತೋಡಗಿಸಿದರೆ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಂತೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯನು ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್— ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂಬದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪಡೆಯುವಂತಹ ವಸ್ತು (ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ) ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಕೂಡ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲವು ಅನಿತ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅನಿತ್ಯ-(ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲ)ದ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯ-(ಸ್ವಯಂ)ದ ಜೊತೆಗೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಕರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ‘ಪರ’ (ಶರೀರ ಪ್ರಪಂಚ) ದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ‘ಸ್ವ’ ದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮವು ಸದಾಕಾಲ ‘ಪರ’ ದ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ ‘ಪರ’ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು!

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17, 18 ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ—‘ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ರತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ಸಂತೃಪ್ತಿ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಾಕಿ ಇರದಿದ್ದರೂ ನಾನು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ತನಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ (3/23;4/11) ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯಾಗಿ— ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ (14/2) ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅವನೂ ಕೂಡ ಆದರ್ಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ (3/25).

‘ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ವರ್ಯ — ‘ನಾನು ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ, ಆಲಸ್ಯರಹಿತನಾಗಿ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ, ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಅಥವಾ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ರೈಲಿನ ಇಂಜಿನಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದ ಡಬ್ಬಿಗಳು ಇಂಜಿನ್ ನಡೆದಾಗ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರು (ಯಾರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವೋ) ಇಂಜಿನಿನಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಅವರನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಗಳು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನು ಮತ್ತು ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾರರು, ಅದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದ ಆಲಸ್ಯ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟೀತು ಹಾಗೂ ಅವರು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವರು ! ಮತ್ತೆ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಹೇಗೆ ಅಳಿದಾವು! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನು ಸದಾಕಾಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣನಾಗಿರು ತ್ತಾನೆ, ಎಂದೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣ ಸಾಧಕನೂ ಎಂದೂ ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತ ನಾಗಬಾರದು. ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತ ನಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಗವತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಿತ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಉತ್ತಂಕ ಋಷಿಗೂ ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಧರ್ಮಸಂರಕ್ಷಣಾರ್ಥಾಯ ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾಯ ಚ ॥

ತೈಸ್ತೈರ್ವೇಷೈಶ್ಚ ರೂಪೈಶ್ಚ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಭಾರ್ಗವ ।

(ಮಹಾ-ಆಶ್ವ-54/13-14)

ನಾನು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವತಾರವೆತ್ತಿ ಆಯಾಯಾ ರೂಪಗಳ ಮತ್ತು ವೇಷಗಳ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯತಂದ್ರಿತಃ ।

ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಉತ್ಸೀದೇಯುರಿಮೇ ಲೋಕಾ ನ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇದಹಮ್ ।

ಸಂಕರಸ್ಯ ಚ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮುಪಹನ್ಯಾಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಪಾರ್ಥ- ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಯದಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಜಾತು - ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅತಂದ್ರಿತಃ - ಎಚರಿಕೆಯಿಂದ, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು, ನ, ವರ್ತೆಯಮ್ - ಆಚರಿಸದಿದ್ದರೆ (ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿ ಉಂಟಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ) ಮನುಷ್ಯಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಮ -ನನ್ನ ವರ್ತ್ಮ- ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ, ಅನುವರ್ತಂತೆ - ಅನುಸರಿಸುವರು ಚೇತ್ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ನ, ಕುರ್ಯಾಮ್ - ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಇಮೇಲೋಕಾಃ - ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ, ಉತ್ಸೀದೆಯುಃ - ನಷ್ಟಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು, ಚ- ಮತ್ತು (ನಾನು) ಸಂಕರಸ್ಯ - ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು, ಕರ್ತಾ - ಉಂಟುಮಾಡುವವ, ಸ್ಯಾಮ್ - ಆಗುವೆನು (ಹಾಗೂ), ಇಮಾಃ - ಈ, ಪ್ರಜಾಃ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು, ಉಪಹನ್ಯಾಮ್ - ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವವನಾಗುವೆನು. ॥ 23, 24॥

ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸದಿದ್ದರೆ ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿ ಉಂಟಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ನಷ್ಟ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು ಮತ್ತು ನಾನು ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವವನಾಗುವೆನು.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [22 ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನ್ವಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರೇಕ-ರೀತಿಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿ ಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯ ತಂದ್ರಿತಃ’— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ, ಪದಗಳ ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ನಾನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ’ — ಹೀಗೆ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು; ಆದರೂ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೂ- ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಿ ಜಾತು’ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅತಂದ್ರಿತಃ’ ಪದದ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡಬಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡ ಬೇಕು. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನು.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆಯನ್ನು (ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದ) ತಾರದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಮರದ ಒಣಗಿದ ಟೊಂಗೆ ಬೇಗನೆ ಮುರಿದು ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಧ ತುಂಡಾಗಿ ನೇತಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಂತಹ ಶಿಥಿಲ ಟೊಂಗೆ ಬೇಗ ಮುರಿದು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆಲಸ್ಯ ಪ್ರಮಾದ ದಿಂದ (ಶಿಥಿಲತೆಯಿಂದ) ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೆದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಚಾರ’ ಪದದ ಹಾಗೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅತಂದ್ರಿತಃ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

ಯಾವುದಾದರು ಕರ್ಮದ ನೆನಪು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನೋ ಕೊರತೆ (ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಪೂರ್ಣತೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ, ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು) ಆಗಿದೆ, ಆದ ಕಾರಣ ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮದ ನೆನಪು ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ’— ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು ವವರೇ ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯರಿ ದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ನನ್ನನ್ನು ಆದರ್ಶನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಆಕೃತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ರಾಗಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು— ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ! ಇದರ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಾದರೋ ಒಂದೇ ಲೋಕ (ಮನುಷ್ಯಲೋಕ)ದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶ ಪುರುಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಮೂರೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶ ಪುರುಷ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರಬೇಕು — ಇದನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ಇರುವುದೆ ಅಲ್ಲ — ಇದೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದು ವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆಯವ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಕಲಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೇವೆ (ಹಿತ) ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆ, ಮಗ, ಗಂಡ, ಹೆಂಡತಿ, ತಮ್ಮ-ತಂಗಿ ಮೊದಲಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು.

‘ಉತ್ಸೀದೇಯುರಿಮೇ ಲೋಕಾ ನ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇದಹಮ್’ — ಭಗವಂತನು 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯತಂದ್ರಿತಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವ ಹಾನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈಗ ಈ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ’ ಹೀಗೆ ಆಗದಿ ದ್ದಾಗಲೂ ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇರಬಾರದು — ‘ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ’ (2/47) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ — ‘ನನಗಾಗಿ ಪಡೆಯು ವಂತಹುದು ಯಾವುದೂ ಅಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಾನು (ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿರು ವೆನೋ ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ) ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಪತನವಾದೀತು. ಕಾರಣ — ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಭಾವ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರ ಅಧೋಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅಧೋಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18).

ಭಗವಂತನು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿ ಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡ ದಿದ್ದರೆ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಾರರು. ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಪತನ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆದೀತು.

‘ಸಂಕರಸ್ಯ ಚ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮುಪಹನ್ಯಾಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ’ — ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು ಮತ್ತು ಅವರು ನಷ್ಟರಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ನಾನೇ ಆಗುವೆನು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಆಗುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ.

ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಎರಡು ಧರ್ಮ (ಭಾವ)ಗಳು ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋದರೆ ಅದು ‘ಸಂಕರ’ವೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 40ನೇ ಮತ್ತು 41ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಕುಲದ ನಾಶವಾದೀತು ಕುಲದ ನಾಶದಿಂದ ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮವು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮವು ನಷ್ಟವಾದಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಪಾಪವು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದಾಗ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾದಾಗ ವರ್ಣಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರತೆ ಉಂಟಾದೀತು* ಎಂಬ ಭಾವ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರತೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ— ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮ, ಧರ್ಮ, ಉಪಾಸನೆ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಕರತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಸಂಕರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವವನಾಗುವೆ, (ನೀನು ತಿಳಿದಂತೆ) ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.’

* ಅರ್ಜುನನ ಯುಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿಯೂ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಲದನಾಶವಾದಾಗ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾಗುವುದು ಅವರು ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತರಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತರಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ವರ್ಣಸಂಕರತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಪತಿಗಳು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬ ಭಾವ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಅವರು ಕರ್ತವ್ಯ ಚ್ಯುತರಾಗಲಾರರು. ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತ ಆಗದಿರುವಾಗ ಅವರ ಸತೀತ್ವ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಉಳಿದೀತು. ಅದರಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯೇ ಬರಲಾರದು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆ (ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ?)ಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು 22, 23 ಮತ್ತು 24ನೇ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ, ನಾನು ಸ್ವತಃ ಕೂಡ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನನಗಾಗಿ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಈಗ ಈ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಥಿಯಾಗುವುದು, ನಾನು ಸಾರಥಿಯಾಗುವುದು ಎಂದು ನೀನು ನಾನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೋಡು, ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡಾ ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಾರಥಿ ಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಪ್ರಭಾವವೂ ಕೂಡ ತ್ರಿಲೋಕದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶಪುರುಷ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನ ಮಾರ್ಗದ್ದೇ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೀನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡದೆ ನನ್ನಂತೆ ಅದನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವಂತೆ ಸಂಕೇತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನಗೂ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಡುವ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣ್ಯವಿದ್ವಾಂಸೋ ಯಥಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಭಾರತ ।

ಕುರ್ಯಾದ್ವಿದ್ವಾಂಸ್ತಥಾಸಕ್ತಶ್ಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ನ ಬುದ್ಧಿಭೇದಂ ಜನಯೇದಜ್ಞಾನಾಂ ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾವ್ ।

ಜೋಷಯೇತ್ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಸಕ್ತಾಃ - ಆಸಕ್ತರಾದ, ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ - ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಕುರ್ವಂತಿ - (ಕರ್ಮ) ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ನಾದ, ವಿದ್ವಾನ್ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಕೂಡ, ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ - ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ, ಚಿಕೀರ್ಷುಃ - ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಕುರ್ಯಾತ್ - (ಕರ್ಮ) ಮಾಡಬೇಕು, ಯುಕ್ತಃ - ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳ, ವಿದ್ವಾನ್ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು, ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಅಜ್ಞಾನಾಮ್ - ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರ, ಬುದ್ಧಿಭೇದಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು, ನ, ಜನಯೇತ್ - ಉಂಟುಮಾಡದೆ (ಸ್ವಯಂ), ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸಮಾಚರನ್ - ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಜೋಷಯೇತ್ - (ಅವರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ) ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ॥ 25, 26॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳ ವಿದ್ವಾನ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಮಹಾಪುರುಷನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ॥ 25, 26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣ್ಯವಿದ್ವಾಂಸೋ ಯಥಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಭಾರತ’ — ಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಾಸ್ತ್ರಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸವಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞನಲ್ಲ, ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಕ್ತಾಃ’ ‘ಅವಿದ್ವಾಂಸ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾದರೂ ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಅವಿದ್ವಾಂಸ (ಅಜ್ಞಾನೀ)ರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪುರುಷರು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರಲ್ಲ. ಇವರು ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಇಂತಹ ಅವಿದ್ವಾಂಸ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಇರಿಸದೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ವಿಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಕೊರತೆ ಬಂದರೆ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೊರತೆ ಬಂದೀತು ಎಂಬುದು ಅವರ ಧೋರಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇವರ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸರ್ವಥಾ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾದ ವಿದ್ವಾಂಸ ನಿಗೂ ಇದೇ ವಿಧಿಯಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಂದ್ವಾಸ್ತಥಾ ಸಕ್ತ ಶ್ಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್’ — ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ವಾಸನಾ, ಪಕ್ಷಪಾತ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ

ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸೆಳೆತವಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಕ್ತಃ’, ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.*

* ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಾಗ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ (5/4, 5) ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಸಾಧನಾಪ್ರಣಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಲಕ್ಷ್ಮಣಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಗಾದರೋ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷ ಉಪರತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತತ್ಪರತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಂತರವೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಇರುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೆ.

ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪುನಃ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಃ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯ (ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ವಿದ್ವಾಂಸ)ನ ಎಲ್ಲ ಆಚರಣೆ ಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ, ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ಇರುತ್ತವೆ. ಭೋಗೀ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭೋಗ ಗಳಲ್ಲಿ, ಮೋಹೀ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ, ಲೋಭಿಗೆ ಧನದಲ್ಲಿ ರತಿ (ಪ್ರೀತಿ) ಇರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಲೋಕ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವೂ ಇರದೆ ಅವರಿಂದ ತನ್ನಿಂದ — ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಲೋಕಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಕಾರಣ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳೂ ಕೂಡ ‘ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಲೋಕ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಬೇರೆ ಜನರಿಗೆ ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರದ ಇಚ್ಛೆ ಉಳ್ಳವರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಧನ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆ ಯಿಂದಲೇ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಪ್ರವಾಹ ವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸ್ವತಃ — ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತವೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ ಪದಗಳು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅಜ್ಞಾನೀ (ಸಕಾಮ) ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡು ತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು. ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದ ಭಾವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು. ‘ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಈ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಚಾರ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಅಜ್ಞಾನೀ ಪರುಷನಾದರೋ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನೀ (ಸಕಾಮಿ) ಪುರುಷನಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನು ‘ಆದರ್ಶ ನೆಂದು ಹೇಳಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ‘ಅನುಯಾಯಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿದ್ವಾಂಸನು ಬೇಕಾದರೆ ಆದರ್ಶ ನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿರಲಿ ಅವನಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ವನವಾಸಕ್ಕೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರಲಿಲ್ಲ.

ವಿದ್ವಾಂಸನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಆಸಕ್ತಿ ಯುಕ್ತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಈ ಮಹಾಪುರುಷರು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಿ, ತಿಳಿಯ ದಿರಲಿ, ಆ ವಿದ್ವಾಂಸನ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವ ತಾನಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ವಿದ್ವಾಂಸನ ಭಾವಗಳ, ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲದೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೇಲೂ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವವರೆಗೆ ಅವನ ಜನನ-ಮರಣ ಅಳಿದು ಹೋಗು ವುದಿಲ್ಲ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರು ವವರೆಗೆ ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಮಾಡುವಿಕೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ‘ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯ ಇರುವುದಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲ ನಷ್ಟವಾಗುವು ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗ ಪೂರ್ವಕ (ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿಯೇ) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣವೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ನಾವು ‘ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕೆಂಬ’ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ಇಂದೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಸುಲಭವಾದೀತು.

ನಿಜವಾಗಿ ಪದಾರ್ಥದ ಮಹತ್ವವಿರದೆ ಅದರ ಆಚರಣೆ (ಉಪಯೋಗ)ಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಆಚರಣೆಯ ಮಹತ್ವವೂ ಕೂಡ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥವು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಉಪಯೋಗ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯು ಬಂಧನಕಾರಕವಲ್ಲ, ಅದರ ಸಂಬಂಧವೇ ಬಂಧನಕಾರವಾಗಿದೆ.

ವಿದ್ವಾನ್ ಪುರುಷನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಹೀಗಾದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚ ದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು ವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ತುಂಬಾ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡ ಬೇಕು. ಈ ಅರ್ಪಣೆಯು ಏನೂ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಒತ್ತೆಯಾಗಿ ಹಣವನಿಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲಸಮಯ ದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೇಳಿದಾಗ ನಾವು ಅವನ ಹಣವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಏನು ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು? ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮುಗಿಯಿತು, ನಾವು ಋಣಮುಕ್ತರಾದೆವು ಅಷ್ಟೇ! ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಟ್ಟಾಗ ನಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮುಗಿಯಿತು, ನಾವು ಋಣ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತೇವೆ. ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಬಂಧನದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥ ಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಯಾವುದೇ ದಾನ ಮಾಡಿ ಪುಣ್ಯಗಳಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಾಗಿದೆ.

‘ನ ಬುದ್ಧಿಭೇದಂ ...... ವಿದ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್’ — 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಸಕ್ತಃ’, ವಿದ್ವಾನ್ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾರ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ವಿದ್ವಾಂಸನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಃ’, ವಿದ್ವಾನ್ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಸಮತೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾರ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಕಲ್ಲು, ಮಣ್ಣು, ಚಿನ್ನ ಸಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಇಂತಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನೇ ‘ಯುಕ್ತಃ’, ವಿದ್ವಾನ್ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (6/8).

ಹಿಂದಿನ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಕ್ತಾಃ’ ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್’, ‘ಅಜ್ಞಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ (ಸುಖ, ಭೋಗ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ) ಮಾಡುವ ಕಾರಣ ಈ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಕರ್ಮಸಂಗೀ’ ಮತ್ತು ‘ಅಜ್ಞಾನೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಬೇರೆ ಜನರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ ವಿದ್ವಾಂಸನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅಜ್ಞಾನೀ (ಕಾಮನಾಯುಕ್ತ) ಪುರುಷನು ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತನವಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಬಾರದು. ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಈಗ ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಭೇದ’ವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ ಭಾವವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಬೇರೆ ಪುರುಷರಿಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಸಿಗುವಂತಹ ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು. ಸಮಾಜ ಹಾಗೂ ಪರಿವಾರದ ಮುಖಂಡನಿಗೂ ಇದೇ ಮಾತು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವಂತಹ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಬುದ್ಧಿಭೇದ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ —

(1) ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ? ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲಾದರೋ ಜೀವಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಮವು ಕೆಳದರ್ಜೆಯದಾಗಿದೆ; ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು’ ಮುಂತಾದ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವಚನಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಅವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟು ಮಾಡುವುದು.

(2) ‘ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ತುಂಬಿದೆ; ಸ್ವಾರ್ಥ ವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು; ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿ ದರೂ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಏಕೆ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿ ಸುವುದು.

(3) ‘ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು (ತನಗಾಗಿ) ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ (ಫಲಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ) ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ’ ಮುಂತಾಗಿ ಉಪದೇಶಕೊಡುವುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಫಲಸ್ವರೂಪ ಅವರಿಗೆ (ಫಲದಲ್ಲಿ) ಆಸಕ್ತಿಯಾದರೋ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಭೇದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಸ್ವತಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಬೇರೆಯವರಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ತನ್ನ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವಚನಗಳಿಂದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆ, ಅವರನ್ನು ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಿಸಬೇಕು. ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಈಗ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು ಮತ್ತು ಅವರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಆ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಕೊಂಡು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ವಿಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತೆ ಆಗಬೇಕು. ಇದರೊಂದಿಗೆ — ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಪೂಜೆ, ಪಾರಾಯಣೆ ಮುಂತಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯ ದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಗಾಜಿನ ಚೂರುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಮಾರುವುದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಲ್ಲ ಎಂದೂ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು ಉಪದೇಶ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಕಾಮಭಾವದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶುಭ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದು ಬುದ್ಧಿಭೇದವಾಗಿರದೆ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ರೀತಿ ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಬುದ್ಧಿಭೇದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಾರದು. ನಾಮಜಪ ಮಾಡುವಾಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗದೆ ಇದ್ದರೆ ನಾಮ ಜಪಮಾಡುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ — ನಾಮ ಜಪವು ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಯಾವುದಾದರೂ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ನಾಮಜಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾಮ ಜಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಮ ಜಪವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಉಪದೇಶಮಾಡಬೇಕು. ‘ಮನುವಾ ತೋ ಚಹೂಂದಿಸಿ ಫಿರೈ, ಯಹ ತೋ ಸಮಿರನ ನಾಹಿಂ’ ಎಂದು ಏನು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದರ ಅರ್ಥ — ‘ಮನಸ್ಸು’ ತೊಡಗದಿದ್ದರೆ ಇದು ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲ ದಿದ್ದರೂ ಜಪವಾದರೋ ಇದ್ದೆ-ಇದೆ. ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಧ್ಯಾನಪೂರ್ವಕ ನಾಮ-ಜಪ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಥಾ ಗುಣರಹಿತನಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಗುಣಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು — ಯಾರೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ (ಅವನ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ) ಏನಾದರೂ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವುದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದಾದರು ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಿದ್ದರೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಅಪಮಾನ ಮಾಡದೆ ಅವನ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಗುಣಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಆದರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮಾಡಲಾದ ಉಪದೇಶದ ಪರಿಣಾಮ ಅವನ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದ ಮುಖಂಡರೂ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಉಪದೇಶಕೊಡಬೇಕು.

‘ಸಮಾಚರನ್’ ಮತ್ತು ‘ಜೋಷಯೇತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಎರಡು ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ— (1) ಸ್ವತಃ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. (2) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ದಂಭವಾಗಿದೆ, ಅದು ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ (16/4) ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿರದೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೆ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಪುರುಷರಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಮಹತ್ತ್ವಬುದ್ಧಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿ, ಅವರೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ತೊಡಗುವರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಆಚರಣೆ ಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಹಾಗೇಯೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವರು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಪುರುಷರನ್ನು ಆದರ ಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ (ಸರ್ವಥಾ) ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಸಿ, ವಿಹಿತ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಸಕಾಮಭಾವದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಸಾಧಕನೂ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ. ಜನರನ್ನು ಉನ್ಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹದ ಉಪಾಯವು — ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚರಣ ಮಾಡುವುದು, ಆದರೆ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವನು ಜನರಲ್ಲಿ ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಹೇಳಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ಅಂತರವಿದೆ — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ ।

ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥

ಕರ್ಮಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ, ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ; (ಆದರೂ), ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ - ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕರ್ತಾ, ಇತಿ - ಕರ್ತಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 27॥

ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಾಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ’ — ಯಾವ ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಶರೀರ, ವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೋ, ಬೆಳೆಯುತ್ತವೋ, ಗಂಗಾದಿ ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿವೆಯೋ, ಮನೆಯೇ ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುವವೋ, ಅದೇ ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಮಷ್ಟಿಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಎರಡು ವಿಭಾಗಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ಶರೀರ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಊಟ ಜೀರ್ಣ ವಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ; ಇನ್ನೊಂದು ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕವಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ನೋಡುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ಊಟಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ. ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನ ವಶನಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಗುಣ (ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ)ಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮನ, ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳು — ಇವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಬೇಕಾದರೆ ಸಮಷ್ಟಿಯವಾಗಿರಲಿ, ವೃಷ್ಟಿಯವಾಗಿರಲೀ) ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ, ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಲ್ಲ.

‘ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ — ಅಹಂಕಾರವು ಅಂತಃಕರಣದ ಒಂದು ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಆ ವೃತ್ತಿಯ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಮರವೆಯಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ ಅನ್ನು ಆ ವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು.

ಹೇಗೆ ಶರೀರವು, ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಆಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಹಂಕಾರವೂ ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಆಗಿದೆ. ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಎಂದೂ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಆಗಲಾರದು — ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮರವೆಯಿಂದ ‘ಇದಮ್’ ಅನ್ನು ‘ಅಹಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಇದು’ ಇದನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ‘ಅಹಂಕಾರವಿಮಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಹಂಕಾರವು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವೀಕೃತ ಅಹಂಕಾರವು ಅಸ್ವೀಕೃತಿಯಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದರಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ಅಹಮ್’ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ.

(1) ವಾಸ್ತವಿಕ (ಆಧಾರರೂಪವಾದ) ‘ಅಹಮ್’,* ‘ನಾನು’ ಇದ್ದೇನೆ (ತನ್ನ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ).

* ಯಾವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ನಿಜವಾದ ‘ಅಹಮ್’ ಆಗಿರದೆ, ಸತ್-ರೂಪ, ಚಿತ್ ರೂಪ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ವಾಸ್ತವಿಕ ‘ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದು ಅದು ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದಿರುವುದರಿಂದ. ಆದರೆ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ‘ಅಹಮ್’ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವನಾದರೂ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕಲಿತವನಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನು ‘ನಾನು ಮರ್ಖನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಓದಿದವನಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಕಲಿತು ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ — ನಾನು ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಓದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಅಹಮ್’ ಬದಲಾದರೂ ತನ್ನ ಸತ್ತೆ (ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಇದು ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ಸದಾ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ‘ಅಹಮ್’ವಿನ ಜೊತೆ ದೂರವಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಲ್ಲಿಂದ ದೃಷ್ಟಿದೂರವಾಗುತ್ತಲೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ‘ಅಹಮ್’ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ಅವಾಸ್ತವಿಕ (ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ) ‘ಅಹಮ್’ — ‘ನಾನು’ ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ‘ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾಗೂ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ವಿಸ್ಮೃತವಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು ಆದರೆ ದೂರವಾಗಲಾರದು; ಮತ್ತು ‘ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ ಕಂಡು ಬರಬಲ್ಲುದು ಆದರೆ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಮನುಷ್ಯನು ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ಅನ್ನು ವಿಸ್ಮೃತ ಗೊಳಿಸಿ ‘ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಮ್’ (ನಾನು ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಅನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ತಪ್ಪುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ — ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಾದರೂ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲವು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನು ಅಹಂಕಾರವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನು. ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನೆಂಬುದನ್ನು ಇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ (ಶರೀರಾದಿ) ಕ್ರಿಯೆಗಳನ ಕರ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಪರೀತ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅವನೇ ಅಳಿಸಬಲ್ಲನು. ಇದನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಉಪಾಯವು — ಇದನ್ನು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪದಿರುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದಲೇ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಾಡದಿರುವು ದಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ‘ಮಾಡುವುದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮಾಡದಿರುವುದೂ ಕೂಡ ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಮಲಗುವುದು, ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಡೆಯುವುದು, ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು, ಮಾಡದಿರುವುದು ಇವೆರಡೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಈ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಅದು ಅಕ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆ ಕ್ರಿಯೆ (ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನ ರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು)ಯ ಜ್ಞಾತಾ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಮಾಡುವುದು — ಮಾಡದಿರುವುದು ಎಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಇರುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಹಮ್’ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಕ್ರಿಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಡುವುದು-ಮಾಡದಿರುವುದು-ಎರಡೂ ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಅಕ್ರಿಯ ತತ್ತ್ವ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆ ಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ) ಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ‘ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅಲೆಯು ಸಮುದ್ರದ್ದೇ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಅಲೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಜಾತೀಯ ಏಕತೆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಲೆಯ ಜಾತಿಯೂ ಸಮುದ್ರದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಜಾತೀಯ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮರವೆಯಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಮುದ್ರವಲ್ಲದೆ ತೆರೆಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆ ಪ್ರಪಂಚವಲ್ಲದೆ ಶರೀರಕ್ಕೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ; ನನಗೆ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗಲಿ, ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ನನ್ನ ಆದರ ಸಮ್ಮಾನ ಮಾಡಲೀ, ನನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ. ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತಾನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದು ಈಗ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂಧನ ವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧನಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ (ಸ್ವಯಂ) ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಸಾಧಕನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ತಪ್ಪು ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿಯಾದ ಮಾನ್ಯತೆಗೈದು ಮುಕ್ತನಾಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಮಾತು ಒಪ್ಪದಿರುವುದರಿಂದ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ— ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಕರೋಮಿತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಯೇತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ — ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ‘ನಾನು’ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಇಂತಹ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದೀತು.

‘ನಾನು’ ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮುಂತಾದ ಅಸತ್ಯ ಮಾನ್ಯತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಬಿಡಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ‘ನಾನು ಶರೀರನಲ್ಲ, ನಾನು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಮುಂತಾದ ಸತ್ಯಮಾನ್ಯತೆಗಳು ಏಕೆ ದೃಢವಾಗಲಾರವು? ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಬಾರಿ ದೃಢವಾದಾಗ ಪುನಃ ಹೇಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾವು?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜಡ-ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಚೇತನ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರ ದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಮೋಹಿತವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಮೋಹಿತ ವಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ ‘ಅಹವ್ ಇದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಹಮ್ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು — ಇದನ್ನೇ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಚೇತನ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಜಡ ಅಹವ್ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಹಮ್ ಅನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನು, ತನ್ನನ್ನು ಏಕದೇಶೀಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ (13/29). ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂವು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಸೇರಲಾರದು — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’. (13/31) ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸೇರಿರುವಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಆಗದೆಯೇ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವಯಂ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅವಿವೇಕದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮನ್ಯತೇ’. ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಾಗಲೇ ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕರ್ಮಫಲದ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವರೂಪ (ಸ್ವಯಂ)ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಖಾಲಿಜಾಗವಿದ್ದಲ್ಲೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಥಾ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯು ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಆ ಕ್ರಿಯೆ ಅವನಿಗೆ ಫಲಜನಕ ‘ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಫಲ ಅವನಿಗೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ತಾ ಆಗಿರುವವನೇ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ವರೂಪದ ಕಾರಕಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ. ಕರ್ತೃತ್ವದ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ವರೆಗೆ ದೇವತೆ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಶರೀರ (ಯೋನಿಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡ ಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಕರ್ಮವೂ ಸ್ವರೂಪದ ವರೆಗೆ ತಲುಪಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಶರೀರವೂ ಸ್ವರೂಪದ ವರೆಗೆ ತಲುಪಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ (ಶರೀರ)ದ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಭಾಗವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಾಡುವುದು’ ಇರುವತನಕ ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಂಕಾರ (ಕರ್ತೃತ್ವ)ವಿಲ್ಲದೆ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಡುವ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನವು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದು ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಸಾಧಕನು ಎಂದೂ ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಲಾರನು. ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವು ಎಂದೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ, ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳ ಮೂಲ ಅಹಂಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ. ತನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡದೆ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡಬೇಕು. ವಿವೇಕಕ್ಕೆ, ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ವಿವೇಕವು ಸ್ವತಃ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದಕ್ಕೆ ಈ ವಿವೇಕವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ

ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಯೋಃ - ಗುಣ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗವನ್ನು, ತತ್ತ್ವವಿತ್ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾಪುರುಷನು, ಗುಣಾಃ - ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೇ, ಗುಣೇಷು - ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ, ವರ್ತಂತೇ- ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಮತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ), ನ, ಸಜ್ಜತೇ - ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಯೋಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ (ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪುರುಷ)ಕ್ಕಿಂತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣನೆಂದು ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಿಕಾ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಗುಣಮಯವೇ ಆಗಿವೆ. ಇದನ್ನೇ ‘ಗುಣ-ವಿಭಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವು (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆ ಯನ್ನು ‘ಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳು. ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದೇ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಚೇತನ (ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೂ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಬಂಧನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವು ‘ಅಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ರಾಗವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ‘ರಾಗ’ವು ಅವಿವೇಕದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ರಾಗ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿವೇಕವು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು ಜಾಗ್ರತರಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು (ವಿವೇಕವನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಿ) ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ರಾಗವನ್ನು ಅಳಿಸಬೇಕು.

ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು ಗುಣ (ಪದಾರ್ಥ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮ (ಕ್ರಿಯಾ)ದಿಂದ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ಗುಣ-ವಿಭಾಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಗುಣ-ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ)ವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಿ ಎರಡರ ಪರಿಣಾಮವು ಒಂದೇ ಆಗುವುದು.

ಗುಣ-ಕರ್ಮ — ವಿಭಾಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ

ತಿಳಿಯು ಉಪಾಯ

(1) ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗಲೂ ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವ (ಸ್ವರೂಪ)ವು ಸರ್ವಥಾ ಅಕ್ರಿಯ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ (13/31). ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಆದಿ) ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಎಂದೂ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ‘ಇದು’ (ಶರೀರಾದಿ) ‘ನಾನು’ ಅಲ್ಲವೋ, ಆಗ ಇದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನನ್ನದು ಹೇಗಾದಾವು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಬದ್ಧ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಸ್ವಯಂ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನನ್ನು ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವವನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ’ (5/8) ನಾನು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ— ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದೇ ತನ್ನನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಭವಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

(2) ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮುಂತಾದೆಲ್ಲ ‘ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ನೋಡುವ, ಕೇಳುವ ವಿಷಯಗಳು, ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಪದಾರ್ಥ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಾವು ಇಂದ್ರಿಯ (ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಬಾಯಿ ಮುಂತಾದ)ಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯು ತ್ತೇವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಹಂದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಈ ಅಹಂಕೂಡ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶ (ಚೇತನ)ದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಎಲ್ಲದರ ಜ್ಞಾತಾ, ಎಲ್ಲದರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

‘ಅಹಮ್’ದಿಂದ ಅತೀತ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ (ಚೇತನ)ವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು? ಗಾಢ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ‘ನಾನು’ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಇದರ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸುಷುಪ್ತಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ವಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗದೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ‘ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದೆ, ನನಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಮೃತಿಯು ಅನುಭವ ಜನ್ಯವಾಗಿದೆ.* ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅಖಂಡ ಅನುಭವ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಭಾವದ (ನಾನಿಲ್ಲ-ಇದರ) ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ (ತನ್ನತನ)ದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ (ಇದೆ) ಇದರ ಬೋಧಪಡೆದಿರುವರೋ ಅವರನ್ನೇ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ‘ಅನುಭೂತ ವಿಷಯಾಸಂಪ್ರಮೋಷಃ ಸ್ಮೃತಿಃ (ಯೋಗದರ್ಶನ 1/11).

ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅಳಿಸಿಹಾಕಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸಂಬಂಧವು ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಳಿದುಹೋದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಆದಾಗಲೇ ‘ಯೋಗ (ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವವನೇ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ — ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ‘ಗುಣವೆಂದೇ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅವಿವೇಕದ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಈ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ನಾನೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.+ ಆದರೂ ‘ಸ್ವಯಂ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶ-ಚೇತನ) ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ‘ನಾನು’ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ಇಂತಹ ಭಾವವು ಖಂಡಿತ ಬರಲಾರದು.

+ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ‘ವಾಣಿ’ಯು ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಮಾತಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ‘ಕ್ರಿಯೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಮಾತಾಡುವುದು ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸ್ವಯಂ ‘ಕರ್ತಾ’ ಅಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ರೈಲಿನ ಇಂಜಿನ್ ಓಡುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಎಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇಂಜಿನ್ ಮತ್ತು ಚಾಲಕರ ಕೂಡುವಿಕೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಎಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇಂಜನ್ ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಚಾಲಕನಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗಲೇ ಅದು ಸೇರಬೇಕಾದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಇಂಜಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಚಾಲಕ (ಮನುಷ್ಯ)ನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಶರೀರರೂಪೀ ಇಂಜಿನೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ನಡೆಸಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಇವೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶ (ಚೇತನ) ದಿಂದ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದೇ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ-ಪ್ರಕಾಶ (ಜ್ಞಾನ)ದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಶರೀರ ರೂಪೀ ಇಂಜನಿನ ಸಂಚಾಲನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ’ — ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನು ‘ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಪಡೆದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಜಾತಿಯಲ್ಲೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಕಿವಿಗಳದ್ದು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಚೆಯು ಸ್ಪರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣುಗಳು ರೂಪದಲ್ಲಿ, ನಾಲಿಗೆಯು ರಸದಲ್ಲಿ, ಮೂಗು ಗಂಧದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೇ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯವು ಮತ್ತೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಒಂದು ವಸ್ತುವು ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಕುರಿತು ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮೂಲಕಾರಣ ಇವೆರಡರ ಸಜಾತೀಯತೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಿ ಸಜಾತಿ ಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ವಿಜಾತೀಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಆಗು ವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಆಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಿ ಸಜಾತಿಯ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನಲ್ಲಿ ವಿಜಾತೀಯ ‘ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯ ಯಾವ ಆಕರ್ಷಣೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವೇ ಪ್ರಕೃತಿಯತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಪುರುಷ ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಪುರುಷನಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿತ್ಯ, ಅಚಲ ಹಾಗೂ ಏಕರಸವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಪುರುಷನು ವಸ್ತುತಃ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಽಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ ಪುರುಷನಾದರೋ ಕೇವಲ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ’ನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋತ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇತುವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪುರುಷಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ’ (13/20) ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ಹಿ ಭುಂಕ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಜಾನ್ ಗುಣಾನ್’ (13/21). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಣೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ‘ನಾನು’ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ‘ನಾನು’ ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವ ಅನುಭವ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರಲಾರದು, ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಕ್ತಾ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಆಗಲಾರನು.

ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ವಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಅವನು ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಜಡನಾಗಿರದೆ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು? ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದರ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು? ಮತ್ತು ತಾನು ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತ್ವತ್ವ ವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು? ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು ‘ಭಾವ’ವಾಗಿದೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ.

ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಜೋಡಿಸದಿರುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇನೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ (ವಿಕಾರ)ಯಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸ್ವಭಾವವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸ್ವಭಾವವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿದಾಗಲೇ ಪುರುಷನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ತಾಹಮಿತಿಮನ್ಯತೇ’ (3/27).

ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು (ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗದಿರುವುದು) ಅವನ ಅಶಕ್ತತೆ ಅಥವಾ ಕೊರತೆಯಾಗಿರದೆ ಅವನ ಮಹತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅವನು ನಿರಂತರ ಏಕರಸ, ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಂಜು ಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಯಾಗುವ ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವನದ್ದಲ್ಲ. ಪರಿವರ್ತನ ರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ ಯಾಗುವುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ, ಪುರುಷನದ್ದಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆ ಅಂಶದಲ್ಲಿ (ಸಜಾತಿಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ) ಆಕರ್ಷಣೆ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಇದರ ಸಂಕೇತವೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಾಃ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಪುರುಷನು (ಚೇತನ) ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು-ಗುಣಗಳಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ (ಸದಾಕಾಲ) ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಕೇವಲ ಮರವೆ ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ‘ಕೇವಲ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ’ ಎಂಬ ಈ ನಿಜಸಂಗತಿಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ವಾ’ ಪದವು ತಿಳಿಯುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ) ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ವಾ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಾಧಕರಿಗೆ — ಅವರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುವಂತಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಾಧನಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಗುಣ (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಏಕತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ತು ಕಾಮಿನಾಮ್’ (11/20/7) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ‘ಕರ್ಮ’ಗಳ ಆರಂಭಮಾಡದೆ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು (3/4). ‘ಯೋಗ’ದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಲು ಬಯಸುವ ಮನನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಹೇತುವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (6/3) ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳನ್ನಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಕ್ತಾ ಆಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವದ ನಾಶವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕರ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕರ್ತಾತನವು ಫಲಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಫಲದ ಉದ್ದೇಶ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನು ‘ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಹೀಗೆ ಅರಿತುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವನು— ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ನೋಡುವವನು ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’(ಆತ್ಮಾ)ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ಕಾಣುವ ಪುರುಷನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವದ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ತೃತ್ವದ ನಾಶ ವಾದಾಗ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ನಾಶವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆ ಹಾಗೂ ದೃಷ್ಟಿಕೋಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಜನಕಾದಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗೈದು ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು (3/20) ‘ನಾನು ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ (3/22) ‘ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪರುಷರೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಂತೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ’ (3/25, 26) ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗದವನು ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವಿದನನ್ನೇ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತತ್ತ್ವವಿದನು ಗುಣ-ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಂಸಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಅವನು ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಸಂಸಾರ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಯಾರೂ ಸಂಸಾರ ವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾದಾ ಗಲೇ ಸಂಸಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಗಲಿ ಯಾರೂ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು — ಇದೂ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಸಾರದಿಂದ ನಾವು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಶರೀರದ ಏಕತೆ ಸಂಸಾರದೊಂದಿಗಿದೆ, ನಮ್ಮ (ಸ್ವಯಂ) ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಪ್ರಕೃತೇರ್ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ ಸಜ್ಜಂತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸು ।

ತಾನಕೃತ್ಸ್ನವಿದೋ ಮಂದಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನವಿನ್ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್ ॥

ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ, ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು, ಗುಣಕರ್ಮಸು- ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಸಜ್ಜಂತೇ - ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ತಾನ್ - ಆ, ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ, ಮಂದಾನ್- ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು, ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು, ನ, ವಿಚಾಲಯೇತ್ - ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸಬಾರದು. ॥ 29॥

ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರು ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಕೃತೇರ್ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ ಸಜ್ಜಂತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸು’ — ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳು. ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ರಾದಿ ಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ (14/6-8). ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ-ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧಿತರಾದ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25, 26ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಸಾಕ್ತಾಃ ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ, ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್, ಅಜ್ಞಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಈ ಮನುಷ್ಯರು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆರುವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ತಾನಕೃತ್ಸ್ನವಿದೋ ಮಂದಾನ್’ — ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಶುಭಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಉಳಿಯದಿರುವ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಧನಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಮತೆ ಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ಗುಣಗಳ (ಪದಾರ್ಥಗಳ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾರರು.

ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಧಿ ಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಗುಣಗಳ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ‘ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ’ (ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ದಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ‘ಮಂದಾನ್’ (ಮಂದಬುದ್ಧಿ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಕೃತ್ಸ್ನವಿನ್ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್’ — ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು — ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ (ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ) ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರನ್ನು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾಗಿಸಬಾರದು. ಅದರಿಂದ ಆ ಮಂದಬುದ್ಧಿ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳದಿರಲಿ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25, 26ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಅಸಕ್ತಃ, ವಿದ್ವಾನ್’ ಮತ್ತು ‘ಯುಕ್ತಃ, ವಿದ್ವಾನ್’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕುರ್ಯಾತ್’ ಪದದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಹಾಗೂ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜೋಷಯೇತ್’ ಪದದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವ ಆಜ್ಞೆ ಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಅಂತಹ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡದೆ— ‘ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಕನಿಷ್ಟಪಕ್ಷ ತನ್ನ ಸಂಕೇತ, ವಚನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರನ್ನು ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಡಿಲತೆತೋರಿ ದಂತಿದೆ. ಕಾರಣ — ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ಶಾಸನವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ವತಃ — ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.*

* ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತ ಕರ್ಮ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದವಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಆಹಂಭಾವ ಇರುವಾಗ ಅದು ‘ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರಿತ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಸಿಗುತ್ತದೆ (18/12) ಆದರೆ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ - ‘ಕರ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಫಲದಾಯಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಫಲದಾಯಕ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗದೆ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರ) ಆಗುತ್ತವೆ (3/33).

ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಾಗಿರಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೂ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಸ್ತುತಃ ಇಲ್ಲದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧ ತಾನಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯ ರನ್ನು ವಿಚಲಿತರಾಗಿಸದೇ ಇರುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಸಂಕೇತ, ವಚನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಆ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಅವಿಶ್ವಾಸ ಅಥವಾ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗಿ, ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರ ಪತನವಾಗಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಪುರುಷರ ಸಕಾಮ ಭಾವವನ್ನು ಬಿಡಿಸಬೇಕು, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳು ಅಲ್ಲ. ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಸಕಾಮ ಭಾವವನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆವಶ್ಯಕವೂ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ? ಎಂಬುದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅನೇಕರೀತಿಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಿರುವನು. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮನುಷ್ಯನು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಲು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು-ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಮಯಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ ।

ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ ॥

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ - (ನೀನು) ವಿವೇಕವತೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸಂನ್ಯಸ್ಯ - ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಿರಾಶೀಃ - ಕಾಮನಾರಹಿತ, ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತ (ಮತ್ತು), ವಿಗತಜ್ವರಃ - ಸಂತಾಪರಹಿತ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಯುದ್ಧಸ್ವ - ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥30॥

ನೀನು ವಿವೇಕವತೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕಾಮನಾರಹಿತ, ಮಮತಾ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಯಿಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮ ಚೇತಸಾ’ — ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವೆನು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗದೆ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗಲು ಕರ್ಮ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚಿತ್ತ’ (ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಯುಕ್ತ ಅಂತಃಕರಣ)ದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯೇ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪದಾರ್ಥ ಗಳೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನವೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯೂ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಉದ್ಧಾರಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯದ್ದಾಗಿವೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೆ’ (15/7) ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮರವೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನ್ನತನವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಇವುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನವೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಅರ್ಪಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ಅರ್ಪಣ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚೇತಸಾ’ — ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕನಿರಲಿ, ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿರಬೇಕು, ಲೌಕಿಕವಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶ ಅಥವಾ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಸದಾಕಾಲ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವ (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ)ದ್ದಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಸದಾಕಾಲ ಅನಿತ್ಯತತತ್ವ (ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತು)ದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶವಿರಬೇಕು, ಕಾಮನೆ ಅಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳ ಅಂತಃಕರಣವು ವಿವೇಕ ವಿಚಾರಯುಕ್ತವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ದಾರ್ಶನಿಕ ಅಥವಾ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ— ಶರೀರಾದಿ ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನದಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಕೇವಲ ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಲೆಂದೇ ದೊರಕಿವೆ. ತನ್ನದಲ್ಲದ ಕಾರಣವೇ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾರ ಆಧಿಪತ್ಯವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಅದರಿಂದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಈ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮಾ)ದ್ದೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚಿತ್ತದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ ಪದವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವಿವೇಕದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಶೀಲ ಶರೀರ (ಪ್ರಪಂಚ)ವು ತನ್ನದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಶರೀರ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚ ತನ್ನದೆಂದು ಕಾಣದೇ ಒಂದು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ತನ್ನದೆಂದು ಕಂಡೀತು. ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ನೋಡುವುದೇ ಪತನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದೆಂದು ನೋಡದಿರುವುದೇ ಉತ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.

ದ್ವ್ಯಕ್ಷರಸ್ತು ಭವೇನ್ ಮೃತ್ಯುಸತ್ಯಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಶಾಶ್ವತವ್ ।

ಮಮೇತಿ ಚ ಭವೇನ್ ಮೃತ್ಯುರ್ನ ಮಮೇತಿ ಚ ಶಾಶ್ವತವ್ ॥

(ಮಹಾ-ಶಾಂತಿ-13/4; ಆಶ್ವಮೇಧಿಕ 51/29)

ಎರಡು ಅಕ್ಷರದ ‘ಮಮ (ಇದು ನನ್ನದಾಗಿದೆ — ಎಂಬ ಭಾವ) ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳ ‘ನ ಮಮ’ (ಇದು ನನ್ನದಲ್ಲ — ಎಂಬ ಭಾವ) ಅಮೃತ-ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಪಣೆ — ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ‘ಮಯಿಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಕರಣ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ) ಉಪಕರಣ (ಕರ್ಮಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿ ಸಾಮಗ್ರಿ) ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮರೆವೆಯಿಂದ ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನು. ಅವು ಎಂದೂ ಅವನದ್ದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗಲಾರವು. ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅವಿನಾಶಿಯ ಏನು ಸಂಬಂಧ? ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸಲೀ ಮೂರರ ಪರಿಣಾಮ ಒಂದೇ ಆಗುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳು ಭಗವಂತನದ್ದಾಗಿವೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್— ತನ್ನ ಮಮತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಬೇಕಾದುದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನದೆಂದು ಕಾಣಬಾರದು. ತನ್ನದೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೆ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಪಣವೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಯುಕ್ತ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದರಿಂದ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿದೆ, ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದೀತು.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ (ಬೇಸರಬಂದು) ಅರ್ಪಿಸಿದರೂ ಲಾಭವೇ ಲಾಭವಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅರ್ಪಣೆಯ ಮಾತೇ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ, ಕಾರಣ-ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನವು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನ್ನು ಅರ್ಪಣೆಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅರ್ಪಣೆಯು ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರಣ (ಶರೀರಾದಿ) ಉಪಕರಣ (ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥ) ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ‘ಕರಣ’ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದ್ದೇಯಾಗಿವೆ ಇದರ ಕಡೆ ಗಮನ ಕೊಡದಿರುವುದೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನಿಂದ ತಪ್ಪು ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಅರ್ಪಣೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನದ್ದೇ ಆದ ಕರಣ, ಉಪಕರಣ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಅರ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ನಿಜವಾದ ಅರ್ಪಣೆ ಯಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದಕ್ಕಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ಪಟ್ಟು ಜಾಸ್ತಿ ಧಾನ್ಯ ಭೂಮಿಯು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಷ್ಟೋ ಪಟ್ಟು ದೊರಕಿದರೂ ಅದು ಸೀಮಿತವಾಗಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು (ಭಗವಂತನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು) ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಋಣಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೊಡುವುದರಿಂದ (ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವಿನ ಮಹತ್ವವಿರುವುದರಿಂದ) ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಮೂಲ್ಯವು ವಸ್ತುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ.

ನಿಜವಾದ ಅರ್ಪಣೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ-ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಏನಾದರು ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗು ತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಗು ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಬೀಗದ ಕೈಯನ್ನು ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದಾಗ ತಂದೆಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಗು ತಂದೆ ಯದ್ದೇ, ಅಂಗಳವೂ ಅಪ್ಪನದೇ, ಬೀಗದಕೈಯೂ ಅವನದೇ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಬೀಗದ ಕೈ ಸಿಕ್ಕಿದರಿಂದಲ್ಲದೆ ಬಾಲಕನ (ಕೊಡುವ) ಭಾವವನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೈಎತ್ತಿ ಬಾಲಕನಿಗೆ ನೀನು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ? ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನನ್ನು ತನ್ನಿಂದಲೂ ಎತ್ತರ (ದೊಡ್ಡ) ವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿ (ಸ್ವಯಂ) ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನತನ ದೂರಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಭಾವ ನೋಡಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಋಣಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷವಿಚಾರ

ಪರಮಾತ್ಮನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ರಚನೆಯನ್ನು ತಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಏನೇನು ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಅವನಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರದತ್ತ ವಿವೇಕವೂ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ ಮನುಷ್ಯನು ದೊರೆತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡದೆ, ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನಗಾಗಿ ಅವುಗಳ ಉಪಯೋಗಮಾಡಿದಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಬಂಧನ ದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶಕ್ತಿ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಪ್ರಾಣ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅವು ಮೊದಲೂ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನಂತರವೂ ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ಎಂದೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದಿರುವನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅದರಂತೆ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಂದರೆ, ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆ ತಿಳಿದಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು, ಅದರ ಆಶ್ರಿತನಾಗದಿರುವುದು, ಅವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿ ಅವುಗಳ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರು ವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪೇ ಆಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮಹಾನ್ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ, ತಾಪಗಳ, ದುಃಖಗಳ, ಅನರ್ಥಗಳ, ನರಕಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶಾತ್ ದೊರಕಿದರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ ಸದಾ ಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮ ನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ-ಇವೆರಡಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಆತ್ಮ ಶುದ್ಧಿಯ ಹೇತು — ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ (5/11) ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಕಾಮನೆಯಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉದ್ದೇಶ (ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ)ವನ್ನು ಮರೆತಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಕೃಪಣ’ (ದೀನ ಅಥವಾ ದಯಾಪಾತ್ರರು) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ’ (2/49). ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು (ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ) ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮನಿಷೀ (ಬುದ್ಧಿವಂತ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನೀ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ’ (2/51). ಸೇವೆ, ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಭಾವ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ, ಕಾಮನೆಯಲ್ಲ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಭಾವವೇ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚ (ಜಡತೆ)ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಎರಡರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುದ್ಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ’ — ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ (ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ)ಗಳನ್ನು ಭಗವದರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಮತ್ತು ಸಂತಾದಪ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಬಲ್ಲವು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ — ನಾವು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಪುಸ್ತಕ ಕೊಡು ತ್ತೇವೆ. ಅವನು ಆ ಪುಸ್ತಕ ವನ್ನು ಓದುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ‘ಇವನು ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪುಸ್ತಕ ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕವೂ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವ ಆಂಶಿಕ ಮಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಂಶದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನೀನು’ ಹೊಸ ವಸ್ತುವಿನ ‘ಕಾಮನೆ’ ಮಾಡಬೇಡ, ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ‘ಮಮತೆ’ ಇಡಬೇಡ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾದ ವಸ್ತುವಿಗಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಒರೆಗಲ್ಲು — ‘ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ’ ಸಂತಾಪಗಳ ಅಂಶವೂ ಇರಬಾರದೆಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಾಧಕರು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವರ್ದಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರವಶ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಸಂತಾಪಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅವರು ಎಂದೂ ನಿರಾಶರಾಗ ಬಾರದು. ಕಾರಣ — ಕಾಮನೆ ಕಂಡುಬರುವವನೇ ಕಾಮನಾರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮಮತೆ ಕಂಡು ಬರುವವನೇ ಮಮತಾರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸಂತಾಪ ಕಂಡುಬರುವವನೇ ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ದೇಹವನ್ನು ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೇ ವಿದೇಹ (ಅಹಂತಾರಹಿತ) ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತರಾಗಲು ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ವರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ಇಲ್ಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹಾದಿಗಳಿಂದ ಸಂತಾಪವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲು ಭಗವಂತನು ‘ವಿಗತಜ್ವರಃ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಇದಿರು ಯುದ್ಧ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮವಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯುದ್ಧಸ್ವ ಪದದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಯಕ್ಕನುಸಾರ ಮುಂದಾಗುವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಕನು ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಹಾಗೂ ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಭಗವದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮ (ಸಿದ್ಧಿ ಅಥವಾ ಅಸಿದ್ಧಿ)ದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಬಾರದು. ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ, ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ರುವುದೇ ‘ವಿಗತಜ್ವರನಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಸಂತೋಷ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದಾಗುವ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಎರಡೂ ‘ಜ್ವರ’ (ಸಂತಾಪ)ವಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋದಾಧಿ ವಿಕಾರಗಳೂ ಜ್ವರವೇ ಆಗಿವೆ. ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಚಿಂತೆ, ಉದ್ವೇಗ, ತಳಮಳ ಮುಂತಾದ ಮಾನಸಿಕ ವಿಕೃತಿ (ವಿಕಾರ)ಗಳೆಲ್ಲವೂ ಜ್ವರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ರಹಿತ ನಾಗುವುದು ‘ವಿಗತಜ್ವರಃ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯ ಉದ್ದೇಶ ವಾದಾಗ ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಾಮಗ್ರಿ (ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆದಿ) ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲು-ಕೀಳು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏನು ಸಾಮಗ್ರಿ ಇದೆಯೋ, ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೆ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಬಳಿಕವೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಸಂತಾಪಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದ ರಿಂದ ಅವನು ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಲೂ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಹೇತುವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮಕಾರಣ ಮುಚ್ಯತೇ’ (6/3). ಕಾರಣ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ (ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮುಂತಾದವು)ಗಳಿವೆ? ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗುವುದರಿಂದಲೇ ಧ್ಯಾನದ ಸಫಲತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕೊರತೆ (ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಯಾದಿ)ಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಸ್ವ’ ಪದದಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

* ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಋ-ಓರ್ವವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವುದಾದರು ಸೇವಾ-ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಸೇವಾಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದಾಗ, ಯಾರಾದರು ಅವನ ಆದರ ಮಾಡಿ, ಪುರಸ್ಕಾರವಿತ್ತರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿ ಕಾಣಿಸಬಲ್ಲುದು - ಇದು ಅವನಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಕೊರತೆಗಳ ಸುಳಿವು ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 48ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ (30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪ ರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ (ಕ್ರೂರ) ಕರ್ಮವೂ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ, ಸಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗದಂತಹ ಬೇರೆ ಕರ್ಮಯಾವುದಿದೆ? ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ‘ಶರೀರ ನಾನಲ್ಲ, ನನ್ನದಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲ ಇಂತಹ ಭಾವವುಂಟಾದಾಗ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿರದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾದಾಗ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯು ಆಗಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣನಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಆದಿ ದೋಷಗಳು ತಾನಾಗಿ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ‘ಅಹಮ್’ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ) ತಾನಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗ ದಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ (ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೆ?)ಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಅನೇಕವಿಧದಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸು — ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ನನ್ನವು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಸಮಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು (ಅಧಿಭೂತ) ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ (7/29-30). ಆ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ, ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚೇತಸಾ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮತ್ತು ‘ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುದ್ಧಸ್ಯ ವಿಗತಜ್ವರಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು (ಸಿದ್ಧಾಂತ) ಹೇಳಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಯೇ ಮೇ ಮತಮಿದಂ ನಿತ್ಯಮನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮಾನವಾಃ ।

ಶ್ರದ್ಧಾವಂತೋನಸೂಯಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ತೇಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ॥

ಯೇ - ಯಾವ, ಮಾನವಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಅನಸೂಯಂತಃ - ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ, ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ - ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಇದವ್ - ಈ (ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ), ಮತವ್ - ಮತವನ್ನು, ನಿತ್ಯವ್ - ಸದಾಕಾಲ, ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ - ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ, ಅಪಿ - ಅವರೂ, ಕೂಡ ಕರ್ಮಭಿಃ - ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ, ಮುಚ್ಯಂತೇ - ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 31॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಈ (ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ) ಮತವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರೇ ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇ ಮೇ ಮತಮಿದಂ.....ಶ್ರದ್ಧಾವಂತೋನ ಸೂಯಂತೋ’ — ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇವುಗಳ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಅವನು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ‘ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಕರ್ಮ ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೂ ತನ್ನದಲ್ಲ’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ನಿಃಸಂದೇಹ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯಭಾವನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶರೀರಾದಿ ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ— ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಜಡತೆಯ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಸಾಧಕನೇ ಸತ್—ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸತ್-ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಸಂಗದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವು ಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವ ಏಕಮಾತ್ರ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ತತ್ಪರತೆ, ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯತೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಹಿಂದಿನ (30ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಇರಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಸೂಯಂತಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದನ್ನು ‘ಅಸೂಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಸೂಯೆ (ದೋಷದೃಷ್ಟಿ)ಯಿಂದ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಸೂಯಂತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅನಸೂಯಂತಃ’ ಪದವನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಮನುಷ್ಯನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ (ಪೂರ್ಣ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತ) ನಾಗಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತಾ ಶ್ರವಣದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನನ ಸೂಯಶ್ಚ’ (18/71) ಪದದಿಂದ ಶ್ರೋತೃವಿಗಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಯಕ್ತನಾಗಿ, ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನ ಮತವಾದರೋ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೀ, ಅಭಿಮಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೇ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು ಅಥವಾ ಈ ಮತವಾದರೋ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಕರ್ಮವಾದರೋ ಜಡವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಮತ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸಬಾರದು.

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಯ ವಶನಾಗಿ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ತನ್ನತನದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಲು (ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಸುಖಿಯಾಗಿಸಲು) ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಹಜ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ವಿರಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಪರಮಸೌಹಾರ್ದ, ಕಾರುಣ್ಯ, ವಾತ್ಸಲ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಪೂರ್ಣತೆ (ಕೊರತೆ) ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ದಿದ್ದರೂ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಮತವೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ %ಸಿದ್ಧಾಂತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವೋಪರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತವ್ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಹಜ ಸರಳತೆ ಹಾಗೂ ನಿರಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಸರ್ವೋಪರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ‘ಮತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಮತ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ತ್ರಿಕಾಲ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡಲೀ ಇಡದಿರಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಪದವು ‘ಮತಮ್’ ಇದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿರದೆ ‘ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ’ ಪದದ್ದೇ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ— ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳೂ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ. ಭಗವಂತನ ಮತವೂ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಮತವು ಸರ್ವೋಪರಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮತವು ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣ ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಪದವು ಕೊಡುವು ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ (ಸದಾ) ಸ್ಥಿತನಾಗಬೇಕು ಹಾಗೂ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಭಗವಂತನ ಮತವು ಯಾವುದು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಿತ್ಯವು ಹೇಗೆ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡಬಹುದು?

ಉತ್ತರ — ದೊರಕಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ನಮ್ಮದಲ್ಲ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಮತವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಪದಾರ್ಥ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಏಕತೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಿರುವುದರಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಸ್ತುಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ (ತನ್ನ)ವಾಗಿರದೆ ಇವುಗಳ ಉಪಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸದ್ಗುಣ, ಸದಾಚಾರ, ತ್ಯಾಗ, ವೈರಾಗ್ಯ, ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ಕೂಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ. ಇವು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಪತ್ತು (ಬಂಡವಾಳ) ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಸದ್ಗುಣ, ಸದಾಚಾರ ಮುಂತಾದವು ನಮ್ಮದಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸಮ್ಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಇವುಗಳು ದೊರೆಯು ತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲವಾದ ಅಭಿಮಾನವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮವು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ, ನಮಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವುಗಳು ನಮ್ಮದಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ನಮಗೆ ಪೂರ್ಣತೃಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಪೂರ್ಣತೆಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಎಷ್ಟೇ ದೊರೆಕಿದರೂ ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದು ನಿಜವಾಗಿ ನಮ್ಮ ದಾಗಿದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತು — (ಭಗವಂತ)ವು ದೊರೆತಾಗ ತೃಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ನಮ್ಮ ವಸ್ತುವು ದೊರಕಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರವತಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಾಯಂದಿರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಆ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರು ದೊರಕಿದರೂ ಸಂತೋಷವಾಗದೆ ತನ್ನ ತಾಯಿಯು ದೊರಕಿದಾಗಲೇ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಇನ್ನೂ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವತನಕ, ನಮ್ಮ ವಸ್ತು ಸಿಗಲೇಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅವು ನಮ್ಮದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೊರಕಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ನಮ್ಮದು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಶರೀರಾದಿ ದೊರೆತ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ನಾವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ತಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾರೆವು ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಇವು ನಮ್ಮಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಗಲುತ್ತಿವೆ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮದೆಂದು ಕಂಡುಬರುವುದೂ ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್— ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆ, ನಮ್ಮ ದೆಂದು ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತು ಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇ ನಮಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನದೆಂದೇ ತೋರುವಷ್ಟ ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು ವುದು ಭಗವಂತನ ಉದಾರತೆಯ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮರವೆಯಿಂದ ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ, ಆ ಮರವೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧಕನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚಿತ್ತದಿಂದ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಗೈದು ಅವು ಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್-ಮರವೆ ಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ನಮ್ಮತನವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಬೇಕು.

ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ (ಪರಮಾತ್ಮ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಸಾಧಕನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ— ದೊರಕಿದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಅಗಲು ವಂತಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದೀತು. ಶರೀರ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಭೂಮಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ದೊರಕಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ಸಿಕ್ಕಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ದೊರಕಿರುವ ವಸ್ತು ಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚ (ಕಾರ್ಯ)ದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ (ಕಾರಣ)ಯದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತ (ಒಡೆಯ)ನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ ಆದರೆ ಅವು ನಮ್ಮದಲ್ಲದೆಂಬುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮವು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು?

ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ‘ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯ ಬಾರದು, ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ‘ಕರ್ಮವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವು ದಲ್ಲ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳು (3/9) ಅರ್ಥಾತ್-ಯಜ್ಞ (ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಪರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ)ವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ (ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ) ಕರ್ಮಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸು ವಂತಹುಗಳು. ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧಕನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು, ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ (4/23). ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರವ್ (5/29). ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ವಸ್ತುಗಳ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಒಡೆಯನನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ವಿಶ್ವದ ಏಕಮಾತ್ರ ಸ್ವಾಮಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಸಾಧಕನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೇವಕನಂತೆ ಇರಬೇಕು. ಸೇವಕನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ-ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸ ಬೇಕು, ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಬೇಕು, ತಾನು ಒಡೆಯನೆಂಬ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಪಡಬಾರದು.

ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಭಗವದರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾಗಿ ಏನೆಲ್ಲ ಬರುತ್ತದೋ ಅವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತ ನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನ ವನ್ನು ಇರಿಸ ಬಾರದು. ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯವು ಪ್ರಾಪ್ತಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನು ಸಾರವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ಮತವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಅನುಸರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಮುಚ್ಯಂತೇ ತೇಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನ ನಲ್ಲಿ — ‘ನಿನಗಾದರೋ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಮುಕ್ತ ನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ನಾನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಈ ಮತ — (ದೊರಕಿದುದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು)ಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆದರೆ ಅವರು ಮುಕ್ತ ರಾಗಿ ಹೋಗುವರು ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಕಾರಣ-ಬೇಕಾ ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿ, ಒಪ್ಪದಿರಲಿ ಕೇವಲ ಈ ಮತದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗು ವಂತಹುದೇ ಈ ಮತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನ ಮತವೇ ನಿಜವಾದ ಮತ್ತು ಸರ್ವೋಪರಿ ‘ಸಿದ್ಧಾಂತ’ವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಎಲ್ಲ ಮತ-ಮತಾಂತರಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಭಿಮಾನ ಪಡದೆ ತುಂಬಾ ಸರಳತೆಯಂದ, ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ‘ಮತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿಡದೆ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ಮತವು ಸರ್ವೋಪರಿಯಾಗಿರದೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ತನ್ನದಾದ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಸಿದ್ದಾಂತ ಸರ್ವೋಪರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಮತಭೇದವಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಭೇದವಾಗಲಾರದು. ಋಷಿ-ಮುನಿ, ದಾರ್ಶನಿಕರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮತವನ್ನು ಕೂಡ ‘ಸಿದ್ಧಾಂತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗಂತನು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ‘ಮತ ವೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ-ಮುನಿ, ದಾರ್ಶನಿಕ, ಆಚಾರ್ಯ ಮುಂತಾದವರ ಮತಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದ (ಮತಭೇದ) ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮತಭೇದವಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಯೇ ತ್ವೇತದಭ್ಯಸೂಯಂತೋ ನಾನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮೇ ಮತಮ್ ।

ಸರ್ವಜ್ಞಾನವಿಮೂಢಾಂಸ್ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ನಷ್ಟಾನಚೇತಸಃ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಏತದ್ - ಈ, ಮತವ್ - ಮತವನ್ನು, ಅಭ್ಯಸೂಯಂತಃ- ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ, ನ, ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ - (ಇದರ) ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಾನ್ - ಆ, ಸರ್ವಜ್ಞಾನ ವಿಮೂಢಾನ್ - ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾದ, ಅಚೇತಸಃ - (ಮತ್ತು) ಅವಿವೇಕಿ ಪುರುಷರನ್ನು, ನಷ್ಟಾನ್ - ನಷ್ಟರಾದರೆಂದೇ, ವಿದ್ಧಿ- ತಿಳಿ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಅವರ ಪತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥32॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನ ಈ ಮತವನ್ನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾದ ಮತ್ತು ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯರು ನಷ್ಟರಾದರೆಂದೇ ತಿಳಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಪತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇ ತ್ವೇತದಭ್ಯ ಸೂಯಂತೋ ನಾನುತಿಷ್ಟಂತಿ ಮೇ ಮತಮ್’ — ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವವರ ಲಾಭವನ್ನು 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ನಂತರ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯದವ ರನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ವಾರ್ಥಿ, ಮನುಷ್ಯರು ನಮಗೇ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗಲೀ, ನಮಗೇ ಲಾಭವಾಗಲೀ ಎಂದು ಬಯಸಿದಂತೆ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಲೀ, ನನ್ನನ್ನೇ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುವುದು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು? ಮಮತೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗಲಾರದು; ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುವುದು ಭಗವಂತನ ‘ಮತದ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವರು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ತನಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವ ವರು ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯಲಾರರು.

‘ಸರ್ವಜ್ಞಾನ ವಿಮೂಢಾನ್ ತಾನ್’ — ಭಗವಂತನ ಮತದ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಜ್ಞಾನ (ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಕಲೆಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೋಟಾರು, ವಿಮಾನ, ರೇಡಿಯೋ, ಟೆಲಿವಿಜನ್ ಮುಂತಾದ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಕಲಾ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜುವುದು, ಮನೆ-ಕಟ್ಟುವುದು, ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರ, ತಂತ್ರ, ಯಂತ್ರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅರಿವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ, ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಚಮತ್ಕಾರ ತೋರಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ, ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು, ಲಿಪಿಗಳನ್ನು, ರೀತಿ-ರಿವಾಜುಗಳನ್ನು, ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಪಡೆಯುವುದ ರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದು ಇದೇ ಆಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ಅವರ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ (16/11). ಇಂತಹ ಜನರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಚೇತಸಃ’ — ಭಗವಂತನ ಮತದ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಪತ್, ಸಾರ-ಅಸಾರ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ, ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷ ಮುಂತಾದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾತುಗಳ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಪಶುವಿನಂತೆ ಮೂಢರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ವ್ಯರ್ಥಆಸೆ, ವ್ಯರ್ಥ ಕರ್ಮ, ವ್ಯರ್ಥಜ್ಞಾನ ವುಳ್ಳ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಚಿತ್ತ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ — ‘ಮೋಘಾಶಾ ಮೋಘಕರ್ಮಾಣೋ ಮೋಘಜ್ಞಾನಾ ವಿಚೇತಸಃ’ (9/12).

‘ವಿದ್ಧಿ ನಷ್ಟಾನ್’ — ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯದ ಮನುಷ್ಯರು ನಷ್ಟರಾದವರೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿರುವರು.

ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಮುಕ್ತಿಯ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ (8/5) ಆದ್ದರಿಂದ, ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮತದ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಮುಕ್ತಿಯು ಆಗ ಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಭಾವ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಅವರು (ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ ಇರುವ ಕಾರಣ) ನಷ್ಟರಾದವರೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ‘ನಷ್ಟಾನ್ ವಿದ್ಧಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

ಭಗವಂತನ ಮತದ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ರಾಗ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಮಾಡು ತ್ತಾನೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಎರಡೂ ಮನುಷ್ಯನ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ — ‘ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ’ (3/34). ನಾಶವುಳ್ಳ ಕಾರಣ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ನೀಚಯೋನಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನರಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಷ್ಟರಾದವರೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

31 ಮತ್ತು 32ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯವ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಹೊರಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನನ್ನು ಮನ್ನಿಸಲಿ, ಮನ್ನಿಸದಿರಲಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರಹವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮತ (ಸಿದ್ಧಾಂತ)ದ ಪಾಲನೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು — ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ. ಅವನು ಹಾಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಪತನ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆದೀತು. ಒಂದುವೇಳೆ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನ ಮತದ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡಿದರೆ, ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ ಕೇವಲ ಅವನ ಮತದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವನು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ‘ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮತವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವನಿಗೆ ‘ಮುಕ್ತಿಯ’ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೇಕೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ॥

ಭೂತಾನಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಜ್ಞಾನವಾನ್ - ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸ್ವಸ್ಯಾಃ - ತನ್ನ, ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಸದೃಶವ್ - ಅನುಸಾರ, ಚೇಷ್ಟತೇ - ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ನಿಗ್ರಹಃ - (ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ) ಹಠವೂ, ಕಿವ್, ಕರಿಷ್ಯತಿ - ಏನುಮಾಡೀತು? ॥33॥

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಹಠವೂ ಏನು ಮಾಡೀತು. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ’ — ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ* ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವಭಾವಗಳು — ರಾಗದ್ವೇಷ ಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ರಾಗ ದ್ವೇಷರಹಿತ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರು ತ್ತವೆ. ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಕಂಡುಬಂದ ಬೋರ್ಡನ್ನು ಓದಿಕೊಂಡರೆ ಈ ಓದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ ಸ್ವಭಾವ ದಿಂದಾಯಿತು. ಯಾವುದಾದರೂ ಸ್ನೇಹಿತನ ಪತ್ರಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಓದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಪತ್ರ ಬಂದರೆ ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಓದುತ್ತಾರೆ, ಈ ಓದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಾಯಿತು. ಗೀತಾ-ರಾಮಾಯಣಾದಿ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದುವುದು ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಓದುವು ದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

* ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾದುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮಾನ್ಯವಲ್ಲ.

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಮೂಸುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತ ಸ್ವಭಾವವು ದೋಷಿಯಾಗಿರದೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಯುಕ್ತ ಸ್ವಭಾವವು ದೋಷಿಯಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವಭಾವ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವಗಳು ಅಶುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣವೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕನು ಸಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಲೋಭಿ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ನಷ್ಟವಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಆಗದಿರಲಿ ಎಂದು ನಿರಂತರ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಸ್ವಭಾವವು ಬೇಗನೇ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮಸ್ವರೂಪ ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (3/27). ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣವೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಅಕರ್ತಾ ಎಂದೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ (13/29).

ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೋಷವು ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ರಾಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವತನಕ ಅಶುದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ರಾಗವೇ ಬಂಧನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ರಾಗವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಅಹಂನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

‘ಅಹಮ್’ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ —

(1) ಚೇತನದಿಂದ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’.

(2) ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧಾತುರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ — ‘ಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಹಂಕಾರಃ’ (13/5).

ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧಾತುರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ‘ಅಹಮ್’ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಂತೆ ಒಂದು ಕರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ‘ಅಹಮ್’ನಲ್ಲೇ ಇವೆ. ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧಾತುರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಈ ಧಾತುರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜಡ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ‘ನನ್ನವು’ ಮತ್ತು ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ‘ನನ್ನವು ಹಾಗೂ ‘ನನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ರಾಗವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+

+ ಶರೀರವು ಬೆಳೆಯುವುದು, ಬದಲಾಗುವುದು ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಂತೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕರೂಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾದರೋ ಈ (ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ) ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ’ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗದಿದ್ದರೂ (ಕ್ರಿಯೆ)ಯಾದರೋ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಗನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೋ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ ಮಾತಾಡಲು ಬಾರದಿರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಲು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ಮಾತಾಡಲಾರನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಮಾತಾಡುವುದು.

ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಯೋನಿಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ರಾಮ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣರೂಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದರೆ ಹಾಗೂ ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ ಮುಂತಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದರೆ ಆಯಾಯ ಯೋನಿಗಳನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಚೇಷ್ಟೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನ ಅವತಾರೀ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣ, ಯೋನಿಗಳನುಸಾರ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡತೆ)ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗಿದೆಯೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆಯಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಪರವಶತೆ — ಎರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸ್ಯಾಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರ್ದೋಷವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶನಾಗದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಜನಕತೆಯ ಮೂಲ ಬೀಜವು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮೂಲಕ ಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಂಧನಕಾರಕವು ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಚೇಷ್ಟಾ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಚೇಷ್ಟತೇ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಕೂಡ ಮಹಾನ್ ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಾಗುವಷ್ಟು ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ವರ್ತಮಾನದ ಸಂಗ, ಶಿಕ್ಷಣ, ವಾತಾವರಣ, ಅಧ್ಯಯನ, ಉಪಾಸನೆ, ಚಿಂತನೆ, ಕ್ರಿಯೆ, ಭಾವ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅನುಸಾರ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವಭಾವ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಗೊಳಿಸಲು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ವಿಷಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಮಾವಿನಹಣ್ಣುಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಅವಾಂತರ ಭೇದವಿರುವಂತೆ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ) ಶುದ್ಧವಾದರೂ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಭೇದವು ಇರುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ಧ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ)ವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ಅಶುದ್ಧ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ) ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ತಾವೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪರವಶತೆಗೆ ಬಾಧ್ಯರಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ’ — ಯಾರ ಸ್ವಭಾವ ಮಹಾನ್ ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವ ಅಶುದ್ಧ (ರಾಗ- ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ)ವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪುರುಷರ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಠವು ಕೆಲಸಕ್ಕೆಬಾರದು. ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವವು ಅಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಶುದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿತು.

ಅರ್ಜುನನೂ ಹಠದಿಂದ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ — ‘ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವವು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿತು’ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತ್ವಾಂ ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ’ (18/59); ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಕರ್ಮ (ಯುದ್ಧಾದಿ) ಮಾಡುವ ಸೆಳೆತವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ನೀನು ಪರವಶನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಿ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹಠವು ಕೆಲಸಕ್ಕೆಬಾರದು — ‘ಕರಿಷ್ಯಸ್ಯವಶೋಪಿ ತತ್’ (18/60).

ಒಂದು ಗಂಟೆಗೆ ನೂರು ಮೈಲಿ ಓಡುವ ಮೋಟಾರು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ವೇಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಓಡಲಾರದು, ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ಮೂಲಕವೂ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಆಗಲಾರವು. ಅಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಕಾರಿನಂತೆ ಇದೆ. ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಕಾರನ್ನು ರಿಪೇರಿಮಾಡಲು ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳಿವೆ — (1) ಕಾರನ್ನು ಸ್ವತಃ ರಿಪೇರಿ ಮಾಡುವುದು, (2) ಕಾರನ್ನು ಗ್ಯಾರೇಜಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದು. ಇದೇ ರೀತಿ ಅಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಉಪಾಯಗಳಿವೆ — (1) ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತ ನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು (3/24), (2) ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದು (18/62). ಕಾರು ಸರಿಯಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾವು ಕಾರಿನ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಾರು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದರೆ ನಾವು ಕಾರಿನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರು ಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಶುದ್ದವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶನಾಗು ವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಶುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ) ಯದ್ದೇ ಮಹತ್ವವಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟೇ ವಿದ್ವಾಂಸ ನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಪತನ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯದ್ದೆ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ವಿದ್ವಾಂಸ ನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಉತ್ಥಾನ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿರದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಭಾವ, ವಿಚಾರ, ಕರ್ಮ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಅವನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸಾಧಕನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನ ಇಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಆ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಸುಲಭವಾದ ಉಪಾಯವು — ದೊರಕಿದ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವುದು.

ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶನಾಗದಿರಲು ಸಾಧಕನು ಯಾವುದಾದರು ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರ್ಶಗಳು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರಬಲ್ಲವು — (1) ಭಗವಂತನ ಮತ (ಸಿದ್ಧಾಂತ) ಮತ್ತು (2) ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ. ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಶುದ್ಧವಾಗು ತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ದಿಂದೊಡಗೊಂಡೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತನ ವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಷ್ಟಾನ್ ವಿದ್ಧಿ (3/32).

ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನಾವು ತಡೆಯಲಾರೆವು, ಆದರೆ ಕಾಲುವೆ ತೋಡಿ ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲೆವು. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರೆವು, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲೆವು. ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ನಮಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ತಿರುಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವಾಗ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಲಾರನು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಬಾಲಕನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಅವನಿಗೆ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು (ಕ.ಖ.ಗ.) ಕಲಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಚೇಷ್ಟತೇ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಅವನಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಮರಗಳ ಎಲೆಗಳು ಅಲುಗಿದಾಗ ಅದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಫಲಜನಕ ಕರ್ಮ (ಪಾಪ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯ) ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಮಾಡಲೆಂದೆ ಆಗಿದೆ— ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ (5/25; 12/4) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದೂ, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವು ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಹಿತ ಮಾಡುವುದು ಬೀಳದೆ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರವಾಹದ ಕಾರಣ ಅವರ ಮೂಲಕ ತಾನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।

ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ - ಇಂದ್ರಿಯ -ಇಂದ್ರಿಯದ, ಅರ್ಥೇ - ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ (ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ), ರಾಗದ್ವೇಷೌ - (ಮನುಷ್ಯನ) ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ - (ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಂದ) ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ, ತಯೋಃ - (ಮನುಷ್ಯನು) ಆ ಎರಡರ, ವಶಮ್ - ವಶದಲ್ಲಿ, ನ, ಆಗಚ್ಛೇತ್ - ಆಗಬಾರದು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತೌ - ಆ ಎರಡೂ, ಅಸ್ಯ - ಅವನ (ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ), ಪರಿಪಂಥಿನೌ - ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡುವ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ॥34॥

ಇಂದ್ರಿಯವು ಇಂದ್ರಿಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ (ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ) ಮನುಷ್ಯನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ (ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ) ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಎರಡರ ವಶನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಎರಡೂ ಅವನ (ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ) ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡುವ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ॥34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ’ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯ (ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂಗು)ದ ಪ್ರತಿ ಯೊಂದು ವಿಷಯ (ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ)ದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಒಂದೇ ವಿಷಯವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹೀಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮಳೆ ರೈತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕುಂಬಾರನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ತಣ್ಣನೆಯ ಗಾಳಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗು ತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಛಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟದಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು ನಮ್ಮ ಅನುಕೂಲತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಮನುಷ್ಯರು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅನುಕೂಲತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲಭಾವವಿಟ್ಟು ಅವುಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದು ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ರಾಗ- ದ್ವೇಷಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ವನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ನಿಜವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನುತನ)ದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ.* ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ‘ಅಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ತನಕ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೇ, ಬುದ್ಧಿ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ರಿಂದ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇದೇ ರಾಗ ದ್ವೇಷವನ್ನು ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದ್ದೇ ಸ್ಥೂಲರೂಪ ಕಾಮ ಹಾಗೂ ಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ. 40ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಮವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ವಿಷಯಗಳಂತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ) ‘ಕಾಮ’ದ ಪ್ರತೀತಿಯಾಗುವ ಕಾರಣವೇ ಭಗವಂತನು ಇವುಗಳನ್ನು ‘ಕಾಮದ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಪ್ರತೀತಿಮಾತ್ರವಿರುವಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಪ್ರತೀತಿಮಾತ್ರವಿದೆ. ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಾದರೋ ಕೇವಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರಣ (ಹತ್ಯಾರಗಳು)ವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧ ಅಥವಾ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಎಲ್ಲಿವೆ? ಇದಲ್ಲದೆ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 59ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಿರುವ ಪುರುಷನ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ರಾಗ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರಾಗವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದಾಗಲೇ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

* ಭಗವಂತನು ‘ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ’ (2/59) ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ದಲ್ಲಿ (ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ) ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯದಿಂದ ಎಂದೂ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು, ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವೃತ್ತಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತನಾಗಬಾರದು. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಕೂಲವೇ ಆಗಬೇಕು (16/24). ಒಂದು ವೇಳೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಸಾಧಕನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ವಶೀಭೂತನಾದನೆಂದೇ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ‘ರಾಗ’ವು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ‘ದ್ವೇಷ’ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುವುದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಅನೇಕ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ತೊಡಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಗಾಬರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡವಂತಿದೆ — ಅವನು ಈ ಸ್ಫುರಣೆಗಳಿಂದ ಗಾಬರಿಯಾಗಬಾರದು. ಈ ಸ್ಫುರಣೆಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವು ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುತ್ತವೆ; ‘ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದರೆ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಹೋಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಕಾರಣ-ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವಾಗ ಅವಕಾಶಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಅದುಮಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯ ಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸ್ಪುರಣೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರ ಬರಲು ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಈ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಫುರಣೆಗಳೊಂದಿಗೂ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಮಾಡದೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸ್ವತಃ ತಟಸ್ಥನಾಗಿರಬೇಕು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಿಷಯ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡಬಾರದು.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯುವ ಉಪಾಯ

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟ (ಪ್ರಬಲ)ವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸು ತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನತೆಯಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗಬಾರದು — ಈ ಉಪಾಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ಮತದ ಅನುಸರಣ ಮಾಡುವವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು (3/31). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವೃತ್ತಿಗೆ ವಶನಾಗದೆ ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನು ಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸುಲಭ ವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಭಗವದರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ನನಗಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನಿ ಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ; ಯಾವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಭಗವಂತನ ವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಮತ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತನಾಗಬೇಕು.

ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದ ಕುರಿತು ಮಮತೆ ಇರುವ ತನಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಮನುಷ್ಯನು ರುಚಿ ಅಥವಾ ಅರುಚಿಪೂರ್ವಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ರುಚಿ- ಅರುಚಿಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಯಾಗುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ-ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ರುಚಿ-ಅರುಚಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರ ವಚನ ಹೀಗಿದೆ —

ಶ್ರೂಯತಾಂ ಧರ್ಮಸರ್ವಸ್ವಂ ಶುತ್ವಾ ಚೈವಾವಧಾರ್ಯತಾವ್

ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿಕೂಲಾನಿ ಪರೇಷಾಂ ನ ಸಮಾಚರೇತ್॥

(ಪದ್ಮ-ಪು-ಸೃಷ್ಟಿ, 19/355-56)

ಓ ಜನರೇ! ‘ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ನಮಗಾಗಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಕುರಿತು ಮಾಡ ಬೇಡಿ ಈ ಧರ್ಮ ಸಾರವನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ಕೇಳಿರಿ ಮತ್ತು ಕೇಳಿ ಧಾರಣೆಮಾಡಿರಿ.

ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮರ್ಯಾದೆಗೆ ಆದರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡುವಾಗ ತಂದೆಯ ಕೈ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರು (ಮಹಾ-ಅನು-84/15ರಿಂದ 20) ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವೇ ಮಾಡಬೇಕು.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದ ಮಹಾ ಪುರುಷನು ವಿದ್ಯಾವಂತನಿರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅವನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ವೇದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಷ್ಟು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮಾತು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.* ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಕಾರಣ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಎಂದೂ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷನ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ವಚನಗಳು ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಾಗುತ್ತವೆ (3/21). ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರವಚನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದ ರಿಂದ ಸಾಧಕನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಕೂಡ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

* ಯಾವ ಪುರುಷನು ಧರ್ಮದ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಎಂದೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಾ ದುಷ್ಯಂತನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಮಹಾಕವಿ ಕಾಳಿದಾಸನು ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಸತಾಂ ಹಿ ಸಂದೇಹಪದೇಷು ವಸ್ತುಷು ಪ್ರಮಾಣಮಂತಃಕರಣ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ॥ (ಅಭಿಜ್ಞಾನ ಶಾಕುಂತಲಮ್ 1/21)

ಎಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ಜನರು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮ ವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಅಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಆಗಂತುಕ ವಿಕಾರವಾಗಿವೆ, ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಇವು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಂತಃಕರಣವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರು ವಾಗಲೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಕೂಡ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು, ಅರ್ಥಾತ್- ಸದಾಕಾಲವು ಕಂಡು ಬರತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರತೀತಿ ಸದಾಕಾಲ ಆಗಿರದೆ ಎಂದಾದರು ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ಸಾಧಕರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ವಸ್ತು ಅಳಿದುಹೋಗುವಂತಹುದು. ಇದರಿಂದಲೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಮನೋಗತ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ (2/55) ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವಂತಹುಗಳು, ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ವಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (13/6) ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವು ಸದಾ ಸಮನಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು

(13/9). ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ಸಮಚಿತ್ತತಾರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯು ಆಗಲಾರದು. ಧರ್ಮವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳು ಅಸ್ಥಾಯೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಂದುಹೋಗುವಂತ ಹವುಗಳು. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಬಂದುಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ) ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಚೇತನ) ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಇವೆರಡರ ವಿವೇಕ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷನು ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡದೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಏಕದೇಶಿಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಜಡಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವೇ ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಅಹಂತೆ (ನಾನುತನ)ಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ‘ಅಂಹತೆ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಪ್ರಿಯವೆಂದು, ಬೇರೆಯವರ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಅಪ್ರಿಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಅನುಕೂಲವಾದ ಮಾತು ಪ್ರಿಯವೆಂದು, ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಮಾತು ಅಪ್ರಿಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ಅನುಕೂಲವಾದ ವಿಷಯಗಳು ಪ್ರಿಯವೆಂದು, ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಿಷಯಗಳು ಅಪ್ರಿಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ (ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ)ಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡ-ಚೇತನದ ಗ್ರಂಥಿರೂಪೀ ಅಹಂತೆ (ನಾನುತನ)ಯು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲೆ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ.

ನಾನು ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಈ ಸೇವಕ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಭಕ್ತ ಯಾವ ‘ನಾನುವಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೋ, ಅದೇ ‘ನಾನು’ವಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಕೇವಲ ಜಡದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಚೇತನದಲ್ಲಿಯೂ ಇರದೆ ಜಡ- ಚೇತನದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಜಡ-ಚೇತನದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಈ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಜಡದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಡದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಜಡ-ಅಂಶದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಅದು ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜಡದ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ರಾಗವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ (ಜಡ)ವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ, ಅವನಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರದೆ ಜಡ (ಅಸತ್)ದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವಂತಹುವುಗಳಾಗಿವೆ.

ಒಂದು ವೇಳೆ ಸತ್ಸಂಗ, ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾದೀತು; ಆದರೆ ‘ಪ್ರೇಮ’ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷವಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಉಪೇಕ್ಷೆ (ವಿಮುಖತೆ)ಯಾದೀತು.* ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ’ ಉಂಟಾದಾಗ ಬೇರೆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವೈರಗ್ಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವ ಭಾವನೆ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ‘ಅಹಮ್’ ಕೂಡ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಹಮ್’ನಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

* ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದೆಯೋ, ಪ್ರೇಮವಿದೆಯೋ ಇದನ್ನು ಈ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಸತ್ಸಂಗ, ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ತೊಂದರೆಕೊಟ್ಟರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ ಬಂದರೆ — ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ’ವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮತ್ತು (ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟುಬಾರದೆ) ಅಳುಬಂದರೆ ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇಮ’ವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯ ಕೊರತೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಧೆಯಾದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಳುಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ನಮಗೆ ಕೆಟ್ಟವರು ಎಂದು ತೋರಿದರೆ, ಧರ್ಮ ಸಂಪ್ರದಾಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ‘ರಾಗ’ವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ನಿಜವಾಗಿ ಸತ್ಸಂಗ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವುದು ಅಷ್ಟೊಂದು ಕೆಟ್ಟದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇಕಾದಹಾಗೆ ಆಗಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಆಗಿದೆ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ ಕೇನಾಪ್ಯುಪಾಯೇನ ಮನಃ ಕೃಷ್ಣೇ ನಿವೇಶಯೇತ್’. (ಶ್ರೀಮದ್ಙಾಗವತ 7/1/31).

ಮನುಷ್ಯನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕೇವಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಸಿದ್ಧಾಂತದಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಸ್ವಭಾವವು-ರಾಗದ್ವೇಷ ರಹಿತ (ಶುದ್ಧ) ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ (ಅಶುದ್ಧ) ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಶುದ್ಧ ಅರ್ಥಾತ್- ರಾಗದ್ವೇಷರಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಗಂಗೆಯು ಗಂಗೋತ್ರಿಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತದೆ; ಗಂಗೋತ್ರಿ ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರ ಆಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿದರೆ ಗಂಗೆಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಆದರೆ! ಗಂಗೆಗೆ ಕಾಲುವೆ ತೋಡಿ ಅದರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಬದಲಿಸಬಹುದು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವಾದರೋ ಅಳಿಸಲಾಗದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಬದಲಿಸಬಹುದು. ಅರ್ಥಾತ್-ಅದನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾಗಿಸಬಹುದು. ಇದು ಗೀತೆಯ ಮಾರ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಎಷ್ಟು ಬಾಧಕವಾಗಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಬಾಧಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನನ್ನು ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/10). ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತನಾಗಲು ಸಾಧಕನು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡೇ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ತಾನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುರೂಪ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ ಸ್ಫುರಣೆಯು ಉಂಟಾದಾಗ ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಮನಸ್ಸಿನ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಸ್ಫುರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಾಗಬಾರದು. ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಫುರಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಬಾರದು; ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಬಾರದು, ವಿರೋಧಿಸಬಾರದು.

ಸಾಧಕನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ, ಅವನು ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಪ್ರಭುವಿನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅವನಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ (7/14) ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (18/62). ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ ಸಹಿತ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನದೇ ಜನರ ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಬದಲಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸಬಾರದು. ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಜಡದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ನಿಶ್ಚಿತ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಂ’ ವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತತ್ತ್ವತಃ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಭಿನ್ನ(ತನ್ನ)ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಬಂಧನ ವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸುಖ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದ ಚಿಂತನೆಯ ಸುಖ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಸುಖ ಪಡೆಯಬಾರದು. ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಯಾವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸೇವೆ ಆಗುತ್ತದೋ, ಅವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಅಂಶವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚವೇ ನಮ್ಮದಲ್ಲವಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದರ ಅಂಶವು ಹೇಗೆ ನಮ್ಮದಾಗಬಲ್ಲದು? ಈ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಿಂದ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಯಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ ಅವರದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭಕ್ತನು ಯಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅವರದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭಕ್ತನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಂತೆ — ‘ತ್ವದೀಯಂ ವಸ್ತು ಗೋವಿಂದ ತುಭ್ಯಮೇವ ಸಮರ್ಪಯೇ’, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸೇವಾ-ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕಮಾತು

ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವವನೇ ಸೇವೆಮಾಡ ಬಲ್ಲನು. ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಬಯಕೆ ಯಾದರೋ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ, ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆಯೂ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸೇವೆಯ ಬಯಕೆ ವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ಆದಕ್ಕಾಗಿ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದ್ದಾಗ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಸೇವೆಯ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಬಾರದು.

ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಟ್ಟು ಸುಖಿಯಾಗುವುದು, ‘ನನ್ನಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿಡುವುದು, ಸೇವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಕೊಂಚವಾದರೂ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಬಯಸುವುದು ಮತ್ತು ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದು ನಿಜವಾಗಿ ಭೋಗವೇ ಆಗಿದೆ, ಸೇವೆಯಲ್ಲ, ಕಾರಣ — ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸೇವೆಯು ಸುಖ-ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸೇವೆಯು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಆ ಸುಖವು ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನಾನು’ ಯಾರಿಗೋ ಏನೋ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಇಂತಹ ಭಾವ ಯಾರಿಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ — ‘ಸೇವೆ’ಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸೇವೆ ಮಾಡುವವರದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾರೂ ಅವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾರರು. ಅವರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅವರಿಗೇ ಕೊಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವ ಅಧಿಕಾರ ನಮಗೇನಿದೆ? ಅವನು ಇಡಗಂಟಾಗಿಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಉಪಕಾರವಿದೆ? ನಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದ ನಮ್ಮದೇ ಮುಖ ತೊಳೆದಾಗ ಬದಲಿಗೆ ನಾವು ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುತ್ತೇವೆಯೇ?

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಸೇವೆಯಾದರೋ ಧನಾದಿ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸೇವೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಯಸಬಾರದಿರುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ — ಸ್ಥೂಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡುವು ದಾದರೋ ತುಂಬಾ ಸ್ಥೂಲವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸೇವೆಯು ಭಾವವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆಯ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣಸೇವೆ ಆಗಬಲ್ಲುದು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯು ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರು ವುದರಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಯಾರಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ಸ್ಥೂಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಸೇವೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಯಾರೇ ತಿಳಿಯಲೀ ತಿಳಿಯದಿರಲೀ. ಅಭಿಮಾನ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವವರೆಗೆ ಸೇವಕನಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸೇವೆಯು ಭಾವದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುವುದು ಸೇವೆಯಲ್ಲ. ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ಅಂಗಡಿಯವನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆಗೆ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಜೆಯು ರಾಜನಿಗೆ ಕರರೂಪದಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ, ಅದು ದಾನ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ನೀರು ಕುಡಿಸಿದರೆ, ‘ನಾನು’ ಅವನಿಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಅವನು ಸುಖೀಯಾದನು ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವುದು ವ್ಯಾಪಾರವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಮಾನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ‘ನೀರು ಕುಡಿಸುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಸಿಕ್ಕೀತು’ ಅಥವಾ ‘ದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿದ್ದಾಗಲೂ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವುಂಟಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜಲ, ಧನ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಂಕಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ತಿಳಿಯಲೀ, ತಿಳಿಯದಿರಲೀ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಂಕಿತವಾದಾಗ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯು ಆಗದೇ ಪಡೆಯುವ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಪುಣ್ಯ ಸಂಪಾದಿಸದೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಯಾರಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್— ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರ ವಸ್ತು ಆಗಿದೆಯೋ ಅವರಿಗೇ ನಮ್ಮ ಮೂಲಕ ವಸ್ತು ಸಿಗಬಲ್ಲದು. ಅವರಿಗೆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುವು ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಋಣ ತೀರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಬೇರೆ ಯವರಿಗೆ ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ (ಹಸಿವು) ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ ಅವನೇ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಅಧಿಕಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬೇರೆಯವನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ (ಹಕ್ಕಿನ)ದ್ದೇ ವಸ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೇರೆಯವನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು.

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ — ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಯಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ (ಸೇವ್ಯ) ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಾಭಾವ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವ್ಯನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅವನು ಸೇವ್ಯನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಾಭಾವ ಜಾಗ್ರತ ಮಾಡು ತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸೇವ್ಯನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಾ ಭಾವ ಜಾಗ್ರತವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಸಾಧಕನು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಏನೋ ಕೊರತೆ (ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ) ಇದೆ ಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಿದ್ದು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಹೊರಹಾಕಬೇಕು. ‘ಬೇರೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವವು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರ ಬಾರದು. ಇಂತಹ ಭಾವವು ಬಂದಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ತೊಡೆದು ಹಾಕಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಭಾವವು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವು ದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ, ಸುಖೀ, ದುಃಖಿಯಾಗುವ ಕ್ಷೇತ್ರವಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವು ಸೇವೆಗಾಗಿ ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸೇವೆಯೇ- ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಸೇವೆ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಸಾಧಕಲ್ಲಿ — ‘ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಅಹಿತವಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವವಿರ ಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸುಖವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ದುಃಖಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ದುಃಖಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖಿತನಾಗುವುದು, ಸುಖೀ ಜನರನ್ನು ನೋಡಿ ಸುಖಿ ಯಾಗುವುದೂ ಸೇವೆಯೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ದುಃಖೀ ಮತ್ತು ಸುಖೀ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಇದರಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ನಮಗೂ ಜೊತೆ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಬಲಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರು ದುಃಖೀಯಾಗಿದ್ದರೆ, ‘ಅವನ ದುಃಖ ಹೇಗೆ ದೂರವಾದೀತು? ಎಂದು ಅವನ ಜೊತೆ ನಾವೂ ದುಃಖಿತ ರಾಗಬೇಕು. ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಮಾತಾಡಿ, ಅವನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಅವನ ಬಳಿ ಹೇಳಬೇಕು — ತಮ್ಮಾ! ಪ್ರತಿಕೂಲಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಗಾಬರಿಯಾಗಬಾರದು; ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮ ಹಾಗೂ ರಾಜಾ ನಳ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಮುಂತಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪುರುಷರಿಗೂ ಬಂದಿತ್ತು; ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ನಿನ್ನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಮಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸುವ ಯಾವುದಾದರು ಕೆಲಸವಿದ್ದರೆ ಹೇಳು ಇತ್ಯಾದಿ. ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನು ಖುಶಿಯಾಗುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಸುಖಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದಾಯಿತು ನಾನು ಹುತ್ಫೂರ್ವಕ ಸಂತೋಷವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾವು ದುಃಖಿ ಮತ್ತು ಸುಖೀ ಇಬ್ಬರ ಸೇವೆಯೂ ಮಾಡಬಹುದು. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸುಖ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಹಮತರಾಗಿ ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆವು. ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಭಾವ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖೀ ಮತ್ತು ಸುಖದಿಂದ ಸುಖೀಯಾಗು ವವರು ಸಂತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಸಂತರ ಲಕ್ಷಣ ಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ‘ಪರ ದುಖ ದುಖ ಸುಖ ಸುಖ ದೇಖೇ ಪರ (ಮಾನಸ 7/38/1).

ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಗಳಾದರೆ ಮತ್ತೆ ನಮ್ಮ ದುಃಖವು ಎಂದೂ ಮಗಿಯ ಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾವುದಾದರು ದುಃಖ ಬಂದಾಗ ನಾವು ಅದನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವಂತೆ, ದುಃಖಿತರಾದ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕಂಡು ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರ ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ನಿಜವಾದ ಭಾವನೆ ಇರಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಭಾವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಅದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ ಆದೀತು, ದುಃಖವಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾದಾಗ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಶಕ್ತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ದೂರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಹುದು. ದುಃಖೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸುಖಿಯಾಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ನಮ್ಮ ಸುಖಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸುಖ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ತತ್ಕಾಲವೇ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥ — ಸುಖಕೊಡುವುದು. ಸಾಧಕ ನಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಕಶ್ಚಿದ್ ದುಃಖಭಾಗ್ಭವೇತ್ (ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ದುಃಖವಾಗದಿರಲಿ) ಈ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸುಖಿಯಾಗಿಸದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಇಂತಹ ಭಾವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಭಾವವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರಾಧೀನರಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಸೇವಾ-ಭಾವದ್ದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬೇಕಾದಷ್ಟಿದ್ದರೂ ಸೀಮಿತವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಸೀಮಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸೇವೆಯೂ ಸೀಮಿತವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸೀಮಿತ ಸೇವೆ ಯಿಂದ ಅಸೀಮ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ಭಾವ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಸೀಮ ಭಾವದಿಂದ ಸೇವೆಯೂ ಅಸೀಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಸೀಮ ಸೇವೆಯಿಂದ ಅಸೀಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವಾಭಾವವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಸೇವೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯ ಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಭಾವ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸೀಮಿತವೇ ಆಗಿ ದ್ದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರ-ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಅವನ ವ್ಯವಹಾರ ವಿರುತ್ತದೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಖಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸುಖೀ ಮತ್ತು ದುಃಖಿಯನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೇ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸುಖೀ ಹಾಗೂ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ದುಃಖೀ ಆಗಬಲ್ಲನು. ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಇದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಯಾಗಿದೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಲ್ಲ. ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮರೆವೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನ್ನತನದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಅವನು ಅತಿ ದರಿದ್ರನಾಗಿರಲೀ ಅಥವಾ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿರಲಿ, ಕಲಿತವನಾಗಿರಲೀ ಅಥವಾ ಕಲಿಯದವನಾಗಿರಲಿ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಈ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವಾಧೀನರೂ ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ನಿಜವಾದ ಸೇವಕನ ವೃತ್ತಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಹತ್ವ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ವಸ್ತುಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ (ತನ್ನವು)ವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೂ ವಸ್ತುಗಳು ನನ್ನವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಭೋಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಸೇವೆಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸೇವ್ಯದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

‘ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗ ದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೇ ಸಾಧಕನ ಸಾಧನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೋಚುವ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇದರ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕನು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಉನ್ನತಿ ಎಷ್ಟು ಆಗಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ತಕರಾರು ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗದಿರುವುದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ದಷ್ಟು ಬಾಧಕವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಮನದ ಏಕಾಗ್ರತೆಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡದೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಕಂಡುಬರು ವವೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಅವನ್ನು ತತ್ಕ್ಷಣ ದೂರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ದೂರವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದೂ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಏನು ಮಾಡ ಬಲ್ಲನೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ— ‘ರಾಗ-ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಉಂಟಾದರೂ ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವೆರಡೂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಥದ ದರೋಡೆಕೊರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಗಳು ಸ್ವತಃ ನಷ್ಟ ವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಆ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವಕ್ಕೆ ಅಸ್ತ್ವಿತ್ವ ಕೊಡು ತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವು ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅವುಗಳನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದಾವು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸುಖ-ದುಃಖದ ಕಾರಣ ಬೇರೆ ಯವರೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾಗು ತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ನಮಗೆ ಸುಖಕೊಡುವವರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ಕೊಡುವವರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣರಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣದೆ ಜಡ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ ಕಾಣು ತ್ತದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜಡತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ (7/19) ಎಂದು ಕಂಡುಬಂದೀತು

ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ ಯಾವುದೇ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡಬಾರದು. ಅದಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ದೋಷವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಒಂದು ಉತ್ಸಾಹ ಉಂಟಾದೀತು. ಯಾರೋ ನಮಗೆ ಕಹಿಯಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ನಮಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಾರದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ‘ನಾವು ಇಂದು ಬದುಕಿದೆವು ಎಂಬ ಒಂದು ಉತ್ಸಾಹ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬೇಕು — ‘ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನಾವು ಬದುಕಿದೆವು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತರಾಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಈ ತರಹ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅನಿಸಬೇಕು. ಯಾವುದಾದರು ದೋಷ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವತನಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ನಾವಾದರೋ ನಿರಂತರ ಇರುತ್ತೆವೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಿರಂತರ ವಾಗಿರದೆ ಬಂದು- ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಅಸ್ತಿತ್ವ ರೂಪೀ ‘ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಬರಲಾರವು. ಕಾರಣ — ನಮ್ಮ (ಸ್ವಯಂದ) ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವಿಬಾಗ ಬೇರೆ ಯಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಬಂದುಹೋಗುವ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ, ಅವನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಮ್ಮಿಂದಲೂ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವವೋ, ಆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ — ‘ಮನೋಗ- ತಾನ್ (2/55).

‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನುಕೂಲತೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಎರಡ ರಲ್ಲಿಯೂ ‘ರಾಗವಿಡದೆ ಅವುಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡ ಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್- ಅನುಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ‘ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗಬಾರದು. ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಫಲಾಸಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಫಲೇಸಕ್ತೋನಿಬಧ್ಯತೆ’ (5/12).

ಸಂಬಂಧ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗದೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಬಾರದು? ಇದರ ಉತ್ತರ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಶ್ರೇಯಾನ್ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ ।

ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ ॥

ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ - ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾದ, ಪರಧರ್ಮಾತ್ - ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ, ವಿಗುಣಃ- ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ, ಸ್ವಧರ್ಮಃ - ನಮ್ಮ ಧರ್ಮ, ಶ್ರೇಯಾನ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಸ್ವಧರ್ಮೇ - ನಮ್ಮ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ನಿಧನಮ್ - ಸಾಯುವುದೂ (ಕೂಡ), ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಪರಧರ್ಮಃ - ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮ, ಭಯಾವಹಃ - ಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥ 35॥

ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾದ ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ ಸ್ವ ಧರ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಸ್ವ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥ 35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶ್ರೇಯಾನ್* ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರ — ಧರ್ಮಾತ್ ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ — ಬೇರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಗಳ ಧರ್ಮವು (ಕರ್ತವ್ಯ) ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಾಣಲು ಗುಣಸಂಪನ್ನ ವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗಮತೆ ಇದ್ದರೂ, ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿದ್ದರೂ, ಧನ, ವೈಭವ, ಸುಖ-ಸುವಿಧಾ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದರೂ ಮತ್ತು ಜೀವನವಿಡೀ ಸುಖದಿಂದ ಇರಬಲ್ಲೆವಾದರೂ, ಆ ಪರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ನಮಗಾಗಿ ವಿಹಿತವಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಭಯ-(ದುಃಖ)ವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಾಣಲು ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಿದ್ದರೂ, ಪಾಲಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಧನ, ವೈಭವ, ಸುಖ-ಸುವಿಧಾ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕದಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಅದರ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನವಿಡೀ ಕಷ್ಟವೇ ಸಹಿಸಲು ಬಂದರೂ ಆ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡದೆ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

* ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಜ್ಯಾಯಸೀ (3/1) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಶ್ರೇಯಾನ್’ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ, ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮವು ಕರ್ಮಗಳನು ಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ‘ಕರ್ಮ’ಗಳನ್ನು ನಿಯತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ (18/41). ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ (18/45) ಆದುದರಿಂದ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್- ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು (18/48).

ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನ ತಿಂದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು (2/5). ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ಭಿಕ್ಷುಕನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಗೃಹಸ್ಥ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ, ಭಿಕ್ಷುಕನಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವಂತಿದೆ. ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಯುದ್ಧ’ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪತಟ್ಟೀತು — ‘ಪಾಪಮೇವಾಶ್ರಯೇತ್ (1/36) ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು — ‘ಧರ್ಮಯುದ್ಧ’ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಸ್ವಧರ್ಮ ವನ್ನು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಳಕೊಂಡು ಪಾಪವನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ (2/33) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ ಭಗವಂತನು — ‘ಜಯ- ಪರಾಜಯ’, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್— ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪತಟ್ಟಲಾರದು (2/38) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮುಂದೆ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ‘ಸ್ವಭಾವ ನಿಯತ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು ಎಂದು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು (18/47). ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಪಾಪವು ತಗಲುತ್ತದೆ, ಅನ್ಯಥಾ ಇಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಸಮತೆ (ಯೋಗ)ಯ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಅನುಭವ ವಾದಾಗ ದುಃಖ ಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. (6/23) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪುನಃಪುನಃ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ)ವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಬಂಧ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ನಮ್ಮ-ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಪಾಲಿಸುವುದೇ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಆಸ್ತಿಕ ಜನರು ಹೇಳುವ ‘ಧರ್ಮದ ಹೆಸರೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಯಾವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಡ ಬಹುದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಸಗಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ‘ಕೇವಲ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವುದ ರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ — ‘ಧರ್ಮ ತೇಂ ಬಿರತಿ (ಮಾನಸ — 3/16/1) ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಪ್ರಕೃತಿಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದಾಗ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವು ಎಷ್ಟು ಇರಬೇಕೋ ಆದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಗುಣಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕರ್ತವ್ಯ (ಶಮ, ದಮ, ತಪ, ಕ್ಷಮೆ ಇತ್ಯಾದಿ)ಕ್ಕಿಂತ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ತವ್ಯ (ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಆದಿ)ದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾದಿ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಗುಣಃ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವ-ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಿಂತ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳನುಸಾರ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ (ಘೋರ ಅತವಾ ಸೌಮ್ಯ)ಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ, ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದಿರುವುದ ರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳು ಘೋರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

‘ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ’ — ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸದಾಕಾಲ ಸುಖ, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ಮಾನ-ಅಂತಸ್ತು, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳೇ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮರ ಗುಂಪುಗಳೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಾಡದೆ ಭಗವಂತ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಾಗ ಯಾವುದಾದರು ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ, ಆ ಕಷ್ಟಗಳೂ ಕೂಡ ಉನ್ನತಿಮಾಡುವುದಾಗಿವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅವು ಕಷ್ಟವಾಗಿರದೆ ತಪ್ಪಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಆ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಬಹುಬೇಗ ಉನ್ನತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ತಪಸ್ಸು ನಮಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ತವ್ಯ ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿ, ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದಿರುವ ಕಷ್ಟರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಗುವಷ್ಟು ಲಾಭವು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಯಾರು ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ದರೋ, ಯಾರು ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸತ್ತು ಹೋದರೋ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಅಮರರಾದರು. ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದಾಗ ತನ್ನ ಧರ್ಮ(ಕರ್ತವ್ಯ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವವನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಜೈಲಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನೇಣುಗಂಬವನ್ನು ಏರಿದರೋ ಅವರ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಮಹಿಮೆ ಇಂದೂ ಕೂಡಾ ಬಹಳವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟ ಕರ್ಮ ವನ್ನು ಮಾಡಿ ಜೈಲಿಗೆ ಹೋಗುವವರ ನಿಂದೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವೇ ಬಂದರೂ ಅದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಮೃತ್ಯುವಾದರೂ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು?

ಉತ್ತರ — ಗೀತೆಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದವೇ ಇಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಇದು ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಿಷಯ ಆಗಿರದೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

(1) — ಯಾವ ವಿಷಯದ ಅರಿವು ನಮಗಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.* ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನನ್ನು ಧರ್ಮವು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ‘ಧರ್ಮೋ ರಕ್ಷತಿ ರಕ್ಷಿತಃ (ಮನುಸ್ಮುೃತಿ 8/15) ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಭಾರ ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಉಪದೇಷ್ಟಾ ಭಗವಾನ್ ವೇದಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಮುನಿಗಳು ಇವರುಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡು ವಂತಹ ಭಗವಂತ, ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಶಕ್ತಿ ಯಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಪತಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಭಗವಂತ, ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಋಷಿ, ಮುನಿ, ಸಂತರು ಇವರುಗಳ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸತ್ತರೂ ಅವರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

* ಅನೇಕ ಸಂಶಯೋಚ್ಛೇದಿ ಪರೋಕ್ಷಾರ್ಥಸ್ಯ ದರ್ಶಕಮ್ । ಸರ್ವಸ್ಯ ಲೋಚನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಯಸ್ಯ ನಾಸ್ತ್ಯಂಧ ಏವ ಸಃ॥

ಯಾವುದು ಅನೇಕ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ (ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ) ವಿಷಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದೋ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(2) ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ ಇದು ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಾ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಅನೇಕ ಕಷ್ಟ, ನಿಂದೆ, ಅಪಮಾನ ಗಳು ಬಂದರೂ ತನ್ನ ‘ಸತ್ಯ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು** ಮತ್ತು ಇಂದು ಕೂಡ ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

**ನೋಡಿ — ಮಾರ್ಕಡೇಯ ಪುರಾಣ, ದೇವಿಭಾಗವತ ಇತ್ಯಾದಿ.

(3) ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಸಂಬಂಧೀ ಅನೇಕ ಸತ್ಯ ಘಟನೆಗಳು ಕಂಡು-ಕೇಳಲು, ಓದಲು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಂತರ ಆಗುವ ಸದ್ಗತಿ-ದುರ್ಗತಿಯ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+

+ ನೋಡಿ — ಹಿಂದೀ ‘ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾಸಿಕದ 1968ನೇ ವರ್ಷದ ವಿಶೇಷಾಂಕ ‘ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಾಂಕ’.

(4) ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿ ಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದಾಗ ಆಸ್ತಿಕನ ಮಾತೇನು, ಪರಲೋಕವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವ ನಾಸ್ತಿಕನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ದ್ಯೋತಕ ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವು ‘ಪರಮ ಶಾಂತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಅನುಭವದಿಂದ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

‘ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವನೆಂದು ತಿಳಿಯು ವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು, ತನ್ನನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಸೇವಕನೆಂದು ತಿಳಿಯು ವುದು ವಾಸ್ತವವಾದ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇವೆಲ್ಲವು ಸರಿಯಾದ ಧರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಧರ್ಮವಾಗಿವೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲ. ಉಳಿದ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಶರೀರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಷ್ಟು ಧರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಅವು ನಮಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಧರ್ಮವೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ಅವೆಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ‘ಸ್ವಯಂ ಇದರದ್ದಲ್ಲ. ಆ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಆಸರೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅದರಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತನ್ನ ನೈಜವಾದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸಹಾಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇಮಿಯಾದರೆ ಸ್ವಯಂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾದರೆ ಸ್ವಯಂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕನಾದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರೇಮಿಯು ಪ್ರೇಮವಾಗಿ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸುವು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಾಗಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕನು ಸೇವೆಯಾಗಿ ಸೇವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು — ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ಸಾಧ್ಯರೂಪೀಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಧನ, ಮಾನ, ಅಂತಸ್ತು, ಆದರ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧನ, ಮಾನಾದಿಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ಚಿಂತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶದಿಂದ ಇವುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಧ್ಯೇಯವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಧನ, ಮಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಲೌಕಿಕ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಅವನಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಧನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಧ್ಯೇಯವುಳ್ಳ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ವೈದ್ಯನು ಹುಣ್ಣನ್ನು ಸೀಳುವಾಗಲೂ ‘ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ರೋಗಿಯ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೋಲು, ನಷ್ಟ, ಕಷ್ಟ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದರೂ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂತೋಷವಿರುತ್ತದೆ. ಅನುಕೂಲ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಸ್ವಧರ್ಮ (ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮ)ದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟ, ದುಃಖ, ತೊಂದರೆಗಳು ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಆ ಕಷ್ಟ, ದುಃಖಾದಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಾಗತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ- ಪರಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರವೇ ‘ನಾನು (ಸ್ವರೂಪ) ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದಿದ್ದರೆ ‘ನಾನು ಇರುವಾಗ ಶರೀರವು ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ನಾನೂ ಕೂಡ ಇರಲಾರದು. ಶರೀರವು ‘ನನ್ನದು ಎಂದಿದ್ದರೆ ಇದನ್ನು ಪಡೆದಬಳಿಕ ಇನ್ನು ಪಡೆಯುವುವಂತಹುದು ಏನೂ ಇರ ಲಾರದು. ಆದರೆ ಇಚ್ಛೆ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ — ನಿಜವಾಗಿ ನನ್ನ ವಸ್ತು ಇನ್ನು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದ ವಸ್ತು (ಶರೀರಾದಿ) ನನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ತರಲಿಲ್ಲ, ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾರೆವು, ಇದರಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾರೆವು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅದು ನಮ್ಮದು ಹೇಗೆ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಶರೀರ ನಾನಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನ್ನದಲ್ಲ ಇದರ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಸಾಧಕನು ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಶರೀರ ನಾನಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನ್ನದಲ್ಲ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರಬೇಕು. ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೋಧವಾದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವು ದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮ-ಪರಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ತಾನಾಗಿ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

‘ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ’ — ಪರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುಲಭವೆಂದು ಕಂಡರೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಭಯವಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 42ನೇ, 43ನೇ, 44ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು — (ಶ್ರೇಯಾನ್ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಬೇರೆಯವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನು ಭಯಾವಹ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 42ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ‘ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ(ಕ್ಷತ್ರಿಯಾದಿ)ಯವರಿಗೂ ಭಯಾವಹವಾಗಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅವುಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಉತ್ತರ — ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ (13/7 ರಿಂದ 11ರತನಕ ಮತ್ತು 16/1ರಿಂದ 3ರತನಕ) ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಧರ್ಮ ವಾಗಿವೆ. ಈ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ‘ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗಬಲ್ಲದು. ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮ ಎರಡೂ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮ ವಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾಪವು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪಾಪವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಸ್ವಾರ್ಥ, ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇಲ್ಲದೆ) ಶೂರ-ವೀರತೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಪವು ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪಾಪವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸ್ವಭಾವ ನಿಯಂತ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ (18/47).

ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮ (ಪರಧರ್ಮ) ಭಯಾವಹವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಆಚರಣೆ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಜೀವಿಕೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಸ್ಥಾನ-ವಿಶೇಷ ಹಾಗೂ ಯೋನಿ ವಿಶೇಷ ನರಕರೂಪೀ ಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಯಾವಹವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಭಿಕ್ಷೆಯ ಅನ್ನದಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುವುದು, ಬೇರೆಯವರ ಜೀವಿಕೆ ಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ ನಿನಗಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿರದೆ ನಿನಗಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪದಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂಶ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ‘ಸ್ವಯಂ’ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ (ಶರೀರ, ಪ್ರಪಂಚ) ‘ಅನ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಧರ್ಮ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ಅನ್ಯದ ಧರ್ಮ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ನಿರ್ದೋಷತೆ, ಅವಿನಾಶಿತೆ, ನಿತ್ಯತೆ, ನಿಷ್ಕಾಮತೆ, ನಿರ್ಮಮತೆ ಮುಂತಾದ ಎಷ್ಟು ‘ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಧರ್ಮವಾಗಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ‘ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ. ಹುಟ್ಟುವುದು, ಹುಟ್ಟಿ ಇರುವುದು, ಬದಲಾಗುವುದು, ಬೆಳೆಯುವುದು, ಕ್ಷೀಣವಾಗುವುದು ನಷ್ಟವಾಗುವುದು;* ಹಾಗೆಯೇ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಶರೀರದ, ಪ್ರಪಂಚದ ಧರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ‘ಪರಧರ್ಮವಾಗಿವೆ — ‘ಸಂಸಾರ ಧರ್ಮೈರವಿಮುಹ್ಯಮಾನಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/2/49). ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮ ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ.

* ‘ಜಾಯತೇಽಸ್ತಿ ವಿಪರಿಣಮತೇ ವರ್ಧತೇಽಪಕ್ಷೀಯತೇ ವಿನಶ್ಯತಿ..........’ (ನಿರುಕ್ತ 1/1/2).

ತ್ಯಾಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ), ಬೋಧ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ) ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ) ಇವು ಮೂರೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಭ್ಯಾಸವು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವುದೆಲ್ಲ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಯೋಗಿಯಾಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಭೋಗಿಯಾಗುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಸೇವೆಮಾಡುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಏನಾದರು ಬಯಸುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಪ್ರೇಮಿಯಾಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ರಾಗಿಯಾಗುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ, ಅನಾಸಕ್ತನಾಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಡುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ (ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ) ಆಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮವು ಚಿನ್ಮಯ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮವು ಜಡ-ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ (ಶರೀರಿ) ‘ಸ್ವ ಆಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ (ಶರೀರ) ‘ಪರ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವ’ ಇದರ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇನ್ನೊಂದು ‘ಸ್ವಕೀಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮಾ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧದ ಇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಕೀಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆ ಎರಡೂ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ.

ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನ ಧರ್ಮ — ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯ ಧರ್ಮ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಪುರುಷನ ಧರ್ಮ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧರ್ಮ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ — ಒಂದು ‘ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಅರ್ಥಾತ್-ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ, ಇನ್ನೊಂದು ‘ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ ‘ಪರಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರದ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಸತ್ ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದ ರಿಂದಲೇ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ‘ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಇಚ್ಛೆ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ಪ್ರಪಂಚದ್ದಲ್ಲ.

ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ವುದರಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಇವುಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಶರೀರಾದಿಗಳ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಪರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯೇ ಆಗಲಾರದು.

‘ಸ್ವಯಂ’ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಜಗತ್ತಿನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಇದು ಅವನಿಗೆ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಯಾವುದು ಶರೀರ ಧರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅದು ಅವನಿಗೆ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಸಾಧನೆಯು ಅವನ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’’ವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವಂತಹ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಕೊಂಡುಹೋಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗಿವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಹೀಗೆ ಮೂರು ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳು ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ‘ಪರಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ, ಹೀಗೆ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ‘ಪರಧರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ‘ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಸ್ವರೂಪವು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮ ಭಾವವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಪರಧರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮವು ಮುಕ್ತಮಾಡುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಬಂಧಿಸುವು ದಾಗಿದೆ.

ಪರಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖ ನಾಗುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಸ್ವಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದೊರಕಿದುದು. ಪರಧರ್ಮವಾದರೋ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭೋಗಪ್ರಧಾನ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ಬಲಿಷ್ಠ, ಅರ್ಹ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಪರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ನಿರ್ಬಲ, ಅಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಯಿಂದ ಅಭಾವದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುವು ದೊರಕಿ ದಾಗ ವಸ್ತುವಿನ ಪರಾಧೀನತೆಯಾಗುವುದು ಅದು ಪರಧರ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶವಾದಾಗ ಅಭಾವ ಹಾಗೂ ಪರಾಧೀನತೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾ ಎಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆ ಗೆಂದರೆ ಶರೀರವೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರೂ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಆದರೆ ಪರಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಭಯಾವಹ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಕೆಡುವಂತಹು ದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ದುಃಖ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದುದರಿಂದಲೇ ಇವೆ. ಪರ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ, ಸರ್ವಥಾ, ಸರ್ವದಾ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ ಆನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಧಕನು ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕ್ಕನು ಸಾರ ‘ಸ್ವ ವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನನ್ನು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೋ ಅವನ ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ) ಅವನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಅವನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಧರ್ಮವು ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೆಂದೋ, ಅಧ್ಯಾಪಕನೆಂದೋ ತಿಳಿದರೆ ಓದುವುದು, ಓದಿಸುವುದು ಅವನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವೋ, ಸೇವಕನೋ, ಭಕ್ತನೋ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಸೇವೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸೆ, ಭಕ್ತಿಯು ಅವನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತದ, ಅನಿಷ್ಟದ ಭಾವವಿರುತ್ತದೋ, ಆ ಕಳ್ಳತನ, ಹಿಂಸಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾರಿಗೂ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿರದೆ ಕುಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.*

* ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ, ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಹೀಗೆ ಮೂರೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟದ ಭಾವ, ಕೂಟನೀತಿ ಆದಿ ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಶುಬಲಿಕೊಡುವುದು ಮುಂತಾದವು ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ತನಗಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಬೇರೆಯವರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಧರ್ಮ ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕುಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ, ಪರಧರ್ಮ ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮ ವನ್ನೇ ಗೀತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸಹಜ ಕರ್ಮ, ಸ್ವಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವುದೂ ಅಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ (2/33).

ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವಧರ್ಮವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಭಯಾವಹವಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅಥ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಯಂ ಪಾಪಂ ಚರತಿ ಪೂರುಷಃ ।

ಅನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ ॥

ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ - ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯಾ!, ಅಥ - ಮತ್ತೆ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಪೂರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಅನಿಚ್ಛನ್, ಅಪಿ - ಬಯಸದೆಯೇ, ಬಲಾತ್ - ಬಲವಂತವಾಗಿ, ನಿಯೋಜಿತಃ, ಇವ - ತೊಡಗಿಸಿದಂತೆ, ಕೇನ - ಯಾರಿಂದ, ಪ್ರಯುಕ್ತಃ - ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ಚರತಿ - ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ? ॥ 36॥

ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯಾ! ಮತ್ತೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದೆಯೇ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿದಂತೆ, ಯಾರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪವನ್ನು ಆಚರಿತ್ತಾನೆ? ॥ 36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಯಂ ...... ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ’ — ಯದುಕುಲದಲ್ಲಿ ‘ವೃಷ್ಣಿ’ ಎಂಬ ಒಂದು ವಂಶವಿತ್ತು. ಅದೇ ವೃಷ್ಣಿವಂಶದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ‘ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಹೆಸರಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಧರ್ಮವು ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಕುಲದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಕುಲ (ವಂಶ)ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪದ ಪರಿಣಾಮ ದುಃಖವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಿಚ್ಛನ್’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಿರದೆ ಪಾಪಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಪಾಪವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ವಿಚಾರಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಒಳಂಗಿಂದೊಳಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಪಾಪ ಕರ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅನಿಚ್ಛಿನ್’ ಪದದ ಪ್ರಬಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಪವೃತ್ತಿಯು ಉಂಟಾದಾಗ ವಿಚಾರ ಶೀಲ ಪುರುಷನು ಆ ಪಾಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ದೂರವಾಗಿ ಉಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಕೂಡ ಯಾರೋ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿದಂತೆ ಪಾಪ ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು ವಂತಹ ಯಾವುದೋ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕಾರಣವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಮೂಲ ಕಾರಣ ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ. ಆದರೆ ಈ ಕಾರಣದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ‘ಪಾಪ ಮಾಡುವವನು ಯಾರು? ಎಂಬುದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಳಿವು ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ಪಾಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದು ಅದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಲು ಬಯಸು ತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೋ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿರುವನು —

ಜಾನಾಮಿ ಧರ್ಮಂ ನ ಚ ಮೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ -

ರ್ಜಾಽನಾಮ್ಯಧರ್ಮಂ ನ ಚ ಮೇ ನಿವೃತ್ತಿಃ ।

ಕೇನಾಪಿ ದೇವೇನ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತೇನ

ಯಥಾ ನಿಯುಕ್ತೋಽಸ್ಮಿ ತಥಾ ಕರೋಮಿ ॥

(ಗರ್ಗಸಂಹಿತಾ ಅಶ್ವಮೇಧ — 50/36)

‘ನಾನು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಯಾರೋ ದೇವರು ನನ್ನಿಂದ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’

ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿದ ಈ ದೇವರು ವಸ್ತುತಃ ‘ಕಾಮ’ (ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ)ವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಧಮದ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾರದವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಯಂ ಪಾಪಂ ಚರತಿ’ — ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ‘ಅನಿಚ್ಛಿನ್’ ಪದದ ಪ್ರಬಲತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರೋ ಬೇರೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬೇರೆಯವನು ಯಾರು? ಇದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಈಗ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ರಾಗ’ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳು (ಅದು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ್ದೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪ ವಾಗಿವೆ) ಸಾಧಕನ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಆ ಮಾತು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಯಾರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(31ರಿಂದ 35ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಸೂಯೆ, ದುಷ್ಟಚಿತ್ತತೆ, ಮೂಢತೆ, ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯ ಪರವಶತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಇದಲ್ಲದೆ ಈಶ್ವರ, ಪ್ರಾರಬ್ಧ, ಯುಗ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಕರ್ಮ, ಕುಸಂಗ, ಸಮಾಜ, ರೀತಿ-ರಿವಾಜು, ಸರಕಾರೀ ಕಾನೂನು ಮುಂತಾದ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ ।

ಮಹಾಶನೋ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ ವಿದ್ಧ್ಯೇನಮಿಹ ವೈರಿಣಮ್ ॥

ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ, ಏಷಃ - ಈ, ಕಾಮಃ - ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆ (ಪಾಪದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ), ಏಷಃ - ಈ (ಕಾಮವೇ), ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ, ಮಹಾಶನಃ - (ಇದು) ತುಂಬಾ ತಿನ್ನುವುದೂ (ಮತ್ತು), ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ - ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ, ಇಹ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (ನೀನು), ಏನವ್- ಇದನ್ನೇ, ವೈರಿಣಮ್ - ವೈರಿಯೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥37॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಈ ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯೇ ಪಾಪದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮವೇ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ತುಂಬಾ ತಿನ್ನುವುದೂ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಇದನ್ನೇ ವೈರಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ॥37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ’ — ಮುಂದೆ 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ತೃಷ್ಣಾ (ಕಾಮನೆ) ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಜೋಗುಣ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಇಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಕಾಮವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ರಾಗದಿಂದ ಕಾಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮದಿಂದ ರಾಗವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸುಖದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಮಹತ್ವ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪುನಃ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮ ನಡೆಯುವವರೆಗೆ ಪಾಪ-ಕರ್ಮದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷಃ’ — ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿದ್ದಂತೆ ಆಗಲಿ ಇದೇ ಕಾಮವಾಗಿದೆ.* ಉತ್ಪತ್ತಿ — ವಿನಾಶಶೀಲ ಜಡ- ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ, ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ, ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿ ಇವೆಲ್ಲ ಕಾಮದ್ದೇ ರೂಪವಾಗಿವೆ.

* ‘ಇದಂ ಮೇ ಸ್ಯಾದಿದಂ ಮೇ ಸ್ಯಾದಿತೀಚ್ಛಾಕಾಮಶಬ್ದಿತಾ’ (‘ಇದು ನನಗೆ ಸಿಗಲಿ, ಇದು ನನಗೆ ಸಿಗಲಿ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಕಾಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ).

ಪಾಪ ಕರ್ಮವು ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗು ವುದನ್ನು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಎರಡರಿಂದಲೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳನ್ನು ಕೊಡ ಲಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.** ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕಾಮವೇ ಕ್ರೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಕಾಮವನ್ನೇ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಏಕವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

** ಭಗವತ್ಪ್ರದತ್ತ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದೂ ಕೂಡ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಈ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷವು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮವನ್ನೇ ಪಾಪದ ಹೇತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ‘ಲೋಭ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ (ಬಾಧೆಯನ್ನೊಡ್ಡು ವವನ ಮೇಲೆ) ‘ಕ್ರೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಧೆಕೊಡುವವನು ತನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಿಷ್ಟನಾದರೆ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗದೆ ‘ಭಯ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಯದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ; ‘ವೀತರಾಗಭಯ ಕ್ರೋಧಾಃ’ (4/10) ಮತ್ತು ‘ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧಃ’ (5/28).

+ ‘ಜಿಮಿ ಪ್ರತಿಲಾಭ ಲೋಭ ಅಧಿಕಾಈ’ (ಮಾನಸ 1/1801; 6/102/1).

ಕಾಮನೆ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷವಿಚಾರ

ಕಾಮನೆಯು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ, ಸಂತಾಪಗಳು, ದುಃಖ ಇವುಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಜಾಗ್ರತ್ದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಸಿಗುವುದು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು; ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಮ ಅಛತ ಸುಖ ಸಪನೇಹು ನಾಹಿಂ (ಮಾನಸ 7/90/1). ಬಯಸುವುದು ಆಗದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಬಯಸದಿರುವುದು ಆಗುವುದಕ್ಕೆ ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಯಸುವುದು — ಬಯಸ ದಿರುವುದು ಇವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ದುಃಖವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಕಾಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯು ಕಾಮನೆ ಯಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಕಾಮನೆ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣ ವಾಗದೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯು (ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ) ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು, ಕಾಮನೆಯು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ವಸ್ತುವಿನದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ತನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸೇವೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ), ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ (ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ) ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ) ಇವುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಕಾಮನೆ ಅಲ್ಲ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯು ನಿಜವಾಗಿ ಜೀವನದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಆವಶ್ಯಕತೆ (ಹಸಿವು) ಆಗಿದೆ. ಜೀವಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಿವೇಕವು ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯವು ವಸ್ತುಗಳಿಂದ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ಮ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಬೇಕಾದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಹಿಂದಿನ (ಪ್ರಾರಬ್ಧ)ದ್ದಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ವರ್ತಮಾನದ (ಉದ್ಯೋಗ) ದ್ದಾಗಿರಲಿ. ಕರ್ಮಗಳು ಹೊರಗಿನದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಒಳಗಿನದ್ದಾಗಿವೆ. ಹೊರಗಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಗಳು (ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಹೊರಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಸಂಬಂಧವು ಫಲ (ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆದಿ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನ ವಾದ ವಸ್ತುವು ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಸಿಗ ಬಹುದು? ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಧನದ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜನರಲ್ಲಿ ದರಿದ್ರತೆ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾ ಪುರುಷರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬದುಕುವ ಕಾಮನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮನೆ ಇರಲೀ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲವು ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಷ್ಟೇ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಆಗಬೇಕಾದುದು ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು, ಆಗದಿರುವುದು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಕಾಮನೆ ಇಡದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಬಂದೇಬಂದೀತು. ರೋಗದ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ರೋಗಬರತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಿಂದೆ- ಅಪಮಾನದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದೆಯೂ ನಿಂದೆ-ಅಪಮಾನಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಪ್ರಶಂಸೆ-ಸಮ್ಮಾನ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಿರುವಂತೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳದ್ದೇ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರೆಯುವುದು ಅಥವಾ ದೊರೆಯದಿರುವುದು ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸು ತ್ತದೆ, ಕಾಮನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲ.

ಕಾಮನೆಯು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸುಖದ ಮತ್ತು ಭಾವೀ ಸುಖದ್ದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯು ಭಾವೀಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರೂ ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ ದುಃಖತುಂಬಿದೆ. ಕಾರಣ-ಕಾಮನೆಯು ಕೇವಲ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ದುಃಖ ಕೊಡದೆ ಭಾವೀ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆರಡೂ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಕರ್ಮ (ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ) ಎರಡೂ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ‘ವಿಕರ್ಮ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ದೃಢ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುವ ಮೊದಲಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ನಾವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತೇವೆ. ಯಾರದೋ ಮನದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗು ವಂತಹುದು ಎಂಬುದು ಅನುಭವದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರೂ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ ‘ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯೇ ಇತ್ತು. ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶಾತ್ ನೂರು ರೂಪಾಯಿಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದೇ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಪುನಃ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಸಾವಿರರೂಪಾಯಿ ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣತೃಪ್ತಿಯೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಶ್ರಮವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆನೂ ಕೈಗೆ ಹತ್ತುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಮನೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಉಳಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ! ಅದಾದರೋ ನಿರಂತರ ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ- ಹೊಸ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ಅಳಿದುಹೋಗುವುದು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯು ಸ್ವತಃ ಅಳಿದುಹೋಗತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಳೆಯ ಕಾಮನೆ ಎಂದೋ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಂದೋ ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲಕ್ಕಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾಕಾಲಕ್ಕೂ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಕಾಮನೆ ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆ ಏನಿದೆ? ನಾವು ನಿರ್ಮಮರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದೇ ಕಠಿಣತೆ ಆಗಿದೆ. ನಾವು ನಿರ್ಮಮರಾದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗುವುದರಿಂದ ಅಸಂಗ ನಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಮಮತೆ, ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ಮತ್ತು ಅಸಂಗತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಾಗ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಡಿರಿ — ನಾವು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ — ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾದರೆ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆಯೇ? ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಯಾರ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ತಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಗಳ ಮಾತೇನು ಭಗವಂತನ ತಂದೆಯಾದ ದಶರಥನ ಕಾಮನೆಯೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಅಸಂಭವವಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾವು ತಿಳಿದರೆ, ಕಷ್ಟಕರ ಮಾತು ಕೂಡ ಅಸಂಭವ (ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ) ಮಾತಿಗಿಂತ ಸುಲಭವೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಿಂತ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರವೋ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆವೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಇದೇ ನಾವು ಮಾಡುವ ತಪ್ಪು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಮಾಡಬಹುದಾದಂತಹ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

ಕಾಮನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳಿವೆ —

(1) ಶರೀರ — ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಬೇಕು.*

* ಇಂತಹ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳು ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ —

(1) ಯಾವ ಕಾಮನೆಯು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದುದೋ, (ಹಸಿವಾದಾಗ ಊಟದ ಕಾಮನೆ).

(2) ಅದರ ಪೂರ್ತಿಯ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಿದೆಯೋ,

(3) ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿಸದೆ ಬದುಕಿರುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು,

(4) ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ — ಯಾರದ್ದೂ ಕೂಡ ಅಹಿತವಾಗದಿರಲಿ,

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ, ಅನಾವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಬಲಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸುಖ ಪಡೆಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸುಖಪಡೆಯವುದರಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು, ಅದರ ಅಂತ್ಯ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು.

(2) ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯುಕ್ತ ಕಾಮನೆಯಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗಂತ ಹೊರಗಿದೆಯೋ ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಅಳಿಸಿಬಿಡಬೇಕು.**

** ಉದಾಹರಣೆಗೆ — ‘ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯ-ಅತ್ಯಾಚಾರ ಇರಬಾರದು ಇಂತಹ ತೀವ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಕಾಮನೆ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥದಿಂದ ಹೊರಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಬೇಕು. ಇಂತಹ ಭಗವದರ್ಪಿತ ಕಾಮನೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ (ಭಗವಂತನು ಬಯಸಿದರೆ) ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

(3) ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಹಿತಕಾರಿಯಾದ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಯವರ ಅಂತಹ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆಯವರ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆಯವರ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ದಾಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ.

(4) ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆ ಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅಳಿಸಬಿಡಬೇಕು.

‘ಮಹಾಶನೋ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ’ — ಕೆಲವು ವೈರಿಗಳು ಪೂಜೆ-ಉಡುಗೊರೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಅನುನಯ — ವಿನಯದಿಂದ ಶಾಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಈ ‘ಕಾಮವು ಯಾವುದ ರಿಂದಲೂ ಶಾಂತ ವಾಗದಿರುವ ವೈರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಕಾಮದ ತೃಪ್ತಿ’ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಬುಝೈ ನ ಕಾಮ ಅಗಿನಿ ತುಲಸೀ ಕಹುಂ ।

ಬಿಷಯ-ಭೋಗ ಬಹು ಘೀ ತೇ ॥

(ವಿನಯ ಪತ್ರಿಕಾ 198)

ಹಣವು ಸಿಕ್ಕಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಕಾಮನೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಗೇಗೆ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ‘ಮಹಾಶನಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆ, ಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಗೆ ‘ಮಹಾಪಾಷ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಇಷ್ಟ (ಭಗವಂತ) ದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ನರಕ ಹಾಗೂ ನೀಚಯೋನಿಗಳು ದೊರೆಯತ್ತವೆ.

ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚವು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಖ-ಭೋಗಿಸುವಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗವನ್ನು ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ಥಿರವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ, ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖಪಡೆ ಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ‘ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾಯುತ್ತಿದೆ ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖ-ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಚಲನಚಿತ್ರ (ಸಿನೇಮಾ)ದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣಾದ ದ್ರಾಕ್ಷಿಗಳೂ ನೋಡಿದರೂ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಉಂಟಾದರೆ ಅದನ್ನು ನಾವು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅತ್ತಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗದಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗದೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ಭೋಗಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂಸಾರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರದು. ಅವನು ತನನ್ನು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಹಿಂಸೆ (ಪತನ)ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ಧನದ ಸಂಗ್ರಹಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ನಿರ್ಧನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧನ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಅಭಾವದ ವಿಶೇಷ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಅವನ ಹಿಂಸೆಯಾಯಿತು. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ತನಗೂ ಹಿಂಸೆ (ಪತನ)ಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚೇತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜಡ (ಧನ)ಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ಜಡದ ದಾಸನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಭೋಗಿಸುವ ಭೋಗಗಳು ಬೇರೆಯವರ ಪಾಲಿನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಕೇವಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪಾಪತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದು ನಿಷೇಧವಿದೆ. ತನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಗುರು, ಬಾಲಕ, ಸ್ತ್ರೀ, ವೃದ್ಧ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಸ್ವತಃ ಭೋಗಿಸಬೇಕು!

ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಪುರುಷನು ತನ್ನದಾದರೋ ಪತನಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವ ಗ್ರಸ್ತ ಪುರುಷರ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ಹಿಂಸಾರೂಪೀ ಪಾಪಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ (4/21 ಮತ್ತು 18/17). ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಸ್ತುಗಳು ವಿಕಾಸವಾಗುತ್ತವೆ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಬಳಿ ಬಂದಾಗ ವಸ್ತುಗಳು ಸದುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವು ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ ಇರುವ ತನಕ ಅವರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ‘ಮಹಾಶನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ’ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ‘ಕಾಮನೆ ಅಲ್ಲ. ಹಸಿವಾಯಿತು, ಊಟ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿಯಾಯಿತು ಹೀಗೆಯೇ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಿದ್ಧ್ಯೇನ ಮಿಹವೈರಿಣಮ್’ — ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗಲೇ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವ ವಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶವಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸುಖವಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸುಖದ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಹಿತೈಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು. ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕಾರಣ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದಿಗೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ಈ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಲ್ಲದೆ ವೈರೀ ಎಂದೇ ತಿಳಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಯು ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅದು ವೈರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು, ದುಃಖಗಳು, ನರಕಗಳು ಇವುಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರು ಯಾರಾದರೂ ದುಃಖಪಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ಕಾಮನೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಸುಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡು ವುದು, ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಸರಳವಾದ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಶರೀರಧಾರಿಗಳಾದರೋ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಸೇವಾಬುದ್ಧಿ ಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲ್ಲ. ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯಬಾರದು.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಕ್ರಿಯೆ’, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಚಿಂತನೆ’ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ ದಿಂದಾಗುವ ‘ಸ್ಥಿರತೆ’ — ಇವು ಮೂರು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಕಾರಣ — ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಏಕತೆ ಸ್ಥೂಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಏಕತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದ ಏಕತೆ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು ಉಚಿತ ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸೇವಕತನದ ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ ಪರರಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅದರಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ಥಿರನಾಗುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸುಖ ಪಡೆಯದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಕರ್ಮದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

* ಸೇವೆ, ಪರಹಿತ-ಚಿಂತನೆ, ಸ್ಥಿರತೆ ಇವುಗಳ ಸುಖಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಇವುಗಳು ಇರುವಂತೆ ಇಚ್ಛಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ (14/6). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜನ, ತಾಮಸ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಅಸಂಗವಾಗಿದೆ.

ನನ್ನ ಆದೇಶವೇ ನಡೆಯಲೀ; ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯಲೀ; ಇಂತಹ ವಸ್ತುವು ನನ್ನ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರಲಿ; ನನ್ನ ಮಾತೇ ಉಳಿಯಲೀ — ಇವೆಲ್ಲ ಕಾಮನೆಯ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿ—ವಿನಾಶಶೀಲ (ಅಸತ್) ಪ್ರಪಂಚ ದಿಂದ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆಯು ಮಹಾನ್ ಅನರ್ಥಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಕಾಮನೆ— (ಅದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯವರ ಹಿತವಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದರೆ)ಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು ವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಬಲಬರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಯವರ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಲು ಆಗದಿದ್ದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಭಾವವಿರಲೇ ಬೇಕು.

ತಾದಾತ್ಮ್ಯ — ಅಹಂತೆ (ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು), ಮಮತೆ (ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು) ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ (ಇಂತಹ ವಸ್ತುವು ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಭಾವ) ಈ ಮೂರರಿಂದಲೇ ಜೀವಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಅಶಾಂತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಮ್, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖಕೊಡದಿರುವ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಸೇವೆಯು ಪ್ರಾರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖವಾಗದಿರಲೀ’ ಎಂಬ ಈ ಭಾವವು ನಿರಂತರ ಇರಬೇಕು. ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ದುಃಖವಾಗಿ ಹೋದರೂ ಕೂಡ ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಬೇಕು. ಅವನು ಕ್ಷಮಿಸದಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ನಿಜ ಹೃದಯದಿಂದ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವವರ ಕ್ಷಮೆಯು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಾದರು ಸೇವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯವ ಭಾವವು ಬಾರದಿರಲಿ ಎಂದು ಎಚ್ಚರವಹಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಕಾಮರೂಪೀ’ ವೈರಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಒಂದೇ ದೋಷದಲ್ಲಿ ಅನಂತದೋಷ, ಅನಂತ ವಿಕಾರ, ಅನಂತ ಪಾಪಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಕಾಮವಿರುವ ತನಕ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿಷ್ಪಾಪನಾಗಲಾರನು. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಏನಾದರು ಬಯಸುವುದರಿಂದಲೇ ಕೆಡುಕು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವವನೇ ಕೆಡುಕಿಲ್ಲದವ ನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ (18/12) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ. ಮೂರರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ದ ಫಲ ಕೇವಲ ‘ಅನಿಷ್ಟ’ ಫಲವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವು ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ಆಗದೆ ‘ಕಾಮ’ ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ (ಫಲಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ) ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು, ಆದರೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಕಾಮವು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ರಜೋಗುಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ ತಮೋ ಗುಣವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ‘ಇದು ಪಾಪವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಮನುಷ್ಯರು ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಪ್ರಭಾವ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬರದಿರಲು ಕಾರಣವೇನು? ಇದರ ವಿವೇಚನೆ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಧೂಮೇನಾವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿರ್ಯಥಾದರ್ಶೋ ಮಲೇನ ಚ ।

ಯಥೋಲ್ಭೇನಾವೃತೋ ಗರ್ಭಸ್ತಥಾ ತೇನೇದಮಾವೃತಮ್ ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಧೂಮೇನ - ಹೊಗೆಯಿಂದ, ವಹ್ನಿಃ - ಬೆಂಕಿಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಲೇನ - ಕೊಳೆಯಿಂದ, ಆದರ್ಶಃ- ಕನ್ನಡಿಯು, ಆವ್ರಿಯತೇ - ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ, (ಹಾಗೂ), ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಉಲ್ಬೇನ - ಜರೆಯಿಂದ, ಗರ್ಭಃ - ಗರ್ಭವು, ಆವೃತಃ- ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ತೇನ - ಆ ಕಾಮನೆಯ ಮೂಲಕ, ಇದಮ್ - ಈ (ಜ್ಞಾನವು ಅರ್ಥಾತ್ ವಿವೇಕ), ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 38॥

ಹೇಗೆ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಮತ್ತು ಕೊಳೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡಿಯು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಜರೆಯಿಂದ ಗರ್ಭವು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಅರ್ಥಾತ್-ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 38॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧೂಮೇನಾವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿಃ — ಹೊಗೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಮುಚ್ಚಿರುವಂತೆಯೇ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರು ವುದಿಲ್ಲ.

ವಿವೇಕವು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ವಿಕೀ, ರಾಜಸೀ ಮತ್ತು ತಾಮಸೀ ಎಂದು ಬುದ್ಧಿಯು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ — ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಸರಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ರಾಜಸೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಸರಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತಾನಸೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ವಿಪರೀತ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ (18/30ರಿಂದ 32). ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದರೆ ಸಾತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ, ಎಂದಾಗ ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ ಬದ್ಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗವು ಮಸಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಾಮನೆಯು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಜಡ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಮಹತ್ವ, ಸುಖರೂಪತೆ, ಸುಂದರತೆ, ವಿಶೇಷತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ತೋರುವ ಕಾರಣವೇ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯೇ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಿಗಿಂತ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಆ ವಿವೇಕವು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ವಿವೇಕವು ಮಸಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ, ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿತ್ತಲೇ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡರೆ ಅವನ ವಿವೇಕವು ಕೆಲಸಮಾಡಬಲ್ಲದು.

ಪ್ರಥಮಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಸರಳ ಉಪಾಯ-ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ನಾವು ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೋ, ಆ ವಸ್ತುವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಮೊದಲು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಕೊನೆಗೂ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರಲಾರವು, ಹಾಗೂ ನಡುವೆಯೂ ಕೂಡ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮಿಂದ ನಿರಂತರ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಉಳಿಯಲಾರದು.

‘ಯಥಾದರ್ಶೋ ಮಲೇನ ಚ’ — ಕೊಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಕಾಣುವುದು ನಿಂತು ಹೋಗುವಂತೆಯೇ, ಕಾಮನೆಯ ವೇಗವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ‘ನಾನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಇದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇದು ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಇದರ ಜ್ಞಾನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ವಸ್ತುವಿನ ಮಹತ್ತ್ವವಿರದೆ ಅದರ ಉಪಯೋಗ ದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಹಣ, ವಿದ್ಯೆ, ಬಲ ಮುಂತಾದವು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ತ್ವದ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಸದುಪಯೋಗವೇ ಮಹತ್ತ್ವ ದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತು ತಿಳಿದುಬಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಸದುಪ ಯೋಗದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಏನಾದೀತು? ಕಾರಣ — ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ತ್ವ ಕಡಿಮೆಯಾದಂತೆಲ್ಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮಹತ್ತ್ವವು ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚೀತು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದೀತು.

‘ಯಥೋಲ್ಬೇನಾವೃತೋ ಗರ್ಭಃ’ — ಕನ್ನಡಿಯ ಮೇಲೆ ಧೂಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಖವೇನೋ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಇದು ‘ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ಅರಿವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜರೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಗರ್ಭವು ಇದು ಗಂಡೋ, ಹೆಣ್ಣೋ ಎಂಬ ಅರಿವೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಯ ಮೂರನೇಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಅರಿವು ಕೂಡಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿವೇಕವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡೆ ತಡೆಬರುವುದರಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅದರಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ, ಅನ್ಯಾಯ, ಪಾಪ, ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಜನರನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮನುಷ್ಯ’ನೆಂದೂ ಹೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜನರ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು (8ರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಮನುಷ್ಯವಾಚಕ ಯಾವುದೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಜನರನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು — ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ (2/43) ಎಂದು ಹೇಳಿರು ವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಂತಹ ಜನರು ಕಾಮನೆಯ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮನೆಯಲ್ಲೇ ತದಾಕಾರ ವಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಅವರ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ (16/11).

[ಕಾಮನೆಯ ಈ ಮೂರನೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉದ್ದೇಶ (ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿ)ದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಯಾವುದಾದರು ಪೂರ್ವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ, ವರ್ತಮಾನದ ಯಾವುದೋ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದ ಜಾಗ್ರತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಆಗಬಲ್ಲದು.]

‘ತಥಾ ತೇನೇದಮಾವೃತಮ್’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೇ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಕಾಮದ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.

ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅದರ ಈ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಯನ್ನೇ ಸುಖದ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯದ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರರು. ಆದರೆ ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿ ಇರುವವರು ಹಾಗೂ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪುರುಷರು ಈ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವವನೇ ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲನು.

ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಅದರ ನಾಶಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶ ದಿಂದಲೇ ಮಾಡಿರುವನು. ಅದರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅವನು ಮುಂದೆ 41 ಮತ್ತು 43ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಮನೆಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಬಳಿಕ ಅದರ ಬೆಳೆಯುವ ಕ್ರಮ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅದರ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ತಡವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯು ಬೆಳೆಯು ವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಾಗದಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಬೆಳೆದಾಗಲೇ ಅನರ್ಥ-ಪರಂಪರೆ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ, ಸಂತಾಪ, ದುಃಖಾದಿಗಳು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿವೇಕ ವನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾಮನೆಯೇ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದನ್ನು ಮೊದಲನೆ ಅಥವಾ ಎರಡನೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಮೂರನೇ ಅವಸ್ಥೆಗೆ ತಲುಪದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಹೊಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೋಗೆಯು ಹೇಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ಇರುವುದರ ಜ್ಞಾನ, ಕೊಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಕನ್ನಡಿಯು ಇರುವ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಜರೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಗರ್ಭವು ಇರುವುದರ ಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ವಿವೇಕ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ)ವು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಅದು ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನುಸಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ — ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣ ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಬಾಧಕವಾಗಿವೆ. ಈ ದೋಷಗಳು ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವು ಕಾಮನೆಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂಲ ದೋಷವು ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತಲೇ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಬಾಧೆಯಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿದ್ದು, ಅವು ಸತ್ಯ, ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಸುಖಮಯವೆಂದು ಕಂಡುಬರುವತನಕ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣ ಈ ಮೂರುದೋಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಮಲದೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಬಾಧಕ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಮಲದೋಷ (ಪಾಪ)ದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವು ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆ ಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ‘ನಾನು ಇನ್ನು ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಆಗಲೇ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳ ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಲದೋಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗಲು ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಸರ್ವಥಾ ನಿಷ್ಕಾಮವಾದಾಗ ಮಲದೋಷವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉಪಾಯ ಕರ್ಮಯೋಗ (ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ)ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ತು ಕಾಮಿನಾಮ್’ (11/20/7). ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶರಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅವನೇ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುವನು. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶವು ಸುಲಭ ವಾಗಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅತೀ ಸಣ್ಣ ಅಥವಾ ಅತೀದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ? ಇಂತಹ ಎಚ್ಚರ ಉಂಟಾದರೆ ಉದ್ದೇಶದ ಜಾಗ್ರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರಂತರ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮಾಡಿದಾಗ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗಡಿಗೆಯನ್ನು ಖಾಲಿಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಬೇಕು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನಮಗೆ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆ ಗಡಿಗೆಯನ್ನು ಖಾಲಿಮಾಡುವುದು ಒಂದೇ ಕೆಲಮಾಡುವುದಿದೆ. ಗಡಿಗೆಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಬಿಟ್ಟರೆ ಆಕಾಶವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತುಂಬಿಹೋದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬುದು ಎರಡು ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗಿ ಹೋದೀತು. ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಪ್ರಾಪ್ತನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮೇತೇನ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ ।

ಕಾಮರೂಪೇಣ ಕೌಂತೇಯ ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ಚ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕಂತೀನಂದನಾ!, ಏತೇನ - ಈ, ಅನಲೇನ - ಅಗ್ನಿ(ಯಂತೆ), ದುಷ್ಪೂರೇಣ - (ಎಂದೂ) ತೃಪ್ತಿಯಾಗದಿರುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನಿನಃ - ವಿವೇಕಿಗಳ, ಕಾಮರೂಪೇಣ - ಕಾಮನಾರೂಪೀ, ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ - ನಿತ್ಯ ವೈರಿಯ ಮೂಲಕ, ಜ್ಞಾನಮ್ - (ಮನುಷ್ಯನ) ವಿವೇಕವು, ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ॥39॥

ಹೇ ಕುಂತಿನಂದನಾ! ಈ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದಿರುವ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಿಗಳ ಕಾಮನಾರೂಪೀ ನಿತ್ಯ ವೈರಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ॥39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತೇನ’ — ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪಾಪಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ‘ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದೇ ಕಾಮನೆಗೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತೇನ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ಚ’ — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಿತೆನ್ನುವ (ಅನುಕೂಲ) ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿ ಕೊಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುವಂತೆ, ಕಾಮನೆಯ ಅನುಕೂಲ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುವುದ ರಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.* ಇದಿರು ಬಂದಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕಾಮನೆಯು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

* ನ ಜಾತು ಕಾಮಃ ಕಾಮಾನಾಮುಪಭೋಗೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ । ಹವಿಷಾ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮೇವ ಭೂಯ ಏವಾಭಿವರ್ಧತೇ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 9/19/14; ಮನುಸ್ಮೃತಿ — 2/94).

ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೇ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದಷ್ಟು ಅದರ ಹಸಿವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕಾಮನೆ ಜಡವಸ್ತುವಿನದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಡವಸ್ತುವಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅದು ಎಂದು ಅಳಿಯದೆ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಪುರಂದರದಾಸರು ಹೇಳುವಂತೆ —

ಇಷ್ಟು ದೊರಕಿದರೆ ಮತ್ತಷ್ಟರಾಸೆ ।

ಮತ್ತಷ್ಟು ದೊರಕಿದರೆ ಇನ್ನಿಷ್ಟರಾಸೆ ॥

ಕಷ್ಟಬೇಡೆಂಬಾಸೆ ಕಡು ಸುಖವ ಕಾಂಬಾಸೆ ।

ನಷ್ಟ ಜೀವನದಾಸೆ ಪುರಂದರಾ ವಿಠಲಾ ॥

ನೂರುರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹಸಿವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಒಂಭತ್ತು ನೂರರ ನಷ್ಟವಾಯಿತೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ನೇರವಾಗಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹಸಿವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಇದು ಒಂಭತ್ತು ಸಾವಿರದ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷದ ಹಸಿವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ ಇದು ತೊಂಭತ್ತು ಸಾವಿರದ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ಲಕ್ಷರೂಪಾಯಿ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಲೂ ಮತ್ತೆ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗದೇ ನೇರವಾಗಿ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹಸಿವೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾದರೆ ತೊಂಭತ್ತೊಂಭತ್ತು ಲಕ್ಷದ ನಷ್ಟವಾಯಿತೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲಾಭ ಬೆಳೆಯಿತಾದರೂ ನಷ್ಟವೂ ಜಾಸ್ತಿಯಾಯಿತು ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣಸಿಕ್ಕಿದಷ್ಟು ದರಿದ್ರತೆ (ಹಣದ ಹಸಿವು) ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಹಣದ ಹಸಿವು ಇಲ್ಲದವನ ದರಿದ್ರತೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಧನದ ಕಾಮನೆಯಷ್ಟು ಬಾಧಕ ಧನವಲ್ಲ. ಧನದ ಕಾಮನೆಯು ಬೇಕಾದರೆ ಶ್ರೀಮಂತನಲ್ಲಿರಲಿ, ಬಡವ ನಲ್ಲಿರಲೀ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಪೂರ್ಣವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುವೇ ಅಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗಲೇ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಕಾಮರೂಪೇಣ’ — ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ‘ಕಾಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ.

ಸಿಗದಿರುವುದನ್ನು ಸಿಗಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ ಕಾಮನೆ ಯಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅದುಮಿ ಇರುವ ಅನೇಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ‘ವಾಸನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡುಬರುವುದು ‘ಸ್ಪೃಹೆ’ಯಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯತನ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಕಾಣುವುದು ‘ಆಸಕ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುವು ಸಿಗಬಹುದೆಂದು ಇರುವುದು ‘ಆಸೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚು ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗಲೀ ಎಂಬುದು ‘ಲೋಭ ಅಥವಾ ‘ತೃಷ್ಣೆ’ಯಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ‘ಯಾಚನೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ‘ಕಾಮನೆ’ಯದ್ದೇ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯ ವೈರಿಣಾ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಪದವು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಕಾರಣ — ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕನೇ ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡದಿರುವ ಬೇರೆ ಜನರಾದರೋ ಇದನ್ನು ಗುರಿತಿಸದೆ ಇದನ್ನು ಸುಖದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಕಾಮವು ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕನ ನಿತ್ಯವೈರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕನಿಗೆ — ‘ಈಗ ಯಾವುದಾದರೂ ಆಪತ್ತು ಬಂದೀತು’ ಎಂಬ ವಿಚಾರಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಹಾನ್ ಬಾಧಕ ವಾದ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯವಿರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕೀ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕಾಮನೆಯು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟೇ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಸಾಧಕರ ನಿತ್ಯ (ನಿರಂತರ) ವೈರಿಯಾಗಿದೆ.

ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಈ ಕಾಮನೆಯು ಮಿತ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸುಖಕೊಡಲಾರವು. ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಬಂಧನ, ನರಕ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಕಾಮನೆಯು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ನಿತ್ಯವೈರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಜಾಗ್ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮ್’ — ವಿವೇಕವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿ ಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಮನುಷ್ಯೇತರ ಯೋನಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿವೇಕವು ವಿಕಸಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದತನಕ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದರಿಯಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಯು ಅವನನ್ನು ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಗೋಡದೆ ಜಡ-ತತ್ತ್ವದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಕುರಿತು ಯಾರಾದರು ಅಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಅಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದರೆ ಅದು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಅನಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ— ಒಳ್ಳೆಯ — ಕೆಟ್ಟ, ಸದ್ಗುಣ-ದುರ್ಗುಣ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್-ವಿವೇಕ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಇದರ ಕಾರಣ — ಕಾಮನೆಯು ಅವನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿದೆ.

ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ‘ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಖವಿದೆ’ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖವು ಅದರ ತ್ಯಾಗ ದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದಾಗ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿ (ಗಾಢನಿದ್ದೆ)ಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ನೆನಪು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ದುಃಖ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗಾಢ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತಾಗ ಅವನು ‘ತಾನು ತುಂಬಾ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಬಳಲಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಲಿಕೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ತನಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲೇ ಸುಖವಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಧನದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಧನವು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ಧನವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲಾದ ಧನದತ್ಯಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಪ್ರತಿತೀ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖದ ಪ್ರತೀತಿಯು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಧನ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದರಿಂದ ಆಗದೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಡಿದಿರುವ ಧನದ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ. ಧನವು ಸಿಕ್ಕಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಸುಖವಾಗುವುದಾದರೆ ಆ ಧನವು ಇರುವಾಗ ದುಃಖ ಎಂದೂ ಬರಬಾರದು; ಆದರೆ ಆ ಧನವು ಇರುವಾಗಲೂ ದುಃಖವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಡಿಯಾರದ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು, ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಲೇ ಅವನಿಗೆ ಗಡಿಯಾರದ ಅಭಾವದ ದುಃಖ ಉಂಟಾದರೆ ಇದು ಗಡಿಯಾರದ ಪರಾಧೀನತೆಯಾಗಿದೆ. ಹಣಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಈಗಲೇ ಗಡಿಯಾರ ಕೊಂಡು ಕೊಳ್ಳುವೆನು ಎಂದು ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಹಣ ಇರುವುದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪರಾಧೀನ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಣ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಗಡಿಯಾರದ ಪರಾಧೀನತೆ ಯಾದರೋ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹಣದ ಪರಾಧೀನತೆ ಯಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಹೋಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಹಣವೂ ‘ಪರ (ಬೇರೆ)ವಾಗಿದೆ, ‘ಸ್ವ ಅಲ್ಲ. ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಸ್ತುವಿಗೆ ಪರಾಧೀನವಾದಂತೆ ಹಣದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಹಣಕ್ಕೆ ಪರಾಧೀನತೆ ಯಾದರೋ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಸ್ತುವಿನ ಪರಾಧೀನತೆಯಾದರೋ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಣದ ಪರಾಧೀನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗದೆ ಹಣದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಾಧೀನ ತೆಯು ಸಾಧೀನತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದಾಗ ಆ ಪರಾಧೀನತೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ, ಧನ, ಮನೆ, ಭೂಮಿ ಮುಂತಾದ ಇರುವ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವಿನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲುತ್ತಾ ಇವೆ. ಆದರೆ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವಾಗ ಅವುಗಳ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆಯ ಜ್ಞಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸುಖಭೋಗವೂ ಆಗಲಾರದು. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತೇನು, ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಆಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ‘ನಿತ್ಯವೈರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಜನರು ಕೇಳಿದರು — ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯ ಹೆಸರೇನು? ಅವನೆಂದ — ದುರ್ಗತಿ, ಪುನಃ ಕೇಳಿದರು ನಿನ್ನ ಹೆಸರೇನು? ಅವನೆಂದ — ದುರಾಚಾರಿ. ಆಗ ಜನರು ಹೇಳಿದರು— ಹೆದರಬೇಡ. ಅವಳು ದೊಡ್ಡ ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಕಾರಣ-ದುರಾಚಾರಿಗೆ- ದುರ್ಗತಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ನಾಶವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ದುಃಖವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖಗಳಿಂದಲಾದರೋ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣ ‘ಕಾಮ’ (ಕಾಮನೆ)ವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯು ಇರುವಾಗ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಕಾಮ ಅಛತ ಸುಖ ಸಪನೇಹು ನಾಹೀ’ (ಮಾನಸ 7/90/1). ಭಗವಂತನು ‘ಅನಲೇನ ದುಷ್ಪೂರೇಣ’ ಪದಗಳಿಂದ - ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯು ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಾವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪ-ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಧನದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಧನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ-ಅನ್ಯಾಯದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆ ಬೆಳೆದಾಗ (ಎರಡನೇ ಅವಸ್ಥೆ)ಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಮನೆ ಬೆಳೆದಾಗ (ಮೂರನೇ ಅವಸ್ಥೆ) ಅವನು ಧನಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೊಂದೂಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಶವುಳ್ಳ ಸುಖದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡನ್ನು ಮಹಾನ್ ದುಃಖರೂಪಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಧನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧೆಯು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಬಾಧೆಯು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಿ ಸುಖಪಡೆಯುವನೋ ಅಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ, ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ನಾದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.* ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ — ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ (14/6)** ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ವಿವೇಕಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ನಿತ್ಯವೈರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ (5/22), ‘ದುಃಖಮೇವ ಸರ್ವಂ ವಿವೇಕಿನಃ (ಯೋಗ, ದ, 2/15).

* ಭೋಗಗಳ ಸುಖವು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖವು ವಿಯೋಗಜನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗಜನ್ಯಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವನು.

** ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿ ತೊಡಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದಾದರು ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಅವನ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಅರಿವು ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿ ‘ಕಾಮ’ದ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮುಚ್ಯತೇ ।

ಏತೈರ್ವಿಮೋಹಯತ್ಯೇಷ ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ದೇಹಿನಮ್ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು (ಮತ್ತು), ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಅಸ್ಯ - ಈ ಕಾಮನೆಯ,
ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್ - ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಷಃ - ಈ ಕಾಮನೆಯು, ಏತೈಃ - ಈ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ) ಮೂಲಕ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಆವೃತ್ಯ - ಮುಚ್ಚಿ, ದೇಹಿನಮ್ - ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು, ವಿಮೋಹಯತಿ - ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಈ ಕಾಮನೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿ, ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನ ಮುಚ್ಯತೇ’ — ಕಾಮವು ಐದು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ — (1) ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ (3/34), (2) ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, (3) ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, (4) ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, (5) ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಹಂನಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ತಾನಲ್ಲಿ (2/59), ಈ ಐದು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕಾಮವು ನಿಜವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ (ಚಿಜ್ಜಡಗ್ರಂಥಿ)ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಐದು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವು ಈ ಕಾಮದ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇವು ನಾಲ್ಕು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕರ್ಮವು ಆಗಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ (5/11).

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಮವು ಅಹಮ್ (ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ) ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಹಮ್ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಾನುತನ’ ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ನಾನು ಇಂತಹ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯದವನು — ಇದು ಕೇವಲ ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲದೆ ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ಕಾಮನೆಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಪಾಪಗಳಾದರೋ ಫಲ ಭೋಗಿಸಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ‘ಅಹಮ್ ದಿಂದ ಕಾಮನೆ ದೂರವಾಗದೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯೇ ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಮಹಾ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ —

ಕಾಮಬಂಧನಮೇವೈಕಂ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀಹ ಬಂಧನಮ್ ।

ಕಾಮ ಬಂಧನಮುಕ್ತೋ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ॥

(ಶಾಂತಿ — 251/7)

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಬಂಧನವಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದವನು ಬ್ರಹ್ಮಭಾವ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಏತೈರ್ವಿಮೋಹಯತ್ಯೇಷ ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ದೇಹಿನಮ್’ — ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯು ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಮಾತ್ ಕ್ರೋಧೋಽಭಿ ಜಾಯತೇ’ (2/62), ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ (ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢಭಾವ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ’ (2/63) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಲೋಭ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.* ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ‘ಕ್ರೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ‘ಲೋಭ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ‘ಮೋಹ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೋಹ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಜೋಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳು ಒಟ್ಟೊಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ.** ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ ಒಟ್ಟೋಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಕಾಮವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನು ಮೋಹಿತ (ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಂತೆ)ವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಕಾಮ’ವು ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ‘ಮೋಹವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ರಾಗಾತ್ ಕಾಮಃ ಪ್ರಭವತಿ ಕಾಮಾಲ್ಲೋಭೋಽಭಿಜಾಯತೇ ಲೋಭಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ॥
ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ ಬುದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ॥

(ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪು — 3/71/72)

** ತಮೋಗುಣ, ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ (ಕ್ರಮಶಃ 1, 10 ಮತ್ತು 100 ಅಂಕೆಗಳಂತೆ) ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ಅಂತರವಿದೆ. ಆದರೂ ತಮೋಗುಣ (1) ರಿಂದ ರಜೋಗುಣ (10) ವು ಹತ್ತಿರವಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣ (100) ಇವೆರಡರಿಂದ ದೂರವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೋ ಭೋಗ-ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ್ನು ಯಾವರೀತಿಯಿಂದಲಾದರೂ ಪಡೆಯಲು ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಸೇರಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಕಾಮವು ದೇಹಾಭಿ ಮಾನಿಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಮೋಹಿತನಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ಪತನದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುತ್ತದೆ.

ಆಳು ಒಳ್ಳೆಯವನಿದ್ದು ಯಜಮಾನನು ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಳು ದೊರಯಲಾರನು; ಹಾಗೆಯೇ ಯಜಮಾನನು ಒಳ್ಳೆಯವನಿದ್ದು ಆಳು ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಯಜಮಾನ ಸಿಗಲಾರನು; ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಶರೀರ ವನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ಕಳೆದು ಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಸಿಗಲಾರದು. ಅಂತಃಕರಣವು ಅಶುದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ವಸ್ತುವಿನ ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಕಾಮನೆಯ ನಾಶಮಾಡಬೇಕು.

‘ದೇಹಿನಮ್ ವಿಮೋಹಯತಿ’ — ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಈ ಕಾಮವು ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನೇ ಮೋಹಿತವಾಗಿ ಸುತ್ತದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೇ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ದೇಹ (ಶರೀರ) ಮತ್ತು ದೇಹೀ (ಶರೀರೀ- ಆತ್ಮಾ)ಯ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿರು ವನು — (2/11ರಿಂದ 30ರತನಕ) ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹೀ ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ — ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ (ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು) ಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ದೇಹೀ (ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪ)ಯನ್ನು ಅಲ್ಲ. ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದವನನ್ನು ಇದು ಬಂಧಿಸಲಾರದು. ದೇಹವನ್ನು ‘ನಾನು’, ‘ನನ್ನದು’, ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಶೀಲ ಜಡವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಜಡತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗ ಜೀವಿಯು ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಸಂಸಾರ-ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ

ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಪ್ರಜಹಿ ಹ್ಯೇನಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನವ್ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ!, ತ್ವಮ್ - ನೀನು,
ಆದೌ- ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಏನಮ್ - ಈ,
ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನ ನಾಶನಮ್ - ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ, ಪಾಪ್ಮಾನಮ್ - ಮಹಾನ್ ಪಾಪೀ ಕಾಮವನ್ನು, ಹಿ - ಅವಶ್ಯ ವಾಗಿ, ಪ್ರಜಹಿ - ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥41॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಮಹಾನ್ಪಾಪೀ ಕಾಮವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕೊಂದುಬಿಡು.॥41॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವುದು, ಕೇವಲ ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಸಾಧನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಬಿಡುವುದೇ ಅವನ್ನು ವಶಪಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ನಿವೃತ್ತರಾಗದಿರುವುದು. (18/10) ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬಯಸದೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಿವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿವೆ. (16/24) ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ, ಅಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿರುವ ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವತನಕ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗದೆ ‘ಕಾಮ’ವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಸ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನಾಸಹಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಶನಾಗು ತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಉದ್ಧಾರ ಬೇಗನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಏನಮ್ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನಮ್’ ಜ್ಞಾನ ಪದದ ಅರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದೆ (18/42). ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕನುಸಾರ ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ಅರ್ಥ-ವಿವೇಕ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿಸುವುದು)ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ವಿಶೇಷ ಜ್ಞಾನ, ಅರ್ಥಾತ್-ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ (ಅನುಭವ-ಜ್ಞಾನ, ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಬೋಧ)ವಾಗಿದೆ.

ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ — ಎರಡೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಿವೇಕದ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಈ ವಿವೇಕವು ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಇದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ — (ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಪಾಪವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?)ಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ’ ಪದದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ವಿವೇಕದಿಂದಲೇ ಅವನು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವು ದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾಪಮಾಡದಿರುವ ಇಚ್ಛೆಯು ವಿವೇಕವಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಈ ‘ಕಾಮ ಆ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಜಾಗ್ರತ ವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭವಿಷ್ಯದ ಕುರಿತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಿಣಾಮದ ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿ ಇಟ್ಟು ಕೊಂಡೇ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದಕಾರಣ ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗದಿರು ವುದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಗಿರುವ ವಿವೇಕದ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಕೂಡ ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವಾಗ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಲು ಹೇಗೆ ಬಿಟ್ಟೀತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮವನ್ನು ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ (ಬೋಧ) ಇವೆರಡರ ನಾಶಮಾಡುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶ (ಅಭಾವ) ಮಾಡದೆ ಅವೆರಡನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕಟವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ನಾಶಮಾಡುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಶವಾದರೋ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಕಾಮ’ದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮುಂದೆ ಮೋಡಗಳು ಬಂದಾಗ ‘ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಬಿಟ್ಟಿವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗದೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕಾಮನೆಯು ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನುು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟಿತು ಹೀಗೆನೋ ಹೇಳಲಾಗು ತ್ತದೆ ಆದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನಗಳು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಹಿ ಪ್ರಜಹಿ’ — ಕಾಮನೆಯು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕಾಮನೆಯು ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮರೆಯಾಗಿಸಿ ಕುರುಡಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಿರದೆ, ಅವನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮಹಾನ್ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮವನ್ನು ಮಹಾಪಾಪಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಗೃಹಸ್ಥ ಜೀವನ ಸರಿಯಲ್ಲ, ಸಾಧುವಾಗಬೇಕು, ಏಕಾಂತ ವನ್ನು ಸೇರಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾರಣ ‘ಕಾಮನೆ’ಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಬಿಡುವ ವಿಚಾರವೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸರಿಯಾದೀತು. ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕುವ ಕಾಮನೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಸತ್ತಾಗ, ಆ ಕಾಮನೆಗಳೇ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳು ಇರುವ ತನಕ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆ ಬಂಧನವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾದಾಗಲೇ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನ ವಿವೇಕ ಅದುಮಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಸುಖ-ಭೋಗದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತವೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮರೆಯಾದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯ ಜನ್ಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗಾಗಿ ಹಣದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹಣದಿಂದಲೂ ತೊಡೆದು ಹಣದ ಎಣಿಕೆ (ಸಂಗ್ರಹ)ಯಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ರೂಪಾಯಿಗಳ ಎಣಿಕೆ ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರದ ಹಣಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಸಂಗ್ರಹ ಹೆಚ್ಚು ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಣದ ಎಣಿಕೆಯು ಮಹಾನ್ ಪಾಪಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಅವನು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಕಳ್ಳತನ ಮುಂತಾದ ಪಾಪ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಎಣಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲವಾದ ಅಭಿಮಾನವೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಹಾನ್ ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಮಹಾನ್ ಪಾಪೀ ಕಾಮವನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುರಿಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ ।

ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।

ಜಹಿ ಶತ್ರುಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದಮ್ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು (ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ), ಪರಾಣಿ - ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ), ಆಹುಃ - ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ, ಪರಮ್ - ಪರ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸಾಗಿದೆ, ಮನಸಃ - ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ, ತು - ಕೂಡ, ಪರಾ - ಪರ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಯಃ - ಯಾವ, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ, ತು- ಕೂಡ, ಪರತಃ - ಪರವಾಗಿದೆಯೋ, ಸಃ - ಅದು (ಕಾಮ)ವಾಗಿದೆ, ಏವಮ್ - ಈ ರೀತಿ, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ, ಪರಮ್ - ಪರ (ಕಾಮ)ವನ್ನು, ಬುದ್ಧ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಆತ್ಮನಾ - ತನ್ನ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು, ಸಂಸ್ತಭ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡು, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! (ನೀನು ಈ), ಕಾಮರೂಪಮ್ - ಕಾಮರೂಪೀ, ದುರಾಸದಮ್ - ದುರ್ಜಯವಾದ, ಶತ್ರುಮ್ - ಶತ್ರುವನ್ನು, ಜಹೀ - ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥42, 43॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ)ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಪರ ಮನಸ್ಸಾಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಪರ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಪರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕಾಮವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ (ಕಾಮ)ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ನೀನು ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ದುರ್ಜಯವಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥ 42, 43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುಃ’ — ಶರೀರ ಅಥವಾ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ) ವಾಗಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯ ಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ವಿಷಯ ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ಯವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಷಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯದ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿವೆ.

‘ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರವು, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲುದು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯವು ತನ್ನ-ತನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಿವಿಯು ಕೇವಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದು; ತ್ವಚಾ ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶಬ್ದ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದು; ಕಣ್ಣು ಕೇವಲ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರಸ, ಗಂಧ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದು; ನಾಲಿಗೆ ಕೇವಲ ರಸವನ್ನು ಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ಗಂಧ ಇವುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದು; ಮೂಗು ಕೇವಲ ಗಂಧವನ್ನು ಅರಿಯಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ವರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಇವುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದು; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಐದೂ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ.

‘ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿಃ’ — ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರದು, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆ? ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ, ವ್ಯಾಕುಲವೋ? ಸರಿಯಾಗಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲವೋ? ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಅರಿಯುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೋ, ಇಲ್ಲವೋ? ಇದನ್ನೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿ ಅರಿಯುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬುದ್ಧಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳಿಗಿಂತ ಪರವಾದ ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ)ವಾಗಿದೆ.

‘ಯಃ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ’ — ಬುದ್ಧಿಯ ಒಡೆಯ ‘ಅಹಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬುದ್ಧಿ ಕರಣ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಹವ್ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರಣ ಪರತಂತ್ರ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ತಾ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ‘ಅಹಮ್’ ನಲ್ಲಿನ ಜಡ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ವಿರುತ್ತದೆ. ಜಡ ಅಂಶದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಕಾಮ ಸ್ವರೂಪ (ಚೇತನ)ದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ‘ಅಹಮ್’ದಲ್ಲಿಯೇ ‘ಕಾಮವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದೇ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭೋಕ್ತಾ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಭೋಗ್ಯ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಸಜಾತೀಯತೆ (ಜಾತೀಯ ಏಕತೆ) ಇದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಜಾತೀಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭೋಕ್ತಾನಲ್ಲಿ ಭೋಗ್ಯದ ಕಾಮನೆ ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಣ ಆಗಿಯೇ ಆಗಲಾರದು. ಭೋಕ್ತಾತನದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶಕವಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತಾ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಭೋಗ್ಯ ಈ ಮೂರರ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಕ (ಶುದ್ಧ ಚೇತನ)ದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಹಮ್’ವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆ ‘ಅಹವ್ಗಿಂತಲೂ ಮುಂದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ‘ಸ್ವಯಂ ಇದೆ. ಅದು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಮ್ ಇವೆಲ್ಲದರ ಆಶ್ರಯ, ಆಧಾರ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಜಡ (ಪ್ರಕೃತಿ)ದ ಅಂಶವೇ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ವಿಕೃತಿ ಜಡದಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಚೇತನದಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ ಇರದೇ ಚೇತನವು ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಚೇತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಚೇತನವೇ ಸುಖೀ-ದುಃಖೀಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಜಡದಲ್ಲಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖೀಯಾಗುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಅಹಮ್’ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಡ ಅಂಶದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದುವುದರಿಂದ ಚೇತನವೂ ಕೂಡ ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತಲೇ ರಸಬುದ್ಧಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ (2/59) ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ ಪದವು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿರುವ ‘ಅಹವ್ ಇದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭೋಕ್ತಾತನದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ತತ್ತ್ವವು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕ ‘ಪರಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಅದರ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ರಸ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಕಾಮ’ವು ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವು ಸಹಜ ಸುಖರಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತಲೇ ‘ಕಾಮ’ (ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ) ಸರ್ವಥಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವದಾ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ‘ವಿಷಯ’ವಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ‘ಬಹಿಃಕರಣ’ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿ ‘ಅಂತಃಕರಣ’ವಾಗಿವೆ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ)ವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಪರವಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಪರ ಕರ್ತಾ ಆದ ‘ಅಹಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಆ ‘ಅಹಮ್’ (ಕರ್ತಾ)ನಲ್ಲೇ ‘ಕಾಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ (ಇರುವಿಕೆ) ಅರ್ಥಾತ್ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಚೇತನ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದರೂಪೀಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಜಡ (ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಶರೀರ)ದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಪಡೆದಾಗ ‘ಅಹಮ್’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪ ‘ಕರ್ತಾ’ ಆಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತಾನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಡ-ಅಂಶ ಮತ್ತೊಂದು ಚೇತನ-ಅಂಶವಿರುತ್ತದೆ. ಜಡ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಅಂಶದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ.* ತಾತ್ಪರ್ಯ ಅದರಲ್ಲಿ ಜಡ-ಅಂಶದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಲೌಕಿಕ (ಪ್ರಪಂಚದ) ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಚೇತನ ಅಂಶದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ (ಪರಮಾತ್ಮನ) ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಜಡ-ಅಂಶವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಚೇತನ-ಅಂಶವು ಸದಾ ಇರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳ (ಕಾಮನೆಗಳ) ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆ (ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಇಚ್ಛೆ, ಸ್ವರೂಪಬೋಧದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ, ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದ ಅಭಿಲಾಷೆ)ಯು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲವು ಆದರೆ ನಿಲ್ಲಲಾರವು. ಆದರೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಅದುಮಿರಬಹುದು ಆದರೆ ಅಳಿಯಲಾರದು. ಕಾರಣ- ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಆಸೆಯನ್ನಿರಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು.

* ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಚೌಕಾಕಾರದ ಯಾವುದಾದರು ಕಬ್ಬಿಣ ತುಂಡು ಬೆಂಕಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಬಂಧವಾದಾಗ ಕಬ್ಬಿಣದಲ್ಲಿ ಸುಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದು ಸುಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನಿಯು ಚೌಕಾಕಾರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಚೌಕಾಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಯಸ್ಕಾಂತದ ಕಡೆಗೆ ಕಬ್ಬಿಣವೇ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಯಸ್ಕಾಂತದೊಂದಿಗೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸಜಾತಿಯತೆ ಇದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ತನ್ನ ಸಜಾತಿಯ ನಿರಾಕಾರ ಅಗ್ನಿ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೇ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಡ-ಅಂಶವು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಹಾಗೂ ಚೇತನ ಅಂಶವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಚೇತನ ಅಂಶವು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತವಾದಾಗ ಜಡ-ಅಂಶವು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜಡ ಅಂಶವು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾದಾಗಲೂ ಚೇತನ ಅಂಶ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಚೇತನ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಸ್ತುತಃ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಈ ಇಚ್ಛೆಯ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಜಡ — (ಪ್ರಪಂಚ)ದ ಮೂಲಕ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಅಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ‘ಪರಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಸಾಧನಕಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ದ್ವಂದ್ವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಂದ್ವ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಅದಮಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ (ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ) ಇಚ್ಛೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುವಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಾರದು. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗದೆ ಸಾಧಕನ ಉನ್ನತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ದೃಢ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಈ ದ್ವಂದ್ವ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಒಂದೇ ಇಚ್ಛೆಯು ಪ್ರಬಲ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ಪ್ರಬಲ ವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (5/3) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವತಃ ಒಂದು ಆಕರ್ಷಣ ಅಥವಾ ರುಚಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಆ ‘ಪ್ರೇಮ’ವು ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟು ‘ಕಾಮ’ ಉಂಟಾಗತ್ತದೆ. ‘ಕಾಮ’ವಿರುವತನಕ ಪ್ರೇಮವು ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮವು ಜಾಗ್ರತವಾಗು ವವರೆಗೆ ‘ಕಾಮವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಡ-ಅಂಶದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಯಾರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಗಳ ಇಚ್ಛೆ ‘ಕಾಮ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವನಲ್ಲೇ ಚೇತನ-ಅಂಶದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಕಾಮದ ನಿವಾಸವು ಜಡ-ಅಂಶದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದೂ ಕೂಡ ಚೇತನದ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಚೇತನವು ಜಡದ ಸಂಬಂಧಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ‘ಕಾಮ’ದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚೇತನದ ಮೂಲಕ ಜಡದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪೀ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಹಮ’ ಇದರ ನಾಶವಾಗುತ್ತಲೇ ‘ಕಾಮ’ವೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಹಮ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಡ-ಅಂಶದಲ್ಲೇ ‘ಕಾಮ’ವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಬಲ ಯುಕ್ತಿಯು — ದೃಷ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುವ ಪ್ರಪಂಚ, ಅದನ್ನು ನೋಡುವಂತಹ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕಾಣುವ ಸ್ವಯಂ ಭೋಕ್ತಾ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಜಾತೀಯ (ಧಾತುಗತ) ಏಕತೆಯಲ್ಲದೆ ಭೋಕ್ತಾನಿಗೆ ಭೋಗ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಸಜಾತಿಯಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ, ವಿಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಕಣ್ಣುಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ ರೂಪದ ಕುರಿತೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಶಬ್ದದ ಕುರಿತು ಅಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯ ಆಕರ್ಷಣೆಯೂ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. (ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜೊತೆ ಗೂಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.) ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ) ಇದರ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಆಕರ್ಷಣೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆಯು ಜಡ ಅಂಶದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿ ರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಕಡಿದು ಹಾಕುವುದರಿಂದಲೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಲೇ ಪ್ರೇಮವು ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಅಸತ್)ಯ ಅಂಶವೂ ಕೂಡ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಜಡತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ (ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿ)ದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ‘ಕಾರಣಶರೀರ’ವೇ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ಜಡ-ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ‘ಕಾಮ’ವು ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣಶರೀರದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ‘ಕಾಮ’ವು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ‘ಕಾಮ’ವು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ’ — ಮೊದಲಿಗೆ ಶರೀರದಿಂದ ಪರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಪರ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಪರ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ‘ಕಾಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಅಹಂನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಮವಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಎಂದೂ ಅಳಿದು ಹೋಗಲಾರದು. ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡದ ಜೊತೆಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಕಾಮ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಕಾಮ’ ಇರುವುದಾದರೆ ಜಡದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರವಾಗಿರುವ ಈ ‘ಕಾಮ’ ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕು.

‘ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ’ — ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ‘ಅಹಂ’ನಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉಪಾಯವು — ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇರಿಸುವುದು. 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೇನಾತ್ಮೈವಾತ್ಮನಾ ಜಿತಃ’ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವರೂಪ (ಸ್ವಯಂ) ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಸ್ವರೂಪವು ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯ ಸಮ್ಮುಖವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ಅಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವವು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚವು ಅಭಾವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16). ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ — ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16).

ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಇಚ್ಛೆ (ಆವಶ್ಯಕತೆ ಅಥವಾ ಹಸಿವು) ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು’ ಸದಾಕಾಲ ಬದುಕಿರಲೀ, ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು, ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಸುಖೀಯಾಗುವೆನು — ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್-ಚಿತ್ ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೆ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಈ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಕಾಮದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದರೋ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ‘ಕಾಮ’ದ ನಾಶವಾದರೋ ಮಾಡಲೇಬೇಕಾಗುವುದು.

ಯಾರು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿರುವನೋ ಅವನೇ ಅದನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಗೈದು ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಭ್ಯಾಸವು ಪ್ರಪಂಚ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ)ದ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದ ಸಹಾಯಕತೆ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಹಾಯತೆಯಿಂದ ಆಗದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ತ್ಯಾಗ (ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ)ದಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಚೇತನವು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜಡದ ಜೊತೆಗೆ ತಿಳಿದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ (ಭೋಗ)ದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಜೀವಿಯು ಸತ್-ಚಿತ್- ಆನಂದರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇಚ್ಛೆ-ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುವುದೇ ಅವನ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಪರಿಣಾಮ ಸ್ವರೂಪ ಅವನ ಈ ಎರಡೂ ಇಚ್ಛೆಗಳು (ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧ ವಲ್ಲದೆ) ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ’ಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಭಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಎಂದೂ ಸಂಭವಿಸದಿರುವ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆ ಅಥವಾ ಸಾಮಿಪ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಭಿನ್ನತೆ ಅಥವಾ ದೂರ (ವಿಮುಖತೆ)ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇದೂ ಸಂಭವಿಸಲಾರದು. ಹೌದು! ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯು ತೀವ್ರವಾದರೆ ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿತ್ಯ-ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.* ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾ-ಸರ್ವತ್ರ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಲೌಕಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಭವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಯದಾ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಮುಚ್ಯಂತೇ ಕಾಮಾ ಯೇಸ್ಯ ಹೃದಿ ಶ್ರಿತಾಃ ಅಥ ಮರ್ತ್ಯೋಽಮೃತೋ ಭವತ್ಯತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಶ್ನುತೆ ॥

(ಕಠ 2/3/14; ಬ್ರಹದಾ — 4/4/7)

ಸಾಧಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳು ಸಮೂಲ ನಾಶವಾದಾಗ, ಮರಣಧರ್ಮಿ ಮನುಷ್ಯನು ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲೇ (ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ) ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಮುಂಚತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಮಾನವೋ ಮನಸಿ ಸ್ಥಿತಾನ್ । ತರ್ಹ್ಯೆವ ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ ಭಗವತ್ತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 7/10/9).

ಕಮಲನಯನಾ! ಯಾವ ಸಮಯ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೋ, ಆಗಲೇ ಅವನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಜಹಿ ಶತ್ರುಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದವ್ — ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ದೊಡ್ಡ ದಾದ, ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಶೂರವೀರನು ಎಂದು. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶೂರವೀರ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ದಮನ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥ ನಾಗಿರುವೆ, ಇದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ‘ಕಾಮದ ನಾಶಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಕಾಮವು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡವರ ವಿವೇಕವನ್ನು ಕೂಡ ಅಡಗಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತವಾಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಪತನ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರುವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದಲ್ಲಿದೆ, ಇದನ್ನು ದುರ್ಜಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಾಶರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪೂರ್ತಿ, ಅಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ನಿರಂತರವಾಗಿದ್ದು ಕಾಮನೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಗಾಬರಿಪಡಬಾರದು. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರೆ* ಅವನು ‘ಕಾಮವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು.

ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರೂ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಯೋಗ್ಯರೂ, ಸಮರ್ಥರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರೂ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ, ಯೋಗ್ಯರೂ, ಸಮರ್ಥರೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವೇನಲ್ಲ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ- ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟ ಕಾರಣವೇ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಕಷ್ಟವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

* ಉದ್ದೇಶ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಯ ಸದಾಕಾಲ ಅವಿನಾಶೀ (ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವ-ಪರಮಾತ್ಮನ)ಯದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ನಾಶವುಳ್ಳ (ಪ್ರಪಂಚ)ದ್ದಲ್ಲ. ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ಕಾಮನೆಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನು ನಿರಂತರ ಬಯಸುವುದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಶರೀರವು ತುಂಡು-ತುಂಡಾದರೂ ಅವನು ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಆಗದೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಉದ್ದೇಶ ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ.

ಸುಖ (ಅನುಕೂಲತೆ)ದ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಆಗಾಗ ದುಃಖ (ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ)ಗಳನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ, ಸುಖದ ಕಾಮನೆಮಾಡಬೇಡ; ಕಾಮನೆಗೈದರೆ ದುಃಖವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥ ಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಭೋಗವೇ ದುಃಖದ ಹೇತುವಾಗಿದೆ (5/22).

‘ಸ್ವಯಂ’ (ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಅನಂತಬಲವಿದೆ. ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೇ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವ ಉಳ್ಳವುಗಳು ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ ಕಾರಣವೇ ಅವನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಧೀನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ತಾನೇ- ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ತಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

‘ಕಾಮ’ವು ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮತ್ತು ಜಡದಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸ್ವಯಂ ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜಡದ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ ‘ಕಾಮ’ವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ವಸ್ತುತಃ ಕಾಮದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ‘ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೆ, ಕಾಮನೆಯು ಅಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಮನೆಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ನಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಆಗುವುದು — ಇದು ನಿಯಮ ವಾಗಿದೆ. ಹೊಸಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಳೆಯ ಕಾಮನೆಗಳು ತಾನಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದಾವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಶರೀರಾದಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ‘ನಾನು’, ‘ನನ್ನದು’ ಮತ್ತು ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ತಾನು-ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕೊರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮರವೆಯಿಂದ ಆ ಕೊರತೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಯಾರ ಕಾಮನೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ವಯಂ ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಸ್ವಯಂ ಅವಿನಾಶೀ ಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಾಶವುಳ್ಳದರ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭವಾದರೋ ಏನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತ ಹಾನಿಯಾದರೋ ಯಾವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಈ ಕಾಮನೆಯ ನಾಶ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಅತೀ ಚಿಕ್ಕ ಅಥವಾ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಮಯ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೆಲ್ಲವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ದೊರೆತದ್ದು ಮತ್ತು ಅಗಲುವಂತ ಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಎಂದೂ ತಿಳಿಯದೆ, ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ (ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು) ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಬಳಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಬೇರೆಯಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೆಂದು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಾಗ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವು, ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೃತ್ಯ ಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತ- ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು, ಆದರೆ ‘ಅಹವ್ ಇದರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅಹಂ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರವಾಗಿದೆ. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿಯ ನಂತರ ಅಹಂವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಭೂಮಿರಾಪೋನಲೋ ವಾಯುಃ ಖಂ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರೇವ ಚ ಅಹಂಕಾರ ಇತೀಯಂ ಮೇ.....’ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಸಃ’ ಪದದಿಂದ ಅಹಂನಲ್ಲಿರುವ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆಗುವವರೆಗೆ ಅಹಂದಲ್ಲಿ ಕಾಮ ವಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದಾಗ ಅಹಂನಲ್ಲಿ ಕಾಮವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. — ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ (2/59). ಸುಖವಾದರೋ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಜಡತೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವಕೊಟ್ಟು ಅದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವತನಕ ‘ಕಾಮ’ವಿದೆ, ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ‘ಪ್ರೇಮ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮ’ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇದೆ — ‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ’ (2/59). ತನ್ನಲ್ಲಿರುವದರಿಂದಲೇ ಕಾಮವು ನಮಗೆ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿರದಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆ(ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನ-ಬುದ್ಧಿ)ಯದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಮಗೇನು ಬಾಧೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು? ತನ್ನಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಸ್ವಯಂ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ವಾಸ್ತವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ‘ಕಾಮವು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಇದು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮವು ತನ್ನಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ.

ಅಹಂನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಅಹಂನಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂ ಇರುವತನಕ ಅಹಂ ಇದರ ಜಾತೀಯ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಕಾಮ’ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಜಾತೀಯ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಪ್ರೇಮ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಣೆವಿರುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಲೋಕಗಳು, ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ‘ವಿಷಯ ವಾಗಿದೆ. ವಿಷಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಏಕ ದೇಶದಲ್ಲಿವೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಯ ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಯು ’ಅಹಂ’ನ ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂ ಚೇತನ (ಸ್ವರೂಪ)ದ ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚೇತನವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾನ್ ಆಗಿದೆ, ಅದರ ಅಂತರ್ಗತ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು, ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿವೆ. ಆದರೆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದು ಅಂಶ ಅಹಂ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕವ (ಏಕದೇಶಿಯ)ನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥3॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್, ಸತ್ — ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿಕೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥3॥

ಈ ಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ ವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಶದವಾದ ವರ್ಣನೆಯು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ಗೀತೆಯ ಬೇರೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ತೃತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳ 8, ಶ್ಲೋಕಗಳ 542 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣಪದಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 566 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ತೃತೀಯೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 26, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1376 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 45 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 1454 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಮತ್ತು ಎರಡು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಉವಾಚಗಳಿವೆ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯ 43 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊದಲಿನ ಮತ್ತು 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಉಪಯೋಗವಾದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’; 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; 19ನೇ 26ನೇ 35ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 8ನೇ ಮತ್ತು 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 33 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿವೇಕ್ಕನುಸಾರ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಸಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪರಹಿತಾರ್ಥ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳು’ — ‘ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೆ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ಪಿಮಾಂ ಶುಣು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನಿನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂದಾದರೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮ(ಯುದ್ಧ)ದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುವೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಇದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ — ಭಗವಂತನು 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ-ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಗನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ-ವಿವೇಕದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ‘ನನ್ನ ಮತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು 31ನೇ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕ ವಿಧಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಈ ಮತವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದನು. 35ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತಾ — ‘ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುವುದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ’ — ‘ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು 36ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದೆಯೇ ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪ (ಅಕರ್ತವ್ಯ)ವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕಾಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ, ಅನರ್ಥಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಗೆ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಉಪದೇಶಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೂ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಮುಗಿದಾಗ, ಮಹರ್ಷಿವೇದವ್ಯಾಸರು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ-ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಮುಗಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಲ್ಪಹೊತ್ತು ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೆ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯವನ್ನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇಮಮ್’ ಪದದಿಂದ ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ್ದೇ ಪರಶಿಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ (1) ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು (2) ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತಾ, ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಲು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಈ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತಾತ್ವಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತಾ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-3ನೇ ಮತ್ತು 4ನೇ ಎರಡೂ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ — ‘ತತ್ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷಸೇ ಶುಭಾತ್’ (4/16).

ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ವಿಶೇಷ ಜನರು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾಕಾಲದಿಂದ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಅದರ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಇಮಂ ವಿವಸ್ವತೇ ಯೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಹಮವ್ಯಯಮ್ ।

ವಿವಸ್ವಾನ್ಮನವೇ ಪ್ರಾಹ ಮನುರಿಕ್ಷ್ವಾಕವೇಬ್ರವೀತ್ ॥

ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ವನ್ನು, ವಿವಸ್ವತೇ - ಸೂರ್ಯನಿಗೆ, ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ - ಹೇಳಿದ್ದೆ (ಮತ್ತೆ), ವಿವಸ್ವಾನ್ - ಸೂರ್ಯನು (ತನ್ನ ಪುತ್ರ), ಮನವೇ - (ವೈವಸ್ವತ) ಮನುವಿಗೆ, ಪ್ರಾಹ - ಹೇಳಿದನು (ಮತ್ತು), ಮನುಃ ಮನುವು (ತನ್ನ ಪುತ್ರ), ಇಕ್ಷ್ವಾಕವೇ - ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ, ಅಬ್ರವೀತ್- ಹೇಳಿದನು.॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಯೋಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ ಮತ್ತೆ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ವೈವಸ್ಪತ ಮನುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮನುವು ತನ್ನ ಮಗನಾದ ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಮಂ ವಿವಸ್ಪತೇ ಯೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಹ ಮವ್ಯಯಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸೂರ್ಯ, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಗೃಹಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯ ‘ಇಮಮ್, ಅವ್ಯಯಮ್, ಯೋಗಮ್’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಹಾಗೂ ರಾಜರುಗಳ ಪರಂಪರೆಗನುಸಾರ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ, ಅದು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದಂತೆ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿವಿಧ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಿರುವನು. ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಇಷ್ಟು ವಿಶದವಾದ ವರ್ಣನೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳೂ (ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ, ಕರ್ಮಮಾರ್ಗ, ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗ ಮುಂತಾದ) ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ.* ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋದ ನಿತ್ಯತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

* ಗೀತೆಯ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ — ಎರಡೂ ಗತಿಗಳನ್ನೂ ನಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಶುಕ್ಲ ಕೃಷ್ಣೇ ಗತೀ ಹ್ಯೇತೆ ಜಗತಃ ಶಾಶ್ವತೇ ಮತೇ’ (8/26).

ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧ (ನಿತ್ಯಯೋಗ)ವಿದೆ. ಪತಿವ್ರತೆ ಸ್ತ್ರೀಯು ಪತಿಯವಳಾಗಿರಲು ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಪತಿಯವಳೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನವನಾಗಿರಲು ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅನಿತ್ಯಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಅವನಿಗೆ ‘ನಿತ್ಯಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನದಾಗಿ ರುವ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಅನಿತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಹಾಕಲು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ದೊರಕಿದ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧೂಳಿನ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಕಣವೂ ಕೂಡ ವಿಶಾಲ ಪೃಥ್ವಿಯದ್ದೇ ಅಂಶವಾಗಿರುವಂತೆ ಈ ಶರೀರವೂ ವಿಶಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ್ದೇ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಕರ್ಮ’ವಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಆದೀತು, ಆದರೆ ‘ಯೋಗ’ (ನಿತ್ಯಯೋಗ) ತನಗಾಗಿ ಆದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿತ್ಯ ಯೋಗದ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಭಗವಂತನು — ವಿವಸ್ವತೇ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್’ — ಪದಗಳಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ— ‘ಸೂರ್ಯನು ಸದಾಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತ ಗೊಳಿಸಿದರೂ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗನುಸಾರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು (3/19) ಮತ್ತು ಬೇರೆಯ ವರಿಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ (ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ಅನಾಸಕ್ತ) ನಾಗಿರಬೇಕು’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುವಂತಿದೆ.

ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸೂರ್ಯನು ಹಿಂದಿನ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಪ್ರಕಟನಾದನು — ‘ಸೂರ್ಯಾ ಚಂದ್ರಮಸೌ ಧಾತಾ ಯಥಾಪೂರ್ವಮಕಲ್ಪಯತ್’ ಆ (ಎಲ್ಲರ ಆದಿ) ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಅವಿನಾಶೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಆದಿ ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅನಾದಿ ಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನ ನಿಗೆ — ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತು ಇಂದು ಹೊಸದಲ್ಲ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವ ಯೋಗದ ಮಾತನ್ನೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಟ್ಟನು?

ಉತ್ತರ — (1) ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸೂರ್ಯನಿಗೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ನಿಜವಾದ ಅಧಿಕಾರೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಈ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿದನು.

(2) ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟರು (3/10). ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸುವುದು. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಉಂಟಾದುವು. ಎಲ್ಲರನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ* ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು — ಅವನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿಸಲೆಂದೆ ಆಗಿದೆ.

* ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ‘ಸವಿತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅರ್ಥ — ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವವನು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

(3) ಸೂರ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಉದಿಸಿದಾಗಲೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜಾಗ್ರತರಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣತೆ ಬರತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಆತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಸೂರ್ಯ ಆತ್ಮಾ ಜಗತಸ್ತಸ್ಥುಷಶ್ಚ.’ ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಉಪದೇಶವೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನಿಗೇ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನು.

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

ತ್ವಂ ಭಾನೋ ಜಗತಶ್ಚಕ್ಷು ಸ್ತ್ವಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವೆದೇಹಿನಾಮ್ । ತ್ವಂ ಯೋನಿಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತ್ವಮಾಚಾರಃ ಕ್ರಿಯಾವತಾಮ್ ॥

ತ್ವಂ ಗತಿಃ ಸರ್ವಸಾಂಖ್ಯಾನಾಂ ಯೋಗಿನಾಂ ತ್ವಂ ಪರಾಯಣಮ್ । ಅನಾವೃತಾರ್ಗಲದ್ವಾರಂ ತ್ವಂ ಗತಿಸ್ತ್ವಂ ಮುಮುಕ್ಷತಾಮ್ ॥

ತ್ವಯಾ ಸಂಧಾರ್ಯತೇ ಲೋಕಸ್ತ್ವಯಾ ಲೋಕಃ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ । ತ್ವಯಾ ಪವಿತ್ರೀಕ್ರಿಯತೇ ನಿರ್ವ್ಯಾಜಂ ಪಾಲ್ಯತೇ ತ್ವಯಾ ॥

(ಮಹಾ-ವನ-3/36-38).

ಸೂರ್ಯದೇವಾ! ‘ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿರುವೆ. ನೀನೇ ಎಲ್ಲ ಜೀವರ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪುರುಷರ ಸದಾಚಾರ (ಪ್ರೇರಕ)ನಾಗಿರುವೆ.’

‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ಸ್ಥಾನವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ನೀನೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ಆಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ. ನೀನೇ ಮೋಕ್ಷದ ತೆರೆದಿರುವ ಬಾಗಿಲು ಮತ್ತು ನೀನೆ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳ ಗತಿಯಾಗಿರುವೆ.’

ನೀನೇ ಸಂಪೂರ್ಣಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿಯೇ. ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನೇ ಇವನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಇವುಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನಾರಾಯಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯುವುದು ಜಗನ್ನಾಟಕ ಸೂತ್ರಧಾರೀ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಲೀಲೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದು ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕ ವಾಗಿತ್ತು. ಅರ್ಜುನನು ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನೀ ನರ-ಋಷಿಯ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೂ ಕೂಡ ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ಸರಿಯಾಗಿ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಜ್ಞಾನ ರೂಪೀ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಿದನು. ಅದರ ಫಲ ವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಉಪಕಾರವಾಯಿತು, ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗುವುದು.

‘ವಿವಸ್ವಾನ್ ಮನವೇ ಪ್ರಾಹ ಮನುರಿಕ್ಷ್ವಾಕವೇ ಬ್ರವೀತ್—ಕರ್ಮಯೋಗವು ಗೃಹಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯವಿದ್ಯೆ ಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಸಂನ್ಯಾಸ ಈ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥಾ ಶ್ರಮವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬದುಕುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಗೃಹ ಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲನು. ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆಶ್ರಮ ಬದಲಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಸೂರ್ಯ, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಇವರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ — ಕಲ್ಪದ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥರೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದರು ಮತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಅವರು ಕಾಮನೆಯ ನಾಶಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರೂ ಗೃಹಸ್ಥರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ್ನೇ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ‘ನೀವೆಲ್ಲ ನಿಮ್ಮ ಮನೆಯ ವಿದ್ಯೆ ಕರ್ಮಯೋಗ’ವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ದುಕೊಂಡೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಉಪದೇಶಿಸುವಂತಿದೆ.

ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ (ಯುದ್ಧ)ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (2/5), ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು- ನೀನೂ ರಾಜಮನೆತನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿರುವೆ, ಕರ್ಮಯೋಗವು ನಿನ್ನ ಮನೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ, ಆದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಸಂನ್ಯಾಸಿಯು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ ದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಗೃಹಸ್ಥರ ಮುಖ್ಯವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸಾದಿ ಇತರ ಆಶ್ರಮದವರೂ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದೇ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಪುರುಷರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಆ ವಿದ್ಯೆಯ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲು ಉತ್ಸಾಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವವರ ಮೇಲೆ ಐಶ್ವರ್ಯಶಾಲೀ ರಾಜರ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸೂರ್ಯನ ಹಾಗೂ ಮನು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ರಾಜರುಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಪ್ರೇರೆಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ (ಉಪರತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆಯ ಅಭಾವ) ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಭೋಗವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದಾಗ ಆ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೆ ಅರುಚಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ - ಇದು ನಿಯಮ ವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ರುಚಿ (ಕಾಮನೆ)ಯು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವಾಗ ಅಷ್ಟು ಇರದೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಮಿಠಾಯಿಯು ತಿನ್ನುವ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ರುಚಿ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕರಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಅರುಚಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಇದೆ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಅವನು ಅರುಚಿಯನ್ನೇ ತೃಪ್ತಿ (ಫಲ)ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಲಿಕೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ರುಚಿಯು ಅಥವಾ ಕಾಮನೆಯು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ರುಚಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರಿಂದ ಎಂದಾದರು ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ನಿಜವಾದ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವ ಸಂಬಂಧ ಸತ್-ಸ್ವರೂಪ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅರುಚಿಯು ಆಗದೇ ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೂ ‘ಪ್ರೇಮ’ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆ ರುಚಿಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುವಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ ಕೂಡ ಸತ್-ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಅಭಾವವು ಯಾರಿಗೂ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮ, ಕರಣ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸೇ ಆದಿ) ಮತ್ತು ಉಪಕರಣ (ಪದಾರ್ಥ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗೀ ಸಾಮಗ್ರೀ) — ಇವು ಮೂರು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವಂತಹುಗಳು, ಮತ್ತೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಸಿಗುವ ಫಲವು ಹೇಗೆ ನಿತ್ಯವಾಗಬಲ್ಲದು? ಅದಾದರೋ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವಿನಾಶಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ತೃಪ್ತಿಯು ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮ, ಕರಣ, ಉಪಕರಣ ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದು ಎಂದು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಕರ್ಮ, ಕರಣ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣ ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಬಹುದು.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇರದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳು ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹುದು. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಪತನ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮವು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಉನ್ನತಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸದುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮದ ನೆನಪೂ ಕೂಡಾ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದಾಗಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಪರಮಾತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಿರಲಿ, ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನದಲ್ಲ, ಯಾರಿಂದಲೋ ಸಿಕ್ಕಿದುದಾಗಿದೆ, ಶರೀರವು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯವರಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿದುದು, ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಹಿರಿಯರಿಂದ ದೊರೆತಿದೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಜೀವನ ನಡೆಯತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜೀವನ ಕೂಡ ಬೇರೆಯವರ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲಾರದು. ನಾವು ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ಪಡೆದರೆ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕೊಡುವುದು, ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದೂ, ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಹೆಸರು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಇದರ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಹಾಗೂ ಪರಾಧೀನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲೇಬೇಕೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆವೋ, ಅದನ್ನು ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಯಾರ ಮೇಲೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡ ಬಾರದುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಮಾಡಬಾರದುದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ — ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಏನೂ ಮಾಡದಿರುವ ಅಥವಾ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವುದು.

ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಹಾಗೂ ಪರಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮಭಾವ ದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲೇಬಾರದು. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮವು ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಚೇಷ್ಟೆಯು ಹುಚ್ಚನದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಫಲ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತರವಿದೆ. ಫಲವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶ ನಿತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದ್ದೇಶವು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಇದೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಕಾಮಭಾವ, ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ಸಹಜ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾ ಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಕಾಮನೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ತನಗಾಗಿ’ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಜಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪರಿಶ್ರಮ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/24).

ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತವಾಗುವಂತೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶವಾಣೀ ಕೇಂದ್ರದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಸಾರವಾದ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಧ್ವನಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರೇಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಂಬರ್ ಆ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಏಕತೆ (ಸಜಾತಿಯತೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ನಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ಆ ಧ್ವನಿಯು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಭಗವಂತನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಹಿತೈಷಿಣೀ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಜನರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮದ ಅನುಭವವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಾಶ್ರಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದನುಸಾರ ಯಾರಾದರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಹಾಯಮಾಡು ವುದು ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾರದೋ ಕಾರು ಕೆಟ್ಟಿದೆ, ಅವನು ಅದನ್ನು ತಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನಾವೂ ಕೂಡ ಆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಹಾಯಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ‘ಸೇವೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸೇವೆಯಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವಾಗಿರದೆ ಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗನುಸಾರ ಮಾಡುವುದು ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಯಾದರೋ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಏವಂ ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮಿಮಂ ರಾಜರ್ಷಯೋ ವಿದುಃ ।

ಸ ಕಾಲೇನೇಹ ಮಹತಾ ಯೋಗೋ ನಷ್ಟಃ ಪರಂತಪ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ!, ಏವಮ್ - ಈ ರೀತಿ, ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮ್ - ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ, ಇಮಮ್ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ರಾಜರ್ಷಯಃ - ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿದರು (ಆದರೆ), ಮಹತಾ - ತುಂಬಾ, ಕಾಲೇನ - ಸಮಯ ಕಳೆದ ಕಾರಣ, ಸಃ - ಆ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಇಹ - ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ನಷ್ಟಃ - ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಯಿತು. ॥ 2॥

ಹೇ ಪರಂತಪಾ! ಈ ರೀತಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು. ಆದರೆ ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದಕಾರಣ ಆ ಯೋಗವು ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಯಿತು. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವಂ ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮಿಮಂ ರಾಜರ್ಷಯೋ ವಿದುಃ’ — ಸೂರ್ಯ, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮೊದಲಾದ ರಾಜರುಗಳು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ, ಪ್ರಜೆಯಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಂಪರೆ ನಡೆಯಿತು. ಇದು ರಾಜರು (ಕ್ಷತ್ರಿಯ)ಗಳ ಮುಖ್ಯ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ರಾಜರೂ ಈ ವಿದ್ಯೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವಾರದ, ಸಮಾಜದ ಊರಿನ ಮೊದಲಾದ ಮುಖ್ಯವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದ ರಾಜರು ರಾಜ್ಯದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತದಲ್ಲೇ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಜರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕವಿ ಕಾಳಿದಾಸರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ —

ಪ್ರಜಾನಾಮೇವ ಭೂತ್ಯರ್ಥಂ ಸ ತಾಭ್ಯೋ ಬಲಿಮಗ್ರಹೀತ್ ।

ಸಹಸ್ರಗುಣಮುತ್ಸ್ರಷ್ಟುಮಾದತ್ತೇ ಹಿ ರಸಂ ರವಿಃ ॥

(ರಘುವಂಶ 1/18)

ಸೂರ್ಯನು ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಪಡೆದು ಸಾವಿರ ಪಟ್ಟಾಗಿ ಮಳೆ ಸುರಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಜರು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಂದ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಆ ರಾಜರು ಪ್ರಜೆಯಿಂದ ತೆರಿಗೆಯ ರೂಪದಿಂದ ಪಡೆದಿರುವ ಧನವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಖರ್ಚು ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಕೃಷಿಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕರ್ಮ ಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಆ ರಾಜರುಗಳಿಗೆ ವಿಲಕ್ಷಣ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಆ ರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀವೇದವ್ಯಾಸರ ಪುತ್ರರಾದ ಶುಕದೇವರೂ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಜನಕನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಆ ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ ಮಹಾರಾಜಾ ಅಶ್ವಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು’ ಎಂಬ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ.*

* ಆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜಾ ಅಶ್ವಪತಿಯ ವಚನಗಳು ಗಮನಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ.

ನ ಮೇ ಸ್ತೇನೋ ಜನಪದೇ ನ ಕದರ್ಯೋ ನ ಮದ್ಯಪಃ । ನಾನಾಹಿತಾಗ್ನಿರ್ನಾವಿದ್ವಾನ್ನ ಸ್ವೈರೀ ಸ್ವೈರಿಣೀ ಕುತಃ॥ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 5/11, 5).

ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕಳ್ಳರಿಲ್ಲ, ಕೃಪಣರಿಲ್ಲ, ಮದ್ಯ ಕುಡಿಯುವವರಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಮಾಡದವರಿಲ್ಲ, ಅವಿದ್ವಾನ್ (ಮೂರ್ಖ)ರಿಲ್ಲ, ಪರಸ್ತ್ರೀಗಾಮಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕುಲಟೆ (ವೇಶ್ಯೆ) ಸ್ತ್ರೀಯರು ಇರುವುದು ಹೇಗೆ?

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿ ರಾಜರ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮೊದಲಾದ ರಾಜರುಗಳನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನೀನು ಗೃಹಸ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ನಾದ ಕಾರಣ ನಿನಗೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜ (ವಂಶ ಪರಂಪರೆಯ)ರಂತೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ (4/15). ಇದಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ವಂಶದ ಮಾತು (ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿದ್ಯೆ) ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬರುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬರಲೇಬೇಕು.

‘ಸ ಕಾಲೇನೇಹ ಮಹತಾ ಯೋಗೋ ನಷ್ಟಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನ — ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇವುಗಳೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೂಲಕ ನಿಶ್ಚಿತಪಡಿಸಿದ ಕಾರಣ ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳು ಎಂದೂ ಅಭಾವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16). ಇವುಗಳು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಾರದಿದ್ದರೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ನಷ್ಟಃಪದದ ಅರ್ಥವು-ಲುಪ್ತ, ಅಪ್ರಕಟ ವಾಗುವುದೇಂದೇ ಇದೆ, ಅಭಾವವಾಗುವುದು ಎಂದಲ್ಲ.

ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಷ್ಟಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಭಾವವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾದೀತು; ಕರ್ಮ ಯೋಗವು ಅವಿನಾಶಿಯಾ ಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಅಭಾವ ಹೇಗಾಯಿತು? ಮತ್ತು ಅದರ ಅಭಾವವಾದರೆ ಅದು ಅವಿನಾಶೀ ಹೇಗೆ? ಇದಲ್ಲದೆ ಮುಂದಿನ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದರ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ ನಷ್ಟಃ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಗ್ರಂಥಗಳ ಮತ್ತು ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಹಾಗೂ ಆಚರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭಾವದಂತಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಎಲ್ಲಿಂದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅದು ಪರಂಪರಾಗತ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಸಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರ ಬೀಳುತ್ತದೆ’ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಕರ್ಮ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಮತ್ತೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಇದನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಬೀಳುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದು ಹೋದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಈ ಯೋಗವು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯದಂತಾಯಿತು. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತು ಕೇಳಲು ಹಾಗೂ ನೋಡಲು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಆಗಿದೆ.’

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯು ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಸಿದ್ಧಾಂತ (ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿ ರುವುದು) ಸದಾಕಾಲವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳದೇ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಆದಿ)ದ ನಿರಂತರ ಸಾಧನೆಯಾಗಲಾರದು. ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ವಿವೇಕದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳವು ಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವನು; ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗವು ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಿದ್ಧಾಂತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಗಳು’ ಲುಪ್ತವಾಗದೆ (ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ತನ್ನತ್ತವಿರುವುದರಿಂದ) ‘ಯೋಗ’ವೇ ಲುಪ್ತವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥ ಗಳು ಕರ್ಮಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಸಿಗುವಂತೇ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ಮಾತು — ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗದಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದೆ. ‘ಕರ್ಮ’ಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ವು ಸದಾಕಾಲ ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ಯೋಗ’ಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಅದಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ+ ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯೋಗ’ವು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆದೀತು ಎಂದು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ಯೋಗ’ವು ಲುಪ್ತ ವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಅರ್ಥಾತ್-ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡಲೆಂದೇ ದೊರಕಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂದು ಮನುಷ್ಯನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತನ್ನ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ, ಸಮ್ಮಾನವೇ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಾರ್ಥವು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದಕಾರಣದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ದೊರಕಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮರೆಯುವುದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಲುಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಸೇವೆಯಿಂದ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಯಿಂದ ಹಿಡುದು ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನವರೆಗೆ ತನ್ನವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಸೇವಾ ಭಾವವನ್ನು ಮರೆತು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಭೋಗಗಳ ವಶನಾದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ನರಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಅಡಗಿ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.

+ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಯೋಗ’ವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಇದನ್ನು ಸಮಾಸ್ತಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ — ‘ಆಶುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೆ’ (6/3). ಮಾಡುವುದರ ವೇಗವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಕೇವಲ ಸೇವಾ-ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದರ ವೇಗ’ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಮಾಡು’ವುದರ ವೇಗ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಡುವುದು’ ಮುಗಿದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ‘ಯೋಗ’ದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಸ ಏವಾಯಂ ಮಯಾ ತೇಽದ್ಯ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾತನಃ ।

ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ ರಹಸ್ಯಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತಮಮ್ ॥

ಮೇ - (ನೀನು) ನನ್ನ, ಭಕ್ತಃ - ಭಕ್ತನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಖಾ - (ಪ್ರಿಯ) ಸಖ, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ, ಇತಿ - ಇದಕ್ಕಾಗಿ, ಸಃ ಏವ - ಅದೇ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಪುರಾತನಃ - ಪುರಾತನವಾದ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಅದ್ಯ - ಇಂದು, ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರೋಕ್ತಃ - ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಏತತ್ - ಇದು, ಉತ್ತಮಮ್ - ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮ, ರಹಸ್ಯಮ್- ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ.॥3॥

ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಸಖನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ಈ ಪುರಾತನವಾದ ಯೋಗವು ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮವಾದ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ’ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಖನು ಎಂದು ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು (11/41, 42), ಆದರೆ ಈಗ ಭಕ್ತ (2/7) ನಾಗಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅರ್ಜುನನು ಸಖನೂ, ಭಕ್ತನೂ ಪುರಾತನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ದಾಸ್ಯಭಕ್ತ ಹೊಸದಾಗಿ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದೇಶ ಅಥವಾ ಉಪದೇಶ ದಾಸನಿಗೆ ಅಥವಾ ಶಿಷ್ಯನಿಗೇ ಕೊಡಲಾಗತ್ತದೆ, ಸ್ನೇಹಿತನಿಗಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗಲೇ ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

ಸ್ನೇಹಿತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾರದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೂಡ ಶರಣಾಗತ ಶಿಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರಣಾದ ನನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಭಾವವಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಅವನು ವೈಭವ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತ ‘ನಾರಾಯಣಿ ಸೇನೆ’ಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿಃಶಸ್ತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನ ‘ಸಾರಥಿ’ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.*

* ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಕೃಷ್ಣೇನ ಕುಂತೀಪುತ್ರೋ ಧನಂಜಯಃ । ಅಯುಧ್ಯಮಾನಂ ಸಂಗ್ರಾಮೇ ವರಯಾಮಾಸ ಕೇಶವಮ್ ॥

(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-7/21).

ಸಾಧಾರಣ ಜನರು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ (ತನ್ನದಲ್ಲದ) ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ದಾಗಿರುವ) ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಜನರು ವೈಭವಶಾಲೀ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡದೆ ಅವನ ವೈಭವಗಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ವೈಭವವನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಷ್ಟ ಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆಂದರೆ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಅಭಾವವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಜನರು ವೈಭವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ವೈಭವಗಳೂ ಹಿಂದೆಯೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವೈಭವಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಬರಲಾರನು. ವೈಭವಗಳಾದರೋ ಭಕ್ತರ ಕಾಲು ಬುಡದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತವೆ; ಅದರಿಂದ ನಿಜಭಕ್ತರು ವೈಭವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ವೈಭವಗಳನ್ನು ಬಯಸದೆ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ವೈಭವಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವರು ವೈಭವದ ದಾಸರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತ (ದಾಸ)ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ವೈಭವ (ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆ) ವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವಶನಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅದರಿಂದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಇರುವಾಗಲೂ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶವು ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನಿಗೇ ದೊರೆಯಿತು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನಿಗೇ ಸಿಕ್ಕಿಹೋಯಿತು.

‘ಸ ಏವಾಯಂ ಮಯಾ ತೇಽದ್ಯ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾತನಃ’ — ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ ಎಂದು ಇರದೆ, ೞಏನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳಿರುವನೋ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವನು.

ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೇ ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿರುವೆನು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದದ್ದರಿಂದ ಆ ಯೋಗವು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನಾನೂ ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದೆ. ಈಗ ನಾನೂ ಅವತರಿಸಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿರುವೆನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗವೇ ಇಂದು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸೀತು.

‘ರಹಸ್ಯಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತಮಮ್’ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 66ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ’ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ‘ನೀನು ನನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗು, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನೋ ಅಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯ’ವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾ ‘ನಾನೇ’ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನೇ ಇಂದು ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನಿನ್ನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದು, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಇಂದು ನಿನಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ನಾನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅವನೇ ಆಗಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಈಗ ಅವತರಿಸಿ ಗುಪ್ತರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವೆನು, ಇದು ರಹಸ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನೂ, ಪ್ರಿಯಸಖನೂ ಆಗಿರುವೆ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತೇನು, ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಕೂಡ ಉಪದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಉಪದೇಶಿಸುವವನ ಕಡೆಗೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಓದಿ-ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಉಪದಿಷ್ಟ ೞಯೋಗದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಉಪದೇಷ್ಟಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ನಾರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಾರಣತಃ ಅರಿವಿಗೆ ಬಾರದಿರುವ ಮಾತು ರಹಸ್ಯದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ರಹಸ್ಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನತ್ತವೇ ಇರಬೇಕು.

ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ‘ಆದಿ ಉಪದೇಷ್ಟಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಕಲ ಮಾನವರ ‘ಗುರು’ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತಿದೆ. ನಾಟಕವಾಡುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಜನರ ಇದಿರು ತನ್ನ ನಿಜ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮಾನವಾವತಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಈಶ್ವರ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಡಗಿಸಿಡಬೇಕಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೂ ಕೂಡ ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಜೀವಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ (ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ) ಅವನ ಮುಕ್ತಿಯು ಆಗುವುದೇ ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದಲ್ಲ (ಬೇರೆಯವರದು) ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಶ್ರೀಮಂತ-ಬಡತನ, ಆರೋಗ್ಯ-ಕಾಯಿಲೆ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಇರಲೇನು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯದ ಮೂರು ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ —

(1) ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ (ಅವಿನಾಶಿ)ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೊರಕಿದುದೆಲ್ಲ ಅಸತ್ (ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು) ಆಗಿದೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅಸತ್ ನನ್ನದು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ನಿತ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಅನಿತ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲುದು?

(2) ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ವರೂಪ(ಸತ್)ದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಪೂರ್ತಿ ಅಥವಾ ಕೊರತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಲಾದೀತು? ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದಿರುವ ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುವು ಯಾವ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಂದೀತು?

(3) ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಇಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಾರಣ — ‘ಸ್ವಯಂ’ ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮಜಡವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ವಿರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಕರ್ಮದ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಸಂಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣ ಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21).

ಇನ್ನೆಂದು ಕಾರಣ — ‘ಮಾಡುವಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯು-ಯಾರು ಮಾಡಬಲ್ಲನೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾದ ಕಾರಣ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪವು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ೞಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಧಾನವನ್ನು ಒಪ್ಪಬೇಕಾದೀತು.

ಮೂರನೇಯ ಕಾರಣ-ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಬರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16). ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅದರಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ೞಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮವು’ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ೞಯೋಗದ ಅನುಭವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನತ್ತ ಹರಿದಾಗಲೇ ಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗಬಲ್ಲದು. ಕಾರಣ-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಮೊದಲಾದವುಗಳು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿರು ವುದೆಲ್ಲವೂ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ, ಜಗತ್ತಿನವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಮಾಡುವ ರಾಗ, ಪಡೆಯುವ ಲಾಲಸೆ, ಜೀವಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ, ಸಾಯುವ ಭಯ ಇವೆಲ್ಲ ಅಳಿದುಹೊಗುತ್ತವೆ.

ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜನರು ಅನೇಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಚೇತನ) ಇದರ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ೞಸ್ವಯಂಗೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ೞಸ್ವಯಂ ಚೇತನ ಹಾಗೂ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಜಡ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ೞಸ್ವಯಂ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ.

ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ನಿಯತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವುದೇ ಸೂರ್ಯನ ತನ್ನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಸೂರ್ಯನಂತೇ ತನ್ನ ನಿಯತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಯತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲು ಸದಾಕಾಲ ತತ್ಪರನಾಗಿರಬೇಕು.

ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದರೆ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ತನ್ನದೆ ಅಲ್ಲ ಸಕಲ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮಹಿತ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರು ನೋಡಲೀ ನೋಡದಿರಲೀ, ತಿಳಿಯಲಿ-ತಿಳಿಯದಿರಲೀ, ಒಪ್ಪಲೀ-ಒಪ್ಪದಿರಲೀ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಜನರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ಪ್ರೇರಣೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ದೊರೆಯತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆಯು ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ಅನುಭವ (ವಿವೇಕ)ದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರದ್ದೇ ಅನುಭವವಾಗಿರದೆ, ಜೀವಮಾತ್ರರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ; ಕಾರಣ- ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅನುಭವ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಇದೆ. ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತಗಳಿಗೂ ಇದರ ಅನುಭವವಿದೆ, ಆದರೆ ಅವು ಇದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾರವು. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳ ವಾಡುವಾಗ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಜಗಳವಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ತಮಗೆ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏಕೆ ಜಗಳಾಡುತ್ತಿದ್ದರು? ಮನುಷ್ಯರಿ ಗಾದರೋ ಇದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವ ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಭವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಆದರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಅನುಭವವನ್ನೇ ವಿವೇಕ ಅಥವಾ ನಿಜ-ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿವೇಕವು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರದತ್ತವಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದಿ-ಕೇಳಿ ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಈ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿಜಜ್ಞಾನ (ಸ್ವಯಂದಿಂದ ಆಗುವ ಜ್ಞಾನ)ದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜ ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್-ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ‘ನಾನು’ ಯಾರು? ನನ್ನದು ಏನು? ಜಡ-ಚೇತನವೇನು? ಪ್ರಕೃತಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಏನಾಗಿದೆ? ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಿವೇಕವು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ — (1) ನಾನು ಇರುವುದರಲ್ಲಿ (ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ) ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. (2) ಈಗ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮದೇನೂ ಆಧಿಪತ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ಮೊದಲು ನಮ್ಮದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೂ ನಮ್ಮದಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರವು. ನಾನು (ಸ್ವಯಂ) ನಿರಂತರವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುಗಳು-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ನಿರಂತರ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ವಿಯೋಗ ನಿರಂತರ ವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುವಂತೆಯೇ ಅವುಗಳ ಫಲದ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಸ್ವಯಂ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯು ನಾಶವಾದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿಷ್ಕಾಮತೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗ ಪೂರ್ಣತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆಯಿಂದ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ (3/38,39). ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಬುದ್ಧಿ, ಸಂಗ್ರಹ ಬುದ್ಧಿ, ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸುಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೇ ಸುಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ವರ್ತಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಕ್ಕುಗಳು ಬಿಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಸುಕ್ಕುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಬುದ್ಧಿ, ಸಂಗ್ರಹಬುದ್ಧಿಗಳು ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರಲಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಕ್ಕುಗಳು ತನ್ನಿಂದತಾನೆ ಬಿಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಹೊರಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅದು ಕರ್ಮಗಳದ್ದೇ ಫಲ ವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ- ನಿರ್ಧನತೆ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ, ಆದರ-ತಿರಸ್ಕಾರ, ಯಶ-ಅಪಯಶ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಜನ್ಮ-ಮರಣ, ಆರೋಗ್ಯ-ರುಗ್ಣತೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೂ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿವೆ. ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುವುದು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ನಮ್ಮ ಅಜ್ಞತೆ — ಮೂರ್ಖತೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮೂರ್ಖತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಯಾವುದನ್ನು ಅಳಿಸಬಹುದೋ ಆ ಮೂರ್ಖತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾರೆವೋ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಉದ್ಯೋಗಮಾಡುತ್ತೇವೆ — ಇದು ದೊಡ್ಡ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವ ಕೊಟ್ಟು ಮೂರ್ಖ ತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಬೇಕು ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಅಸಂಗನಾಗಬೇಕು.ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದೆ ಅದನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಅರ್ಥಾತ್-ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನು ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗದೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಸುಖವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸದವನು ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿರುವ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಅಶುಭ (ಪಾಪ) ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಮಾಡಲೇ ಬಾರದು. ಯಾರಿಗೂ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವಂತಹ ಕೆಲಸ ಸ್ವಪ್ನ ದಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಆದರೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ (ಹೊಸ) ಪಾಪಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಹಳೆಯ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ, ಭಯ ಇವುಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಮಾರಿದ ಹಸುವು ಹಿಂದಿನ ಜಾಗದ ಪರಿಚಯವಿದ್ದುದರಿಂದ ಪುನಃ-ಪುನಃ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗು. ನಾವು ಚಿಂತೆ, ಶೋಕಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಚಿತ ರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಆ ಹಸುವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊಸ ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದು ಹಳೆಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದು ಮತ್ತು ಈಗಲೇ-ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಮಾಡುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ ಎಂದು ದೃಢವಿಚಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಈಗ ನಾವು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕಗಳು ಬರುವುದು ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು.

ವಿವೇಕದ ಪೂರ್ಣಜಾಗ್ರತಿ ಆಗದಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ — ತನ್ನದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸದೆ ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯಿರುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಗಳ ಮಹತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ೞಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಿದೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ಕೆಡಹಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕದಲಿಸದೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಸಂಗ-ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬಲಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನು ಕನಿಷ್ಟವಾಗಿ ಇಂತಹ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವಾಧೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರಾಧೀನರಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಹಾಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಅಪರಂ ಭವತೋ ಜನ್ಮ ಪರಂ ಜನ್ಮ ವಿವಸ್ವತಃ ।

ಕಥಮೇತದ್ವಿಜಾನೀಯಾಂ ತ್ವಮಾದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಿತಿ ॥

ಭವತಃ - ನಿನ್ನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವು, ಅಪರಮ್ - ಇತ್ತೀಚಿನದಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ವಿವಸ್ವತಃ - ಸೂರ್ಯನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವು, ಪರಮ್ - ತುಂಬಾ ಹಿಂದಿನದಾಗಿದೆ; (ಆದ್ದರಿಂದ), ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆದೌ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ (ಸೂರ್ಯನಿಗೆ), ಏತತ್ - ಈ ಯೋಗವನ್ನು, ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ - ಹೇಳಿದ್ದೆ, ಇತಿ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು (ನಾನು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ವಿಜಾನೀಯಾಮ್ - ತಿಳಿಯಲಿ?॥4॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವು ಇತ್ತೀಚಿನದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಜನ್ಮವು ತುಂಬಾ ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ॥ 4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಪರಂ ಭವತೋ ಜನ್ಮ ಪರಂ ಜನ್ಮ ವಿವಸ್ವತಃ’ — ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಈಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ವಸುದೇವನ ಮನೆಯಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಜನ್ಮವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ?

ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ತರ್ಕ ಅಥವಾ ಆಕ್ಷೇಪ ಇರದೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇದೆ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಸಂಬಂಧವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಂಬಂಧೀ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಕಥಮೇತದ್ವಿಜಾನೀಯಾಂ ತ್ವಮಾದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಿತಿ’ — ನೀನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವವನೆಂದು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಸೂರ್ಯವಂಶದ (ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಆದಿ) ಅನೇಕ ತಲೆಮಾರುಗಳು ಕಳೆದುಹೋಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅವತಾರ ಈಗೀನದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನೀನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಿ, ಇದರಿಂದ ನೀನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಈಗ ಅಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯ ದಿಗ್ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಬಹೂನಿ ಮೇ ವ್ಯತೀತಾನಿ ಜನ್ಮಾನಿ ತವ ಚಾರ್ಜುನ ।

ತಾನ್ಯಹಂ ವೇದ ಸರ್ವಾಣಿ ನ ತ್ವಂ ವೇತ್ಥ ಪರಂತಪ ॥

ಪರಂತರ - ಹೇ ಪರಂತಪ, ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನಾ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಚ - ಮತ್ತು, ತವ - ನಿನ್ನ, ಬಹೂನಿ - ಅನೇಕ, ಜನ್ಮಾನಿ - ಜನ್ಮಗಳು, ವ್ಯತೀತಾನಿ - ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ, ತಾನಿ - ಆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಎಲ್ಲವನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವೇದ - ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ (ಆದರೆ), ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ನ, ವೇತ್ಥ - ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥5॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನು ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಸಖನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಮಾತನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ-ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ- ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಬಲವತ್ತರ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಉಂಟಾಯಿತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಇದಿರು ಮಿತ್ರನಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ಪ್ರಬಲ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದಾಗ ವಕ್ತಾನು ತನ್ನನ್ನು ಅಡಿಗಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾರನು ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತರು-ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡುವವರ ಮುಂದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಬಲ್ಲರು]*

* ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಃ ಅಡಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಮೂರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

(1) ಯಾರಾದರು ಅತ್ಯಧಿಕ ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಮುಂದೆ ಬಂದು, ಅವನಲ್ಲಿ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇದ್ದರೆ ಆಗ.

(2) ಎಂದಾದರು ತಮ್ಮ ಯಾವುದೋ ಪ್ರೇಮಿಯ ಶರೀರಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿದ್ದರೆ ಆಗ.

(3) ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ತಮ್ಮದೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಾಗ.

ಎರಡನೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ — ಅವರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಆದರೆ ಅವನು ಆ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ಆದರಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವನಾದರೆ ಅವನ ಮುಂದೆಯೂ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಬಹೂನಿ ಮೇ ವ್ಯತೀತಾನಿ ಜನ್ಮಾನಿ ತವ ಚಾರ್ಜುನ’ — ಆಗಾಗ ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಜನ್ಮವು ಬೇರೆ ರೀತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ (ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದೆ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವನು.) ಮತ್ತು ನಿನ್ನ (ಜೀವಿಯ) ಜನ್ಮವು ಬೇರೆ ರೀತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ (ಅದರ ವರ್ಣನೆ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21 ಹಾಗೂ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವನು). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು (ಭಗವಂತ) ಮತ್ತು ನೀನು ಹಾಗೂ ಈ ರಾಜರುಗಳು (ಜೀವ) ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇರಲಾರರು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮ ಈರ್ವರೂ ಅನಾದಿ, ನಿತ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ತಾನ್ಯಹಂ ವೇದ ಸರ್ವಾಣಿ’ — ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದ ಜ್ಞಾನವಿರುವಂತಹ ‘ಜಾತಿಸ್ಮರ’ ಜೀವರೂ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧನೆಮಾಡಿ ಸಿದ್ಧರಾದ ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ‘ಯುಂಜಾನಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವಲ್ಲಿಯ ಜ್ಞಾನ ಅವರಿಗುಂಟಾಗುವಷ್ಟು ಅವರ ವೃತ್ತಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಯೋಗಿಗಳು ಕೆಲ ಸೀಮೆಯವರೆಗೇ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜನ್ಮಗಳನ್ನಲ್ಲ. ಇವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಯುಕ್ತಯೋಗಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಸಾಧನೆಮಾಡದೆಯೇ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜನ್ಮ ಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸದೆ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಜೀವರ ಸಮಸ್ತ ಜನ್ಮಗಳ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಜ್ಞಾನವು ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಅಖಂಡ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸದಾಕಾಲ ವರ್ತಮಾನವೇ ಇರುತ್ತದೆ (7/26). ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

[‘ನಾನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ’ ಭಗವಂತನ ಈ ವಚನದಿಂದ — ‘ನಾವು ಭಗವಂತನ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ, ಭಗವಂತನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಾವು ಏನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಆನಂದವಾಗಬೇಕು.]

‘ನ ತ್ವಂ ವೇತ್ಥ ಪರಂತಪ’ — ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮೂಲ ಕಾರಣ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಮಹತ್ವ ಇರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವಿಕಸಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಂತ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದವರು ಸಾಯುವ ಭಯದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ೞಯಾರಿಗಾಗಿ ನಮಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ, ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ, ಅವರೇ ಈ ಕುಟುಂಬದವರು ಪ್ರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಧನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಯದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರಲ್ಲ! ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗ, ಸುಖಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ಪರಿಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪರಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡದಿರುವುದನ್ನೇ ‘ಅಪರಿಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಪರಿಗ್ರಹವು ದೃಢವಾದಾಗ ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಪರಿಗ್ರಹಸ್ಥೈರ್ಯೇ ಜನ್ಮಕಥಂತಾಸಂಬೋಧಃ

(ಯೋಗದರ್ಶನ 2/39).

ಜಗತ್ತು (ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ) ಸದಾಕಾಲ ಪರಿವರ್ತ ನಶೀಲ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಭಾವ (ಕೊರತೆ) ಇರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಭಾವರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಅಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಭಾವ ಕಂಡು ಬಂದ ಕಾರಣ — ಅಭಾವವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಹೊಸದು ಇನ್ನು ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಕಾಮನೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ವರ್ತಮಾನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನವೂ (ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಏನು ಮಾಡಬೇಕು) ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಜನ್ಮ (ಅವತಾರ)ದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಅಜೋಽಪಿ ಸನ್ನವ್ಯಯಾತ್ಮಾ ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ ಸನ್ ।

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಸಂಭವಾಮ್ಯಾತ್ಮಮಾಯಯಾ ॥

ಅಜಃ - (ನಾನು) ಅಜನ್ಮಾ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾ - ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪೀ, ಸನ್ - ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ಹಾಗೂ), ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಈಶ್ವರಃ - ಈಶ್ವರನು, ಸನ್ - ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸ್ವಾಮ್ - ನನ್ನ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಷ್ಠಾಯ - ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ - ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ, ಸಂಭವಾಮಿ - ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥6॥

ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪೀಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರನು ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇದು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಆರು ಮಾತುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅಜ, ಅವ್ಯಯ, ಈಶ್ವರ ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳು ಭಗವಂತನವುಗಳು.* ಪ್ರಕೃತಿ, ಯೋಗ ಮಾಯಾ ಇವೆರಡು ಮಾತು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಮಾತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಟನಾಗುವಿಕೆಯದ್ದಾಗಿದೆ.]

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಜ, ಅವ್ಯಯ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ — ಈ ಮೂರೂ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು —

(1) ‘ಅಜ’ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು —

ಯೋ ಮಾಮಜಮನಾದಿಂ ಚ ವೇತ್ತಿ ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ । ಅಸಮ್ಮೂಢಃ ಸ ಮರ್ತ್ಯೆಷು ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೆ ॥ (10/3)

ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು —

ಮೂಢೋಽಯಂ ನಾಭಿಜಾನಾತಿ ಲೋಕೇ ಮಾಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ॥ (7/25)

(2) ‘ಅವ್ಯಯ’ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು —

ಭಜಂತ್ಯನನ್ಯಮನಸೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಭೂತಾದಿಮವ್ಯಯಮ್ (9/13)

ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು —

ಪರಂಭಾವ ಮಜಾನಂತೋ ಮಮಾವ್ಯಯಮನುತ್ತಮಮ್ ॥ (7/24)

(3) ‘ಈಶ್ವರ’ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು —

ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಂ ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರಮ್ । ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾಂ ಮಾಂ ಶಾಂತಿಮೃಚ್ಛತಿ ॥ (5/29)

ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು —

ಅವಜಾನಂತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾ ಮಾನುಷೀಂ ತನುಮಾಶ್ರಿತಮ್ । ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮ ಭೂತಮಹೇಶ್ವರಮ್ ॥ (9/11)

‘ಅಜೋಽಪಿ ಸನ್ನವ್ಯಯಾತ್ಮಾ’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ೞಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮರಣವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಾನು ‘ಅಜನ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ‘ಅವಿನಾಶೀ’ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಅಂತರ್ಧಾ ನನಾಗುವುದು — ಎರಡೂ ನನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ಲೀಲೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟ (ಅವ್ಯಕ್ತ)ವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಅಪ್ರಕಟ (ಅವ್ಯಕ್ತ)ರಾಗಿ ಹೋಗುವವರು, ಕೇವಲ ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟ (ವ್ಯಕ್ತ)ವಾಗಿವೆ (2/28). ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸೂರ್ಯ ನಂತೆ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವ ಮುನ್ನ ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅಸ್ತಂಗತನಾದ ಬಳಿಕವೂ ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೇ ಇರುವನು. ಅರ್ಥಾತ್-ಸೂರ್ಯನಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷದ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಉದಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ತನಾಗುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವಿಕೆ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸದಾ ಪ್ರಕಟನಾಗಿಯೇ ಇರುವನು.

ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪರತಂತ್ರರಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ, ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮವು ಹಾಗಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳ ಪರತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಆಯುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಬೇರೆ ಜನರು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಬಾಲಕ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ ಯುವಕನಾಗತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಮುದುಕನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅವತರಿಸಿ ಬಾಲಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕಿಶೋರ ಅವಸ್ಥೆ (ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಸ್ಥೆ)ವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯುವ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಿಶೋರ ಅವಸ್ಥೆಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವನು ನಿತ್ಯ ಕಿಶೋರನಾಗಿಯೇ ಇರುವನು. ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಹಾಗೆಯೇ ಸುಂದರ ಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಎಷ್ಟು ಚಿತ್ರಗಳು ಬಿಡಿಸಲಾಗುತ್ತವೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಡ್ಡ-ಮೀಸೆಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. (ಈಗ ಯಾರಾದರೂ ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಬೇರೆ ಮಾತು.) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ ಸನ್’ — ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಏಕಮಾತ್ರ ಈಶ್ವರ (ಮಹಾನ್ ಶಾಸಕ)ನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರದ ಸಮಯ ಸಣ್ಣ ಬಾಲಕನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಈಶ್ವರಭಾವ (ಶಾಸಕತ್ವ)ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆಬರು ವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಆರನೇ ದಿನವೇ ಪೂತನಾ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿರುವನು. ಪೂತನೆಯ ಶರೀರವು ಎರಡೂವರೆ ಯೋಜನ ಮಹಾಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆರನೇ ದಿನ ಪೂತನಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು? ಭಗವಂತನು ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಕಟಾಸುರನನ್ನು, ಒಂದು ವರ್ಷದ ವಯಸಿನಲ್ಲಿ ತೃಣಾವರ್ತನನ್ನು, ಐದು ವರ್ಷದವನಾಗಿದ್ದಾಗ ಅಘಾಸುರನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದಿರುವನು. ಏಳು ವರ್ಷದವನಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಗೋವರ್ಧನವನ್ನು ಒಂದು ಬೆರಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದನು.

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿದಾಗ ಸಣ್ಣವನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣದಾದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಇದೇ ಭಗವತ್ತೆ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಈಶ್ವರ ಭಾವ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತಂದೆ ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಈಶ್ವರಭಾವ ದಶರಥನ ಮೇಲೆ, ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ.

‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ’ — ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಸ್ವಕೀಯ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಇದನ್ನೇ ಸಂಧಿನೀ-ಶಕ್ತಿ, ಸಂವಿತ್-ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹ್ಲಾದಿನೀ-ಶಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಇದನ್ನೆ ಚಿನ್ಮಯ ಶಕ್ತಿ, ಕೃಪಾಶಕ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀರಾಧೆ+ ಶ್ರೀಸೀತಾ ಮೊದಲಾದವರೂ ಇದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗಿಸುವ ೞಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ೞಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯೂ ಇದೇಯಾಗಿದೆ.

* ಸಂಧಿನೀ-ಶಕ್ತಿ ‘ಸತ್’ — ಸ್ವರೂಪಾ, ಸಂವಿತ-ಶಕ್ತಿ ‘ಚಿತ್’ ಸ್ವರೂಪ, ಆಹ್ಲಾದಿನೀ-ಶಕ್ತಿ ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪಾ ಆಗಿದೆ.

+ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುವಾಗ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವತಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಉಪಯೋಗ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀರಾಧೆಯು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಅನುಗಾಮಿನಿಯರು ಅನೇಕ ಸಖಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರು ಭಕ್ತಿರೂಪೀಗಳು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುಗಳಾದ್ದಾರೆ. ಭಕ್ತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಇವರನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಇವರನ್ನು ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ರಾಧೆಯ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಮತ್ತು ದಾಹಿಕಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಪ್ರಕಾಶಕೊಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಯವನ್ನೂ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಸುಡುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇಯಿಸಿ, ಛಳಿಯನ್ನೂ ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಶಕ್ತಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ, ಅಭಿನ್ನವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅವು ಅಗ್ನಿರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಿನ್ನವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿಯು ಇರುವಾಗಲೂ ಮಂತ್ರ, ಔಷಧಿ ಮುಂತಾದವು ಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಕುಂಠಿತವಾಗಿಸಲು ಆಗುತ್ತದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿನ್ನವೂ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅಭಿನ್ನ ಎಂದು ಎರಡನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಬೆಂಕಿ ಕಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದರೂ, ಅದರ ಪ್ರಾಕಾಶಿಕಾ, ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಅಡಗಿರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಂತಾದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇದ್ದರೂ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿತಗೊಳಿಸಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದರ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಮತ್ತು ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗವವರೆಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವವರೆಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇದ್ದರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಶ್ರೀರಾಧೆ, ಶ್ರೀಸೀತಾ, ಶ್ರೀರುಕ್ಮಿಣೀ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವಂತ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಡಿದಾಗ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಲೀಲೆಗಳು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಾಡಿ, ನೆನೆದು ಜೀವಿಯು ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ನಿರ್ಗುಣ-ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯು ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ’ಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಗುಣ -ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯು ೞಭಕ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜೀವನು ಭಗವಂತನದೇ ಅಂಶವಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಬೇರೆಯದರಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಮಮತೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಾಸ್ತವಿಕ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತಮಾಡಿ ಕೊಂಡಾಗ, ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿರೂಪ ದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಭಕ್ತಿಯು ನಿರಾಕಾರ ಭಗವಂತನನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಸೆಳೆದು ಬಿಡುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆ ಭಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಶಕ್ತಿಯ — ವಿರಹ ಮತ್ತು ಮಿಲನ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ. ಭಗವಂತನು ವಿರಹವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಮಿಲನವನ್ನೂ ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ.* ಭಗವಂತನು ವಿರಹವನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಡುವಾಗ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಕುಲ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿ ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಉತ್ಕಟ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ (ಅದರಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಧಕನಿಂದ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ-ರೂಪದಿಂದ ಜೀವಿಯ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಅವನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ವಿರಹರೂಪದಿಂದ ಕಳಿಸಿದ ಆ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಏನುಮಾಡಲಿ? ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲೀ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಹೋದರೆ ಈ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ಕೆಲಸ ವಾಗುವಷ್ಟು ಬೇಗ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಧನೆ ಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಸಂತರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ದರಿಯಾ ಹರಿ ಕಿರಪಾ ಕರೀ, ಬಿರಹಾ ದಿಯಾ ಪಠಾಯ ।’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ನನಗೆ ವಿರಹವನ್ನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಾನಾರೀತಿಯ ಅಲೌಕಿಕ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡದೆ ಅವರ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯು ಸುಡುವಂತೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡದೆ, ಅವನ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ೞರಾವಣಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಲುವುದೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ನಾನೇ ಮಾಡಿದೆ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಏನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೀತಾ ದೇವಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿ (ಬಲ)ವಿರುವಂತೆ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲಾರರು ಮತ್ತು ಒಂದಾಗಿಸಲಾರರು. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾರನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಿರುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅದು ಮನುಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಏಕತೆ ಆಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಅವನ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಒಂದೇರೀತಿ ಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿತ್ತು, ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಿನ್ನ ಅಥವಾ ಅಭಿನ್ನವೆಂದು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರರು. ದಾರ್ಶನಿಕರು ಭಿನ್ನ ವೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಅಭಿನ್ನವೆಂದೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಅನಿರ್ವಚನೀಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಉಪಾಸಕರು ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಶ್ರೀರಾಧಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಎರಡಿರುವಂತೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಧಾ ಎರಡಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವು ಅದ್ವೈತವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಎರಡಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದ್ವೈತವು ದ್ವೈತವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಒಂದಾಗಿದ್ದರೂ ಎರಡಾಗುತ್ತವೆ. ಜೀವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಒಂದಾದರೆ ಜ್ಞಾನ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಎರಡಾದರೆ ೞಭಕ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಅದ್ವೈತ-ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರೇಮದ ಲೀಲೆಮಾಡಲು, ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವರಿಗೆ ಪ್ರೇಮದ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡಲು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಧೆ — ಈ ಎರಡು ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.* ಎರಡು ರೂಪಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರು ದೊಡ್ಡವರು, ಯಾರು ಸಣ್ಣವರು? ಯಾರು ಪ್ರೆಮೀ, ಯಾರು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ? ಇದರ ಸುಳಿವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಒಬ್ಬರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಲಕ್ಷಣರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರ ಕುರಿತು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಆಕೃಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀರಾಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಧೆಯು ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮ ಲೀಲೆಯಿಂದ ರಸದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ರಾಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಯೇಯಂ ರಾಧಾ ಯಶ್ಚ ಕೃಷ್ಣೋ ರಸಾಬ್ಧಿರ್ದೇಹಶ್ಚೈಕಃ ಕ್ರೀಡನಾರ್ಥಂ ದ್ವಿಧಾಭೂತ್ ॥ (ಶ್ರೀರಾಧಾತಾಪನೀಯೋಪನಿಷದ್) ಯಾವ ಈ ರಾಧಾ ಮತ್ತು ಯಾವ ಈ ಕೃಷ್ಣನು ರಸದ ಸಾಗರ ವಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಲೀಲೆಗಾಗಿ ಎರಡು ರೂಪಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಗಳು ಅನಂತವಾಗಿವೆ, ಅಪಾರವಾಗಿವೆ. ಅವನ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯೂ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇದೆ. ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾಡಲಾಗದ ವಿಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮಹತ್ವ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಅಲೌಕಿಕತೆ ಇವುಗಳು ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಲು-ಕೇಳಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಧುರತೆ, ಸಿಹಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಮಧುರ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರೊಂದಿಗೆ ಆಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಆಗ ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಆಟ ಕೆಟ್ಟು ಹೋದೀತು, ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರು ಹೆದರಿ ಹೋದಾರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಆಡಲಾರರು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಕೆಲವೆಡೆ ಮಿತ್ರರೂಪದಿಂದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಪುತ್ರರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಪತಿಯ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯು ಅಡಗಿದ್ದು, ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರ ಭಾವಗಳನುಸಾರ ಅವರಿಗೆ ಆನಂದ ವೀಯಲು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವಾಗ ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವಾಗ ಮಾಧುರ್ಯಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟ ವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾದರೆ ಕೇವಲ ಆಗ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಧುರ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಕರುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕರುಗಳು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದವು? ಈ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾದಾಗ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು — ೞಬ್ರಹ್ಮನು ಕರುಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವನು ಎಂದು ಕೂಡಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೌದರ್ಯಶಕ್ತಿಯೂ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಪ್ರಾಣಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಕೃಷ್ಟ ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಮಥುರಾನಿವಾಸೀ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ —

ಗೋಪ್ಯಸ್ತಪಃ ಕಿಮಚರನ್ ಯದಮುಷ್ಯ ರೂಪಂ

ಲಾವಣ್ಯಸಾರ ಮಸಮೋರ್ಧ್ವಮನನ್ಯಸಿದ್ಧವ್

ದೃಗ್ಭಿಃ ಪಿಬಂತ್ಯನುಸವಾಭಿನವಂ ದುರಾಪ —

ಮೇಕಾಂತಧಾಮ ಯಶಸಃ ಶ್ರಿಯ ಐಶ್ವರಸ್ಯ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾವತ 10/44/14)

ಈ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ರೂಪವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೌಂದರ್ಯದ ಸಾರವಾಗಿದೆ, ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರ ರೂಪವೂ ಇವನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಿಲ್ಲ. ಇವನ ರೂಪವು ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ ಅಥವಾ ಒಡವೆ- ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಇರದೆ ಸ್ವಯಂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನಿತ್ಯನೂತನವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಮಗ್ರ ಯಶ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು ಈ ರೂಪದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ರೂಪದ ದರ್ಶನವೂ ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭ ವಾಗಿದೆ. ಗೋಪಿಯರು ತಮ್ಮ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಇವನರೂಪ ಮಾಧುರಿಯನ್ನು ಪಾನಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದಾರಲ್ಲ, ಇವರು ಏನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರೋ ತಿಳಿಯದು!

ಶ್ರೀಶುಕದೇವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ತಾವುತ್ತಮಪೂರುಷೌ ಜನಾ

ಮಂಚಸ್ಥಿತಾ ನಾಗರರಾಷ್ಟಕಾ ನೃಪ

ಪ್ರಹರ್ಷವೇಗೋತ್ಕಲಿತೇಕ್ಷಣಾನನಾಃ

ಪಪುರ್ನತೃಪ್ತಾ ನಯನೈಸ್ತದಾನನವ್॥

ಪಿಬಂತ ಇವ ಚಕ್ಷುರ್ಭ್ಯಾಂ ಲಿಹಂತ ಇವ ಜಿಹ್ವಯಾ

ಜಿಘ್ರಂತ ಇವ ನಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲಿಷ್ಯಂತ ಇವ ಬಾಹುಭಿಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾವತ 10/43/20, 21)

ಪರೀಕ್ಷಿತನೇ! ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ಜನರು, ಮಥುರೆಯ ನಾಗರೀಕರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಜನ-ಸಮುದಾಯ ವೆಲ್ಲವೂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಬಲರಾಮರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಸನ್ನರಾದ ರೆಂದರೆ, ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಖಕಮಲಗಳು ಅರಳಿದವು, ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋದರು. ಅವರು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವರ ಮುಖಮಾಧುರಿಯನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವರು ಅವರನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಸವಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ಮೂಗಿನಿಂದ ಮೂಸೂತ್ತಿರುವರೋ, ಮತ್ತು ಭುಜಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವರೋ ಎಂಬಂತ್ತಿತ್ತು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಕೊಂಡು ವಿದೇಹ ರಾಜಾಜನಕನೂ ಕೂಡ ವಿದೇಹ ಅರ್ಥಾತ್ ದೇಹಭಾನವೇ ಮರೆತನು.

ಮೂರತಿ ಮಧುರ ಮನೋಹರ ದೇಖೀ

ಭಯಉ ಬಿದೇಹು ಬಿದೇಹು ಬಿಸೇಷೀ॥

(ಮಾನಸ 1/215/4)

ಮತ್ತೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಸಹಜ ಬಿರಾಗರೂಪ ಮನು ಮೋರಾ

ಥಕಿತ ಹೋತ ಜಿಮಿ ಚಂದ ಚಕೋರಾ॥

(ಮಾನಸ 1/216/2)

ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ವೈರಾಗ್ಯರೂಪಿಯಾ ಗಿದ್ದರೂ, ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಚಕೋರವು ಮುಗ್ಧವಾದಂತೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮುಗ್ಧವಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿರುವ ಕೋಲರು, ಭಿಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವನ್ನು ನೋಡಿ ಮುಗ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಕರಹಿಂ ಜೊಹಾರು ಭೇಂಟ ಧರಿ ಆಗೇ

ಪ್ರಭುಹಿ ಬಿಲೋಕಹಿಂ ಅತಿ ಅನುರಾಗೇ ॥

ಚಿತ್ರ ಲಿಖೇ ಜನು ಜಹಂ ತಹಂ ಠಾಡೇ

ಪುಲಕ ಸರೀರ ನಯನ ಜಲ ಬಾಢೇ ॥

(ಮಾನಸ 2/135/3)

ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಂದಿರಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಾಗದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮುಗ್ಧರಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಚಿತ್ರಬರೆದಂತೆ ನಿಂತಿಬಿಟ್ಟರು. ಅವರ ಶರೀರ ಪುಲಕಿತವಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇಮಾಶ್ರವಿನ ನೆರೆಯೇ ಬಂದಂತಾಯಿತು.

ಪ್ರೇಮಿಗಳ ಮಾತಾದರೂ ಏನು! ವೈರಭಾವವಿರಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸರಾದ ಖರ-ದೂಷಣರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಚಕಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ನಾಗ ಅಸುರ ಸುರ ನರ ಮುನಿ ಜೇತೆ

ದೇಖೇ ಜಿತೇ ಹತೇ ಹಮ ಕೇತೇ ॥

ಹಮ ಭರಿ ಜನ್ಮ ಸುನಹು ಸಬ ಭಾಈ

ದೇಖೀ ನಹಿಂ ಅಸಿ ಸುಂದರತಾಈ ॥

(ಮಾನಸ 3/19/2)

ಸಹೋದರರೇ! ನಾಗ, ಅಸುರ, ದೇವತಾ, ಮನುಷ್ಯ, ಮುನಿ ಇವರೆಲ್ಲ ಎಷ್ಟು ಜನರನ್ನು ನೋಡಿರುವೆವೋ, ಕೊಂದು ಹಾಕಿರುವೆವೋ ತಿಳಿಯದು, ಆದರೆ ನಾವು ಜೀವನವಿಡೀ ಇಂತಹ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇಮಿ, ವಿರಕ್ತ, ಜ್ಞಾನೀ, ಮೂರ್ಖ, ವೈರೀ, ಅಸುರ, ರಾಕ್ಷಸರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸು ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಸಂಭವಾಮ್ಯಾತ್ಮಮಾಯಯಾ’ — ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಇದಿರು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ-ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ-ಹಾಗೇ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಇದಿರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಭಗವಂತನು ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.*

* ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದೇ ಭಗವಂತನು ರಾಸಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಾನಪಿ ತಾ ರಾತ್ರೀಃ ಶರದೋತ್ಘುಲ್ಲ ಮಲ್ಲಿಕಾಃ । ವೀಕ್ಷ್ಯ ರಂತುಂ ಮನಶ್ಚಕ್ರೇ ಯೋಗಮಾಯಾಮುಪಾಶ್ರಿತಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ 10/29/1).

ಭಗವದ್ವಿಮುಖ ಮೂಢ ಪುರುಷರ ಮುಂದೆ ಎರಡು ಪರದೆಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಒಂದು ತನ್ನ ಮೂಢತೆಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಭಗವಂತನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ (7/25). ತನ್ನ ಮೂಢತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮುಂದುಗಡೆ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅವನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು; ದ್ರೌಪದಿಯ ಚೀರಹರಣ ಮಾಡಲು ದುಃಶಾಸನನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಭುಜಗಳು ಸೋತು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸೀರೆಗಳು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ದ್ರುಪದ ಸುತಾ ನಿರಬಲ ಭಇ ತಾ ದಿನ, ತಜಿ ಆಯೇ ನಿಜಧಾಮ ।

ದುಸ್ಸಾಸನ ಕೀ ಭುಜಾ ಥಕಿತಭಈ, ಬಸನರೂಪ ಭಏ ಶ್ಯಾಮ॥

(ಕೌರವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ನಿರ್ಬಲಳಾಗಿ ಭಯಗೊಂಡಾಗ ಅವಳ ಕೂಗಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನಿಜಧಾಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವಸ್ತ್ರಾವತಾರವನ್ನು ತಳೆದು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಯ್ದನು. ದುಃಶಾಸನನ ಭುಜಗಳು ಬಳಲಿಹೋದವು ಆದರೆ ಅವಳ ಮಾನ ಕಳೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.)ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ದುಃಶಾಸನ, ದುರ್ಯೋಧನ, ಕರ್ಣ ಮುಂತಾದವರ ಮೇಲೆ — ‘ದ್ರೌಪದಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕರೆದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಎಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು’ ಈ ಮಾತಿನ ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವು ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಓರ್ವಸ್ತ್ರೀಯ ಚೀರಹರಣವೂ ಮಾಡಲಾರದವರು ಇನ್ನೇನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು? ಈ ಕಡೆಗೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಇದಿರ್ಗಡೆ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಹೋದರು.

ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಮೂಢತೆ (ಅಜ್ಞಾನ)ಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.+ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಪರದೆಯನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸಿದಾಗಲೇ ಅವನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ಜೀವಿಯ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಯೋಗಮಾಯೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವುದು ಅವನ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ದೂರಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ದರ್ಶನವನ್ನೂ ಕೊಡಬಲ್ಲನು.

ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಲೀಲೆಗಳು ಯೋಗ ಮಾಯೆಯ ಆಶ್ರಯಪಡೆದುಕೊಂಡೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲೆವು, ಅದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯ ಬಲ್ಲೆವು, ಅವನು ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡಲಾರರು, ಅದನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲಾರರು.

+ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾದಾಗ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಮಮ ದರಸನ ಫಲ ಪರಮ ಅನೂಪಾ ಜೀವ ಪಾವ ನಿಜ ಸಹಜ ಸ್ವರೂಪಾ ॥

(ಮಾನಸ 3/36/5).

ಅವತಾರ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅವತಾರದ ಅರ್ಥ — ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವುದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಲು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆ ಜನರ ಪ್ರಭಾವ ಅಥವಾ ಮಹತ್ವ ದೊಡ್ಡವರಾಗುವುದರಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಅಥವಾ ಮಹತ್ವ ಸಣ್ಣವನಾಗುವುದರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಅಪಾರ, ಅಸೀಮ, ಅನಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಸಣ್ಣವನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ೞಗಿರಿಧಾರೀ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಅನಂತ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಯಾರ ರೋಮ-ರೋಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆಯೋ, ಅಂತಹ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಒಂದು ಪರ್ವತನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡರೆ, ಇದೇನು ದೊಡ್ಡಮಾತಿರದೆ ಸಣ್ಣ ಮಾತೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಣ್ಣ ಮಾತೇ ಭಗವಂತನ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವತರಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನು ಬಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಧಾರಣ ಮುಗ್ಧ ಬಾಲಕನಂತೆ ಆಗಿ ಲೀಲೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರೊಂದಿಗೆ ಆಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬೇರೆ ಬಾಲಕರಿಂದ ಸೋತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಗೆದ್ದ ಬಾಲಕನು ಸವಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಭಗವಂತನು ಕುದುರೆ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮ ರಾದರೋ ಅವನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಾಧಾರಣ ಅಜ್ಞಬಾಲಕನಂತೆ ಮುಗ್ಧ-ಸರಳ ಅವನ ಲೀಲೆಯು ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಮಧುರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಶಿರೋಮಣಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿಮೋಸಹೋದರು. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿ, ಮುನಿಗಳೂ, ಯೋಗೀ ತಪಸ್ವೀಗಳೂ, ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂಕರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನೇ ಕೃಪೆಮಾಡಿ, ಪ್ರಿಯ ಅಂತರಂಗ ಭಕ್ತರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗಲೇ ಅವನ ಲೀಲೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು — ‘ಸೋಇ ಜಾನಇ ಜೇಹಿ ದೇಹು ಜನಾಈ’ (ಮಾನಸ 2/127/2). ಹಸುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುವಾಗ, ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರೊಡನೆ ಆಡುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಚುಟುಕಿ ಬಾರಿಸುವಂತೆ ಮುಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಸಣ್ಣ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಬಾಲಕನಿಗೆ ಅಕ್ಷರಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುವಾಗ, ಬಾಲಕನ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಅವನಿಂದ ಅ, ಆ, ಇ, ಬರೆಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಾಯಿಂದ ಹಾಗೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಸ್ವತಃ ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಬಾಲಕನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಲಿಯುವಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ನಾಯಕ ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮಗಳ ನಡುವೆ, ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮಂತೆಯೇ ಆಗಿ ನಮಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತುಂಬಾ ಅಲೌಕಿಕ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಅದರ ಶ್ರವಣ, ಪಠಣ ಮತ್ತು ಗಾಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಜನರ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಾಯ ದಿಂದಲೇ ಕ್ರಿಯಾ (ಲೀಲೆ) ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೀತೆಯು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ- ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಾನೇ ಮಾಡಿರುವೆ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಏನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ (ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ರಾಮಾಯಣ ಬಾಲಕಾಂಡ-1ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 32ರಿಂದ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ’. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ‘ಪರ ಇರದೆ ಅವನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ’ (7/4, 5). ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಮುಂದೆ ಬರುವುದಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅವನನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲನು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಗ್ಲಾನಿರ್ಭವತಿ ಭಾರತ ।

ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮಧರ್ಮಸ್ಯ ತದಾಽತ್ಮಾನಂ ಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯದಾ, ಯದಾ - ಯಾವ ಯಾವಾಗ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ, ಗ್ಲಾನಿಃ - ಹಾನಿ (ಮತ್ತು), ಅಧರ್ಮಸ್ಯ - ಅಧರ್ಮದ, ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮ್ - ವೃದ್ಧಿ, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೋ, ತದಾ, ಹಿ ಆವಾಗಲೇ, ಅಹಮ್- ನಾನು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ನಾನೇ-ನನ್ನನ್ನು, ಸೃಜಾಮಿ - (ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ) ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 7॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಯಾವಾಗ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ದಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಆವಾಗಲೇ ನಾನು ನಾನೇ-ನನ್ನನ್ನು ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ .... ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನ ಮರ್ಧಸ್ಯ’ — ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಸದಾಚಾರೀ, ನಿರಪರಾಧಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಲ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ನಾಸ್ತಿಕ, ಪಾಪೀ, ದುರಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠ ಜನರ ಅನಾಚಾರ ಹೆಚ್ಚುವುದು ಹಾಗೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಅತಿ ಕಮ್ಮಿಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವುದು, ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ಯದಾ ಯದಾ’ — ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಯಾವಾಗ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುತ್ತದೋ ಆಗಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಬಾರಿ ಅವತರಿಸಬಲ್ಲನು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ-ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಜಿತರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನ ಮಾಡಿದನು, ಕಚ್ಛಪರೂಪದಿಂದ ಮಂದರಾ ಚಲವನ್ನು ಬೆನ್ನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಸಹಸ್ರಬಾಹುಗಳಿಂದ ಮಂದರಾಚಲವನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಹಂಚಲು ಮೋಹಿನೀ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು.

ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ-ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳತ್ತ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಂದ ಶರೀರ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಂದೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಏಕರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಅವನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮಾ-ಎರಡೂ ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಯು ಅನಿತ್ಯ, ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ತೊಡಗಿದಾಗಲೇ ಅವನ ಪತನವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆದಂತೇ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪಾಪಾಚರಣೆ, ಜಗಳ, ವಿದ್ರೋಹ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ.

ಕೃತಯುಗ, ತ್ರೇತಾಯುಗ, ದ್ವಾಪರಯುಗ, ಕಲಿಯುಗ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮಶಃ ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ನಾಲ್ಕೂ ಚರಣಗಳಿರುತ್ತವೆ, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಚರಣ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯುಗದ ಮರ್ಯಾದೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ತದಾತ್ಮಾನಂ ಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ಆದಾಗಲೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುವ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ನಾಶಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಜನರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜನರನ್ನು ಪತನದಿಂದ ತಡೆಯಲು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಅವತಾರ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದೂ ಕೂಡ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತರಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದೂ ಅಧರ್ಮದ ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ೞಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಅಧರ್ಮ ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ (3/37). ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಾಮದ ನಾಶಮಾಡಲು ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಪ್ರಸಾರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ತುಂಬಾ ಆಗುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಅವತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ-ಯುಗಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುವಂತಹ ಸಮಯ ಬಂದಿಲ್ಲ. ತ್ರೇತಾ ಯುಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವರ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ರಾಶಿ-ರಾಶಿಯಾಗಿಸಿದ್ದರು. ಇದಾದರೋ ತ್ರೇತಾಯುಗದಿಂದಲೂ ಕನಿಷ್ಟಯುಗವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ನಾಶ ಯಾರೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸಂತರು ಈ ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶೇಷಸಾಧಕ ಪುರುಷರು ಪ್ರಕಟ ರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಎಂದಾದರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಕಾರಕ ಮಹಾ ಪುರುಷರೂ ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕರು ಮತ್ತು ಸಂತರು ಇರುವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನು ಜನರು ಮನ್ನಿಸದೆ ಅವರ ವಿನಾಶಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವವರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಧರ್ಮವಿರಬೇಕೋ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಂ ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ ।

ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ॥

ಸಾಧೂನಾಮ್ - ಸಾಧುಗಳನ್ನು (ಭಕ್ತರನ್ನು), ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ - ರಕ್ಷಿಸಲು, ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ - ಪಾಪಕರ್ಮಮಾಡುವವರನ್ನು, ವಿನಾಶಾಯ - ನಾಶಮಾಡಲು, ಚ - ಮತ್ತು, ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ - ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು (ನಾನು), ಯುಗೇ, ಯುಗೇ - ಯುಗ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಸಂಭವಾಮಿ - ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥8॥

ಸಾಧುಗಳನ್ನೂ, ಭಕ್ತರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು; ಪಾಪಕರ್ಮಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ನಾನು ಯುಗ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಮ್’ — ಸಾಧುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಬೇರೆಯವರ ಹಿತ ಮಾಡುವುದೇ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವಾ ಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ಮರಣೆ, ಕೀರ್ತನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಜನರಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧೂನಾಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನೇ ಸಾಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ* ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚದ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನು ಅಸಾಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಸಾಧುರೇವ ಸ ಮಂತವ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ ವ್ಯವಸಿತೋ ಹಿ ಸಃ ॥ (ಗೀತಾ 6/90).

ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವವಿ ರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ನಷ್ಟವಾದ ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧುತನ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆಲ್ಲ ಸಾಧುತನ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಅಸಾಧುತನದ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಸಾಧುತನದಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಜನರ ಉಪಕಾರ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧು ಪುರುಷರ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ, ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿ, ಮುನಿ ಆದಿ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವೇ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ.

ಹೇತು ರಹಿತ ಜಗ ಜುಗ ಉಪಕಾರೀ

ತುಮ್ಹ ತುಮ್ಹಾರ ಸೇವಕ ಅಸುರಾರೀ॥

(ಮಾನಸ-7/47/3)

ಹೇ ಅಸುರಾರೇ! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇತುರಹಿತ (ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ) ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವವರು ಒಬ್ಬ ನೀನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಜನರು ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರ ಚರಣದಾಸರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ದುಷ್ಟ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಬಿಟ್ಟರೆ ದಿನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಜನರಿಂದ ಅವನು ಹೊಡೆತ ತಿನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಸಾಧು ಪುರುಷರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಧುಪುರುಷರು ದುಃಖಪಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರಲ್ಲ? ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ — ಸಾಧುಪುರುಷರ ರಕ್ಷಣೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವರ ಭಾವಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ; ಶರೀರ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಇವುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಅಲ್ಲ; ಕಾರಣ- ಅವರು ಈ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವವೇ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೂ ಈ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅಸಾಧುತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ, ಉದ್ದೇಶ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಭಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತರು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ (ದುಃಖದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ) ವಿಶೇಷ ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆಗುವಷ್ಟು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಲಾಭವು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆ ರಾಗವು ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಕಳಿಸುವುದೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಕ್ತರ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

‘ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್’ — ದುಷ್ಟಜನರು ಅಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ವಿನಾಶ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆಯು ಅತ್ಯಧಿಕ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಛಲ, ಮೋಸ ಮುಂತಾದ ದುರ್ಗುಣ- ದುರಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ, ನಿರಪರಾಧೀ, ಸದ್ಗುಣ, ಸದಾಚಾರೀ ಸಾಧುಗಳ ಮೇಲೆ ಅನಾಚಾರವೆಸಗುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ, ದೇವರು ಮತ್ತು ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿರೋಧ ಮಾಡುವುದೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವಿದ್ದು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗಿ ಅಂತೆಯೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಾಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿ ಇಂತಹ ದುಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯರ ವಿನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಭಗವಂತನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾರೂ ವೈರಿಗಳಿಲ್ಲ ೞಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ನ ಮೇ ದ್ವೇಷ್ಯಃ (9/29) ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನು ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?

ಉತ್ತರ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾರೂ ವೈರಿಗಳಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭಕ್ತರ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ವೈರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸುನು ಸುರೇಸ ರಘುನಾಥ ಸುಭಾಊ

ನಿಜ ಅಪರಾಧ ರಿಸಾಹಿ ನ ಕಾಊ ॥

ಜೋ ಅಪರಾಧ ಭಗತ ಕರ ಕರಈ

ರಾಮ ರೋಷ ಪಾವಕ ಸೋ ಜರಈ ॥

(ಮಾನಸ 2/218/2-3)

ಹೇ ದೇವೇಂದ್ರ! ರಘುನಾಥನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೇಳು-ಅವನು ತನಗೆ ಮಾಡಿರುವ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಎಂದೂ ಸಿಟ್ಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಅವನ ಭಕ್ತನ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಹೆಸರು ೞಭಕ್ತಭಕ್ತಿಮಾನ್ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/86/59) ಎಂದೂ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವ ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪಗಳ ವಿನಾಶ ಭಕ್ತರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಿಯ ವಿನಾಶ ಭಗವಂತ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧುಗಳ ಪರಿತ್ರಾಣ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಇರುವಷ್ಟೇ ಕೃಪೆಯು ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.* ವಿನಾಶಗೈದು ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರರಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

* (1) ಅರಿಹುಕ ಅನಭಲ ಕೀನ್ಹ ನ ರಾಮಾ । (ಮಾನಸ-2/183/3)

(2) ಯೇ ಯೇ ಹತಾಶ್ಚಕ್ರಧರೇಣ ರಾಜಂಸ್ತ್ರೈಲೋಕ್ಯನಾಥೇನ ಜನಾರ್ದನೇನ ।

ತೇತೇ ಗತಾ ವಿಷ್ಣುಪುರೀಂ ಪ್ರಯಾತಾಃ ಕ್ರೋಧೋಽಪಿ ದೇವಸ್ಯ ವರೇಣ ತುಲ್ಯಃ ॥

(ಪಾಂಡವಗೀತಾ)

ಹೇ ರಾಜನೇ! ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಧಿಪತಿ ಚಕ್ರಧಾರೀ ಭಗವಾನ್ ಜನಾರ್ದನನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಇಂತಹ ದೇವರ ಕ್ರೋಧವೂ ವರದಂತೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ.

ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯ ಅವರು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯ ವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವನು. ಸಾಧಾರಣ ಬ್ಯಾಂಡೇಜ್ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯ ಕಂಪೌಂಡರ್ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಆಪರೇಶನ್ ಸಿವಿಲ್ ಸರ್ಜನ್ ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆಯವರಲ್ಲ.

ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರು ಬಾಲಕನ ಹಿತವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಬಾಲಕನು ಓದದೆ ತುಂಟತನ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನನ್ನು ತಾಯಿಯು ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಂದೆಯೂ ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕನು ತನ್ನ ತುಂಟತನ ಬಿಡದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬಾಲಕನು ಹೆದರಿದಾಗ ತಾಯಿಯು ತಂದೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದರಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ತಾಯಿಯು ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಪತಿಯ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅವಳ ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಪತಿಯಿಂದ ಬಾಲಕನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ನಿಜವಾಗಿ ತಂದೆಯೂ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲು ಬಯಸದೆ ಅವನ ದುರ್ಗುಣ- ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ತಂದೆಯಂತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರು ತಾಯಿಯಂತೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಸಂತರು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ದುಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಬಿಡದಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಲು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅವತರಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ದುಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಾಯೆ, ಅಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿರದೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪೋಷಕ ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಾಯೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೆಲ್ಲವು ಆ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಗುಣ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯ ಜೊತೆಗೆ ದ್ವೇಷ, ವೈರ ಅಥವಾ ವಿರೋಧವಿರಿಸದೆ ಸಮಾನ ರೀತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅವರನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಗವಂತನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಪೃಥ್ವಿಯೂ ಇರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ವಿಶೇಷಸ್ಥಾನಕೊಟ್ಟು, ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ ಕೊಡದಿರುವ ಪಕ್ಷಪಾತ ಅದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಅನ್ನವೂ ಎಲ್ಲರ ಹಸಿವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ, ನೀರು ಎಲ್ಲರ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಇಂಗಿಸುತ್ತದೆ, ವಾಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶವೀಯುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಪೃಥ್ವಿ, ಅನ್ನ, ಜಲ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ, ಅನ್ನ, ನೀರು ಇವುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ದುಷ್ಟರು ಬದುಕಲಾರರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವ ಪೃಥ್ವಿ, ಅನ್ನ, ಜಲ, ವಾಯು, ಸೂರ್ಯ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಷ್ಟು ಉದಾರತೆ, ಸಮತೆ ಇರುವಾಗ ಇವುಗಳ ವಿಧಾನದ ವಿಧಾಯಕ - (ಭಗವಂತ)ನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣ ಉದಾರತೆ, ಸಮತೆ ಇದ್ದೀತು? ಅವನಾದರೋ ಉದಾರತೆಯ ಭಂಡಾರವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದ ವೇಳೆ ವಿಧಾಯಕ (ಭಗವಂತ) ಮತ್ತು ಅವನ ವಿಧಾನದ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಗದ್ಗದನಾಗಿ ಹೋದಾನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದೀತು.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ದುಷ್ಟಪುರುಷರೊಡನೆ ವಿರೋಧವಿರದೆ ಅವರ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿರೋಧವಿದೆ. ಕಾರಣ — ಆ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಾಗೂ ಆ ದುಷ್ಟರ ಅಹಿತ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಜಗತ್ತಿನ ಹಾಗೂ ಆ ದುಷ್ಟರಿಗೂ ಹಿತವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಎಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು — ನಾವು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಗಬಹುದು, ಹಾಗೂ ಭಗವಂತ ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆಗಿ ಹೋದೀತು; ಮತ್ತೆ ಸಂಯಮ ಮಾಡಬೇಕಾದಂತಹ ಶ್ರಮಸಾದ್ಯ ಸದ್ಗುಣ ಸದಾಚಾರಗಳ ಪಾಲನೆ ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಯಾರು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಯಲಾ ರನೋ ಅಂತಹ ಪಾಪಿಗಳನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಷ್ಟು ಪುಣ್ಯವಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು, ಆದರೆ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಅಥವಾ ಯಾರಾದರು ಕೊಂದರೆ ತೊಂದರೆ ಯಾಗಬಹುದು! ಭಗವಂತನ ಕೈಯಿಂದ ಸತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಆಸೆ ಹೇಗೆ ಪೂರ್ಣವಾದೀತು! ಆದ್ದರಿಂದ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇಬಾರದು.

‘ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ’ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಉಪದೇಶ, ಆದೇಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರವೇ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕೊಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಅಧರ್ಮ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ದುಷ್ಟ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿ, ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಪ್ರಚಾರದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ* (14/27). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮದ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದರ ಅರ್ಥ—ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಧರ್ಮದ ನಾಶ ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹ್ರಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಅದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ (4/1-3).

* (1) ‘ಶ್ರುತಿ ಸೇತು ಪಾಲಕ ರಾಮ ತುಮ್ಹ’ (ಮಾನಸ 2/126). (2) ‘ಧರ್ಮಸ್ಯ ಪ್ರಭುರಚ್ಯುತಃ’ (ಮಹಾ-ಅನು-149/137).

‘ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ’ — ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಭಗವಂತನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟುಬಾರಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಕಾರಕ ಪುರುಷ+ ಮತ್ತು ಸಂತಮಹಾತ್ಮರ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಕಾರಕ ಪುರುಷರ ಅವತಾರವಾದರೋ ‘ನೈಮಿತ್ತಿಕ’ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ ಅವತಾರ ‘ನಿತ್ಯ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

+ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಭಗವತ್ದ್ಧಾಮದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನೇ ಕಾರಕ ಪುರುಷರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಸಂತರ ರಕ್ಷಣೆಮಾಡುವುದು, ದುಷ್ಟರವಿನಾಶಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಮಾಡುವುದು ಈ ಕೆಲಸಗಳು ಅವತರಿಸದೇ ಮಾಡಲಾರನೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ-

ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸದೆ ಈ ಕಾರ್ಯಮಾಡಲಾರನೆಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸದೆ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರೂ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಅವರ ಇನ್ನೂ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ.+ ಅವತಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಾರ್ತಾಲಾಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣ, ಚಿಂತನ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವನ ಉಪದೇಶಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನರ ಉದ್ಧಾರ ಸಹಜವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನರ ಉದ್ಧಾರ ಸದಾ ಆಗುತ್ತಿರಲಿ ಎನ್ನುವಂತಹ ಒಂದು ರೀತಿಯನ್ನು ಅವತರಿಸಿಯೇ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ.

+ ಅನುಗ್ರಹಾಯ ಭೂತಾನಾಂ ಮಾನುಷಂ ದೇಹಮಾಸ್ಥಿತಃ । ಭಜತೇ ತಾದೃಶೀಃ ಕ್ರೀಡಾ ಯಾಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ತತ್ಪರೋಭವೇತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ 10/33/37)

ಭಗವಂತನು ಜೀವರ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಮಾಡಲೂ ತನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣರಾಗುವಂತಹ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಭಗವಂತನ ಜೊತೆಗೆ ಆಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನೊಡನೆ ಇರಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಮುಂದೆ ಬಂದು, ಅವರಂತೆ ಆಗಿ ಆಡುತ್ತಾನೆ.

ಯಾವ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯವಿದೆಯೋ, ಭಗವಂತನು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವತರಿಸಿ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರಗಳ ಲ್ಲಾದರೋ ಭೇದವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯಯವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪಡೆಯುವಂತಹುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲ ( 3/22). ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಆಗಾಗ ಅವತರಿಸಿ ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿ ಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜನ್ಮ (ಅವತಾರ)ದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಅಂತರ ತಿಳಿಸಿರುವನು.

(1) ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತಹ — ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. (4/5)

(2) ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಂತರ-

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ತಾನು ಮಾಡಿರುವ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಫಲಭೋಗ ಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ನಾನೆ (4/6).

(3) ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ-ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಧ್ಯೇಯವಲ್ಲದ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಸಕಲ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ (4/7-8).

ಸಂಬಂಧ — ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದನು. ಈಗ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಿಷ್ಕಾಮ-ಕರ್ಮ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಜನ್ಮ ಕರ್ಮ ಚ ಮೇ ದಿವ್ಯಮೇವಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನೈತಿ ಮಾಮೇತಿ ಸೋಽರ್ಜುನ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನು), ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ತತ್ತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ದೇಹಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಪುನಃ, ಜನ್ಮ - ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು, ನ, ಏತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ (ಅಲ್ಲದೆ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥9॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವನೋ ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜನ್ಮ ಕರ್ಮ ಚ ಮೇ ದಿವ್ಯಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ-ಅಜನ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಮನುಷ್ಯರೂಪದ ಅವತಾರವು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ಸಕಲ ಜೀವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಮನು ಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಧಾರಣೆಯ ಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜನ್ಮವು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪರವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಶರೀರಧಾರಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.*

* (1) ‘ನಿಜ ಇಚ್ಛಾ ಪ್ರಭು ಅವತರಇ’ (ಮಾನಸ 4/26)

(2) ಬಿಪ್ರಧೇನು ಸುರ ಸಂತ ಹಿತ ಲೀನ್ಹ ಮನುಜ ಅವತಾರ ನಿಜ ಇಚ್ಛಾ ನಿರ್ಮಿತ ತನು ಮಾಯಾ ಗುನ ಗೋ ಪಾರ॥ (ಮಾನಸ 1/192)

(3) ಉದ್ಧವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ವ್ಯೋಮ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪರಃ । ಅವತೀರ್ಣೋಽಸಿ ಭಗವನ್ ಸ್ವೇಚ್ಛೊಪಾತ್ತಪೃಥಗ್ವಪುಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-11/11/28)

ನೀನು ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಚಿದಾಕಾಶ ಸ್ವರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿರುವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಸ್ವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಬೇರೆಯಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವತರಿಸಿರುವೆ.

ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವು ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರಗಳಂತೆ ಎಲುಬು-ಮಾಂಸದ್ದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರಗಳಾದರೋ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಮಯ, ಅನಿತ್ಯ, ರೋಗ ಗ್ರಸ್ತ, ಲೌಕಿಕ, ವಿಕಾರೀ, ಪಾಂಚಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ರಜವೀರ್ಯ ದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಂತಹವುಗಳು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯದಿಂದ ರಹಿತ, ನಿತ್ಯ, ಅನಾಮಯ, ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಕಾರರಹಿತ, ಪರಮದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗಿರು ವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಜೀವಿಗಳಿಗಿಂತ ದೇವತೆಗಳ ಶರೀರಗಳೂ ಕೂಡ ದಿವ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಶರೀರವು ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸದಾಕಾಲ ಅದರ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ (11/52).

ಭಗವಂತನು ಶ್ರೀರಾಮ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಾಗಲೂ ಅವನು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ದೇವಕಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬರಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾ-ಪದ್ಮಾಧಾರಿ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ವಿತ್ತು ಮತ್ತೆ ಅವನು ಮಾತೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಬಾಲರೂಪ ದಿಂದ ಲೀಲೆ ಮಾಡ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಭಏ ಪ್ರಗಟ ಕೃಪಾಲಾ ದೀನದಯಾಲಾ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಹಿತಕಾರೀ ।

ಹರಷಿತ ಮಹತಾರೀ ಮುನಿ ಮನ ಹಾರೀ ಅದ್ಭುತ ರೂಪ ಬಿಚಾರೀ॥

ಲೋಚನ ಅಭಿರಾಮಾ ತನು ಘನಶ್ಯಾಮಾ ನಿಜ ಆಯುಧ ಭುಜಚಾರೀ।

ಭೂಷನ ಬನಮಾಲಾ ನಯನ ಬಿಸಾಲಾ ಸೋಭಾಸಿಂದು ಖರಾರೀ।

ಮಾತಾ ಪುನಿ ಬೋಲೀ ಸೋ ಮತಿ ಡೋಲೀ ತಜಹು ತಾತ ಯಹ ರೂಪಾ।

ಕೀಜೈ ಸಿಸುಲೀಲಾ ಅತಿ ಪ್ರಿಯಸೀಲಾ ಯಹ ಸುಖ ಪರಮ ಅನೂಪಾ।

ಸುನಿ ಬಚನ ಸುಜಾನಾ ರೋದನ ಠಾನಾ ಹೋಇ ಬಾಲಕ ಸುರಭೂಪಾ॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ —

ಉಪಸಂಹರ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನ್ನದೋ ರೂಪಮಲೌಕಿಕಮ್ ।

ಶಂಖಚಕ್ರಗದಾ ಪದ್ಮಶ್ರಿಯಾ ಜುಷ್ಟಂ ಚತುರ್ಭುಜಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-10/3/30)

ತಾಯಿ ದೇವಕಿಯು ಹೇಳಿದಳು — ೞವಿಶ್ವಾತ್ಮನೇ! ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಮರೆಸಿಕೋ! ಆಗ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ನೋಡು-ನೋಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆಗಲೇ ಒಂದು ಸಾಧಾರಣ ಶಿಶುವಿನಂತೆ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು.

ಪಿತ್ರೊಃ ಸಂಪಶ್ಯತೋಃ ಸದ್ಯೋ ಬಭೂವ ಪ್ರಾಕೃತಃಶಿಶುಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-10/3/46)

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರಗಳಂತೆ ಅವನ ಶರೀರವೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯದೆ ಅವನು ಅದೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದನು.

ಪಿತಾಮಹವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಮಹಾಮತಿಃ ।

ವಿವೇಶ ವೈಷ್ಣವಂ ತೇಜಃ ಸಶರೀರಃ ಸಹಾನುಜಃ ॥

(ವಾ.ರಾ.ಉತ್ತರ. 110/12)

ಮಹಾಮತಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಮೂರು ಸಹೋದರ ರೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಅದೇ ಶರೀರದಿಂದ ವೈಷ್ಣವ ತೇಜದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದನು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಾಗಿಯೂ ಇಂತಹುದೇ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ —

ಲೋಕಾಭಿರಾಮಾಂ ಸ್ವತನುಂ ಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಮಂಗಲಮ್

ಯೋಗಧಾರಣಯಾಗ್ನೇಯ್ಯಾದಗ್ಧ್ವಾಧಾಮಾವಿಶತ್ ಸ್ವಕಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-11/31/6)

ಧಾರಣಾ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅತಿ ಮಂಗಲರೂಪೀ ತನ್ನ ಲೋಕಾಭಿರಾಮಾ ಮೋಹಿನೀಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಯೋಗ ಧಾರಣಾ ಜನಿತ ಅಗ್ನಿಯಂದ ಭಸ್ಮಮಾಡದೆಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಸಶರೀರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದನು.

ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹ (ದಿವ್ಯ-ಶರೀರ)ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—

ಚಿದಾನಂದಮಯ ದೇಹ ತುಮ್ಹಾರೀ ।

ಬಿಗತ ಬಿಕಾರ ಜಾನ ಅಧಿಕಾರೀ ॥

ನರತನು ಧರೇವು ಸಂತ ಸುರ ಕಾಜಾ ।

ಕಹಹು ಕರಹು ಜಸ ಪ್ರಾಕೃತ ರಾಜಾ ॥

(ಮಾನಸ-2/127/3)

ಒಮ್ಮೆ ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು ವೈಕುಂಠದಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವರನ್ನು ಒಳಗೆ ಹೋಗಲು ತಡೆದಾಗ ಸನಕಾದಿಗಳು ಅವರಿಗೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟರು. ತನ್ನ ಅನುಚರರಿಂದ ಸನಕಾದಿಗಳ ಅಪಮಾನವಾಗಿರು ವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ಆಗ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ಸನಕಾದಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯು ತಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಯಿತು. ಅವರು ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಂದಿಸಿ —

ತಸ್ಯಾರವಿಂದನಯನಸ್ಯ ಪದಾರವಿಂದ-

ಕಿಂಜಲ್ಕಮಿಶ್ರ ತುಲಸೀಮಕರಂದವಾಯುಃ ।

ಅಂತರ್ಗತಃ ಸ್ಪವಿವರೇಣ ಚಕಾರ ತೇಷಾಂ

ಸಂಕ್ಷೋಭಮಕ್ಷರಜುಷಾಮಪಿ ಚಿತ್ತತನ್ವೋಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-3/15/43)

ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕಮಲನೇತ್ರ ಭಗವಂತನ ಚರಣ ಕಮಲಗಳ ಪರಾಗದಿಂದ ದೊರೆತ ತುಲಸೀ- ಮಂಜರಿಯ ವಾಯುವು ಅವರ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆ ಅಕ್ಷರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನೂ ಕೂಡ ಕ್ಷುಬ್ಧಗೊಳಿಸಿತು.

ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಧವು ಮನಸ್ಸು ಆಕೃಷ್ಟವಾಗು ವಂತಹ ಅಷ್ಟೊಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಚರಣಕಮಲಗಳ ಗಂಧದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನವಾಗಿರುವ ಸನಕಾದಿಗಳ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿಯೂ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕಾರಣ-ಅದು ಪೃಥ್ವಿಯ ವಿಕಾರರೂಪೀ ಗಂಧವಾಗಿರದೇ ದಿವ್ಯ ಗಂಧವಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುಗಳೂ (ವಸ್ತ್ರ, ಆಭೂಷಣ, ಆಯುಧಾದಿ) ದಿವ್ಯ, ಚಿನ್ಮಯ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ.

ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ, ಓದುವು ದರಿಂದ, ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದ ಜನರ ಅಂತಃಕರಣವು ನಿರ್ಮಲ, ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಅಜ್ಞಾನ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು, ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು, ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ಮೊದಲಾದವರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಕೇಳಿ ಮಗ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಅವತಾರದ ಲೀಲಾಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿ ಕಭಾವದಿಂದ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ವಾಸಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅದರ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನು ಸಕಲ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ, ಕೇಳುವುದರಿಂದ, ಅವನ್ನು ಮನನ-ಚಿಂತನಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಆ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅವನ ೞಜನ್ಮದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದಿದ್ದರೂ ೞಕರ್ಮದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ - ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳು ಹೇಗೆ ದಿವ್ಯ ವಾಗಿವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳೂ ದಿವ್ಯವಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ- ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ದಿವ್ಯವಾಗಲಾರದು, ಆದರೆ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದಿವ್ಯವಾಗಬಲ್ಲವು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಜನ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯತೆ (ಶುದ್ಧಿ)ಯೋಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯತೆ ಬರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವು ಮುಕ್ತಿಕೊಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯ (ಫಲೇಚ್ಛಾ, ಮಮತಾ-ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತ)ವಾದಾಗ ಕರ್ತಾ ಒಂದಾದರೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಂದು ಅವನು ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ ಉತ್ಪತ್ತಿ- ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ವಿನಾಶಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ-ಮೂರೂ ಮಲಿನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಈ ಮೂರು ಸ್ವತಃ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿನಾಶಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

‘ಏವಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ — ‘ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದರೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಒಡೆಯ ನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಜೀವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಯುಗ-ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಮುಂತಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ’ — ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಂದರೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲ (4/13) ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ(ಫಲೇಚ್ಛೆ) ಇಲ್ಲ (4/14) -ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಕಲಜೀವರ ಹಿತೈಷಿತೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುವಂತೆಯೇ, ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಸಕಲಜೀವರ ಹಿತ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಬರುವುದೇ ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನೈತಿ’ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವಂತಹುದು, ಪಡೆಯುವುವಂತಹುದು ಯಾವುದೂ ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲ. (3/22). ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಕೇವಲ ಜೀವಮಾತ್ರರ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಅಲೌಕಿಕ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದರಿಂದ, ಕೇಳುವುದರಿಂದ, ಓದುವು ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧಬಿಟ್ಟಾಗ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆಗಳು ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಅವನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಲಿನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯತೆ, ವಿಲಕ್ಷತೆ, ಬರಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಾಗ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮಾಮೇತಿ ಸೋಽರ್ಜುನ’ — ನಾಶವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಮಹಾನ್ ಕೃಪೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯು ವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ಮಗಳೂ ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗದೆ ಸ್ವಂತದ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತವೆ ಅದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕಮಾತು

ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತ ವಾಗುತ್ತವೆ; (ಕರ್ಮದ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವು ದೆಲ್ಲವೂ ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ.) ಆದರೂ ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ೞಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಬಂದರೆ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ- ಇದು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ, ಇದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವೇಗವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು (3/5). ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ (ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇದು ಅವನ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ನಾಶವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುವೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಅವಿನಾಶಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಿನಾಶಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದರೋ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವು ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ (ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ) ಸುಲಭದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರ ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾಮ್ ಏತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಯಸುವ ಸಿದ್ಧಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ (ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ)ವಾಗಿದೆ. ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುವಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಏನು? ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಮೊದಲು ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಸ್ತುವೇ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವನು.

ಒಂದು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಶೋಧನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲವೋ ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಅಭಾವವಿದ್ದು ಬಳಿಕ ಯಾವುದರ ವಿನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೂ ಇದೆಯೋ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುತ್ತದೋ, ಆದರೆ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅಡಗಿಹೋಗಿದೆಯೋ, ಅದರ ಶೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ, ಕ್ರಿಯೆ-ಪದಾರ್ಥರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪದ ಶೋಧವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು-ಈ ಎರಡು ಕಾರಣ ಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಬಾಧೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಉಪಾಯ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವಾರೂಪದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ, ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಇರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ (ಸೇವೆ) ಮಾಡಿದಾಗ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ (ಪೂಜೆ) ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವೂ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಮಲಿನವೂ, ಬಂಧನಕಾರಕವೂ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ದಿವ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಹಾಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ೞಲೀಲೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಂತೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ (4/13). ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆ ದಿವ್ಯ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದಿವ್ಯತೆ ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯತೆಗಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯು ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯವತೆಯು ನಿರಪೇಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅಸೀಮ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಲ್ಲೀಲೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಸಾಧಾರಣ ಲೀಲೆಯೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ರಾಸಲೀಲೆಯು ಲೌಕಿಕವಾಗಿ ಕಂಡರೂ, ಅದನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ-ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಕಾಮವೃತ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/33/40).

ಈ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆದಿ ಅವತಾರವಾಗಿದೆ ಆದ್ಯೋ ವತಾರಃ ಪುರುಷಃ ಪರಸ್ಯ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 2/6/41). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನೇ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ರುವನು. ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವದ್ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಿಂದ ಧರಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನು — ೞಜೀವಭೂತಾಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್ (7/5). ಈ ಧೊರಣೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು-ಕಂಡು ಬರುವುದೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಗುವುದೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವು ದರಿಂದ (ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ) ೞಜಗತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಿಂದ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಈ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು. ಇನ್ನೊಂದು ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವು ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿದುಬಿಡುವನು. ಕಾರಣ-ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಭಗವಲ್ಲೀಲೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವು ದರಿಂದ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರಲಾರವು. ಭೋಗಾ ಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾದಾಗ ಮೊದಲು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಲೌಕಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇ ಅಲೌಕಿಕ ಭಗವಲ್ಲೀಲಾರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬಂದೀತು ಮತ್ತು ಮೊದಲು ಇದ್ದ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯು ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮವಾಗಿಹೋದೀತು.

ಭಗವಂತನು ಧರಿಸುವ ರೂಪಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಲೀಲೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ.* ಅವನು ಅರ್ಚಾವತಾರ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೂರ್ತಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದಾಗ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿರುವ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅಚಲನಾಗಿರದಿದ್ದರೆ ಅದು ಅರ್ಚಾವತಾರ ಹೇಗಾದೀತು? ಭಗವಂತನು ರಾಮ ಕೃಷ್ಣಾದಿ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ ವೊದಲಾದ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದನು. ಅವನು ಧರಿಸಿದ ರೂಪದಂತೆ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ವರಾಹಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹಂದಿಯಾಗಿ ಲೀಲೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ವಾಮನಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ - ಈಗ ಏನು ಆಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

* ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಉತ್ತಂಕ ಋಷಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಧರ್ಮ ಸಂರಕ್ಷಣಾರ್ಥಾಯ ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾಯ ಚ ॥ ತ್ರೈಸ್ತ್ರೈರ್ವೇಷ್ವೈಶ್ಚ ರೂಪೈಶ್ಚ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಭಾರ್ಗವ ।

(ಮಹಾ- ಆಶ್ವ-54/13, 14)

ನಾನು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಯಾಯ ರೂಪಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ವೇಷಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಯದಾ ತ್ವಹಂ ದೇವಯೋನೌ ವರ್ತಾಮಿ ಭೃಗುನಂದನ । ತದಾಹಂ ದೇವವತ್ ಸರ್ವಮಾಚರಾಮಿ ನ ಸಂಶಯಃ ॥

ಯದಾ ಗಂಧರ್ವಯೋನೌ ವಾ ವರ್ತಾಮಿ ಭೃಗುನಂದನ । ತದಾ ಗಂಧರ್ವವತ್ ಸರ್ವಮಾಚರಾಮಿ ನ ಸಂಶಯಃ ॥

ನಾಗಯೋನೌ ಯದಾ ಚೈವ ತದಾ ವರ್ತಾಮಿ ನಾಗವತ್ । ಯಕ್ಷಸಾಕ್ಷಸಯೋನ್ಯೋಸ್ತು ಯಥಾವದ್ ವಿಚರಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

(ಮಹಾ-ಆಶ್ವ-54/17-19)

ಭೃಗುನಂದನಾ! ನಾನು ದೇವಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ನಾನು ಗಂಧರ್ವಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರ ಗಂಧರ್ವರಂತೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.

ನಾನು ನಾಗಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದಾಗ ನಾಗಗಳಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದಾಗ ನಾನು ಅವರ ಆಚಾರ-ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಹೇಗಿರುತ್ತಾರೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾ ಮನ್ಮಯಾ ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ।

ಬಹವೋ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಪೂತಾ ಮದ್ಭಾವಮಾಗತಾಃ ॥

ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾಃ - ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾದ, ಮನ್ಮಯಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿದ (ಹಾಗೂ), ಜ್ಞಾನತಪಸಾ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಪೂತಾಃ- ಪವಿತ್ರರಾದ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕ (ಭಕ್ತರು), ಮದ್ಘಾವಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಆಗತಾಃ - ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ॥10॥

ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾದ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾದ, ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾದ ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದಾಗ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೊರೆತುದರಲ್ಲಿ ರಾಗದಿಂದ ‘ಮಮತೆ’ ಮತ್ತು ದೊರೆಯದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮನೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವುಳ್ಳ (ಪ್ರಿಯವಾದ) ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರಕಿದಾಗ ‘ಲೋಭ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ದೊರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದರೆ (ಭಾಧೆಯನ್ನೊಡ್ಡುವವರ ಮೇಲೆ) ಕ್ರೋಧಬರುತ್ತದೆ. ಬಾಧೆಯನ್ನೊಡ್ಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ನಮಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮದೇನೂ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಹಾಗೂ ಸರಿಯಾದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಏನಾದರು ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವನು ಎಂದು ಅನಿಸಿದರೆ ೞಭಯವಾಗುತ್ತದೆ.ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ರಾಗದಿಂದಲೇ ಭಯ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಇವೆಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ನಿಜವಾಗಿ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ.

ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಅವತರಿ ಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ- ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಕಲ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಪರಮ ಸುಹೃದಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಕರ್ಷಣೆ (ರಾಗ) ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಕಲ್ಲುಚೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಟದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಚೂರುಗಳಿಗಾಗಿ ಜಗಳಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಇದು ನನ್ನದು, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಇದು ನನ್ನದು ಎಂದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕಲ್ಲು ಚೂರುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹತ್ವ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರು ದೊಡ್ಡವರಾದಾಗ ಕಲ್ಲು ಚೂರುಗಳಲ್ಲಿನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಣದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಕಲ್ಲುಚೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಆಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಹತ್ವವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಣ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಳಿಯದೆ ಸಪ್ಪೆಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅಥವಾ ರಾಗ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಭಯ, ಕ್ರೋಧ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲವಾಗು ತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ರಾಗದಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

‘ಮನ್ಮಯಾಃ’ — ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆ ಯನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವತಃ ೞಮನ್ಮಯಾಃ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವನ್ಮಯರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗುತ್ತಾರೆ ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ (2/43) ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಯುಳ್ಳವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗುತ್ತಾರೆ — ‘ತನ್ಮಯಾಃ’ (ನಾರದ ಭಕ್ತಿ ಸೂತ್ರ 70). ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತನ್ಮಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮದ ಆಧ್ಯಿಕದಿಂದ ಅವರು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.*

* ಗತಿಸ್ಮಿತ ಪ್ರೇಕ್ಷಣ ಭಾಷಣಾದಿಷು ಪ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರಿಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿರೂಢಮೂರ್ತಯಃ ।

ಅಸಾವಹಂ ತ್ವಿತ್ಯಬಲಾಸ್ತದಾತ್ಮಿಕಾ ನ್ಯವೇದಿಷುಃ ಕೃಷ್ಣವಿಹಾರ ವಿಭ್ರಮಾಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-10/30/3)

ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯತಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ನಡೆ-ನುಡಿ, ಹಾಸ-ವಿಲಾಸ ಮತ್ತು ಓರೆನೋಟ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಿಯಗೋಪಿಯರು ಅವನಂತೆಯೇ ಆಗಿಹೋದರು; ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಗತಿ-ಮತಿ, ಭಾವ-ಬಂಗಿ ಮೂಡಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಸ್ವರೂಪರಾದರು ಮತ್ತು ಅವನದ್ದೇ ಲೀಲಾ-ವಿಲಾಸವನ್ನು, ಅನುಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ‘ನಾನು ಕೃಷ್ಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು.

‘ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ‘ವೀತರಾಗ ಭಯ ಕ್ರೋಧಾಃ’ — ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸ್ವಯಂವಿನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಮನ್ಮಯಾಃ ಮಾಮ್ ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನತೆ ಇದೆ.

ಯಾರದ್ದಾದರು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕ ಲಾರನು. ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾದ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರೆ ಅದು ಉಳಿಯದೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಧನಾದಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ, ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳ ಹಾಗೂ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಾಗಲೂ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪದಿಂದ) ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನ ಪರಾಧೀನತೆ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ದುಃಖಪಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ದೊಡ್ಡವರದ್ದು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮನುಷ್ಯನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅತಿ ಪ್ರಿಯನು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡವನೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಬಹವೋ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಪೂತಾ ಮದ್ಭಾವ ಮಾಗತಾಃ’ ಜ್ಞಾನಯೋಗ (ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ)ದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯ ಪವಿತ್ರನಾಗ ಬಲ್ಲನಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ೞಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪವಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಪವಿತ್ರಕ್ಕೂ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಪವಿತ್ರಾಣಾಂ ಪವಿತ್ರಂ ಯಃ’ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪವಿತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಚೇತನ ಅಮಲ ಸಹಜ ಸುಖ ರಾಸೀ’ (ಮಾನಸ 7/117/1). ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಇವನು ಅಪವಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಮತೆಯೇ ಮಲ(ಅಪವಿತ್ರತೆ)ವಾಗಿದೆ.+ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ- ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಅವುಗಳ ಮಮತೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮಲಿನತೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

+ ‘ಮಮತಾ ಮಲ ಜರಿ ಜಾಇ’ (ಮಾನಸ 7/117ಕ). ‘ಮಮತಾಮೇಧ್ಯದೂಷಿತಃ’ (ಯೋಗವಾಸಿಷ್ಠ 6/2/53/11).

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ’ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಜ್ಞಾನವು-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಧಿಕಾರ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಧನ, ಭೂಮಿ ಮುಂತಾದ ದೊರಕಿದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ, ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅನಿತ್ಯವಸ್ತುಗಳು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲವು? ಹಾಗೂ ಅವು ಹೇಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಬಲ್ಲುವು? ಶರೀರಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲೂ ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ಬಳಿಕವೂ ಇರಲಾರವು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಮ್ಮಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ದೊರಕಿದ ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಈ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ಇವುಗಳ ಸದುಪ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ನಿಜವಾಗಿ ಬಂಧನ ಅಥವಾ ಅಪವಿತ್ರ ತೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ‘ಜ್ಞಾನತಪ’ವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಷ್ಟು ತಪಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದುದೇ ‘ಜ್ಞಾನತಪ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಡದ ಜೊತೆಗಿನ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಡದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಪವಿತ್ರತೆ ಆಗುತ್ತದೋ, ಅಷ್ಟು ಪವಿತ್ರತೆ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯು ತ್ತಿರುವವರೆಗೆ, ಬೇರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಜ್ಞಾನ ತಪದಿಂದ ಪವಿತ್ರನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಭಾವ (ಸತ್ತೆ)ವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಇರುವಂತೆ ಅವನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಭಗವಂತನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಇರುವಂತೆಯೇ ಅವನೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಭಗವಂತನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ ದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನು ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯತ್ತಾನೆ (14/19).

ಹಿಂದೆಯೂ ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ಜ್ಞಾನತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರು ಈಗಲೂ ಜ್ಞಾನತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರತಂತ್ರರಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಮಾನವ ಶರೀರವು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಆಯಿತು, ಈಗ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹವ್

ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥಸರ್ವಶಃ ॥ 11॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಯೇ - ಯಾವ ಭಕ್ತರು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ಪ್ರಪಂದ್ಯಂತೇ - ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು, ತಥಾ, ಏವ - ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ, ಭಜಾಮಿ - ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; (ಏಕೆಂದರೆ), ಮನುಷ್ಯಾಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಮ - ನನ್ನ, ವರ್ತ್ಮ - ಮಾರ್ಗವನ್ನೆ, ಅನುವರ್ತಂತೇ - ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥11॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾವ ಭಕ್ತರು, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ, ನಾನು ಅವರನ್ನು ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆಶ್ರಯಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವ ದಿಂದ, ಯಾವ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶರಣಾಗು ತ್ತಾರೋ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ, ಅದೇ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆಶ್ರಯಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಗುರುವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುರು ವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಶಿಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸಹೋದರನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಹೋದರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಳು ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಳಾಗುತ್ತಾನೆ, ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತ ನಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರೆ ಭಗವಂತನೂ ಭಕ್ತರಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಕುಲ ನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕುರಿತು ಸಖ್ಯ ಭಾವವಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಖ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಸಾರಥಿಯಾದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶಿಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಭಗವಂತನು ಅವರ ಶಿಷ್ಯನಾದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತರ ಶ್ರದ್ಧಾಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ತಾನೇ ರಚಿಸಿದ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಭಾವಗಳನುಸಾರ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಎಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ಉದಾರತೆ, ದಯಾಳುತನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯಾಗಿದೆ!

ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿಯೇ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ-ಎಂಬುದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಜನರು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ, ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಏಕಾಕೀ ನ ರಮತೇ’ (ಬೃಹ.ಉ. 1/4/3) ಓರ್ವನೇ ಇರಲು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗ ಭಗವಂತನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಆಟವಾಡತೊಡಗಿದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡಲು (ಲೀಲೆಮಾಡಲು) ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರದಾದರೆ ಭಗವಂತನೂ ಭಕ್ತರಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು.

ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಚಕ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ‘ಸಂಬಂಧ’, ‘ಭಾವ’, ‘ಪ್ರೇಮ’ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾರವು ಒಂದೇ ತರಹವಾಗಿದ್ದರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅಂತರ-ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ನಡತೆಯಂತೆ ನಡೆಯದೇ ತನ್ನ ನಡತೆ(ಶಕ್ತಿ)ಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವತ್ರ ಇದ್ದಾನೆ, ಸರ್ವಸಮರ್ಥ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಸಂಕಲ್ಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಕ್ತನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನ ಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಬಾಧೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನು ಅರಿವು, ಸಾಮಗ್ರಿ, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಈ ಅರಿವು, ಸಾಮಗ್ರಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ದೊರೆತಿವೆ; ಭಗವಂತನದ್ದಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ) ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನ- ವಿಶೇಷದ ಫಲವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗುವವರಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗು ತ್ತದೆ. ದಾಸ್ಯ, ಸಖ್ಯ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠಶರಣಾಗತಿಯ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ನಿನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ, ನಾನೂ ನನ್ನದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ನೀನು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ನಾನು ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನೇ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವೆನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಪ್ಪಂದ ಎಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿದೆ.

ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಚ್ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿಸಿ ಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ಹಿಂದಿನ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಸಾಧಕನ ವರ್ತಮಾನದ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ರಹತಿ ನ ಪ್ರಭು ಚಿತ ಚೂಕ ಕಿಏ ಕೀ

ಕರತ ಸುರತಿ ಸಯ ಬಾರ ಹಿಏ ಕೀ॥

(ಮಾನಸ-1/29/3)

(ಪ್ರಭುವಿನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತರು ಮಾಡಿರುವ ತಪ್ಪುಗಳ ನೆನಪೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅದನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಹೃದಯದ ಒಳ್ಳೆಯತನವನ್ನು ನೂರಾರು ಬಾರಿ ನೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.)

ಈ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತ-ಅದ್ವೈತ, ಸಗುಣ- ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಯುಜ್ಯ-ಸಾಮಿಪ್ಯ ಮುಂತಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಷಯಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇರದೆ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾ ಪ್ತಿಯಾಗುವ ವರ್ಣನೆ ಇರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ೞಕೇವಲ ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನು, ನಾನು ಭಗವಂತನವನು. ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನನ್ನವರಲ್ಲ, ನಾನೂ ಯಾರಿಗೂ ಸೇರಿದವನಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಬೇಗನೇ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರಲಿ-ಬಾರದಿರಲಿ (ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿರುವ) ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಿಥ್ಯಾ ಸಂಬಂಧವೂ ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ರುವ ಸದಾಕಾಲ ಸತ್ಯವಾದ ಸಂಬಂಧವು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಬರಲಾರದು? ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬಂದೀತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಭಗವಂತನೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ, ಮತ್ತೆ ಯಾರಾದರು ಭಗವಂತ ನನ್ನು ದ್ವೇಷ, ವೈರ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ಭಗವಂತನೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಅದೇ (ದ್ವೇಷಾದಿ) ಭಾವದಂದ ವರ್ತಿಸುವನೇ?

ಉತ್ತರ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಪತ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರಣಾಗತಿಯ ವಿಷಯವಿದೆ; ಅವನಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ, ವೈರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಏಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಭಗವಂತನೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.* ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪರಮ ಸುಹುೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. (5/29). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವೈರ, ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ಕೂಡ ಯಾವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದಿತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. [ವೈರ, ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವವರು ಭಗವಂತನದನ್ನು ಏನು ಕೆಡಿಸಬಲ್ಲರು?] ಅಂಗದನನ್ನು ರಾವಣನ ಸಭೆಗೆ ಕಳಿಸುವಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ವಾದೀತು ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಹಿತವೂ ಆದಿತೋ ಆ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕಾಜು ಹಮಾರಾ ತಾಸು ಹಿತ ಹೋಈ’ (ಮಾನಸ 6/17/4).

* ಕಾಮಾದ್ ದ್ವೇಷಾದ್ ಭಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಾದ್ ಯಥಾ ಭಕ್ತ್ಯೇಶ್ವರೇ ಮನಃ । ಆವೇಶ್ಯ ತದಘಂ ಹಿತ್ವಾ ಬಹವಸ್ತದ್ಗತಿಂ ಗತಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ-7/1/29)

ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮದಿಂದ, ದ್ವೇಷದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಹೇಗೆ ಭಕ್ತರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರೊ ಹಾಗೆಯೇ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು.

ಭಗವಂತನ ಸಹೃದಯತೆಯ ಮಾತೇನು, ಭಕ್ತರೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ — ‘ಸೃಹೃದಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-3/25/21). ಭಕ್ತರಿಂದಲೂ ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತು ಅಹಿತವಾಗದಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ಅಹಿತವಾದೀತು ಇದು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದರೂ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವಂತಹುದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಪರಮ ದಯಾಳು, ಪರಮಸುಹೃದ್ ಮತ್ತು ಚಿನ್ಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವನ್ನು ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲೀ ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲೀ ಎರಡರ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೂ ವೈಶಾಖದ ಸ್ನಾನದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮಾಘದ ಸ್ನಾನದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವವರಿಗೆ ಆಗುವ ಆನಂದದಂತೆ ವೈರ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮಮವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ’ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಹೇಗೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅವರಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ ( 3/21). ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅವನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಭಗವಂತನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾರಾಜಾ ದಶರಥನು ಭಗವಾನ್ ರಾಮನನ್ನು ಪುತ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನ ನಿಜಪುತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ‘ತಂದೆ’ ದಶರಥನ ವಚನಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲು ತಾನು ಅಸಮರ್ಥ ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.+ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ನಿನಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೊಂದಿಗಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೆ, ಅದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರಿಸಿಕೊ. ತಾಯಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯೆಂದು ತಿಳಿ; ತಂದೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ತಂದೆಯೆಂದು ತಿಳಿ; ಮಗನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂಬ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

+ ಅಹಂ ಹಿ ವಚನಾದ್ ರಾಜ್ಞಃ ಪತೇಯ ಮಪಿ ಪಾವಕೇ ॥ ಭಕ್ಷ್ಯಯೇಯಂ ವಿಷಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪತೇಯಮಪಿ ಚಾರ್ಣವೇ ॥

(ವಾ.ರಾ. ಅಯೋಧ್ಯಾ-18/28, 29)

ಭಗವಾನ್ ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಮಹಾರಾಜ ತಂದೆಯವರು ಹೇಳಿದರೆ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೇಸಬಲ್ಲೆ. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸ ಬಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾರಬಲ್ಲೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ- ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯಾರು ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ನಾನೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತೇನೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯಾರು ಯಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ನೀನೂ ಕೂಡ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗು. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಗೆ ನೀನು ಸುಪುತ್ರನಾಗು, ಪತ್ನಿಗೆ ನೀನು ಸುಯೋಗ್ಯಪತಿಯಾಗು, ತಂಗಿಗೆ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಣ್ಣನಾಗು, ಹೀಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬದಲಿಗೆ ಅವರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸ ಬೇಡ. ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಸೇವೆಮಾಡಲೆಂದೇ ಅವರನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೂ ಭಗವಂತನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡು ವುದರಿಂದ ಬೇಗನೇ ಬೇರೆಯವರ ಮಮತೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದೀತು; ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಮ ವಿಟ್ಟರೂ ಆ ಪ್ರೇಮವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೆ ಪ್ರೇಮಮಯ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋದೀತು. ಕಾರಣ-ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರೇಮಭಾವವು ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಪ್ರೇಮಭಾವವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮಭಾವವು ವ್ಯಾಪಕವಾದಾಗ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕೃತ್ರಿಮ ಸಂಬಂಧಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲಾ ಜೀವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿಜವಾದ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧವಿದೆ (15/7) ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಈ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಬೇರೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ಈ ಬಂಧನವು ಎರಡು ಕಡೆಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ — ಒಂದು, ಅವನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇನ್ನೊಂದು, ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ನಿಜವಾದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಜೀವಿಯು ೞಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಗುರುತಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗಿರುವ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಶರಣಾದಾಗ ಭಕ್ತನು ನಿಶ್ಚಿಂತ, ನಿರ್ಭಯ, ನಿಃಶೋಕ ಮತ್ತು ನಿಃಶಂಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವು ದಾದರೂ ಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವೇ ಆಗುತ್ತವೆ — ೞಮಮವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಜಗತ್ತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾರು ಇದನ್ನು ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾವು ನಮ್ಮನ್ನು ಶರೀರ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಮಗಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೆ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಆ ವಸ್ತುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ, ನಾವು ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ನೋಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಸತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕನು ಆಟಿಕೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ತಂದೆಯು ಹಣಖರ್ಚುಮಾಡಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಟಿಕೆ ತಂದು ಕೊಡುವಂತೆ ನಾವು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೋ, ಪರಮ ದಯಾಳು ಭಗವಂತನು (ಸ್ವತಃ ಸದಾಕಾಲ ಸತ್ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದರೂ) ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ನಾವು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಭೋಗರೂಪದಿಂದ ಏಕೆ ಬರುವನು? ನಕಲಿರೂಪವನ್ನು ಏಕೆ ಧರಿಸಬೇಕಾಗುವುದು?

ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ-ತಥಾ’ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕೃಪೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಿ ಎಲ್ಲಿ ! ಭಗವಂತ ಎಲ್ಲಿ !! ಅಭಿಮಾನವಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇನು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ? ಆದರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದುರಪತ್ನಿಯೂ ತನ್ನನ್ನ-ತಾನೇ ಮರೆತು ಹೋದರೆ ಭಗವಂತನೂ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನು ಮರೆತು ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ತಿನ್ನತೊಡಗಿದನು, ಅದರಲ್ಲೇ ಆನಂದಪಟ್ಟನು.

ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ೞಯಥಾ-ತಥಾ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆ ಯಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಭಾವದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತಿ ಆಸ್ತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುರಿತು ಇರುವ ಸ್ನೇಹ, ಕೃಪೆಯೇ ಅತಿ ನಾಸ್ತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುರಿತೂ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ೞಯಥಾ-ತಥಾದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವವಿರದೆ ಇದಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವ ವಾಗಿದೆ — ಭಗವಂತ ಎಲ್ಲಿ, ಜೀವಿ ಎಲ್ಲಿ! ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ತನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಅಂತಸ್ತನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಭಾವವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಅವನ ಮಹತ್ತಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೋ, ನಾನೂ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತುಂಬಾ ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವೇಕೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಜಂತ ಇಹ ದೇವತಾಃ ।

ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ಕರ್ಮಜಾ ॥

ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳ, ಸಿದ್ಧಿವ್ - ಸಿದ್ಧಿ (ಫಲ)ಯನ್ನು, ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ - ಬಯಸುವ (ಮನುಷ್ಯರು), ದೇವತಾಃ- ದೇವತೆಗಳ, ಯಜಂತೇ - ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಇಹ - ಈ, ಮಾನುಷೇ, ಲೋಕೇ - ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಜಾ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಸಿದ್ಧಿಃ - ಸಿದ್ಧಿಯು, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ - ಬೇಗನೇ, ಭವತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥12॥

ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ (ಫಲ)ಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸಿದ್ಧಿಯು ಬೇಗನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಂಕ್ಷತಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಜಂತ ಇಹ ದೇವತಾಃ’ — ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ದೊರೆತಿದೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಸಿಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಮನೆ ಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳಂತೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮ (ತಪಸ್ಸು, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಮುಂತಾದ) ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ- ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಾಗಿವೆ, ಏಕದೇಶೀಯ ವಾಗಿವೆ, ನಮಗೆ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ, ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕದ ಕಡೆಗೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಲ್ಲ, ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾ ಗಿದ್ದಾನೆ, ನಮಗೆ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಯಮ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗದಿರಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನಾದರೋ ತಂದೆಯಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆ ಗಳು ಅಂಗಡಿಯವನಂತೆ ಇದ್ದಾರೆ. ಅಂಗಡಿಯವನಿಗೆ ವಸ್ತು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಹಣ ಪಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ತಂದೆಗೆ ಹಣ ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ವಸ್ತು ಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಬಾಲಕನಿಗೆ ತಂದೆಯಿಂದ ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹಣಕೊಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಂಗಡಿಯವನಿಂದ ಏನಾದರು ಪಡೆಯಲು ಮೂಲ್ಯಕೊಡ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯಲು ಯಾವುದೇ ಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಏನಾದರು ಪಡೆಯಲು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂಗಡಿಯವನಿಂದ ಬಾಲಕನು ಬೆಂಕಿಪಟ್ಟಣ, ಚಾಕು ಮುಂತಾದ ಹಾನಿಕಾರಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಹಣಕೊಟ್ಟು ಖರೀದಿಸಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಅವನು ತಂದೆಯಿಂದ ಇಂತಹ ಹಾನಿಕಾರಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದರೂ ಅವನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹಣವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ತಂದೆಯು ಬಾಲಕನ ಹಿತವಿರುವುದನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ದೇವೆತಗಳು ತಮ್ಮ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ (ಉಪಾಸನೆಯು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾದಾಗ) ಅವರ ಹಿತ-ಅಹಿತ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಅವರು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಪರಮಪಿತಾ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅವರ ಪರಮ ಹಿತವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಲ್ಪ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಸಹೃದಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅಜ್ಞಾನವಶರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (7/22,23 ಹಾಗೂ 9/23,24).

‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ಕರ್ಮಜಾ’ — ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕವು ಕರ್ಮಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ — ‘ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ’ (15/2). ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಲೋಕ (ಸ್ವರ್ಗ, ನರಕ)ಗಳು ಭೋಗ ಭೂಮಿಗಳು. ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿದೆ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೇ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ೞಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ (14/15). ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವೇ ಅವರು ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಲುಬ್ಧರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದೊರಕಿದರೂ ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಸಿದ್ಧಿಯು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಬೇಗನೇ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಬೇಗನೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜನರು ದೇವತೆಗಳಿಗೇ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವ ಕಾರಣ ಅವರು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ನಿಜವಾದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ಸಿದ್ಧಿಯು ‘ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಾದ — ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಜನ್ಯವಲ್ಲ. ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗದೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದನದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ಸಿದ್ಧಿಯಾದರೋ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ’ (6/3) ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಏಕಿಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗ (ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧ)ವಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕರ್ಮಜನ್ಯವಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮವು ನಿಜವಿರದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವೇ ನಿಜವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಸತ್ಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಸತ್ ಆಗುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮದ ಹೆಸರು ಸತ್ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕರ್ಮಚೈವ ತದರ್ಥೀಯಂ ಸದಿತ್ಯೇ ವಾಭಿಧೀಯತೇ’ (17/27).

ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ‘ಯೋಗ’ (ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗ)ದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ, ತನಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇ ವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ’ (2/47). ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — (3/9) ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. (4/23). ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ — ‘ಯೋಗ’ದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಕಾರಣವಾದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಪರ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಮುಂತಾದ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಹಾಯತೆ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪರ’ದ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವುದು ಪರ ತಂತ್ರತೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಅನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಹಯೋಗದ ಅಪೇಕ್ಷೆ, ಆವಶ್ಯಕತೆ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಪರ’ ದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗವಾಗು ವುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆ ಬರತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯತೆ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲು ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.—

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ ।

ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರಮವ್ಯಯಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ ।

ಇತಿ ಮಾಂ ಯೋಭಿಜಾನಾತಿ ಕರ್ಮಭಿರ್ನ ಸ ಬಧ್ಯತೇ ॥

ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ - ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ, ಚಾತುರ್ವಣ್ಯಮ್ - ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನು, ಸೃಷ್ಟಮ್ - ರಚಿಸಲಾಯಿತು, ತಸ್ಯ - ಆದರ (ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ), ಕರ್ತಾರಮ್ - ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅವ್ಯಯಮ್ ಮಾಮ್- ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು (ನೀನು), ಅಕರ್ತಾರಮ್ - ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ (ಕಾರಣ), ಕರ್ಮಫಲೇ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ, ಮೇ - ನನಗೆ, ಸ್ಪೃಹಾ - ಸ್ಪೃಹೆಯು, ನ, - ಇಲ್ಲ, (ಅದಕ್ಕಾಗಿ), ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ನ, ಲಿಂಪಂತಿ - ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಯಃ - ಯಾರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಭಿಜಾನಾತಿ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು (ಕೂಡ), ಕರ್ಮಭಿಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ನ, ಬದ್ಧ್ಯತೇ - ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥13-14॥

ನನ್ನಿಂದ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರ (ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ) ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವಿನಾಶೀ, ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿ. ಕಾರಣ- ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆಯು ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥13-14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ* ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗಶಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ನುಸಾರ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ-ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯ ಸಮಯ ಆ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರೆಂಬ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.+ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲದೆ ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು, ತಿರ್ಯಕ್ ಮುಂತಾದ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳ ರಚನೆಯೂ ಭಗವಂತನು ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ.

* ‘ಚತ್ವಾರೋ ವರ್ಣಾಶ್ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಮ್’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ವರ್ಣಾದೀನಾಂ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಉಪಸಂಖ್ಯಾನಮ್’ ಈ ಮಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ‘ಷ್ಯಞಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

+ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ವಗುಣದ ಗೌಣತೆಯಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ, ರಜೋಗುಣ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ಗೌಣತೆಯಿಂದ ವೈಶ್ಯರ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಶೂದ್ರರ ರಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮನುಷ್ಯರೇ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿರದೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಿವಾಳವೇ ಆದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಗಿಡುಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಹದ್ದು ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಗೆಯೇ ಆದಿ ಶೂದ್ರಪಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅರಳೀ (ಅಶ್ವತ್ಥ) ಮರವೇ ಆದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕಹಿಬೇವು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಹಣಸೆಮರ ವೈಶ್ಯ, ಜಾಲಿ ಶೂದ್ರ ವೃಕ್ಷಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೇ ತಿಳಿಯ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ವರ್ಣ-ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೇ ಅರಿಯ ಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಇದೆ.

‘ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆ ನಾನೇ ಮಾಡಿರುವೆನು’ ಇದರಿಂದ—ಒಂದಾದರೋ ಇವರು ನನ್ನ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ನಾನು ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಇವರ ಹಿತವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದೇ ಭಗವಂತನ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇವರಾದರೋ ದೇವತೆಗಳ ಅಂಶರಲ್ಲ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲರ ಸಹೃದಯರೂ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವರ್ಣಕ್ಕನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಪೂಜಿಸಬೇಕು (18/46).

‘ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರಮವ್ಯಯಮ್’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕರ್ತಾರಮ್’ ಪದವು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ, ಪಾಲನೆ, ಸಂಹಾರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅವನೇ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದಾದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕುಂಬಾರನು ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದಾಗುವ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಕುಂಬಾರನ ಶಕ್ತಿಯೂ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆ ಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನದು ಏನೂ ವ್ಯಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹೇಗಿರುವನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ೞಅವ್ಯಯವ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜೀವಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಅವ್ಯಯನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ದೊರೆತಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮದೇನು ಖರ್ಚಾಯಿತು? ನಾವಾದರೋ (ಸ್ವರೂಪತಃ) ಅವ್ಯಯರೇ ಉಳಿದೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ವೊದಲಾದ ದೊರೆತ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅವ್ಯಯತೆಯ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಫಲದಿಂದ ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ’ — ವಿಶ್ವರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳು ಲೇಶ ಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಕರ್ಮಫಲವಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇಗೆ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನಗೂ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರಬಾರದು. ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಲಾರೆ.

ಹಿಂದಿನ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ- ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಾ ಭಿಮಾನವೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನೂ ಇವೆರಡರಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರಬೇಕು. ಫಲೇಚ್ಛೇಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಎರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೇ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.’

‘ಇತಿ ಮಾಂ ಯೋಭಿಜಾನಾತಿ’ — ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ (ಅನಿತ್ಯ) ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ನಿತ್ಯನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾರನು ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳು ಅಳಿದು ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧ ವಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋದಾಗ, ಅವನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಾದರೋ ಜೀವರಿಗೆ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಅರಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡು, ಬಂಧನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಕೃಪೆಗೈದು ಜೀವರನ್ನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಅವರ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಉಮಾ ರಾಮ ಸುಭಾಉ ಜೆಹಿ ಜಾನಾ ।

ತಾಹಿ ಭಜನು ತಜಿ ಭಾವ ನ ಆನಾ ॥

(ಮಾನಸ-5/34/2)

(ಹೇ ಉಮಾ! ಯಾರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಸ್ವಭಾವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವರೋ ಅವನಿಗೆ ಭಜನೆ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಏನೂ ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ.)

‘ಕರ್ಮಭಿರ್ನ ಸ ಬದ್ಧ್ಯತೇ’ — ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ದಿವ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ದಿವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರೇ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲರು. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆ (ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ಇರುವಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಮಲಿನತೆಯು ದೂರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾದಾಗ ಅವು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಕರ್ತಾನನ್ನು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೂಡ (ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ) ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ನಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವಾಗಿಸಲು ಸರಳ ಉಪಾಯ ವೆಂದರೆ - ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮವು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ (ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ) ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾವು ಜೊತೆಗೆ ತರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹೋಗುವಾಗ ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಲಾರೆವು, ಅವುಗಳು ಇರುವಾಗಲೂ ಅವು ಗಳಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾರೆವು, ಅವನ್ನು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆವು ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡ ಬೇಕು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜನ್ಮ- ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಿಂದ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳೂ ಕೂಡ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೂ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಆ ವಸ್ತುಗಳೂ ನಮಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳು ದೊರೆತಾಗಲೂ ‘ಇನ್ನೂ ಸಿಗಲೀ’ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಇರುತ್ತದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳು ನಮಗಾಗಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇನ್ನು ಸಿಗುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ? ಆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತನ್ನತನವು ನಿಜವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಲ್ಲ.

ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಪಡೆಯಲು ಯಾರ ನಮ್ಮವರಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ಮಾತಾದರು ಏನಿದೆ? ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಪಡೆಯಲು ನಮ್ಮವನಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್- ಭಗವಂತನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯದೆ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾರಣ-ನಮಗೆ ಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಹಿತದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಮಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಬೇಡದೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿದಷ್ಟು ನಾವು ತಿಳಿಯಲಾರೆವು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಉದಾರತೆ ಅಪಾರ ವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಮುಂದೆ ನಮ್ಮ ಅರಿವು ತುಂಬಾ ಅಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಬೇಕು? ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದನ್ನೇ ನಾವು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮವು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಸದುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗಿ, ಮಹಾನ್ ಆನಂದಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಅಕರ್ತೃತ್ವವು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಿಯ ಕೂಡ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಕರ್ತೃತ್ವವು ಸ್ವತಃ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (13/31) ಆದರೂ ಅವನು ಮೂಢತೆಯಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹ ಮಿತಿ ಮನ್ಯತೆ’ (3/27).

ಕರ್ಮ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಲೀಲೆ ಈ ಮೂರು ಒಂದಾಗಿಯೇ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಹಾಗೂ ಅನುಕೂಲ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಫಲಕೊಡುವಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ೞಕರ್ಮ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನಪೂರ್ವಕ ಮಾಡದೆ ಇರುವ ಹಾಗೂ ಫಲಕೊಡದಿರುವುದು ೞಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತದೆ- ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು, ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ-ತೆರೆಯುವುದು, ನಾಡಿಗಳ ಚಲನೆ, ಹೃದಯದ ಬಡಿತ ಮುಂತಾದವು ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗಿವೆ. ಕ್ರಿಯೆಯು ಕರ್ತೃತ್ವಭಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾದರೋ ಇದ್ದೆ ಇದೆ, ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ದಿವ್ಯ ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವಾಗುವಂತಹುದು ‘ಲೀಲೆ’ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಜನರಿಂದ ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತವೆ, ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರಿಂದ ೞಕ್ರಿಯೆ ಆಗತ್ತದೆ* ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ‘ಲೀಲೆ’ಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಲೋಕವತ್ತು ಲೀಲಾ ಕೈವಲ್ಯಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ-2/1/33) ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿಕಾರ್ಯವು ಕೇವಲ ಲೀಲಾಮಾತ್ರ ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ’ — ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಗೀತೆಯು ಜನ್ಮ (ಉತ್ಪತ್ತಿ)ದಿಂದಲೇ ಜಾತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಜಾತಿಯ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೋ, ಅದರಿಂದಲೇ ಜಾತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಾತಿ’ ಶಬ್ದವು ‘ಜನೀ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಜನ್ಮದಿಂದ ಜಾತಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮದಿಂದ ‘ಕೃತಿ’ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ‘ಡುಕೃಞ ಕರಣೆ’ ಧಾತುವಿನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾತಿಯ ಪೂರ್ಣರಕ್ಷಣೆ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ಇದನ್ನು ಗೀತೆಯು ‘ಚೇಷ್ಟಾ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದೆ — ‘ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ’ (3/33).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಿತ್ತು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ ।

ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಮ್ ॥

ಪೂರ್ವೈಃ - ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ - ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ,
ಜ್ಞಾತ್ವಾ- ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನೂ,
ಪೂರ್ವೈಃ - ಪೂರ್ವಜರಿಂದ, ಪೂರ್ವತರಮ್ - ಸದಾಕಾಲ, ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಕರ್ಮ, ಏವ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ (ಅವರಂತೆ), ಕುರು- ಮಾಡು. ॥ 15॥

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ (ಅವರಂತೆ) ಮಾಡು. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ [ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ’ — ಅರ್ಜುನನು ಮುಮುಕ್ಷುವಾಗಿದ್ದನು ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕಂಡುಬರದೆ ಅವು ಘೋರ-ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ (3/1) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ— ‘ಅವರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಕೂಡ ಅವರಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡಬೇಕು.’

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಇದೇ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 1, 2ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಮನು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಮುಂತಾದವರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

‘ಮುಮುಕ್ಷಾ’ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮುಮುಕ್ಷಾನಂತರ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರದೆ ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ* ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮುಮುಕ್ಷು’ಗಳೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಮುಕ್ಷಾ ಜಾಗ್ರತವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

* ತಾವತ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವೀತ ನ ನಿರ್ವಿದ್ಯೇತ ಯಾವತಾ । ಮತ್ಕಥಾಶ್ರವಣಾದೌ ವಾ ಶ್ರದ್ಧಾ ಯಾವನ್ನ ಜಾಯತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-11/20/9)

ಎಲ್ಲಿಯವರೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ (ಭಗವಂತನ) ಕಥಾ ಶ್ರವಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವು ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು) ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ (ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದು) ಎರಡೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೇಳುವುದೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಅದು ಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿಯು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯೂ ಅಲ್ಲ.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಈ ವಿದ್ಯೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಕಾರಣ-ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ— ‘ಫಲೇಸಕ್ತೋ ನಿಬದ್ಧ್ಯತೇ’ (5/12). ಇದಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ (3/9). ಆದರೆ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ (4/23). ಕಾರಣ-ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ (ರಾಗ) ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಮ್’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ೞನೀನು ಮುಮುಕ್ಷುವಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಬೇರೆ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳು ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡಿರುವಂತೆ ನೀನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಅದು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ‘ಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದ ನಮ್ಮ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹದಿಮೂರು, ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸು ವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ ಕೂಡ ಇದೇ ರೀತಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಕಾರಣ — ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದರೇನೇ ಕರ್ಮ ಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಕೂಡ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಕಿಮಕರ್ಮೇತಿ ಕವಯೋಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ ।

ತತ್ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಽಶುಭಾತ್ ॥

ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಕಿಮ್ - ಎಂದರೇನು (ಮತ್ತು), ಅಕರ್ಮ - ಅಕರ್ಮವು, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದು, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ,
ಅತ್ರ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಕವಯಃ - ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮೋಹಿತಾಃ - ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಆದ್ದರಿಂದ),
ತತ್ - ಆ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು (ನಾನು), ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಯತ್ - ಇದನ್ನು,
ಜ್ಞಾತ್ವಾ- ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ನೀನು), ಅಶುಭಾತ್ - ಅಶುಭ (ಸಂಸಾರ ಬಂಧನ)ದಿಂದ, ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ॥16॥

ಕರ್ಮ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮವು ಯಾವುದು ಎಂಬುದಾಗಿ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಕೂಡ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಅಶುಭವಾದ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಿಂ ಕರ್ಮ’ — ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೇ ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿಂತು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಅಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಶರೀರ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ಒಪ್ಪಿರುವನು — ‘ಶರೀರವಾಙ್ಮನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ’ (18/15).

ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಾವ ಬದಲಾದಾಗ ಕರ್ಮದ ಸಂಜ್ಞೆಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮವು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ಕಂಡರೂ, ಕರ್ತಾನ ಭಾವವು ರಾಜಸ ಅಥವಾ ತಾಮಸವಾಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಕರ್ಮವೂ ರಾಜಸ ಅಥವಾ ತಾಮಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ದೇವಿಯ ಉಪಾಸನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದು ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ತಾ ಅದನ್ನು ಯಾವುದಾ ದರು ಕಾಮನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆ ಕರ್ಮವು ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನಾದರು ನಾಶಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಕರ್ಮ ತಾಮಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತೃವಿನಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛಾ, ಮಮತಾ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ೞಅಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಫಲಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಕೂಡ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ‘ಅರ್ಥಾತ್’ ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅವರು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅದು ಕರ್ಮವೂ ಆಗಬಹುದು, ಅಕರ್ಮವೂ ಆಗಬಹುದು, ವಿಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಕಾರಣ-ಕರ್ತೃವಿನ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಕರ್ಮ ಯಾವುದು? ಅದು ಏಕೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ? ಹೇಗೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ? ಇದರಿಂದ ಯಾವ ರೀತಿ ಮುಕ್ತರಾಗಬಲ್ಲರು? ಇವೆಲ್ಲದರ ವಿವೇಚನೆ ನಾನು ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಆ ರೀತಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಅವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗಲಾರವು.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಗಳು ಇದ್ದು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತತೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ತೃವು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡೂ ಅಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃವು ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡೂ ಕರ್ಮ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

‘ಕಿಮಕರ್ಮೇತಿ’ — ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮ ಎಂಬ ಕರ್ಮದ ಎರಡು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಕರ್ಮದಿಂದ ಜೀವಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಿಂದ (ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಿಂದ) ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಅಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಮೋಹದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ತಾಮಸ’ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (ಗೀತಾ 18/7). ಶಾರೀರಿಕ ಕಷ್ಟದ ಭಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ‘ರಾಜಸ’ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/8) ತಾಮಸ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಾದರೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ೞಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ (18/9) ಸಾತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ನಿಜವಾಗಿ ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ನಿಜವಾಗಿ ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಕೂಡ ಅಕರ್ಮವೆಂದರೇನು — ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು — ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮವೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮವೆಂದರೇನು- ಈ ಮಾತು ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದೀತು. ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ಮ ವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ೞಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ನಿನಗೆ ಅಕರ್ಮ ಅವಸ್ಥೆಯು (ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ) ಉಂಟಾಗಲಾರದು (3/4) ಅಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅಕರ್ಮ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆ (2/38); ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕರ್ಮವೆಂದರೇನು ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದುಕೋ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಅಥವಾ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಇದೇ ನಿಜವಾಗಿ ಅಕರ್ಮ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಕವಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ’ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಕೂಡ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಮೋಸಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಂದೋ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ಅನುಭವೀ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

‘ತತ್ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ — ಜೀವಿಯು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತನಾದಾನು. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಅವು ಬಂಧನಕಾರಕ ವಾಗದಿರುವಂತಹ ಕರ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುವೆನು, ಅದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ.

ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗವನ್ನು ‘ಕರ್ಮ’ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ೞಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವೆರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಬೇಕಾದರೆ ಇದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರಲೀ. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗ ಎರಡರಲ್ಲಿಯು ಸ್ವತಃ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಕರ್ಮ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 50ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ‘ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್’ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೇ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ನಿಜವಾದ ಉಪಾಯ ೞಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್- ಸಮತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯದಾದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಪುನಃ ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕರ್ಮಯೋಗವು ಕರ್ಮವಾಗಿರದೆ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಸೇವೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಇವೆರಡೂ ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ.

ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರಕಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅಗಲು ವಂತಹುದು. ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಧಿಕಾರ ನಮಗೆ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ನಮಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನಮ್ಮದಾಗಿರುವ ವಸ್ತು (ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ)ವಿನ ತ್ಯಾಗವು ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ವಸ್ತು (ಶರೀರದ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚ)ವಿನ ತ್ಯಾಗವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದು ನಮ್ಮದಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯ ಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರದ್ದೇ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ತನ್ನತನದ ಮಾನ್ಯತೆಯದ್ದೇ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ವಸ್ತು ತನ್ನದು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಎಂತಹ ತ್ಯಾಗ? ಇದಾದರೋ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ನಮ್ಮದು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ಇರದೆ ಬೇರೆಯವರದು ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಇದೆ. ಇದರ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಸ್ವಯಂ ಜೊತೆಗೆ ಇದರ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪದಿಂದ ಏಕರಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ ಮೊದಲು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ನಿರಂತರ ಅಗಲುತ್ತಾ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮವು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ನಮಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿದೆ — ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡ ಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಲೇಖಕನಿರಲಿ, ಶಾಯಿ, ಲೇಖನಿ, ಕಾಗದವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಏನನ್ನು ಬರೆಯ ಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದಾಗ ನಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಧಾನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೇ ಬೇಕಾದೀತು. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮ-ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನು ಸೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವೆವೋ ಆ ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಬೇರೆಯವರ ವಸ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಇದು ಎಂತಹ ಸೇವೆ? ಇದಾದರೋ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಇವೆರಡೂ ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯ ವಾಗಿರದೆ ವಿವೇಕ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ದೊರಕಿದ ವಸ್ತು ನಮ್ಮದಲ್ಲ, ಬೇರೆಯವರ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲೆಂದೇ ಇದೆ-ಇದು ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂಲತಃ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಕರ್ಮವಾಗಿರದೆ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ.

ವಿವೇಕವು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಫಲವಾಗಿರದೆ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ. ವಿವೇಕವು ಶುಭಕರ್ಮದ ಫಲವಾಗಿದ್ದರೆ, ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಆ ಶುಭ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ? ಏಕೆಂದರೆ ವಿವೇಕ ದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭಕರ್ಮದ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕವು ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ಈ ವಿವೇಕವು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗವೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅಸಂಗ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

‘ಯಜ್ಜ್ಞತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷಸೇಶುಭಾತ್’ — ಜೀವಿಯು ಸ್ವಯಂ ಶುಭವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಅಶುಭವಾಗಿದೆ. ಜೀವನು ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿತ್ಯ ಅಂಶ ನಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಅನಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ೞಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದರಿಂದ ನೀನು ಅಶುಭದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಜನ್ಮ ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆಯೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ.

[ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಕರಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮೋಕ್ಷಸೆ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.]

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಕರ್ಮಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಕರ್ಮ’ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ನಮಗಾಗಿ ಇದೆ. ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವುದು ಎಂದು ಕರ್ಮದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಇವೆರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರಾಕೃತವಾಗಿವೆ. ಈ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾರ್ಯ’ ರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾರಣ’ ರೂಪದಿಂದ ಅಹಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಹಂತೆ ಇರುವ ತನಕ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಅಹಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಯೋಗ’ವು ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಆ ಯೋಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅಹಂತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅಹಂತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಉಪಾಯ- ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವಾಗಲೂ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತಿತನಾಗಿದ್ದು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇರಬೇಕು — ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ (2/48).

ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಗಡರುವುದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗಬಹುದು — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಭಾವವೂ ಕರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಮಾಡವುದರ ಆಧಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಆಸೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅತೀತವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ಹೇಳುವ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ತತ್ಕಾಲವೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವಾಗ — ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಸಂಬಂಧ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ಅದರ ಅನುಭೂತಿ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಅಹಂತಾ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಇರುವವರೆಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ಆ ಅಹಂತೆ ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ (ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ) ಇರಲಿ, ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ (ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ) ಇರಲಿ, ಅಹಂತೆ ಅಳಿದು ಹೋಗದೆ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆಯಂತೆ ‘ನಾನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ನಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಹಂತೆಯು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಕರ್ಮಣೋ ಹ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಚ ವಿಕರ್ಮಣಃ ।

ಅಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಗಹನಾ ಕರ್ಮಣೋ ಗತಿಃ ॥

ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳ (ತತ್ತ್ವವನ್ನು), ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಕರ್ಮಣಃ - ಅಕರ್ಮದ (ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ), ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವಿಕರ್ಮಣಃ - ವಿಕರ್ಮದ (ತತ್ತ್ವವನ್ನು), ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳ, ಗತಿಃ - ಗತಿಯು, ಗಹನಾ - ಗಹನವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ತಿಳಿಯಲು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ॥17॥

ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಹಾಗೂ ವಿಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಗತಿಯು ಗಹನವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ತಿಳಿಯಲು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮಣೋಹ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್’ — ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದೇ ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮವು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಒಂದೆಯಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅಂತಃಕರಣದ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮ, ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಕರ್ಮ ಎಂಬ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆ ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲೇಚ್ಛಾ, ಮಮತಾ, ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮ ‘ಅಕರ್ಮ’ ವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಹಿತಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತವಾಗಿಸಲು ಅಥವಾ ಅವರಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಡುವ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ ಅದು ೞವಿಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ವಿಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಅಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್’ — ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಅಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮಯಃ’ ಈ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಚ ವಿಕರ್ಮಣಃ’ — ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ವಿಕರ್ಮಗಳು (ಪಾಪಕರ್ಮ) ಆಗುತ್ತವೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಯುದ್ಧದಂತಹ ಹಿಂಸಾಯುಕ್ತ ಘೋರ ಕರ್ಮವೂ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯಿಂದ (ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭಹಾನಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು) ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಪಾಪತಟ್ಟಲಾರದು.’ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಮತಾ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಣಲು ವಿಕರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ‘ಅಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮದ ಹೆಸರು ‘ವಿಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ವಿಕರ್ಮವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯೇ ಹೇತವಾಗಿದೆ (3/36, 37).* ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವ-ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ; ವಿಕರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರಣವಾದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ — ವಿಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

* ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಕಡೆ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ೞಕಾಮ ಶಬ್ದವು ಒಟ್ಟಿಗೆ 9 ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರಿಂದ — ‘ಕಾಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿ (ವಿಕರ್ಮ)ನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಗಹನಾ ಕರ್ಮಣೋಗತಿಃ’ — ಎಂತಹ ಕರ್ಮವು ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹುಹು, ಎಂತಹ ಕರ್ಮವು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು — ಇದರ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮವೆಂದರೇನು? ಅಕರ್ಮವೆಂದರೇನು? ವಿಕರ್ಮವೆಂದರೇನು? ಇದರ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮನ್ನು-ತಾವೇ ಅಸಮರ್ಥರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನೂ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮವನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮ ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮದ ಗತಿ (ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವ) ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಈ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಬೋಧ್ದವ್ಯಂ ಚ ವಿಕರ್ಮಣಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ವಿಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ 19ರಿಂದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ೞವಿಕರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಹೇಳಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಕೇವಲ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ವಿಕರ್ಮದ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ — 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮ’ದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಂಧನವಾಗದಿರಲಿ. ವಿಕರ್ಮವು ಕರ್ಮದ ತುಂಬಾ ಹತ್ತಿರವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಯೇ ವಿಕರ್ಮದ ಮುಖ್ಯ ಹೇತುವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿಕರ್ಮವನ್ನು ನಿಕೃಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ವಿಕರ್ಮದ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು. ಯಾವ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅದೇ ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದಾಗ ‘ವಿಕರ್ಮ’ವಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ನಾಶವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಮುಖ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಅಕರ್ಮ’ವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವಾದಾಗಲೇ ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವಾದಾಗ ‘ವಿಕರ್ಮ’ವಾಗವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಕರ್ಮದ ವಿವೇಚನೆಯ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕರ್ಮದ ಮಾತು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಪಾಪಜನಕ ಮತ್ತು ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಕರ್ಮವು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಇದರ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಹೌದು! ವಿಕರ್ಮದ ಮೂಲ ಕಾರಣವು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಭಾವ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿದೆ — ‘ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪ ವರ್ಜಿತಾಃ’ (4/19), ‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಮ್’ (4/20), ‘ನಿರಾಶೀ’ (4/21), ‘ಸಮಃ ಸಿದ್ಧಾವಸಿದ್ಧೌ ಚ’ (4/22), ‘ಗತಸಂಗಸ್ಯ, ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ’ (4/23).

ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಕರ್ಮದ ಮೂಲ ೞಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಕರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಮಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಈಗ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮದ ಯಾವ ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಅಹಿತ! ಅವನು ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಆಗುತ್ತದೆ ನಷ್ಟ! ಅವನು ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ದುಃಖ! ಕಾರಣ-ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆ (ಸುಖಾಸಕ್ತಿ) ಇರುವ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇದಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ ಯಃ ।

ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು ಸ ಯುಕ್ತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅಕರ್ಮ - ಅಕರ್ಮವನ್ನು, ಪಶ್ಯೇತ್ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ - ಯಾರು, ಅಕರ್ಮಣಿ - ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು (ನೋಡುತ್ತಾನೋ), ಸಃ - ಅವನು, ಮನುಷ್ಯೇಷು - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಃ - ಅವನು, ಯುಕ್ತಃ - ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು (ಕೃತಕೃತ್ಯ) ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥18॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು (ಕೃತಕೃತ್ಯ) ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’ — ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಮಾಡದೆ ಇರುವಾಗ ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾಡದಿರುವುದು. ಇಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಈ ಕರ್ಮದ ಇಂತಹ ಫಲ ನನಗೆ ಸಿಗಬೇಕು — ಎಂಬ ಭಾವವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಫಲವೂ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ವಾಗುವಂತಹುದು. ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಿಯು ಸ್ವಯಂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಫಲದ ಸ್ಪೃಹೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು — ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬದ್ಧ್ಯತೇ’ ’(5/12).

ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸದೇ ಇದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಳೆಯ ರಾಗವು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಗರೂಪೀ ಬಂಧನ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸರ್ವಥಾ ವೀತರಾಗನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವೀತ ರಾಗನಾಗುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ.

ಜೀವಿಯ ಜನ್ಮವು ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಬಂಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವನೋ ಆ ಪರಿವಾರದ ಜನರಿಂದ ಋಣಾನುಬಂಧವಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರದೋ ಸಾಲ ತೀರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದಲೋ ಸಾಲ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಜನರಿಂದ ಪಡೆದಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಜನರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಹಾರ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸದೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಸಿಗಲಾರದು. ಇದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಉಪಾಯ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಪಡೆಯುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾರ ಅಧಿಕಾರ ವಿದೆಯೋ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೊಸ ಸಾಲ ಪಡೆಯದೆ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಸಾಲ (ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿ) ತೀರಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ಋಣಾನುಬಂಧ (ಕೊಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಹಾರ) ಮುಗಿದು ಹೋದೀತು ಅರ್ಥಾತ್-ಜನ್ಮ-ಮರಣ ನಿಂತು ಹೋದೀತು (4/23), ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಪಾರಿ ತನ್ನ ಅಂಗಡಿ ಮುಚ್ಚಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ಪಡೆಯಬೇಕಾ ದೆಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಅಂಗಡಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋದೀತು. ಅಲ್ಲದೆ ಪಡೆಯಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆದೇ ತೀರುವೆನು ಎಂಬ ವಿಚಾರವಿರಿಸಿದರೆ ಅವನ ಅಂಗಡಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಲಾರದು, ಕಾರಣ-ಅವನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವವರೆಗೆ ಅಂಗಡಿ ನಡೀತಾ ಇದ್ದೀತು, ಮುಚ್ಚಲಾರದು.

ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಏನನ್ನು ಬಯಸದಿರುವುದರಿಂದ ಅಸಂಗತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಕರಣ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ) ಮತ್ತು ಉಪಕರಣ (ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗೀ ಸಾಮಗ್ರಿ) ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೊರೆತಿವೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು (ಸೇವೆ, ಭಜನೆ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿಯೂ ಕೂಡ) ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಅಸಂಗ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ವನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವತನಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡೂ ‘ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರಬೇಕು. ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲಸಿಗಬಹುದು, ನಮಗೆ ಲಾಭವಾದೀತು, ನಮಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾದೀತು, ಜನರು ನಮ್ಮನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿದಾರು, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗಬಹುದು - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿ ರುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಮಾನ, ಆದರ, ಭೋಗ, ಶಾರೀರಿಕ ಸುಖ ಮುಂತಾದವು ಸಿಗಬಹುದು — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದಾಗಿದೆ.

ದುಃಖವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಹಾಗೂ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶಗಳ ಭಯದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ರಾಜಸತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೋಹ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡದಿರುವುದು ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ತ್ಯಾಗಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವುದು ತನ್ನ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ, ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯ ಆನಂದ ಪಡೆಯಲು ಇದ್ದರೆ ಈ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿ ರುವುದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು — ಇವೆರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿರುವನೋ ಹಾಗೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ ಯಃ’ — ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ವನ್ನು ನೋಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು. ಕರ್ಮಮಾಡು ತ್ತಿರುವ ಸಮಯ ಅಥವಾ ಮಾಡದೆ ಇರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದೇ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಕಾರ್ಯಮಾಡಲು ಪ್ರವೃತ್ತನಾದರೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುವುದು) ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ (ಮಾಡದಿರುವುದು) ಎರಡೂ ಅವನ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಿವೃತ್ತಿ-ಎರಡೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ’ (3/18). ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಯೋಜನ ಇದ್ದರೆ ಅವನು ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಾಧಕನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉನ್ನತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ನಡೆದಾಡುವುದು, ತಿನ್ನುಣ್ಣುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿರುವಂತೆ; ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿರುವುದು, ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಧ್ಯಾನಮಾಡುವುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆ ಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಗಡರುವುದು ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. ಇದೇ ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 48ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ (ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ — ಎರಡೂ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿಸುವುದು - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ನಾಗಿರುವುದು ೞಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಮಾಡದೆ ಇರುವಾಗ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ೞಅಕರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಯಿತು; ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ — ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ — ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಸಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಮೊದಲಿಗೆ (ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ) ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವಾಗ — ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಎರಡನೆಯದಾಗಿ (ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ) ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ನಮಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ಸಂಬಂಧ ೞಸ್ವ (ಸ್ವರೂಪ) ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವ ಸಂಬಂಧ ೞಪರ (ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ) ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರ ವಿಭಾಗ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ-ಇವೆರಡೂ ಮಾತು ಕರ್ಮಯೋಗದ್ದಾಗಿವೆ. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಉಂಟಾದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರಲಾರದು ಮತ್ತು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು-ಇವೆರಡೂ ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಮಾಡುವುದು) ನಿವೃತ್ತಿ (ಮಾಡದಿರುವುದು) ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಇವೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಪರಮ ನಿವೃತ್ತತತ್ತ್ವದ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ - ನಿವೃತ್ತಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿಯ ಎರಡರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ . ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ (ಯಜ್ಞಾರ್ಥ) ಕರ್ಮಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಇವೆರಡೂ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು’ — ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವವ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವವ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವ ಪುರುಷನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೆ ಅವನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಕರ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಇಲ್ಲ.

ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ತಾನು (ಸ್ವತಃ) ಪರಮಾತ್ಮ ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅರಿಯಲು ತಾನು ಪ್ರಪಂಚ (ಕ್ರಿಯಾ- ಪದಾರ್ಥ)ದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವಪಡೆಯ ಬೇಕು. ಕಾರಣ-ನಿಜವಾಗಿ ನಾವು (ಸ್ವರೂಪದಿಂದ) ಪರಮಾತ್ಮ ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲೆವು. ಕರ್ಮಗಳು ಆದಿ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳು ಮತ್ತು ನಾನು (ಸ್ವಯಂ ಜೀವ) ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರೆ (ನಿರ್ಲಿಪ್ತ)ಯಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದೇ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ತಳದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳದೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

ಕಾಡಿಗೆಯ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿಯೂ ಕಾಡಿಗೆಯಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಸಾಧಾರಣ ಬುದ್ಧಿ ವಂತಿಕೆಯ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ಹೀಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದು ಸಾಧಾರಣ ಬುದ್ಧಿ ವಂತರ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೊಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ೞಮೇಧಾವೀ (ಬುದ್ಧಿವಂತ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಈಗ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮ, ಅಕರ್ಮ, ವಿಕರ್ಮ-ಮೂರರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನುಷ್ಯೇಷು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ‘ಯಾರು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವನೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

‘ಸ ಯುಕ್ತಃ’ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮದ ಫಲವು ಸಿಗಲಿ, ಸಿಗದಿರಲಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವಿಷಮತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಸಮತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಅವನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ ಯೋಗವಿದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆ ನಿತ್ಯಯೋಗ ವನ್ನು ಮರೆತಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿರುವ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು, ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ೞಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಯುಕ್ತಃ’ ಪದದ ಭಾವವು — ಅವನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು, ಅರ್ಥಾತ್- ಅವನು ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾದನು ಎಂದು.

‘ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್’ — ‘ಪಡೆಯುವುದು’ ಬಾಕಿ ಇರುವವರೆಗೆ ‘ಮಾಡುವುದು’ ಬಾಕಿ ಇರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಮಾಡುವ ರಾಗ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾಶವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿಗುವ ಫಲವೂ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವವರೆಗೆ (ಕರ್ಮ) ಮಾಡುವುದು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಅವಿನಾಶೀ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ (ಕರ್ಮ)ಮಾಡುವುದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ — ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗಾಗಿ ಈಗ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲ, ಅವನು ಕೃತ-ಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಅಶುಭ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (4/16 ಮತ್ತು 32).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ವಿಭಾಗ ಕರ್ಮದ್ದಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ವಿಭಾಗ ಅಕರ್ಮದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವೇ ಸಾರತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿರ್ಲಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರು ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಅವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ — ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾರಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾದರೆ ಈಗ ಆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಯಾವಾಗಲು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲವೆಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಲಿಪ್ತತೆ (ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ) ಬರಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇರಬೇಕು.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ’— ‘ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ‘ಅಕರ್ಮ’(ಅಕರ್ತೃತ್ವ)ವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನೋಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವಂತಹ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಿದ್ಧಕರ್ಮಯೋಗಿ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಸಮಾರಂಭಾಃ ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ ।

ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಂ ತಮಾಹುಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ ॥

ಯಸ್ಯ - ಯಾರ, ಸರ್ವೇ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಸಮಾರಂಭಾಃ - ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ, ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ - ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿವೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಮ್ - ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿವೆಯೋ, ತಮ್ - ಅವನನ್ನು, ಬುಧಾಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ (ಕೂಡ), ಪಂಡಿತಮ್ - ಪಂಡಿತ (ಬುದ್ಧಿವಂತ)ನೆಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥19॥

ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಆರಂಭ, ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಕೂಡಾ ಪಂಡಿತ (ಬುದ್ಧಿವಂತ)ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಸಮಾರಂಭಾಃ ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪ ವರ್ಜಿತಾಃ’* — ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಚಿಂತಿಸು ವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನೆನಪಾಗುವು ದರಿಂದ, ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ೞಈ ವಿಷಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿವೆ, ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿವೆ, ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಂದಾವು ಮತ್ತು ಸುಖಕೊಡುವುದಾಗಿವೆ ಹೀಗೆ ಸಮ್ಯಗ್ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ೞಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ೞಈ ವಿಷಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ, ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಿವೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗುವುದು ೞವಿಕಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ವಿಕಲ್ಪವು ಅಳಿದುಹೋಗಿ ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪವೊಂದೇ ಉಳಿದಾಗ ೞಈ ವಿಷಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮಗೆ ಸಿಗಬೇಕು, ಇವು ನಮ್ಮದಾಗಬೇಕು — ಈ ರೀತಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಇದರ ಹೆಸರು ೞಕಾಮ (ಕಾಮನೆ)ವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ-ಎರಡೂ ಇರವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ಸಂಕಲ್ಪ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಕಾರ್ಯ ಕಾಮನೆಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಂದಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವು ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

* ಎಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವು ಪ್ರಧಾನವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೞಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ೞಕಾಮ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ೞಸಂಕಲ್ಪಾಶ್ಚ ಕಾಮಾಶ್ಚ ಹೀಗೆ ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸವಾಗುವುದರಿಂದ ೞಸಂಕಲ್ಪಕಾಮಾಃ ಹೀಗೆ ರೂಪ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದರೆ ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸದ ಯಾವ ಪದದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರಗಳಿರುತ್ತವೋ ಅದರ ಪೂರ್ವಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ೞಕಾಮ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರವಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಪೂರ್ವಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪಾಃ’ ಹೀಗೆ ರೂಪಉಂಟಾಯಿತು. ೞಕಾಮಸಂಕಲ್ವೈರ್ವರ್ಜಿತಾ ಹೀಗೆ ತೃತೀಯಾ ಸಮಾಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಪೂರ್ಣಪದವು ‘ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ’ ಎಂದಾಯಿತು.

ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇವೆರಡೂ ಕರ್ಮದ ಬೀಜವಾಗಿವೆ. ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಲ್ಲದಾಗ ಕರ್ಮವು ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸು ವಂತಹುಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಿಂದಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಂದ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ, ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನು ಕೆಲವೆಡೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ, (6/4) ಕೆಲವೆಡೆ ಕಾಮನೆಗಳ (2/55) ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳೆರಡರ (6/24, 25) ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಾಮನೆ ಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಂಕಲ್ಪವು ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಧಕನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು.

ಕಾರಿನ ನಾಲ್ಕು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ —

(1) ಕಾರು ಗ್ಯಾರೇಜಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾಗ ಇಂಜಿನ್ ಚಾಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಕ್ರಗಳು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

(2) ಕಾರು ಸ್ಟಾರ್ಟ್ಮಾಡಿದಾಗ ಇಂಜಿನ್ ಚಾಲು ಆಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಚಕ್ರಗಳು ತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

(3) ಕಾರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಸಿದಾಗ ಇಂಜಿನ್ ಚಾಲು ಇರುತ್ತದೆ, ಚಕ್ರಗಳೂ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ.

(4) ಇಳಿಜಾರು ರಸ್ತೆ ಬಂದಾಗ ಇಂಜಿನ್ ಬಂದ್ ಮಾಡಿದರೂ, ಚಕ್ರಗಳು ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನ ನಾಲ್ಕು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ.

(1) ಕಾಮನೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. (2) ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಕರ್ಮವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. (3) ಕಾಮನೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಆಗುತ್ತದೆ. (4) ಕಾಮನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾರಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅವಸ್ಥೆ-ಇಂಜಿನ್ ಚಲಿಸದೆ, ಚಕ್ರಚಲಿಸುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಖರ್ಚಾ ಗುವುದಿಲ್ಲ, ದಾರಿಸಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನುಷ್ಯನ ಅವಸ್ಥೆಯು — ೞಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪಂಡಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಮಾರಂಭಾಃ’*—ಪದದ ಭಾವವು-ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಗಳಾದ ಸಿದ್ಧಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವು ಚಂದವಾಗಿ, ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಅವರ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವರಿಂದ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯ ವಾದ ಕರ್ಮಗಳೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅಹಿತವಾಗವಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾರಂಭಾಃ’ ಪದವು ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಆರಂಭ’ ಪದಕ ವಾಚಕವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಆರಂಭ’ ಈ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ೞಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶುರುಮಾಡುವುದು ೞಆರಂಭವಾಗಿದೆ.

‘ಸರ್ವೇ’ — ಪದದ ಭಾವವು — ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಸಂಕಲ್ಪ ಸಹಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದಾಗಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುವವರೆಗೆ, ಶೌಚ-ಸ್ನಾನ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮುಂತಾದ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಕರ್ಮಗಳು, ಪೂಜೆ-ಪಾರಾಯಣೆ, ಜಪ-ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನ-ಸಮಾಧಿ ಮಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತವೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ.

‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಮ್’ — ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ೞಪರ (ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ)ದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ‘ಸ್ವ’ (ಸ್ವರೂಪ) ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳು ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಕೊಡುವಂತಹ (ಬಂಧಿಸುವ) ಶಕ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ (4/16 ಮತ್ತು 32).

ನಿಜವಾಗಿ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ ಮರವೆಯಿಂದ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರದಿದ್ದಾಗ, ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವಂತೆ ಅವರದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮ ಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ವರ್ತಮಾನ ಕರ್ಮಗಳೂ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಲ್ಲದೆ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಫಲದಿಂದ ಅಸಂಗರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ಅದರ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸುಖೀ ಅಥವಾ ದುಃಖಿಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮವೂ ಅಸ್ಥಾಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮಾತ್ರ ಉಂಟುಮಾಡಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ೞತಮಾಹುಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇನೋ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಲಿಪ್ತನಾಗದೆ, ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.

ಸಂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ತ್ಯಾಗೀ ಶೋಭಾ ಜಗತಮೆ ಕರತಾ ಹೈ ಸಬ ಕೋಯ

ಹರಿಯಾ ಗೃಹಸ್ಥೀ ಸಂತಕಾ ಭೇದಿ ಬಿರಲಾ ಹೋಯ॥

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ (ಹೊರಗಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ) ತ್ಯಾಗೀ ಪುರುಷರ ಮಹಿಮೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವ ಆ (ಒಳಗಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ) ಪುರುಷನನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ವಿರಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಕಮಲದ ಎಲೆಯು ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿ ನೀರಿನಲ್ಲೆ ಇದ್ದರೂ ನೀರಿನಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯೂ ಕರ್ಮಯೋನಿ (ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ)ಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಕರ್ಮಮಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.* ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗದೇ ಇರುವುದೇನು ಸಾಧಾರಣ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗ ವಂತನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ೞಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ — ಅವನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪಂಡಿತನೆಂದು ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪಂಡಿತರಿಗೂ ಪಂಡಿತ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಾಗಿದೆ.+

* ನಿವೃತ್ತಿರಪಿ ಮೂಢಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುಪಜಾಯತೇ । ಪ್ರವೃತ್ತಿರಪಿ ಧೀರಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತಿಫಲದಾಯಿನೀ॥

(ಅಷ್ಟಾವಕ್ರಗೀತಾ-18/61)

ಮೂಢಪುರುಷನ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ನಿವೃತ್ತಿರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

+ ಗೃಹೇಷು ಪಂಡಿತಾಃ ಕೇಚಿತ್ಕೇಚಿನ್ಮೂರ್ಖೇಷು ಪಂಡಿತಾಃ । ಸಭಾಯಾಂ ಪಂಡಿತಾಃ ಕೇಚಿತ್ಕೇಚಿತ್ಪಂಡಿತ ಪಂಡಿತಾಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಂ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತೋ ನಿರಾಶ್ರಯಃ ।

ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿಪ್ರವೃತ್ತೋಪಿ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ ॥

ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಮ್ - (ಯಾರು) ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ನಿರಾಶ್ರಯಃ - ಆಶ್ರಯ ರಹಿತ (ಮತ್ತು), ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಃ - ಸದಾತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅಭಿಪ್ರವೃತ್ತಃ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನಿಜವಾಗಿ), ಕಿಂಚಿತ್, ಏವ - ಏನನ್ನೂ, ನ, ಕರೋತಿ - ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ಯಾರು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಆಶ್ರಯ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಸದಾ ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿಜವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಮ್’ — ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾನು ಶರೀರಾದಿ ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ ನನ್ನದಾಗಿದೆ, ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕರ್ಮವು ನನ್ನದು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಇದರ ಇಂತಹ ಫಲ ನನಗೆ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವವನು ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮ ಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸೈನ್ಯವು ವಿಜಯದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಿಜಯವಾದಾಗ ಅದು ಸೈನ್ಯದ್ದಾಗಿರದೆ ರಾಜನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಜನೇ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಅವರಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಹಾಗೂ ಸೈನ್ಯವೂ ರಾಜನಿಗಾಗಿಯೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಜೀವಿಯು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸ್ವರೂಪವು ಚೇತನ, ಅವಿನಾಶೀ, ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ಎರಡೂ ಜಡ-ವಿಕಾರಿಯಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಆರಂಭ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಫಲವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಜೀವಿಯು ಮರವೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಅಳಿದು ಹೋದರೆ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಿಂದ ಅವನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನಿರಾಶ್ರಯಃ’ — ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಇರುವುದೇ ‘ನಿರಾಶ್ರಯ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು. ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತ, ರಾಜ ಮಹಾರಾಜನಿರಲಿ, ಅವನಿಗೂ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಇವುಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನು ದೇಶ, ಕಾಲ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆಶ್ರಯ ಸಿಗಲೀ, ಸಿಗದಿರಲೀ ಇದರ ಕುರಿತು ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪರಿವೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನಿರಾಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಃ’ — ಜೀವಿಯು (ಆತ್ಮಾ) ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶ ವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸತ್—ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಸತ್ತಿನ ಅಭಾವವೆಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ೞನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ (2/16). ಆದರೆ ಅವನು ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್-ಕೊರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕೊರತೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಬಯಸಿದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆತಾಗ ಒಂದು ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ತೃಪ್ತಿಯು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಅದು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುವ ತೃಪ್ತಿಯು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯ ಬಲ್ಲದು? ಸತ್-ವಸ್ತುವಿನ ತೃಪ್ತಿಯು ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಿಯ ಅನುಭವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನು ನಿರಾಶ್ರಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ’ ಪದದಿಂದಲೂ ಇದೇ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿಪ್ರವೃತ್ತೋಪಿ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ’ — ‘ಅಭಿಪ್ರವೃತ್ತಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವವನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ರೀತಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ನಡು-ನಡುವೆ ಫಲದ ಚಿಂತನೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯು ಪೂರ್ಣರೀತಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅಪಿ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾ ದರೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಕರ್ಮದ ಸ್ಪರ್ಶವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವಾಗ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಂಧಿತನಾಗಬಲ್ಲನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಎಂದೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಕ್ವಚಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರಂತರ ಕೃಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣ (ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವ ತನಕ ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಏನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವತನಕ ಅವನು ಮಾಡಿದರೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಅವನು ಎಂದೂ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹತ್ತೊಂಭತ್ತು — ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಪರಾಯಣ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನ ಕರ್ಮಗಳಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ನಿರಾಶೀರ್ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ ।

ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ॥

ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ - ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿರುವನೋ (ಅಂತಹ), ನಿರಾಶೀಃ - ಇಚ್ಛಾರಹಿತ (ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು), ಕೇವಲಮ್ - ಕೇವಲ, ಶಾರೀರಮ್ - ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ (ಕೂಡ), ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ನ, ಆಪ್ನೋತಿ - ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 21॥

ಯಾರ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವನೋ, ಅಂತಹ ಇಚ್ಛಾರಹಿತ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕೇವಲ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತ ಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ’ — ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆ-ಇರುವ-ಕಾರಣವೇ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮುಂತಾದವುಗಳು ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರಾಶೀಃ’ ಪದದಿಂದ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿ ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ ಇವುಗಳು ಸ್ವತಃ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ’ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗ- ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ (ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ) ಯಾವುದೇ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನದು-ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಖದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೂ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಇಂತಹ ನಿವೃತ್ತಿಪರ ಶ್ಲೋಕವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಎಲ್ಲೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗಾಗಿ, 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಾಗಿ ಪರಿಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉಚ್ಚಶ್ರೇಣಿಯ ಪರಿಗ್ರಹ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ‘ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ಬಂದಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಿಗ್ರಹದ ಜೊತೆಗೆ ಸರ್ವಶಬ್ದ ಕೇವಲ ಇಲ್ಲೇ ಬಂದಿದೆ. 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಗಾಗಿ ‘ಅನಿಕೇತಃ’ ಪದಬಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥ-ನಿವಾಸ-ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.]

‘ನಿರಾಶೀಃ’ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಆಸೆ, ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ವಾಸನಾ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹೊರಗಿನಿಂದಲೇ ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ-ಇಷ್ಟೇ ಮಾತಿರದೆ ಅವನು ಒಳಗಿನಿಂದಲೂ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಯ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆಸೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಇದರ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್’ — ‘ಶಾರೀರವ್ ಕರ್ಮ’ (ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮ) ಇದರ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಕರ್ಮ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮ. ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಕರ್ಮದ ಮಾತು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಶ್ಲೋಕವು ನಿವೃತ್ತಿಪರವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ-ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ಮ (ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಶೌಚ-ಸ್ನಾನ ಇತ್ಯಾದಿ)ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಿವೃತ್ತಿ ಪರಾಯಣ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು-ಕೇವಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವಾಗುವಷ್ಟೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ — ಯಾರು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಪಾಪವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಜನ್ಮಮರಣ ರೂಪೀ ಬಂಧನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆಸೆಯಿಲ್ಲದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ನಿವೃತ್ತಿಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಲಸ್ಯ- ಪ್ರಮಾದದ್ದು ಕೂಡ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೇ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಆಲಸ್ಯದ ಭೋಗ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಹಾಗೂ ನಿರರ್ಥಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಮಾದದ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯದ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದದ ಸುಖಭೋಗ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಲಸ್ಯ- ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೂ ನಿವೃತ್ತಿ ಪರಾಯಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಲಸ್ಯ- ಪ್ರಮಾದಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದಗಳು ಬಂದರೆ ೞಕಿಲ್ಬಿಷವ್ ನ ಆಪ್ನೋತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ೞಯತ ಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಸಂಯಮಿ ತವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದಗಳು ಖಂಡಿತ ಬರಲಾರವು. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ವಶದಲ್ಲಿ ರುವುದರಿಂದ, ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಹಾಗೂ ಆಸೆ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗಲಾರದು.

ಅವನಿಂದ ಪಾಪಕ್ರಿಯೆಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗದಿದ್ದಾಗ — ಅವನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾ ಯಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ- ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯ ದೋಷ (ಪಾಪ)ಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ — ೞಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ (18/48). ಆದರೆ ಮೂಲದಲ್ಲಿರುವ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗ-ಕಾಮನೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಪಾಪತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಮಾಡದಿರು ವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆನುಷಂಗಿಕ ಪಾಪಗಳು ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ್ದೂ ಪಾಪ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು — ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧಪುರುಷರಿಗೂ (ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಬಾಕಿ ಇರದಿದ್ದರೂ) ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆಕೊಟ್ಟಿರುವನು (3/25, 26). ೞತನಗಾಗಿ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ಇರದಿದ್ದರೂ ನಾನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು (3/22ರಿಂದ 24). ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗದ ದೋಷವು ತಗಲದೇ ಇದ್ದಿತೇ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಇರದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ಸಿದ್ಧಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅವರ ದಯೆ, ಕೃಪೆಯಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅವರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲೀ, ಮಾಡ ದಿರಲೀ ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮೇಲೆ ಇದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (3/18). ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿವೃತ್ತಿಪರಾಯಣ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಇದೂ ಒಂದು ಲೋಕಸಂಗ್ರ ಹವೇ ಆಗಿದೆ. ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮೂರನೇಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಹೀಗೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು — 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ೞಕೇವಲ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಪೋಷಣೆಮಾಡುವವನ್ನು ಪಾಪಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ೞಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯು ವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇವೆರಡರ ಸಾಮಂಜಸ್ಯ ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವವರೆಗೆ, ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರು ವುದರಿಂದ ಪಾಪವು ತಗಲುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ — ೞಪಚಂತಿ ಆತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪಾಪಗಳು ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತವಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ — ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ — ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ೞನಾನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ (5/8) ಇಂತಹ ವಿವೇಕವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ೞಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ ಸರಿಬೀಳುತ್ತದೆ?

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಸ್ಪಷ್ಟವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತ ವಾಗದಿದ್ದರೂ ೞನನ್ನದು ಏನು ಇಲ್ಲ, ನನಗಾಗಿ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಅವನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳ ನಿಶ್ಚಯವು ದೃಢವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ)ಯು ಸಂನ್ಯಾಸಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರಲ್ಲಿರುವ ಮಾನ್ಯತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇಂತಹ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿವೇಕವಿದೆಯೋ ಆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳು ಬೇಕಾದರೆ ಅವರು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿರಲೀ, ಅಥವಾ ಸಂನ್ಯಾಸಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿರಲೀ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿವೇಕವಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಮಾತುಗಳ ನಿಶ್ಚಯ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಬೇಕಾದರೆ ಅವನು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿರಲೀ, ಅಥವಾ ಸಂನ್ಯಾಸಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ.

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟೋ ದ್ವಂದ್ವಾತೀತೋ ವಿಮತ್ಸರಃ ।

ಸಮಃ ಸಿದ್ಧಾವಸಿದ್ಧೌ ಚ ಕೃತ್ವಾಪಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥

ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟಃ - ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಏನಾದರೂ ದೊರೆತರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ (ಮತ್ತು), ವಿಮತ್ಸರಃ - (ಯಾರು) ಇರ್ಷೆಯಿಲ್ಲದವನೋ, ದ್ವಂದ್ವಾತೀತಃ - ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಲ್ಲದವನೋ (ಹಾಗೂ), ಸಿದ್ಧೌ - ಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ, ಚ- ಮತ್ತು, ಅಸಿದ್ಧೌ - ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮನಾಗಿರುವನೋ (ಅವನು), ಕೃತ್ವಾ - (ಕರ್ಮ) ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ಅದರಿಂದ), ನ, ನಿಬಧ್ಯತೆ - ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥

ಯಾವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಏನಾದರು ದೊರಕಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಈರ್ಷೆಯಿಲ್ಲದವನೋ, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಲ್ಲದವನೋ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವನೋ ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟಃ’ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ವಿರಿಸದೆ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಫಲದರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಏನೆಲ್ಲ ದೊರಕುತ್ತವೋ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಸಂತೋಷ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ವ್ಯಾಪಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಲಾಭವಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಹಾನಿಯಾಗಲೀ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅದರ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ಸಂತಷ್ಟನಾಗುರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಲಾಭ-ನಷ್ಟದ ಅರಿವಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಯಥೋಚಿತ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಖೀ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದ ಮೇಲೆ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಭಾವಬಿದ್ದರೂ ಅವನು ಗಾಬರಿಪಡ ಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಭಾವವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಗನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ೞಲಾಭ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕೇವಲ ಲಾಭ ಅಥವಾ ಅನುಕೂಲತೆಯು ಸಿಗುವುದೇ ೞಲಾಭ ವಾಗಿರದೆ ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಅದೆಲ್ಲ ೞಲಾಭವೇ ಆಗಿದೆ.

‘ವಿಮತ್ಸರಃ’—ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ- ‘ಸರ್ವಭೂತಾ ತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ’ (5/7) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಈರ್ಷೆಯ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ವಿಮತ್ಸರಃ’ — ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕೊಡುವ ಭಾವವು — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕುರಿತು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಈರ್ಷೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಈರ್ಷೆಯಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಲಾರವು.

ಈರ್ಷಾದೋಷವು ತುಂಬಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ. ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿದ್ದು ಪರಸ್ಪರ ಮಿತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನ ಅಂಗಡಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆದರೆ ಮೊದಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಲ್ಲಿ — ಅವನ ಅಂಗಡಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೀತಾ ಇದೆ, ನನ್ನದು ಅಷ್ಟಿಲ್ಲವೆಂದು ಈರ್ಷೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈರ್ಷಾದೋಷದ ಕಾರಣ ಮಿತ್ರನಿಂದಲೂ ಮಿತ್ರನ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಏಕತೆ ಇದೆ, ಮಿತ್ರತೆ ಇದೆ, ಪ್ರೇಮವಿದೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಈರ್ಷಾದೋಷವು ಬರತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲಿ ವೈರ, ಭಿನ್ನತೆಗಳು ಇವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಈ ದೋಷದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು.

‘ದ್ವಂದ್ವಾತೀತಃ’ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಸ್ತುತಿ-ನಿಂದೆ, ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಸುಖ- ದುಃಖ ಮುಂತಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಅತೀತ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದಾಗುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ ೞಭಗವಂತನ ಸಗುಣ- ಸಾಕಾರರೂಪವು ಸರಿಯೇ, ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ರೂಪವು ಸರಿಯೇ. ಅದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಸರಿಯೇ ಅಥವಾ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಸರಿಯೇ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ, ಏಕಾಂತ ಸಿಕ್ಕಿದೆಯೋ- ಇಲ್ಲವೋ, ಶಾಂತಿಸಿಕ್ಕಿದೆಯೋ-ಇಲ್ಲವೋ ಸಿದ್ಧಿದೊರ ಕಿದೆಯೋ-ಇಲ್ಲವೋ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ದ್ವಂದ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸದಿದ್ದರೆ ಸಾಧಕನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಕಡಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಡೆಗೆ ವಾಲಿದರೂ ಅದು ಸರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಡೆಗೆ ವಾಲಿದರೂ ಅವನು ದ್ವಂದ್ವಾತೀತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5/3).

‘ಸಮಃ ಸಿದ್ಧಾವಸಿದ್ಧೌ ಚ’ — ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನ, ಬಾಧೆಯಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು ಅಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮದ ಫಲ ಸಿಗುವುದು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಿಗದಿರುವುದು ಅಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗದಿರುವುದೇ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ. 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 48ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೊಃಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಭಾವ ಬಂದಿದೆ.

ತನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿ ಏನೂಬೇಡ ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ — ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣತಃ ಸಮತೆ ಬಂದೀತು.

‘ಕೃತ್ವಾಪಿ ನ ನಿಬದ್ಧ್ಯತೇ’ — ಇಲ್ಲಿ ೞಕೃತ್ವಾ ಅಪಿ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವಾಗ ಬಂಧನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು, ಹೆಚ್ಚುಮಾಡುವುದು, ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಬಂಧನ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಲಿಪ್ತತೆಯೇ ಬಂಧನದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಓರ್ವವ್ಯಕ್ತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮತ್ತೋರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಜಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಸ್ವರೂಪ ದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರಮಾಡಿನೋಡಿದರೆ ಸಮತೆಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ವಾಗಿದೆ. ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಹೇಗಿರುತ್ತೇವೋ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ನಾವು ಹಾಗೇ ಇರುತ್ತೇವೆ ಇದು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವು ಅದೇ (ಒಂದೇ ರೀತಿ) ಅಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಎರಡು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ (ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ) ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಜ್ಞಾನಯಾರಿಗಾಗುತ್ತಿತ್ತು? ಇದರಿಂದ — ಪರಿವರ್ತನೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬದಲಾದರೂ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನಾವು ಸಮ(ಹೇಗಿದೆಯೋಹಾಗೆ)ವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತೆವೆ. ನಾವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದಿರುವುದೇ ನಮ್ಮಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ತನ್ನ ಸಮ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ನಾವು ಬಂದು-ಹೋಗುವಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಗಳಾಗುತ್ತೇವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ವ್ಯತಿರೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ೞಯಜ್ಞದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಕರ್ಮವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಅನ್ವಯರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಗತಸಂಗಸ್ಯ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ ।

ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ ॥

ಗತಸಂಗಸ್ಯ - ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಮುಕ್ತಸ್ಯ - ಯಾರು ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವನೋ, ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ (ಇಂತಹ ಕೇವಲ),
ಯಜ್ಞಾಯ - ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ, ಆಚರತಃ - ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರ, ಸಮಗ್ರಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳು, ಪ್ರವಲೀಯತೇ - ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವನೋ ಯಾರ ಬದ್ಧಿಯು ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಇಂತಹ ಕೇವಲ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುವ ಮಾತು ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮುಖ್ಯ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 36ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮತ್ತು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 66ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮುಖ್ಯ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿದೆ.ಘೆ

‘ಗತಸಂಗಸ್ಯ’ — ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಘಟನೆಗಳು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಗವು, ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುವ ಸೆಳೆತವೇ ನಿಜವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು (13/21). ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಜನರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕ್ರಿಯೆ ಗಳಿಂದ, ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಆಸಕ್ತಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಸಂಗನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಅಸಂಗೋ ಹ್ಯಯಂ ಪುರುಷಃ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 4/3/15). ಆದರೆ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಆಗಲೀ ಅರ್ಥಾತ್-ನಾನು ಏನನ್ನು ಬಯಸು ವೆನೋ ಅದೇ ಆಗಲೀ ಮತ್ತು ನಾನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಆಗದಿರಲಿ-ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವತನಕ ಈ ಸಂಗವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಏನು ಆಗಬೇಕೋ ಅದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ಆಗಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಬಯಸಿದರೂ, ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಅದೇ ಆಗುವುದು; ಯಾವುದು ಆಗಲಾರದೋ ಅದನ್ನು ಬಯಸಿದರೂ, ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಬಂದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ವ್ಯರ್ಥ (ಕಾರಣ ವಿಲ್ಲದೆ) ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ ಶರೀರಾದಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಸಂಗ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಅಹಂ ಕೂಡ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವನಲ್ಲಿ ೞನಾನು ಸೇವಕನಾ ಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ಭಾವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾವವಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸೇವಕತನದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸೇವಾಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ತನ ಉಂಟಾದಾಗ ಸೇವಕ ತನದ ಅಭಿಮಾನವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆಯ ವಸ್ತು ಅವರದ್ದೇ ಆಗಿತ್ತು, ಅವರಿಗೇ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ಸೇವೆ ಏನಾಯಿತು? ನಾವಾದರೋ ಅವನಿಂದ ಋಣಮುಕ್ತರಾದೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವಕನಾಗಿರದೆ ಕೇವಲ ಸೇವೆಯೇ ಉಳಿಯ ಬೇಕು. ಸೇವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಅಂತಸ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವೇ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೆಂದರೆ ಅನಧಿಕಾರ ಚೇಷ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಸೇವಕನೆಂದೂ ಹೇಳಲಿ ಎಂಬ ಭಾವವೂ ಇರಬಾರದು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಹೇಳಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ ಭೋಗಿಸದಿದ್ದರೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮುಕ್ತಸ್ಯ’ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾದ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತನಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವು ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ (ಅವಾಸ್ತವಿಕ) ಸಂಬಂಧವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಸಂಗನಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತ ಚೇತಸಃ’ — ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿ ಇರುವವನು ‘ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿಚೇತಸಃ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವರೂಪ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತಲೇ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದ್ದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಸ್ವತಃಜ್ಞಾನಸ್ವ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ಪ್ರಪಂಚ ವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ, ಸ್ವರೂಪದ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಇಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜಡವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪವು ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆ-ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಕಾಶ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಜ್ಞಾನವು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗುತ್ತಲೇ ಕ್ರಿಯೆ-ಪದಾರ್ಥರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅಸಂಗ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ — ‘ಕರ್ಮ’ದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರವೇ ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’ (5/9).

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವು ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಾಗಿವೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳದ್ದೂ ಕೂಡ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿಯೆಯು ಆರಂಭದ ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮುಗಿದು ಹೋದ ಮೇಲೂ ಇರಲಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಡುವೆಯೂ ಕೂಡ ಅದು ಇಲ್ಲ-ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೂ ಇರಲಾರವು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಡುವೆಯೂ ಕೂಡ ಅವು ಇಲ್ಲ-ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ವಸ್ತುವು ನಡುವೆ (ವರ್ತ ಮಾನದಲ್ಲಿ)ಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ.* ಆದರೆ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸದಾ ಕಾಲ ಅಕ್ರಿಯರೂಪದಿಂದ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವವು ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ-ಇವೆರಡರ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದು ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಉಪಾಯ-ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

* ಆದಾವಂತೇ ಚ ಯನ್ನಾಸ್ತಿ ವರ್ತಮಾನೇಪಿ ತತ್ತಥಾ । (ಮಾಂಡೂಕ್ಯಕಾರಿಕಾ 4/31).

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನಾಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಅದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಮತ್ತು ದೊರಕಿದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಮಸ್ತ (ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ಸಂಚಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧ) ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1) ಕರ್ತಾ, ಕರಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಈ ಮೂರರ ಕೊಡುವಿಕೆ ಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಚಯವಾಗುತ್ತದೆ (18/18) ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ-ಎರಡೂ ಕರ್ತಾನ ಅಧೀನವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಸಂಚಯದ ಮುಖ್ಯಹೇತು ಕರ್ತೃತ್ವವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕರ್ತತ್ವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃತ್ವವೇ ಬಂಧನ ವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಆಗತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಚಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆಧಾರ (ಕರ್ತೃತ್ವ)ವೇ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿದಾವು?

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ೞಮಮತೆ (ನನ್ನದೆಂಬುದು)ಯ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂತೆ’ (ನಾನು ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರ]ಯ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಅಹಂತೆಯ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮಮತೆ ಅಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಅಹಂತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.* ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ೞಅಹಂತೆ ಅಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಮಮತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಕರ್ತ್ವತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೂ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

* ಅಹಂತೆಯೊಂದಿಗೂ ಮಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ ನನ್ನ ಅಹಂಕಾರ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಅಹಂತೆಯ ಜೊತೆಗೂ ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಅಹಂತೆ (ಹೇಳುವಷ್ಟುಮಾತ್ರ) ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸುವುದಿದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅನುಭವಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಶಿಕ್ಷೆ ಯಾರು ಭೋಗಿಸುವುದು? ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೇ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭೋಕ್ತಾನೇ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಯಾರು ಭೋಗಿಸುವುದು?

(2) ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಜನ್ಮಗಳಾದರೋ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ದಿವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರದ್ದು ಕೂಡ (ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದರೆ) ದಿವ್ಯವಾಗಬಲ್ಲವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ — ೞಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವವನ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಅಕರ್ಮ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದಾದನಂತರ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ, ವಿಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮ ಮೂರರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಪುನಃ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವ (ಅಕರ್ಮ ಅಥವಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು) ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮನೆಯಿಂದ ‘ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ‘ವಿಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾದಾಗ ‘ಅಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಈ (16ರಿಂದ 32ರವರೆಗೆ) ಪ್ರಕರಣದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಅಕರ್ಮ’ದ್ದೆ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಕರ್ಮ ಎರಡರ ಮೂಲಕಾರಣ ‘ಕಾಮನೆ’ಯ ತ್ಯಾಗದ ಹಾಗೂ ‘ಅಕರ್ಮ’ವನ್ನು 19ರಿಂದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.+ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿರುವನು.

+ ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ-ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಕಾಮ ಸಂಕಲ್ಪ ವರ್ಜಿತಾಃ’ (4/19); ‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಮ್’ (4/20); ‘ನಿರಾಶೀಃ’ (4/21); ‘ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟಃ’ (4/22) ಮತ್ತು ‘ಗತಸಂಗಸ್ಯ’ (4/23).

ಅಕರ್ಮದ ಮಾತು ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಮ್’ (4/19); ‘ನೈವ ಕಿಂತ್ಕರೋತಿ ಸಃ’ (4/20); ‘ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ (4/21); ‘ಕೃತ್ವಾಪಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (4/22) ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ (4/23).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ‘ಕ್ರಿಯೆ’ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಒಂದು ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರವು ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ತರುಣ ಹಾಗೂ ತಾರುಣ್ಯದಿಂದ ವೃದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ‘ಕ್ರಿಯೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ-ಬಂಧನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಕ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಂಗೆಯು ಹರಿಯುವುದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಾದರು ಮುಳುಗಿ ಸತ್ತರೆ ಅಥವಾ ಕೃಷಿಯೇ ಆದಿ ಲೋಕೋಪಕಾರವಾದರೆ ಗಂಗೆಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿ ಕರ್ತಾ ಆದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್-ತನಗಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕ್ರಿಯೆಯು ಫಲಜನಕ ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮ-ಬಂಧನಃ’ (3/9). ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಬಂಧನ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’. ಬಂಧನ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದರಿಂದ ‘ಯೋಗ’ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿರುವ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮುಖ್ಯಶ್ಲೋಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕುರೇತೇ’ (4/37) ಪದಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳು ಭಸ್ಮವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ‘ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ’ (18/66) ಪದಗಳಿಂದ ಭಕ್ತನ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಮಗ್ರ ಕರ್ಮ(ಪಾಪ)ಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಸಾಧಕರ ಅಭಿರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಭಿನ್ನತೆಯ ಕಾರಣ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (24ರಿಂದ 30ರವರೆಗೆ) ಭಗವಂತನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳ್ನು ‘ಯಜ್ಞರೂಪ’ದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಹವಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹುತಮ್ ।

ಬ್ರಹ್ಮೈವ ತೇನ ಗಂತವ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ ॥

ಅರ್ಪಣಮ್ - ಅರ್ಪಣ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದರಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುವುದೋ ಆ ಸ್ರುಕ್ ಸ್ರುವಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾತ್ರಗಳೂ (ಕೂಡ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿವೆ, ಹವಿಃ - ಹವನ ಪದಾರ್ಥ (ಎಳ್ಳು, ತುಪ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳೂ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿವೆ (ಮತ್ತು), ಬ್ರಹ್ಮಣಾ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತೃವಿನಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹುತಮ್ - ಆಹುತಿ ಕೊಡುವಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ - (ಇಂತಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ) ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಕರ್ಮಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ತೇನ - ಅವನಿಂದ, ಗಂತವ್ಯಮ್ - ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ (ಫಲವೂ ಕೂಡ), ಬ್ರಹ್ಮ, ಏವ - ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ.॥24॥

ಯಾವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಪರ್ಣ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದರಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸ್ರುಕ್, ಸ್ರುವಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿವೆ, ಹವನ ಪದಾರ್ಥ (ಎಳ್ಳು-ತುಪ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತೃವಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಕೊಡುವಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಯಜ್ಞಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಕರ್ಮಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅವನಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರತ್ತದೆ. ಆ ಆಹುತಿಯು ಅಗ್ನಿರೂಪವೇ ಆಗಿಹೋದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್-ಹವ್ಯ ಪದಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯರೂಪವಾದಾಗ ಅವು ಯಜ್ಞವಾಗುತ್ತವೆ.

ಎಷ್ಟು ಯಜ್ಞಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದು ಭಾವನೆ ಆಗಿರದೆ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಭಾವನೆಯಾದರೋ ಪದಾರ್ಥಗಳದ್ದಾಗಿದೆ.

ಈ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಣನೆಯು ‘ಕರ್ಮ’ಯೋಗದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ‘ತತ್ತೇ ಕರ್ಮಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷಸೇಶುಭಾತ್’ (4/16) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಕರ್ಮಜಾನ್ವಿದ್ಧಿ ತಾನ್ಸರ್ವಾನೇವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮೋಕ್ಷಸೇ’ (4/32) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವನು ಹಾಗೂ ನಡುವೆಯೂ — ‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ (4/23) ಯಜ್ಞ ಕರ್ತೃವಿನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅಕರ್ಮ’ವಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞವು ಕೇವಲ ಯಜ್ಞ ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ.]

‘ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಹವಿಃ’ — ಯಾವ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸ್ರುಕ್, ಸ್ರುವಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ‘ಅರ್ಪಣಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಅರ್ಪ್ಯತೇ ಅನೇಕ ಇತಿ ಅರ್ಪಣಮ್’. — ಆ ಅರ್ಪಣವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿ.

ಹವನ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಳ್ಳು, ತುಪ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಹವ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹುತಮ್’ — ಆಹುತಿ ಕೊಡುವವನೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (13/2), ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಅಗ್ನಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಹುತಿ ಕೊಡುವಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ’ — ಹೇಗೆ ಹವನ ಮಾಡುವವನು, ಸ್ರುವಾ, ಹವಿ, ಅಗ್ನಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ, ಕರಣ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಪುರುಷನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಕರ್ಮಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮವಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಬ್ರಹ್ಮೈವ ತೇನ ಗಂತವ್ಯಮ್’ — ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲೇ ಕರ್ಮ ಸಮಾಧಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾಗಿವೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಫಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗು ತ್ತದೆ. ಕಾರಣ- ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಶಿಷ್ಟರು ಊಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಭೋಜನರೂಪೀ ಕರ್ಮವೂ ಯಜ್ಞವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭೋಜನರೂಪೀ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ —

(1) ಅರ್ಪಣ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕೈಯಿಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ಸರ್ವತಃ ಪಾಣಿಪಾದಂ ತತ್’ (13/13).

(2) ಭೋಜನದ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾಗಿವೆ — ‘ಅಹಮೇವಾಜ್ಯಮ್’ (9/16).

(3) ಭೋಜನ ಮಾಡುವವನು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7).

(4) ಜಠರಾಗ್ನಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರಃ’ (15/14).

(5) ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಅರ್ಥಾತ್ ಜಠರಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನದ ಆಹುತಿ ಕೊಡುವಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ — ‘ಅಹಂ ಹುತಮ್’ (9/16).

(6) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ — ‘ಯಜ್ಞ ಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜೋ ಯಾಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್’ (4/31).

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚ ಕ್ರಿಯಾರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.* ಕಾರಣ-ಪದಾರ್ಥವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪುಂಜವಾಗಿವೆ. ಕೇವಲ ‘ರಾಗ’ದ ಕಾರಣವೇ ಪದಾರ್ಥದ ಮುಖ್ಯತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಂದು ಹೋಗುತ್ತಾವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ಅಭಾವ ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಕೇವಲ ಒಂದು ಅಕ್ರಿಯ- ತತ್ತ್ವ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದ ಅಭಾವರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿದ್ದಹಾಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಸಾರದ ಅಭಾವರೂಪತೆಯನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು —

* ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕರಣಂ (ಭಾವೇಲ್ಯುಟ್) ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಃ । ಸಮ್ಯಗ್ರೀತ್ಯಾ ಸರತೀತಿ ಸಂಸಾರಃ ॥

ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶ. ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ವಸ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತೆ ಜೀವಿಸಿರುತ್ತಾನೆ ಕೊನೆಗೆ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಕೇವಲ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ್ದೇ ಕ್ರಮವಿದೆ, ಸ್ಥಿತಿಯು ವಸ್ತುತಃ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯನ ಆಯುಸ್ಸು ಐವತ್ತು ಇದ್ದರೆ, ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಕಳೆದಾಗ ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂದೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಳಯವೇ-ಪ್ರಳಯ (ನಾಶವೇ-ನಾಶ) ಇದೆ, ಉತ್ಪತ್ತಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆಯುಸ್ಸಿನ ಎಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋದುವೋ ಅಷ್ಟು ವರ್ಷ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತೇಹೋದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಜೀವನ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಮೃತ್ಯು ವಿನಲ್ಲಿ ಸಂದು ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯವು ಅದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರಳಯವು ಅಭಾವದ್ದೇ ಹೆಸರಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಾವವೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ಅಭಾವದ ಅಸ್ತಿತ್ತ್ವವು ಭಾವರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವೊಂದೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು — ‘ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 3/14/1) ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19).

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ದೈವಮೇವಾಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯೋಗಿನಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।

ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನಾವಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞೇನೈವೋಪಜುಹ್ವತಿ ॥

ಅಪರೇ - ಬೇರೆ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗೀಜನರು, ದೈವಮ್ - ದೈವ (ಭಗವದರ್ಪಣರೂಪೀ), ಯಜ್ಞಮ್, ಏವ - ಯಜ್ಞದ್ದೇ, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ - ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಅಪರೆ - ಬೇರೆ (ಯೋಗಿಜನರು), ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞೇನ, ಏವ - (ವಿಚಾರರೂಪೀ) ಯಜ್ಞದಿಂದಲೇ, ಯಜ್ಞಮ್ - (ಜೀವಾತ್ಮರೂಪೀ) ಯಜ್ಞವನ್ನು, ಉಪಜುಹ್ವತಿ- ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ಬೇರೆ ಯೋಗೀಜನರು ದೈವ (ಭಗವದರ್ಪಣರೂಪೀ) ಯಜ್ಞದ್ದೇ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯೋಗೀ ಜನರು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಿಂದಲೇ ಜೀವಾತ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೈವಮೇವಾಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯೋಗಿನಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞಮಾಡುವವರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅಪರೇ’ ಪದದಿಂದ ಅವರಿಂದ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಜ್ಞಮಾಡುವ ಸಾಧಕರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದವು ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ನಿಷ್ಕಾಮ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುವುದು ‘ದೈವಯಜ್ಞ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವದರ್ಪಣರೂಪೀ ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದನ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೈವಯಜ್ಞ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇಡದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ದೈವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನಾವಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞೇನೈವೋಪಜುಹ್ವತಿ’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ದೈವಯಜ್ಞದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪರೇ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಚೇತನವು ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣವೇ ಅದನ್ನು ಜೀವಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಚಾರ-ವಿವೇಕದಿಂದ ಜಡದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಲೀನವಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇರಿಸದಿರುವುದಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನಾವಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞೇ- ನೈವೋಪಜಹ್ವತಿ’ — ಇದರ ಅರ್ಥ ಹೀಗೂ ಮಾಡಬಹುದು — ಬೇರೆ ಯೋಗಿಜನರು ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹರೂಪೀ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. (3/9 ಹಾಗೂ 4/23).

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನೀಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯನ್ಯೇ ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ।

ಶಬ್ದಾದೀನ್ವಿಷಯಾನನ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ॥

ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆ (ಯೋಗೀ ಜನರು), ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ - ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು - ಸಂಯಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆ (ಯೋಗೀಜನರು), ಶಬ್ದಾದೀನ್ - ಶಬ್ದಾದಿ, ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು - ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜಹ್ವತಿ - ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಬೇರೆ ಯೋಗೀಜನರು ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯೋಗಿಜನರು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನೀಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯನ್ಯೇ ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು ಜಹ್ವತಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ಸಂಯಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ‘ಯಜ್ಞ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಏಕಾಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೃ, ತ್ವಚಾ, ನೇತ್ರ, ರಸನೆ ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣ-ಈ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ (ಕ್ರಮಶಃ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ) ಕಡೆಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗದಿದ್ದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮರೂಪೀಗಳೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಅಹಂ ಈ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿನ ರಾಗ-ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗಲೇ ಪೂರ್ಣಸಂಯಮವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು (2/58, 59, ಹಾಗೂ 68).

‘ಶಬ್ದಾದೀನ್ವಿಷಯಾನನ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ’ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಈ ಐದು ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದು ಯಜ್ಞವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗದಿರುವುದು (2/64, 65). ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗುವುದು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇರಲೇ ಇಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗಲೇ ಸಿದ್ಧಿ (ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಗ-ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಹಾಕಲೇಂದೇ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಕೃಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಏಕಾಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರ, ಜಪ-ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಆಗಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣ ಸಂಯಮವಾದ ಮೇಲೆ ರಾಗವು ಅಭಾವವಾದಾಗ ಏಕಾಂತಕಾಲ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರಕಾಲ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೇ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ವ್ಯವಹಾರಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವ್ಯವಹಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂನಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಅಭಾವವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಗದ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ವ್ಯವಹಾರಕಾಲ ಮತ್ತು ಏಕಾಂತಕಾಲ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಸರ್ವಾಣೀಂದ್ರಿಯಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಾಣಿ ಚಾಪರೇ ।

ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗಾಗ್ನೌ ಜುಹ್ವತಿ ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ ॥

ಅಪರೇ - ಬೇರೆ (ಯೋಗೀಜನರು), ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಇಂದ್ರಿಯಕರ್ಮಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಾಣಿ - ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ - ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಯೋಗಾಗ್ನೌ- ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಯೋಗ (ಸಮಾಧಿ ಯೋಗ)ರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥27॥

ಬೇರೆ ಯೋಗೀಜನರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಯೋಗ (ಸಮಾಧಿ ಯೋಗ) ರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವಾಣೀಂದ್ರಿಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಾಣ-ಕರ್ಮಾಣಿ ಚಾಪರೇ’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಯೋಗೀಜನರು ಹತ್ತೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಾಧಿ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಸಮಾಧಿರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಹೋಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಾಧಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಗತಿ ನಿಂತುಹೋಗುವ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ —

ಒಂದು ಹಠಯೋಗದ ಸಮಾಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಕುಂಭಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅವು ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ, ದಿನಗಟ್ಟಲೆ ನಿಂತೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ಆಯುಸ್ಸು, ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಮಳೆಯಾದಾಗ ನೀರು ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ನೀರಿನ ಜೊತೆಗೆ ಮರಳೂ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮರಳಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪೆ ಮುಚ್ಚಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಮರಳು ಒಣಗಿದಾಗ ಕಪ್ಪೆಯು ಆ ಮರಳಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಒಣಗಿದಂತೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿಂತು ಹೋಗಿರುತ್ತವೆ. ಪುನಃ ಮಳೆಗಾಲ ಬಂದಾಗ ಮಳೆಯ ನೀರು ಬಿದ್ದಾಗ ಕಪ್ಪೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಂಚಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ವಟಗುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ಏಕಾಗ್ರವಾದಾಗ ಪ್ರಾಣಗಳ ಗತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ’ — ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ನಿದ್ದೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರಣಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ, ಆದಕಾರಣ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಎರಡರ ಅವಸ್ಥೆಯು ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ’ ಪದದಿಂದ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಸಮಾಧಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿನಾದನಂದ ಪರಮಾತ್ಮಾನೇ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಾಶಿತ (ಜಾಗ್ರತ)ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಮಾಧಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಗತಿಯು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಗತಿಯು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ ಕಾರಣ ನಿದ್ದೆ ಬಂದಾಗ ಸಮಾಧಿ ಹತ್ತುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗಾಗ್ನೌ ಜಹ್ವತಿ’ — ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧ ರೂಪೀ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಾಧಿರೂಪೀ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ಯೋಗೀ ಜನರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಿಯೋಗ ರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಮನ, ಬುದ್ಧಿಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾಧಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳು ತಮ್ಮ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಕಳಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಓರ್ವಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನವೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಸ್ತಪೋಯಜ್ಞಾ ಯೋಗಯಜ್ಞಾಸ್ತಥಾಪರೇ ।

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ಯತಯಃ ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ ॥

ಅಪರೇ - ಬೇರೆ (ಎಷ್ಟೋ), ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ - ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತಮಾಡುವ, ಯತಯಃ - ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಸಾಧಕರು, ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಃ - ದ್ರವ್ಯಮಯಯಜ್ಞಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ತಪೋಯಜ್ಞಾಃ - (ಮತ್ತು ಕೆಲವರು) ತಪೋಯಜ್ಞ ಮಾಡುವರು, ತಥಾ - ಮತ್ತು (ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಾಧಕರು), ಯೋಗಯಜ್ಞಾಃ - ಯೋಗಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವರು, ಚ - ಹಾಗೂ (ಎಷ್ಟೋ ಸಾಧಕರು), ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಃ - ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥28॥

ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಸಾಧಕರು ದ್ರವ್ಯಮಯಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ತಪೋಯಜ್ಞಮಾಡುವರು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಾಧಕರು ಯೋಗಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಎಷ್ಟೋ ಸಾಧಕರು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತಯಃ ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ’ — ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯ, ಆಸ್ತೇಯ (ಕಳ್ಳತನದ ಅಭಾವ), ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಪರಿಗ್ರಹ (ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹದ ಅಭಾವ) ಈ ಐದು ಯಮಗಳಾಗಿವೆ.* ಇವನ್ನು ‘ಮಹಾವ್ರತ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾವ್ರತಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಈ ವ್ರತಗಳ ಸಾರ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದು. ಈ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ೞಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ನಾಲ್ಕೂ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಪಾಲನೀಯವ್ರತ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಯಮಗಳಿವೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ದೃಢನಾಗಿದ್ದು ಅವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಎಲ್ಲರೂ ೞಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರನ್ನು ೞಯತಯಃ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

* ಅಹಿಂಸಾಸತ್ಯಾಸ್ತೇಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಪರಿಗ್ರಹಾ ಯಮಾಃ ॥ (ಯೋಗದರ್ಶನ 2/30).

‘ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ (ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಃ, ತಪೋಯಜ್ಞಾಃ, ಯೋಗಯಜ್ಞಾಃ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಃ ಇವುಗಳಂತೆ) ೞಯಜ್ಞಾಃ ಪದವನ್ನು ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ಬೇರೆ ಯಜ್ಞವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.

‘ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಃ’ — ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಬಾವಿ, ಕೆರೆ, ಮಂದಿರ, ಧರ್ಮಶಾಲೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುವುದು, ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತ ಜನರಿಗೆ ಅನ್ನ, ಜಲ, ವಸ್ತ್ರ, ಔಷಧ, ಪುಸ್ತಕ ಇವುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ದಾನಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ೞದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಗಳಾಗಿವೆ. ದ್ರವ್ಯ (ಮೂರು ಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳು)ವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞವು ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರಾದಿ ಎಷ್ಟು ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇವೆಯೋ ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞವಾಗಬಲ್ಲದು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಎಷ್ಟು ಮಾಡಬಲ್ಲನೋ ಅಷ್ಟನ್ನೇ ಆಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸರ್ವಜ್ಞ ಭಗವಂತನು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವು ನಮ್ಮಿಂದ ನಮ್ಮ ಯೋಗ್ಯತೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸೀತು?

‘ತಪೋಯಜ್ಞಾಃ’ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳನ್ನು, ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದು ೞತಪೋಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ಏಕಾದಶೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವ್ರತ ಮಾಡುವುದು, ಮೌನವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ಕೂಡ ೞತಪೋಯಜ್ಞ ಅರ್ಥಾತ್-ತಪಸ್ಯಾ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಅತೀ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆಗಳು ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಲವೂ ವಿಚಲಿತನಾಗದಿದ್ದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಅದು ಬೇಗನೇ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು.

ಇಡೀ ಊರಿನ ಹೊಲಸು, ಕಸ-ಕಡ್ಡಿ ಹೊರಗೆ ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾದರೆ ಅದು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಕಸ- ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಲಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದರೆ ಗೊಬ್ಬರರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಾವು ಕಸದಂತೆ ಎಸೆದು ಬಿಡುತ್ತೇವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತೀ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆನಂದವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ತಪಸ್ಸು ಇಲ್ಲ. ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆಯು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯೋಗಯಜ್ಞಾಸ್ತಥಾಪರೇ’ — ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗವು ಅಂತಃ ಕರಣದ ಸಮತೆಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯ ಅರ್ಥ — ಕಾರ್ಯದ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ, ಅಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ, ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ, ಆದರ — ಅನಾದರದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಗಲಿಬಿಲಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಆಗದಿರುವುದು. ಈ ರೀತಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೇ ‘ಯೋಗಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಃ’ — ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಗೀತಾ, ರಾಮಾಯಣ, ಭಾಗವತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ವೇದ, ಉಪನಿಷತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಯಥಾಧಿಕಾರ ಮನನ- ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಓದುವುದು-ಓದಿಸುವುದು, ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳ ಹಾಗೂ ಜೀವನದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ೞಜ್ಞಾನ ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಯಾರು’ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವನೋ, ಅವನಿಂದ ನಾನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತೇನೆ, ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/70). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಗೀತೆಯ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಮುಳುಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು, ಅದರ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಅಪಾನೇ ಜುಹ್ವತಿ ಪ್ರಾಣಂ ಪ್ರಾಣೇಪಾನಂ ತಥಾಪರೇ ।

ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗತೀ ರುದ್ಧ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಾಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಅಪರೇ ನಿಯತಾಹಾರಾಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ಪ್ರಾಣೇಷು ಜುಹ್ವತಿ ।

ಸರ್ವೇಽಪ್ಯೇತೇ ಯಜ್ಞವಿದೋ ಯಜ್ಞಕ್ಷಪಿತಕಲ್ಮಷಾಃ ॥

ಅಪರೇ - ಬೇರೆ (ಎಷ್ಟೋ), ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಾಃ - ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಪರಾಯಣದರಾದ (ಯೋಗೀಜನರು), ಅಪಾನೇ - ಅಪಾನದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಮ್ - ಪ್ರಾಣವನ್ನು (ಪೂರಕಗೈದು), ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗತೀ - ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯನ್ನು, ರುದ್ಧ್ವಾ - ತಡೆದು (ಕುಂಭಕಗೈದು), ಪ್ರಾಣೇ - (ಪುನಃ) ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ, ಅಪಾನವ್ - ಅಪಾನವನ್ನು, ಜುಹ್ವತಿ - ಹೋಮ (ರೇಚಕ) ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಅಪರೇ - ಬೇರೆ (ಎಷ್ಟೋ), ನಿಯತಾಹಾರಾಃ - ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವವರು, ಪ್ರಾಣಾನ್ - ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಣೇಷು - ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಏತೆ - ಈ, ಸರ್ವೇ, ಅಪಿ - ಎಲ್ಲ (ಸಾಧಕರು) ಕೂಡ, ಯಜ್ಞಕ್ಷಪಿತಕಲ್ಮಷಾಃ - ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವರು (ಮತ್ತು),
ಯಜ್ಞವಿದಃ -
ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥29, 30॥

ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಪರಾಯಣರಾದ ಯೋಗೀಜನರು ಅಪಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು (ಪೂರಕಗೈದು) ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದು (ಕುಂಭಕಗೈದು) ಬಳಿಕ ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಅಪಾನವನ್ನು ಹೋಮ (ರೇಚಕ) ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥29, 30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಪಾನೇ ಜುಹ್ವತಿ ...... ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪರಾಯಣಾಃ’* — ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಥಾನ ಹೃದಯ (ಮೇಲೆ) ಹಾಗೂ ಅಪಾನದ ಸ್ಥಾನ ಗುದಾ (ಕೆಳಗೆ) ಆಗಿದೆ.+ ಶ್ವಾಸಗಳು ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ವಾಯುವಿನ ಗತಿಯು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಶ್ವಾಸಗಳು ಒಳಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ವಾಯುವಿನ ಗತಿಯು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಬಿಡುವುದು ೞಪ್ರಾಣದ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ‘ಅಪಾನ’ದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಯೋಗೀಜನರು ಮೊದಲಿಗೆ ಹೊರಗಿನ ವಾಯುವನ್ನು ಎಡ ಮೂಗಿನಿಂದ (ಚಂದ್ರನಾಡಿ) ಒಳಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆ ವಾಯುವು ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಾಣ ವಾಯುವನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ನಾಭಿಯ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅಪಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪೂರಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಅವರು ಪ್ರಾಣವಾಯು ಮತ್ತು ಆಪಾನವಾಯು ಇವೆರಡರ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಶ್ವಾಸವು ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಒಳಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ೞಕುಂಭಕ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ಅವರು ಒಳಗಿನ ವಾಯುವನ್ನು ಬಲಮೂಗಿನಿಂದ (ಸೂರ್ಯನಾಡಿ) ಹೊರಗೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆ ವಾಯುವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅದರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಅಪಾನವಾಯುವನ್ನು ಜೊತೆ ಸೇರಿ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಅಪಾನ ವಾಯುವನ್ನು ಹೋಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ‘ರೇಚಕ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ಭಗವನ್ನಾಮದಿಂದ ಪೂರಕ, ಹದಿನಾರು ಭಗವನ್ನಾಮದಿಂದ ಕುಂಭಕ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಭಗವನ್ನಾಮದಿಂದ ರೇಚುಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

* ಈ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಪರೇ ಕರ್ತಾ’ ಮತ್ತು ‘ಜುಹ್ವತಿ’ ಕ್ರಿಯೆ ಒಂದಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರಕ, ಕುಂಭಕ, ರೇಚಕಪೂರ್ವದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಒಂದೇ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀಯಜ್ಞವೆಂದೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

+ ಹೃದಿಪ್ರಾಣಃ ಸ್ಥಿತೋ ನಿತ್ಯಮಪಾನೋ ಗುದ ಮಂಡಲೇ । (ಯೋಗಚೂಟಾಮಣ್ಯುಪನಿಷತ್ತು 23).

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗೀಜನರು ಮೊದಲು ಚಂದ್ರನಾಡಿ ಯಿಂದ ಪೂರಕ, ಮತ್ತೆ ಕುಂಭಕ ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಸೂರ್ಯ ನಾಡಿಯಿಂದ ರೇಚಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಾದನಂತರ ಸೂರ್ಯನಾಡಿಯಿಂದ ಪೂರಕ ಮತ್ತೆ ಕುಂಭಕ ಬಳಿಕ ಚಂದ್ರನಾಡಿಯಿಂದ ರೇಚಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಪೂರಕ, ಕುಂಭಕ, ರೇಚಕ ಮಾಡುವುದು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀ-ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾಣಾ ಯಾಮದ ಪರಾಯಣನಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಗೀತಾಧ್ಯಯನ ಶೀಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಸ್ಯ ಚ ನೈವ ಸಂತಿ ಹಿ ಪಾಪಾನಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತಾನಿ ಚ ॥

‘ಅಪರೇ ನಿಯತಾಹಾರಾಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಪ್ರಾಣೇಷು ಜುಹ್ವತಿ’ — ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಹೆಚ್ಚು ಅಥವಾ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಊಟಮಾಡುವವನು ಅಥವಾ ಏನನ್ನೂ ಊಟಮಾಡಿದಿರುವವನು ಈ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡಲಾರನು (6/16, 17).

ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆಪಾನವನ್ನು ಅಪಾನದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನವನ್ನು ತನ್ನ-ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಡೆದು ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ. ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಬಿಡುವುದಾಗಲೀ, ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ೞಸ್ತಂಭವೃತ್ತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವೃತ್ತಿಗಳು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸರ್ವೇಪ್ಯೇತೇ ಯಜ್ಞವಿದೋ ಯಜ್ಞಕ್ಷಪಿತಕಲ್ಮಷಾಃ’ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿತವಾದ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇಪ್ಯೇತೇ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಆ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವವರೇ ‘ಯಜ್ಞವಿತ್’ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಜ್ಞದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞಮಾಡದೆ, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ (ಸ್ವರ್ಗಾದಿ)ಗಳ ವಿನಾಶೀ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಆ ಜನರು ಯಜ್ಞದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರಲ್ಲ. ಕಾರಣ - ವಿನಾಶೀ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ — ‘ಗತಾಗತಂ ಕಾಮಕಾಮಾ ಲಭಂತೆ’ (9/21) ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ವಾಸನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪರಿಶ್ರಮಪೂರ್ವಕ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳ ಬಂಧನ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಯಜ್ಞಮಾಡುವಾಗ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಹುತಿ ಕೊಡಲಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳ ರೂಪಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಅವುಗಳ ರೂಪಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಅಗ್ನಿರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಆಹುತಿ ಕೊಡಲಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಉಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಹುತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರುವತನಕ ನಿಜವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಆಹುತಿ ಕೊಟ್ಟೇ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ತಾತ್-ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವ (ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ)ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗ ದಿರುವುದು, ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸದಿರುವ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯು ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಸುಟ್ಟು ಹೋಗು ವಂತೆಯೇ ಕೇವಲ ಲೋಕದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ — ‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ (4/23).

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಅತಿ ಸಾಧಾರಣ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯೇ ಬಂಧಿಸು ವಂತಹುದು. ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೇ ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ — ನನಗೆ ಏನಾದರೂ ಸಿಗುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು, ನಾನು ಏನಾದರು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕೆಂಬ ರಾಗವನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನೇ ೞಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಹಾಗೂ ೞಮಾಡುವುದರ ವೇಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಪಡೆಯವ ಕಾಮನೆಯು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಸಿವಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಈ ಹಸಿವನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಇಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ವಿನಾಶೀಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವಿನಾಶಿಯ ಹಸಿವು ವಿನಾಶೀ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಇಂಗಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮ್ಮುಖತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದರ ವೇಗವು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಮಾಡುವುದರ ವೇಗ ಇರುವವರೆಗೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವವರೆಗೆ ಜನ್ಮ- ಮರಣ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಉಪಾಯ-ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ, ಯಜ್ಞಾರ್ಥಕರ್ಮ, ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥಕರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಸಂಗತೆಯು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗಿ ಅಸಂಗತೆಯು ಬರುವುದಲ್ಲದೆ, ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೆರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ೞಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 24ರಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ 12 ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿವೆ—

(1) ‘ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ’ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ, ಕರಣ, ಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪದಿಂದ ಅನುಭವಿಸುವುದು.

(2) ‘ಭಗವದರ್ಪಣರೂಪೀ ಯಜ್ಞ’ — ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೆಂದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು.

(3) ‘ಅಭಿನ್ನತಾರೂಪೀ ಯಜ್ಞ’ — ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್- ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳ ದಿರುವುದು.

[‘ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮರೂಪೀಯಜ್ಞ’ — ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು.]

(4) ‘ಸಂಯಮರೂಪೀಯಜ್ಞ’ — ಏಕಾಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವುದು.

(5) ‘ವಿಷಯ-ಹವನರೂಪೀ ಯಜ್ಞ’ — ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ಉಂಟಾದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಹುಟ್ಟಲು ಬಿಡದಿರುವುದು (2/64, 65).

(6) ‘ಸಮಾಧಿರೂಪೀ ಯಜ್ಞ’ — ಮನ ಬುದ್ಧಿಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು.

(7) ‘ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ’ — ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು.

(8) ‘ತಪೋಯಜ್ಞ’ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವಂತಹ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಆನಂದವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದು.

(9) ‘ಯೋಗಯಜ್ಞ’ — ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು.

(10) ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಠಣ-ಪಾಠಣ, ನಾಮಜಪಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು.

(11) ‘ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞ’ — ಪೂರಕ, ಕುಂಭಕ, ರೇಚಕಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಮಾಡುವುದು.

(12) ‘ಸ್ತಂಭವೃತ್ತಿ’ (ಚತುರ್ಥ) ಪ್ರಾಣಾಯಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞ — ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಡೆದಿಡುವುದು.

ಇದೆಲ್ಲದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಜ್ಞರೂಪವೇ ಆಗಬೇಕು. ಆಗಲೇ ಜೀವನ ಸಫಲವಾದೀತು. ನಾವು ನಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಎಂಬುದೇ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಒಟ್ಟಿಗೆ 12 ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುವ ಸಾಧಕನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭ, ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜೋ ಯಾಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್ ।

ನಾಯಂ ಲೋಕೋಽಸ್ತ್ಯಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕುತೋಽನ್ಯಃ ಕುರುಸತ್ತಮ ॥

ಕುರುಸತ್ತಮ - ಹೇ ಕುರುವಂಶಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ, ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತ ಭುಜಃ - ಯಜ್ಞದಿಂದ ಉಳಿದ ಅಮೃತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವರು, ಸನಾತನಮ್ - ಸನಾತನವಾದ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು,
ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಅಯಜ್ಞಸ್ಯ - ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಲೋಕಃ - ಲೋಕವು,
ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅನ್ಯಃ - (ಮತ್ತೆ) ಪರಲೋಕವು, ಕುತಃ - ಹೇಗೆ ಇದ್ದೀತು? (ಸುಖದಾಯಕವಾದೀತು?) ॥31॥

ಹೇ ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ಯಜ್ಞದಿಂದ ಉಳಿದ ಅಮೃತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವರು ಸನಾತನವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಈ ಲೋಕವು ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಪರಲೋಕವು ಹೇಗೆ ಸುಖದಾಕವಾದೀತು? ॥31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜೋ ಯಾಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್’ — ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದರಿಂದ ಸಮತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದೇ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಿಷ್ಟ ಅಮೃತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಅಮೃತ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಮರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವರು ಸನಾತನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (3/13).

ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅಮರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಯುವ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅಸಂಗನಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅಮರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಯಜ್ಞವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಬೇರೆ ಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮವೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗದೆ ಕರ್ಮಮಾತ್ರ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕೊಡುವುದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಪಡೆಯುವುದು ಕೇವಲ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. (4/21). ಶರೀರವು ಯಜ್ಞಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿರಲಿ — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ಯಜ್ಞದ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಸುಖಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧನರಹಿತ (ಮುಕ್ತ)ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ನಾಯಂ ಲೋಕೋಸ್ತ್ಯಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕುತೋನ್ಯಃ ಕುರುಸತ್ತಮ’ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ೞಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ — ೞಯಜ್ಞ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಈ ಲೋಕವು ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಲಾರದು, ಮತ್ತೆ ಪರಲೋಕದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ (ತನಗಾಗಿ) ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾದೀತು, ಸುಖ-ಶಾಂತಿ ಭಂಗವಾದೀತು ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಆಗಲಾರದು.

ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಮತ್ತು ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಗೊಂದಲವೇಳುತ್ತದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಸ್ವಾರ್ಥಿ, ಹೊಟ್ಟೆ ಬಾಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ ಮನೆಯವರಿಗೆ ಅವನ ಇರುವಿಕೆ ಸಹನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೂ ಕೂಡ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ಪ್ರೇರಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಈ ಲೋಕವು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕವೂ ಸುಖದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಏವಂ ಬಹುವಿಧಾ ಯಜ್ಞಾ ವಿತತಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮುಖೇ

ಕರ್ಮಜಾನ್ವಿದ್ಧಿ ತಾನ್ಸರ್ವಾನೇವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ॥ 32॥

ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ಇನ್ನೂ), ಬಹುವಿಧಾಃ - ಅನೇಕ ರೀತಿಯ, ಯಜ್ಞಾಃ - ಯಜ್ಞಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ವೇದದ, ಮುಖೇ - ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ, ವಿತತಾಃ - ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ, ತಾನ್, ಸರ್ವಾನ್ - ಅವೆಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು (ನೀನು), ಕರ್ಮಜಾನ್ - ಕರ್ಮಜನ್ಯವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದರಿಂದ),
ವಿಮೋಕ್ಷಸೇ - (ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ) ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ॥32॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಯಜ್ಞಗಳು ವೇದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವೆಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೀನು ಕರ್ಮಜನ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ.॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವಂ ಬಹುವಿಧಾ ಯಜ್ಞಾ ವಿತತಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮುಖೇ’ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವೇದದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಸಾಧಕರ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಗಳೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಗಳಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲದ್ದೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅವಿನಾಶಿಯದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಸಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ (9/21). ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮರೂಪೀ ಆ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವಂತಹ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಯಾಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್’ (4/31).

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನೇ ಹೇಳಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಸಮಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ. ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳದ್ದೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14, 15ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ‘ಯಜ್ಞ’ಗಳು ವೇದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಆ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ (ವಿರಾಜಮಾನ)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಆ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಕರ್ಮಜಾನ್ ವಿದ್ಧಿ ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್’ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಹನ್ನೆರಡು ಯಜ್ಞಗಳ ಹಾಗೂ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ, ಆ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್’ ಪದಬಂದಿದೆ.

‘ಕರ್ಮಜಾನ್ ವಿದ್ಧಿ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುವವು. ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ವಾಣಿಯಿಂದ ಆಡುವ ಮಾತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾಗುವ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು, ಎಲ್ಲವೂ ‘ಕರ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಶರೀರವಾಙ್ಮ- ನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ’ (18/15).

ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇನೋ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಜಾನ್ ವಿದ್ಧಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧರೂಪೀ’ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ನೀನು ಮಾಡುವ ಸಾಧನೆಯೂ ಕರ್ಮವೇ ಆದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗದೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಕೂಡ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದಲೂ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸದೆ (ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ) ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ (6/4). ಯುದ್ಧವಾದರೋ ನಿನ್ನ ಸಹಜ ಕರ್ಮ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿನಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ.

‘ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮೋಕ್ಷಸೇ’ — ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಕರ್ಮಫಲ’ದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾ ಗಿರುವ ವಿದ್ಯೆ (ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು)ಯನ್ನು ಕಲಿತು ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನೂ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವನು. ಮತ್ತೆ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ‘ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿಯೂ — ‘ಮುಮುಕ್ಷು’ಗಳೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವೇ ಇದೆ. 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವ ಇದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವನು ಮತ್ತು ‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಶುಭಾತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಫಲ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯಸೆ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಆ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಯಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ (ಘಟನೆ) ಆದರೂ, ಮನುಷ್ಯನು ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಿಯಾದಾಗ, ಮುನಿದಾಗ, ಅವನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕೇಳಿ — ಆ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಶ್ರೇಯಾನ್ದ್ರವ್ಯಮಯಾದ್ಯಜ್ಞಾಜ್ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ ಪರಂತಪ ।

ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮಾಖಿಲಂ ಪಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನೇ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ ॥

ಪರಂತಪ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ!, ದ್ರವ್ಯಮಯಾತ್ - ದ್ರವ್ಯಮಯ, ಯಜ್ಞಾತ್ - ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ, ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ - ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು, ಶ್ರೇಯಾನ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಸರ್ವವ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳು (ಮತ್ತು), ಅಖಿಲಮ್ - ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಜ್ಞಾನೇ - ಜ್ಞಾನ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ)ದಲ್ಲಿ, ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ - ಸಮಾಪ್ತ (ಲೀನ)ವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ॥ 33॥

ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜ್ಞಾನ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ)ದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತ (ಲೀನ)ವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶ್ರೇಯಾನ್ ದ್ರವ್ಯಮಯಾದ್ಯಜ್ಞಾಜ್ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ ಪರಂತಪ’ — ಯಾವ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಗಳು (ಪದಾರ್ಥ) ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳಿರುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳು ‘ದ್ರವ್ಯಮಯ’ಗಳಾಗಿವೆ. ‘ದ್ರವ್ಯ’ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ‘ಮಯ’ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಪ್ರಚುರತೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಮಣ್ಣೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ‘ಮೃಣ್ಮಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುವಂತೆ ದ್ರವ್ಯದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳ ಯಜ್ಞವು ‘ದ್ರವ್ಯಮಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಕರ್ಮಜನ್ಯವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು. (4/32) ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಿರದೆ, ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಜನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ ಹನ್ನೆರಡು ಯಜ್ಞಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದಿರುವ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ (4/28)ದ ವಾಚಕವಿರದೆ ಮುಂದಿನ (34) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಕೃಯೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ ಹನ್ನೆರಡು ಯಜ್ಞಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ೞದ್ರವ್ಯಮಯಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿಯೇ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವೂ ಕಡ ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮಾಖಿಲಂ ಪಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನೇ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ’ ‘ಸರ್ವಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಖಿಲಮ್’ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಪರ್ಯಾಯ ವಾಚಿಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅರ್ಥ — ‘ಸಂಪೂರ್ಣ’ವೆಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಮ್’ ಕರ್ಮದ ಅರ್ಥ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮ (ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮ) ಮತ್ತು ‘ಅಖಿಲಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥ- ಸಂಪೂರ್ಣ ದ್ರವ್ಯ (ಎಲ್ಲಾ ಪದಾರ್ಥಗಳು) ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವು ದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಲ (ಸಂಚಿತಪಾಪ), ವಿಕ್ಷೇಪ (ಚಿತ್ತದ ಚಂಚಲತೆ), ಆವರಣ (ಅಜ್ಞಾನ) ಎಂಬ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದಿರುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಎರಡೂ ದೋಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಅವನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಆವರಣ ದೋಷವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಲು, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಗುರುಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆರುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅವನ ಗುರಿಯಾಗಿರದೆ ಒಂದು ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವೇ ಅವನ ಗುರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಚಲಿತವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಎಂಟು ಅಂತರಂಗ ಸಾಧನೆ ಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ — (1) ವಿವೇಕ, (2) ವೈರಾಗ್ಯ, (3) ಶಮದ ಮಾದಿ ಷಟ್ಸಂಪತ್ತಿ (ಶಮ, ದಮ, ಶ್ರದ್ಧಾ, ಉಪರತಿ, ತಿತಿಕ್ಷಾ, ಸಮಾಧಾನ) (4) ಮುಮುಕ್ಷತೆ, (5) ಶ್ರವಣ, (6) ಮನನ, (7) ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ, (8) ತತ್ತ್ವಪದಾರ್ಥ ಸಂಶೋಧನೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಸಾಧನೆಯು ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ. ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ‘ವಿವೇಕ’ವಾಗಿದೆ. ಸತ್-ಅಸತ್ತನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗಮಾಡು ವುದು ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದು ೞವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದಾದನಂತರ ಶಮಾದಿ ಷಟ್ಸಂಪತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸುವುದು ‘ಶಮ’ವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸುವುದು ‘ದಮ’ವಾಗಿದೆ. ಈಶ್ವರ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯಭಾವದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು. ‘ಶ್ರದ್ಧೆ’ ಆಗಿದೆ. ವೃತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದು ‘ಉಪರತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಚಳಿ-ಸೆಕೆ ಮುಂತಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ೞತಿತಿಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಗಳು ಉಳಿಯದಿರುವುದು ‘ಸಮಾಧಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಇದಾದನಂತರ ನಾಲ್ಕನೇಯ ಸಾಧನೆಯು-ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವವಾಗಿದೆ.

ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವ ಜಾಗ್ರತವಾದ ಬಳಿಕ ಸಾಧಕನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶ್ರೋತ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಗುರುವಿನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾತ್ಪರ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ‘ಶ್ರವಣ’ವಾಗಿದೆ. ಶ್ರವಣದಿಂದ ಪ್ರಮಾಣಗತ ಸಂಶಯವು ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯುಕ್ತಿ-ಪ್ರಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಚಿಂತಿಸುವುದು ‘ಮನನ’ವಾಗಿದೆ. ಮನನದಿಂದ ಪ್ರಮೇಯಗತ ಸಂಶಯವು ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದನ್ನು ‘ವಿಪರೀತ ಭಾವನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು ‘ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ’ವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವು ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದು — ‘ತತ್ತ್ವಪದಾರ್ಥ’ ಸಂಶೋಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.*

* ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ೞಶ್ರವಣವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಷಯಗಳ ಮನನವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಣದ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸಾಧನ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು ತನಗಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತ್ಯಾಗದ ಪರಿಣಾಮ (ತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ) ತನಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಕರಣ ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿವೆ. ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ ಸೇವಯಾ ।

ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತ್ವದರ್ಶಿನಃ ॥

ತತ್ - ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು, ವಿದ್ಧಿ - (ತತ್ತ್ವದರ್ಶೀ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ) ತಿಳಿ, ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ- (ಅವರಿಗೆ) ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಸೇವಯಾ - (ಅವರ) ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಿಂದ (ಮತ್ತು), ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ- ಸರಳತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ, ತೇ - ಅವರು, ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ - ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ (ಅನುಭವೀ), ಜ್ಞಾನಿನಃ - ಜ್ಞಾನೀ (ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ) ಮಹಾಪುರುಷರು, ಜ್ಞಾನವ್ - (ನಿನಗೆ ಆ) ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ - ಉಪದೇಶಿಸುವರು. ॥34॥

ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿ. ಅವರಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಆ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ, ಅನುಭವೀ ಜ್ಞಾನೀ (ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ) ಮಹಾಪುರುಷರು ನಿನಗೆ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವರು. ॥34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತದ್ವಿದ್ಧಿ’ — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ಹಿತವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ’ (1/31) ಈ ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟೀತು (1/36), ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಾನು ಭಿಕ್ಷೆ ಎತ್ತಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ (2/5) ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ರೀತಿ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತಾನುಸಾರ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ (3/20 ಹಾಗೂ 4/15). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ೞನೀನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೆ, ನೀನು ಯಾರಾದರು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೇ ಹೋಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೋ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಾಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಲಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಅವನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಯಾರೋ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣ ಕೇಳುವವನಿಗೆ ಆ ಮಾತು ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ಅವನಿಗೆ — ‘ನೀನು ಬೇರೆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗಾದರೂ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ, ಭಗವಂತನು — ‘ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮಾತು ಅರ್ಥವಾಗದಿದ್ದರೆ, ನೀನು ಯಾರಾದರು ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯವ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಯು — ‘ಕರ್ಮ’ಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಗೈದು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ಶ್ರೋತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.*

* ಆದೌ ಸ್ವವರ್ಣಾಶ್ರಮವರ್ಣಿತಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕೃತ್ವಾ ಸಮಾಸಾದಿತಶುದ್ಧಮಾನಸಃ ।

ಸಮಾಪ್ಯ ತತ್ವೂರ್ವ ಮುಪಾತ್ತಸಾಧನಃ ಸಮಾಶ್ರಯೇತ್ ಸದ್ಗುರುಮಾತ್ಮಲಬ್ಧಯೇ॥

(ಅಧ್ಯಾತ್ಮರಾಮಾಯಣ. ಉ. 5/7).

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಯಥವತ್ ಪಾಲಿಸಿ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಶಮ, ದಮ — ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ಆತ್ಞಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸದ್ಗುರುವಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗಬೇಕು.

ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ ಗುರುಮೇವಾಭಿಗಚ್ಛೇತ್ ಸಮಿತ್ವಾಣಿಃ ಶ್ರೊತ್ರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಮ್ ।

(ಮುಂ. ಉತ್ತರ. 1/2/12).

ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಸಾಧಕನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಮಿಧೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು.

ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಇದೇ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನವು ನಿನಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ (ಕರ್ಮಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಯಾದಾಗ) ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವತಃ ತಾನಾಗಿ ಉಂಟಾಗ ಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ’ — ‘ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಗುರುವಿನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ತಗ್ಗಿ-ಬಗ್ಗಿ ಇರಬೇಕು — ‘ನೀಚವತ್ ಸೇವೇತ ಸದ್ಗುರುಮ್’, ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಗುರುಗಳಿಗೆ ಎಂದೂ ಅನಾದರ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಆಗದಿರಲೀ. ನಮ್ರತೆ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಜಿಜ್ಞಾಸುಭಾವದಿಂದ ಅವರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು. ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅವರಿಗೆ ಅಧೀನ ನಾಗಬೇಕು. ಶರೀರ ಮತ್ತು ವಸ್ತು ಎರಡನ್ನೂ ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮದಿಂದ ತನ್ನ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯಿಂದ ತನ್ನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.

‘ಸೇವಯಾ’ — ಶರೀರ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುವಂತಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕಿದ್ದರೆ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅವರ ಅಧೀನವಾಗಿಸಬೇಕು. ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನ, ಸಂಕೇತದ, ಆಜ್ಞೆಗನುಕೂಲವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡ ಬೇಕು. ಇದೇ ನಿಜವಾದ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ನಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಅವರಗೆ ಸಿದ್ಧಾಂತಪ್ರಿಯವಿದ್ದಷ್ಟು ಶರೀರವೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಿದ್ಧಾಂತದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ಕೂಡ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಸೇವಕನು ಅವರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

‘ಪರಿಪ್ರಶ್ನೆನ’ — ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಜಿಜ್ಞಾಸುಭಾವದಿಂದ ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ವಿನಮ್ರನಾಗಿ ಗುರುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಬೇಕು. ತನ್ನ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅಥವಾ ಅವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಬಾರದು.

ನಾನು ಯಾರು? ಜಗತ್ತು ಎಂದರೆ ಏನು? ಬಂಧನ ಯಾವುದು? ಮೋಕ್ಷವೆಂದರೇನು? ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಹೇಗಾದೀತು? ನನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಏನೇನು ಬಾಧೆಗಳಿವೆ? ಆ ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ದೂರಾಗಿಸಬಹುದು? ತತ್ತ್ವವು ಅರಿವಿಗೆ ಏಕೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ? ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬೋಧಕ್ಕಾಗಿ (ಜಿಜ್ಞಾಸೆವಿದ್ದಂತೆ) ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ’ — ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನು ಭವವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರಿಗೆ ವೇದಗಳ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಒಳ್ಳೆಯರೀತಿಯ ಜ್ಞಾನವಿರಬೇಕು. ಇಂತಹ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿಯೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗನುಸಾರ ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಉತ್ತಮ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ಶ್ರವಣ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+ ಮಧ್ಯಮ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಶಂಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಶಂಕೆಗಳ ಸಮಾಧಾನ ಪಡೆಯಲು ವೇದಗಳ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನವಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕ ವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುರುಗಳು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದು ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರು ಶಿಷ್ಯನ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾರರು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಗುರುಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದ್ದು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರ ಮಾತು ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಿರಲಾರದು, ಅವರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಬಲ್ಲರು, ಪುಸ್ತಕ ಓದಿಸಬಲ್ಲರು ಆದರೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗಿಸಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುವು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ ಎರಡು ಆಗಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಿದೆ.

+ ಯಾರಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರೀತಿ ಇದೆಯೋ, ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯವು ಒಳ್ಳೆದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ತತ್ಕಾಲ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವನೇ ಉತ್ತಮ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಮ್’ — ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ದಂಡವತ್ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಸರಳತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರು ನಿನಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವರು — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಇವೆಲ್ಲದರ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಸೇವೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಹಸಿವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೆಲ್ಲ ಹೇಳುವ ಭಾವ — ಸಾಧಕನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೈದು ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯಿಂದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇರುವಾಗ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತಂಬಾ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಧಕನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರದಿದ್ದರೆ ಜ್ಞಾನದೊರಕಿದರೂ ಅವನು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರನು.

‘ಜ್ಞಾನಮ್’ — ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವು ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿರಿದೆ ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಜ್ಞಾನ ವಾದಾಗಲೇ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ’ — ಎಂಬ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಹಾಪುರುಷರು ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶವೇನೋ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೋಧ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತವಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತ ಪುರುಷನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ — ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಲಭತೇ ಜ್ಞಾನಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಕಾರಣ — ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಅಂತಃಕರಣದ ವಸ್ತು ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಣಾಮ, ಸೇವೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಕಪಟದಿಂದಲೂ ಮಾಡಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶವನ್ನೇ ಕೊಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತ ಸಾಧಕನ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು (35, 36, 37) ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ಪುನರ್ಮೊಹಮೇವಂ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಪಾಂಡವ ।

ಯೇನ ಭೂತಾನ್ಯಶೇಷೇಣ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮನ್ಯಥೋ ಮಯಿ ॥

ಯತ್ - ಯಾವು (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ)ದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ಅನುಭವಗೈದು (ನೀನು), ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಮೋಹಮ್ - ಮೋಹವನ್ನು, ನ, ಯಾಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯಲಾರೆ (ಮತ್ತು), ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯೇನ - ಅದರಿಂದ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ), ಭೂತಾನಿ - (ನೀನು) ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಅಶೇಷೇಣ - ನಿಃಶೇಷಭಾವದಿಂದ (ಮೊದಲು), ಆತ್ಮನಿ - ತನ್ನಲ್ಲಿ (ಮತ್ತು), ಅಥೋ - ಅನಂತರ, ಮಯಿ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ, ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ - ನೋಡುವೆ. ॥35॥

ಯಾವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅನುಭವಗೈದು ನೀನು ಮತ್ತೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೋಹವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆ ಮತ್ತು ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಿಃಶೇಷಭಾವದಿಂದ ಮೊದಲು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನಂತರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುವೆ. ॥35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ಪುನರ್ಮೋಹಮೇವಂ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಪಾಂಡವ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ೞಮಹಾಪುರುಷರು ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡುವರು; ಆದರೆ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನಿಜವಾದ ಬೋಧ ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೆನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್’ (2/29) ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಕಾರಣ-ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಮನ, ವಾಣಿಯಿಂದ ಆಚೆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿವೇಕ (ಜಡ-ಚೇತನದ ಭೇದದ ಜ್ಞಾನ)ಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಾಗಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಅವಿವೇಕವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ, ಆ ವಿವೇಕವೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ಬೋಧ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕುಟುಂಬದವರು, ನೆಂಟರಿಷ್ಟರು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪಿಂಡ-ನೀರು ಕೊಡುವವರು ಯಾರು? ಪಿಂಡ-ಜಲ ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹೋದಾರು. ಬದುಕಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರ-ಮಕ್ಕಳ ನಿರ್ವಾಹ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಹೇಗಾದೀತು? ಇತ್ಯಾದಿ ಮೋಹ ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಇಂತಹ ಮೋಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೋಧ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂಬ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೆ ಮೋಹಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯೇನ ಭೂತಾನ್ಯಶೇಷೇಣ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮನಿ’ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ — ನನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆ ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು (ಜಗತ್ತನ್ನು) ತನ್ನಲ್ಲೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ ಚಾತ್ಮನಿ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಥೋಮಯಿ’ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಗುರುಗಳಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ (ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಪೂರ್ವಕ) ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದನಂತರ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ‘ತ್ವಮ್’ ಪದದ ಅನುಭವವಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಓರ್ವಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ‘ತತ್’ ಪದದ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನಿಗೆ ಮೊದಲು ‘ತ್ವಮ್’ (ಸ್ವರೂಪ) ಇದರ ಮತ್ತು ಪುನಃ ‘ತತ್’ (ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ) ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ತ್ವಮ್’ ಇದರ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಬ್ರಹ್ಮವೇ-ಬ್ರಹ್ಮವು ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರಷ್ಟಾ, ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ ಈ ಮೂರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದರ ಕುರಿತೇ ಭಗವಂತನು — ‘ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅಲೆಗಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ಏಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಅಲೆಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಜಲತತ್ತ್ವದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಜಲತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವಿಲ್ಲ, ಅಲೆಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ಪೃಥ್ವಿಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕಾರಣ ಸಮುದ್ರವು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಲೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಜಲತತ್ತ್ವವು ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಹಾಗೂ ಅಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ ಒಂದೇ ಜಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಯಥಾರ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶರೀರರೂಪೀ ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಕಂಡಬರುತ್ತದೆ. ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗಿ — ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ತೆಯು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ-ಶರೀರವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚವು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಯಥಾರ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. (13/27).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವು ಒಟ್ಟಿಗೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ಬಾರಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಂದೇಬಿಟ್ಟಿತು. ಕಾರಣ-ಅಜ್ಞಾನದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಅಜ್ಞಾನಹೇಗಾದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ನಿವೃತ್ತ ಅಜ್ಞಾನದ್ದೇ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಯಂ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ ಹಾಗೂ ಬೋಧಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಬೋಧವನ್ನು ಅನಾದರ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅಸತ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆವು ಮತ್ತು ಅಸತ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವಿವೇಕ ಉಂಟಾಯಿತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಬೋಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ನಾವು ಅಸತ್ತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕೊಟ್ಟೆವು ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ತ್ವಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕವನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿದೆವು. ನಿಜವಾಗಿ ಬೋಧದ ಅನಾದರ ಮಾಡದೆ ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಅನಾದರವಿದೆ. ನಾವು ಬೋಧವನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿದೆವು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಮೊದಲು ಬೋಧದ ಆದರವಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಆದರಿಸಿದರೆ ಪುನಃ ಅನಾದರವಾದೀತು. ಆದರೆ ಬೋಧವು ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾದ ಮೇಲೆ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೋಹವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಅಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇರುವುದೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಜಗತ್ತು ಜೀವಿಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ದ್ರಕ್ಷಸ್ಯಾತ್ಮನಿ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ- ೞಅಥೋಮಯಿ, ೞದ್ರಕ್ಷ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ಮನಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ (ಜ್ಞಾನ)ವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಥೋಮಯಿ’ಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನ (ವಿಜ್ಞಾನ)ವಿದೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಜಾನಂದವಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಮಾನಂದವಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ಯಿಂದ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ) ಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಮಗ್ರದ ಜ್ಞಾನ ೞಪರಮಾತ್ಮ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರದ ಗಂಧ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ದಾರ್ಶನಿಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವರ ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಮತಭೇದ ವಿರುತ್ತವೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರದ ಗಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮತಭೇದ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರದ ಗಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದಗಳು ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ೞಆತ್ಮನಿ ಇರುವವರೆಗೆ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದಗಳಿವೆ. ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮತ ಭೇದಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆಗ ‘ಅಥೋಮಯಿ’ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಥೋಮಯಿ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅಪಿ ಚೇದಸಿ ಪಾಪೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ ।

ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾನಪ್ಲವೇನೈವ ವೃಜಿನಂ ಸಂತರಿಷ್ಯಸಿ ॥

ಚೇತ್ - ಒಂದು ವೇಳೆ (ನೀನು), ಸರ್ವೆಭ್ಯಃ - ಎಲ್ಲ, ಪಾಪೇಭ್ಯಃ - ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ - ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಪೀ, ಅಸಿ - ಆಗಿದ್ದರೂ (ಕೂಡ ನೀನು), ಜ್ಞಾನಪ್ಲವೇನ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೌಕೆಯ ಮೂಲಕ, ಏವ - ನಿಃಸಂದೇಹ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ವೃಜಿನಮ್ - ಪಾಪಸಮುದ್ರವನ್ನು, ಸಂತರಿಷ್ಯಸಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿ ಬಿಡುವೆ. ॥ 36॥

ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಪಿ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೌಕೆಯ ಮೂಲಕ, ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಸಮುದ್ರವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿ ಬಿಡುವೆ. ॥ 36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಪಿ ಚೇದಸಿ ಪಾಪೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ’ — ಪಾಪಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. (1) ‘ಪಾಪಕೃತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಾಪಮಾಡುವವರು, (2) ‘ಪಾಪಕೃತ್ತರ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಎರಡು ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಮಾಡುವವನು, (3) ‘ಪಾಪಕೃತ್ತಮ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಎಲ್ಲ ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಮಾಡು ವವನು. ಇಲ್ಲಿ ೞಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗಿಹೋಗುವೆ.

ಭಗವಂತನ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯೂ ತುಂಬಾ ಆಶ್ವಾಸನೆಕೊಡು ವಂತಹುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸಾಧನೆಗೆ ತೊಡಗಿರುವವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಆದರೆ ಮೊದಲು ತುಂಬಾ ಪಾಪಮಾಡಿದ್ದು ಅವನಿಗೂ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಜಾಗ್ರತವಾದರೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಂದೂ ನಿರಾಶನಾಗ ಬಾರದು. ಕಾರಣ-ಅತಿಪಾಪಿಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಬಯಸಿದರೆ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಈಗಲೇ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನ ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ವರ್ತಮಾನದ ಪಾಪಗಳು ಬಾಧಕ ವಾದಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳು ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟು, ‘ಇನ್ನು ನಾನು ಪಾಪಮಾಡಲಾರೆ ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವನ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲಾದರು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿ ದೀಪ ಉರಿಸಿದರೆ ಆ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸಲು ನೂರುವರ್ಷಬೇಕಾಗಿರದೆ ದೀಪ ತಂದಾಕ್ಷಣ ಕತ್ತಲೆಯು ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ತತ್ಕಾಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಚೇತ್’ — (ಒಂದು ವೇಳೆ) ಈ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂತಹ ಪಾಪಿ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರರು ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರು ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವಾತಾವರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ‘ಈಗ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ಉಂಟಾದರೆ, ಅವನೂ ಕೂಡ ಪಾಪಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಬಲ್ಲನು.

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30, 31ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಇಂತಹುದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ಮಹಾನ್ ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಈಗ ನಾನು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುವೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಕೊಂಡರೆ, ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವನೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾನ ಪ್ಲವೇನೈವ ವೃಜಿನಂ ಸಂತರಿಷ್ಯಸಿ’ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗಿ ಪಾಪಗಳು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲವು? ‘ಮೂಲಾಭಾವೇ ಕುತಃ ಶಾಖಾ’?

ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುವುದೇ ‘ಜ್ಞಾನಪ್ಲವ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ದೋಣಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟೇ ಪಾಪಿಯಾಗಿ ರಲೇನು, ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ದೋಣಿಯಿಂದ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ದೋಣಿಯು ಎಂದೂ ಒಡೆದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ತೂತು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದು ಎಂದೂ ಮುಳುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪಾಪ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ದಾಟಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ (4/33)ದಿಂದಲೂ ಈ ಜ್ಞಾನನೌಕೆಯೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ವಿವೇಕದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣತೆಯಾದಾಗ ಲೇಶಮಾತ್ರ ಪಾಪವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪಾಪೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪಾಪದ ಕೊನೆಯಹಂತ ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಪಾಪೇಭ್ಯಃ’ ಪದವು ಬಹುವಚನವಿದ್ದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೂ, ಭಗವಂತನು ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ‘ಸರ್ವೆಭ್ಯಃ’ ಪದವೂ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಬಳಿಕವೂ ಭಗವಂತನು ೞಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೂ ಹೇಳಿರುವನು, ಅದು ಅತಿಶಯದ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಪಾಪಕೃತ್ನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಪಾಪ ಕೃತ್ತರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಪಾಪಕೃತ್ತಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪಾಪಿಗಳಿರಬಲ್ಲರೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಧಿಕಪಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವನಿಗೂ ಸಹ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲುದು. ಕಾರಣ-ಪಾಪಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಇರಲೀ, ಅವೆಲ್ಲ ಅಸತ್ತೆ ಆಗಿವೆ, ಜ್ಞಾನ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಸತ್ತಿನ ಇದಿರು ಅಸತ್ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಪಾಪ ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ, ಜ್ಞಾನ ಪರಮಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ (4/38). ಅಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುವು ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಡೆಯಬಲ್ಲದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧೆ-ನಾಶವುಳ್ಳ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. (3/37ರಿಂದ 41). ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರುಚಿ ಉಂಟಾಗದಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಯಥೈಧಾಂಸಿ ಸಮಿದ್ಧೋಗ್ನಿರ್ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕುರುತೇರ್ಜುನ ।

ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕುರುತೇ ತಥಾ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಸಮಿದ್ಧಃ - ಪ್ರಜ್ವಲಿತ, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ಏಧಾಂಸಿ - ಇಂಧನಗಳನ್ನು, ಭಸ್ಮಸಾತ್ - ಸರ್ವಥಾ ಭಸ್ಮ, ಕುರುತೇ - ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು, ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಭಸ್ಮಸಾತ್ - ಸರ್ವಥಾ ಭಸ್ಮ, ಕುರುತೇ - ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥37॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಹೇಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯು ಇಂಧನಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ, ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಥೈಧಾಂಸಿ ಸಮಿದ್ಧೋಗ್ನಿರ್ಭಸ್ಮಸಾತ್ ಕುರುತೇರ್ಜುನ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನ ರೂಪೀ ದೋಣಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಸಮುದ್ರ ವನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದರಿಂದ- ಪಾಪಸಮುದ್ರವಾದರೋ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದ್ದಲ್ಲ! ಅದು ಏನಾಗುವುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಇನ್ನೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಿತ್ತು — ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಉರವಲನ್ನು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಅಂಶವೂ ಶೇಷ ಉಳಿಯದಂತೆ ಭಸ್ಮವಾಗಿಸಿ ಬಿಡುವಂತೆ, ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಶೇಷ ಉಳಿಯದಂತೆ ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕುರುತೇ ತಥಾ’ — ಬೆಂಕಿಯು ಉರುವಲನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುವಂತೆಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ಸಂಚಿಕ, ಪ್ರಾರಬ್ಧ, ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಮೂರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಷ್ಟಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುವಂತೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅನುಭವಾಗದೆ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. (13/29) ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಹರಿಯುವುದು, ಶರೀರವು ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ತರುಣನಾಗುವುದು, ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು, ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುವ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆದಾಡುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೋಡು ವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ೞಕರ್ಮಗಳಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ-ಎಲ್ಲ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಅಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗುತ್ತಲೇ (ಆಶ್ರಯ, ಆಧಾರರೂಪೀ ಅಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಅವು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಫಲಜನಕಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮದ ಘಟನಾ-ಅಂಶ (ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ)ವಾದರೋ ಶರೀರ ಇರುವವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯ ಮೇಲೆ ಅದರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಂಚಿತ, ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಈ ಮೂರೂ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಕರ್ಮಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಸ್ಮ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುವ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ಪವಿತ್ರಮಿಹ ವಿದ್ಯತೇ ।

ತತ್ಸ್ವಯಂ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ದಃ ಕಾಲೇನಾತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ ॥

ಇಹ - ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನೇನ - ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ, ಸದೃಶಮ್ - ಸಮಾನವಾಗಿ, ಪವಿತ್ರಮ್ - ಪವಿತ್ರಮಾಡುವಂತಹ (ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ), ಹಿ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇಲ್ಲ, ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ - ಯಾರ ಯೋಗವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ (ಆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು), ತತ್ - ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಕಾಲೇನ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಸ್ವಯಮ್ - ಸ್ವತಃ, ಆತ್ಮನಿ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ, ವಿದಂತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥38॥

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪವಿತ್ರಮಾಡುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಯಾರ ಯೋಗವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥38॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ಪವಿತ್ರಮಿಹ ವಿದ್ಯತೇ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ’ ಪದವು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಪವಿತ್ರತೆಯು ಇದೇ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲೇ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಇಂತಹ ಅಧಿಕಾರವು ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಕಾರಗಳೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು, ಪಾಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ (3/37). ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯು ಉಳಿಯ ದಿದ್ದಾಗ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಪವಿತ್ರ ವಾಗಿಸುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಪೂಜೆ, ವ್ರತ, ಉಪವಾಸ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆಗಳಿವೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಗೋದಾವರಿ ಕಾವೇರಿ ಮುಂದಾದ ಎಷ್ಟು ತೀರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಮನುಷ್ಯನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳು. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ-ತೀರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಪವಿತ್ರರಲ್ಲಿಯೂ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಪವಿತ್ರಾಣಾಂ ಪವಿತ್ರಮ್’ (ವಿಷ್ಣುಸಹಸ್ರನಾಮ 10). ಅದೇ ಪರಮಪವಿತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಮಾಡಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ.

‘ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ’ — ಯಾರ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಸಾಂಗೋ ಪಾಂಗವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ೞಯೋಗಾರೂಢಃ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದು ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಯೋಗಾರೂಢನಾದಾಗಲೇ ತತ್ತ್ವಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವ ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತು-ಏನನ್ನೂ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸಂಪೂರ್ಣಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದು, ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿ ಎರಡರ ಪ್ರವಾಹವೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ಉಂಟಾದಾಗ ೞನಾನು ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇಂತಹ (ಅಹಂಕಾರದ) ಭಾವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೇವಕನು ಸೇವೆಯಾಗಿ ಸೇವ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಯೋಗ (ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಯೋಗವಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಯೋಗದ ಸಂಸಿದ್ಧಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮ್ಯಕ್ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ‘ಯೋಗ’ದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ಅನಿತ್ಯ (ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ)ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅನಿತ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಏನು ಸಿಗಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಏನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ — ಇದು ೞಕರ್ಮವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ವಿಜ್ಞಾನ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಸುಖಪಡೆ ಯುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿರುವ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ ೞಯೋಗವಿಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗವಿಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವಾಗುವುದೇ ಯೋಗದ ಸಂಸಿದ್ಧಿ ಯಾಗಿದೆ.

‘ತತ್ಸ್ವಯಂ ಕಾಲೇನಾತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ’ — ಯಾವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವ ಸಾಧನೆಯು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧ ನಾದಾಗ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಲೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವರು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವರು’ — ‘ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಮ್’ ಆದರೆ ಗುರುಗಳೆನೋ ಉಪದೇಶ ಮಾಡವರು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಣಾಲಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯೋಗ ಸಂಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕಿದಾಗ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದ ‘ಕಾಲೇನ’ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ವ್ಯಾಕರಣ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಕಾಲೇನ’ ಪದವು ತೃತೀಯಾದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿ - ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.*

* ‘ಕಾಲೇನ’ — ಈ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಾಧ್ವನೋರತ್ಯಂತಸಂಯೋಗೇ’ (ಪಾಣಿನಿಸೂತ್ರ-2/3/5) ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ನಿಷೇಧ ಗೈದು ೞಅಪವರ್ಗೇ ತೃತಿಯಾ (ಅದೇ 2/3/6) ಇದರಿಂದ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾರ್ಯವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲೇ ತೃತಿಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಾಸಮ್’ ಅಧೀತೆ ಪದವು ದ್ವಿತೀಯಾದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾದರೆ, ಇದರ ಅರ್ಥ-ಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಓದಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದೇ ಪದವು ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಮಾಸೇನ ಅಧೀತೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತೃತೀಯಾದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾದರೆ ಇದರ ಅರ್ಥ-ಒಂದು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲಿತುಕೊಂಡನು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಮ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡದೆ, ತೃತೀಯಾದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲೇನ’ ಪದ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅದರಿಂದ ಇದರ ಅರ್ಥ-ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅವಶ್ಯ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿ (ಸಿದ್ಧಿ)ಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ವಯಮ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾರೇ ಗುರುವಿನ, ಗ್ರಂಥದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

‘ಆತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಹೋಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸಿದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ೞನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ರೂಪದಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ ತಾನೇ - ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸರಿಯಾದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸುಖವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಹಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ’ (5/3).

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಅನುಭವವು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲುದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರಣಗಳಿಂದಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಾನು. ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಂಭಾವನಾ, ವಿಪರೀತಭಾವನಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞಾನದ ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವಂತಹ ಪರಂಪರಾಗತ ಸಾಧನೆ ಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಕಾರಣ-ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಜಡವಾಗಿವೆ. ಜಡದಿಂದ ಆ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲುದು? ಅದು ಜಡದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ಜಡದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಜಡದ ಮೂಲಕವಲ್ಲ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನಾದರೋ ನೋಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾವುದರಿಂದ ನೋಡುತ್ತೇವೋ ಅದೇ ಕಣ್ಣು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲುದು? ‘ವಿಜ್ಞಾತಾರಮರೇ ಕೇನ ವಿಜಾನೀಯಾತ್’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ-2/4/14) ಆದರೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತವಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ರಿಂದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಶೇಷಮಹಿಮೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಗೂಢವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ — ಯಾವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಇಷ್ಟು ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ, ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆ — ೞತತ್ತ್ಸಯಂ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕಾಲೇನಾತ್ಮನಿ ವಿದಂತಿ (4/38). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಕಾರಾಂತರವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ್ದೇ ವಿಶೇಷತೆ, ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲು ಇದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯಲಿ ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಯಾವ ಜ್ಞಾನವು ಇಷ್ಟು ದುರ್ಲಭತೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿ ಇದ್ದು ಅವರ ಸೇವೆಗೈದು, ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೈದು, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸಗೈದು ಪಡೆಯಬಹುದೋ ಆ ಜ್ಞಾನವು ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಕರ್ತವ್ಯ (ಯುದ್ಧ)ವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು. ಯಾವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರೇರಣೆಮಾಡಿರುವೆನೋ ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಆಗುವುದೆಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವೆಯೋ ಅವರು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತು? ಮತ್ತು ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕೊರತೆಯೂ ಇರಬಹುದು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುವನು, ಅನಂತರ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೋಡುವನು — (4/35). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಹಾಗೂ ವಿಳಂಬದ ಸಂಭವವಿದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಪುರುಷನ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ತತ್ಕಾಲವೇ ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗವೇ ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಯಂತೆ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ನಾನು ಕೊಡಲಾರೆ.

ಭಗವಂತನಾದರೋ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೂ ಮಹಾ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲನು? ಮುಂದೇ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 41ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು 42ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಪವಿತ್ರಮಿಹ’ — ಅಪವಿತ್ರತೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಇರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅಪವಿತ್ರತೆ, ಜಡತೆ, ವಿಕಾರಗಳಿಲ್ಲ.

‘ಇಹ’ ಪದವು ಲೋಕದವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನ ಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪಾತ್ರತೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಲಭತೇ ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ಪರಃ ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ ।

ಜ್ಞಾನ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಮಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ - ಯಾರು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೋ (ಹಾಗೂ), ತತ್ಪರಃ - ಸಾಧನ ಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಅಂತಹ), ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ - ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಲಭತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಲಬ್ಧ್ವಾ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು (ಅವನು), ಅಚಿರೇಣ - ತತ್ಕಾಲ, ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು,
ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ- ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥39॥

ಯಾರು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೋ ಹಾಗೂ ಸಾಧನ ಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅಂತಹ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ತತ್ಕಾಲವೇ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ॥39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ಪರಃ ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಮರವೆಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪರಿಚಯಕ್ಕಾಗಿ — ‘ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ತತ್ಪರಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರುವವನೇ ‘ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವವನೇ ೞತತ್ಪರಃ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯತವಾಗುವುದೇ ತತ್ಪರತೆಯ ಒರೆಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯತವಾಗಿರದೆ ವಿಷಯಭೋಗಗಳತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸಾಧನ ಪರಾಯಣತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಲಭತೇ ಜ್ಞಾನಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ಆದರಪೂರ್ವಕ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದೇ ‘ಶ್ರದ್ಧೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುವವರೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ವಿಶ್ವಾಸವಿರಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ದೂರವಿಲ್ಲ ದೂರವು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ದೂರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವತ್ರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ೞಪರಮಾತ್ಮನು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರ ಹೆಸರೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಎಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಇರಲಿ, ಅವನು ಏಕ ಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಮತ್ತು ೞಪರಮಾತ್ಮನು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸರಿಯುತ್ತಾ ಇದೆ, ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದ ಅದು ಸತ್ತೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ, ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೇ ಒಪ್ಪುವುದು ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ತತ್ಕಾಲವೇ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯತವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಶ್ರದ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಬೇರೆಯದರಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣತೆ, ಬೇರೆಯವರ ಆದರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನ ಪರಾಯಣತೆ ಆಗುವವರೆಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣವೇ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ತಡಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುವ ಕಾರಣವೇ ಇಲ್ಲ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯವ ಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಪ್ರಣಿಪಾತ, ಪರಿಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದೇ ಸಾಧನೆ ‘ಶ್ರದ್ಧೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ಪದದಿಂದ ಗುರುಗಳಿಂದ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ, ಉಪದೇಶದಿಂದ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತ ವಾದೀತು ಅಂತಹ ಮಾತು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಲಭತೇ ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳು ಬಹಿರಂಗವಾದ್ದರಿಂದ ಕಟಪ ಭಾವದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಾಧಾರಣ ಭಾವದಿಂದಲೂ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯು ಅಂತರಂಗ ವಾದ್ದರಿಂದ ಕಪಟಭಾವದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಾಧಾರಣಭಾವ ದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ (17/3). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೇಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಇಂತಹ ಇರುವ ಒಂದು ತತ್ತ್ವದ ಅಥವಾ ಬೋಧದ ಅನುಭವ ನನಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಈಗಲೇ ಆಗಬಲ್ಲುದು — ಇದೇ ನಿಜವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ತತ್ತ್ವವೂ ಇದೆ, ನಾನೂ ಇದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತೆ ಹೊತ್ತಾಗುವ ಮಾತೇನಿದೆ?

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದಾದರೋ ಪ್ರಿಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಂದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ’ ಇದು ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಒಂದು ಕ್ಷಣವು ಇಲ್ಲ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅಭಾವದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ಸ್ಥಾಯಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಸ್ಥಾಯಿಯೆಂದು ತಿಳಿದಕಾರಣವೇ ಅದರಿಂದ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ.

ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಅದು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನದಾಗಿಲ್ಲ. ಯಾವುದು ನಮ್ಮಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ನಾವು ಬೇರೆಯಾಗಲಾರೆವೋ ಅದೇ ವಸ್ತು ನಮ್ಮದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ನಮ್ಮದಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ನಮ್ಮೊಂದಗೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ನಮ್ಮದು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಯಾವ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ನಾವು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೋ, ಅವನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾವು ಮರವೆಯಿಂದ ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಳಯದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಅದರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತೀತಿಮಾತ್ರವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಪ್ರಪಂಚವು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರದು, ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ಅರ್ಥಾತ್-ನಾವು ಇರುವುದರ ಅನುಭವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಅದು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಯಾರು ನೋಡುವುದು? ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವದ ಅನುಭವವಾಗುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಅಭಾವದ ಅನುಭವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಅದರ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಮರವೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಪರಿವರ್ತನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶರೀರದ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಅವಸ್ಥೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ವಿಚಾರಮಾಡಿರಿ — ಶರೀರದ ಅವಸ್ಥೆ ಯೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಒಂದಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವಸ್ಥೆಯು ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ನಾವೂ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಇದರಿಂದ ಹೋಗುವಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯು ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ನಾವು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದಿಂದ ನಮ್ಮ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಈ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಭತೇ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದು. ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ವಾಗುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಮೊದಲು ಇರದೆ ನಂತರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ‘ಲಭತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ನಂತರವೂ ಇರಲಾರದೋ ಅಂತಹ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರತೀತಿಯಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತೀತಿಯಾಗುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸರ್ವಥಾ ನಮ್ಮ ವಿವೇಕದ ಅನಾದರವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಮೊದಲು ಇರುವ, ಪ್ರಪಂಚದ (ಉಂಟಾಗಿ) ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ, ಪ್ರಪಂಚವು ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಇರುವ ತತ್ತ್ವವು ೞಇದೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಇದೆ’ ಇದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ‘ಲಭತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ, ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಇರಲಾರದೋ ಹಾಗೂ ನಡುವೆಯು ನಾಶದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತು ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಇಲ್ಲ’ ಇದರ ಪ್ರತೀತಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದು ‘ಇದೆಯೋ’ ಅದು ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಯಾವುದು ೞಇಲ್ಲವೋ ಅದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಇಲ್ಲ’ ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲವೆಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ‘ಇದೆ’ ಇದನ್ನು ಇರುವ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಲಭತೇ ಜ್ಞಾನಮ್’.

‘ಜ್ಞಾನಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಮಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿಷೇಧ ಮುಖದಿಂದ — ೞಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತ ಪುರುಷರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಧಿಮುಖದಿಂದ — ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತ ಪುರುಷನು ಪರಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಮಶಾಂತಿಯು ತತ್ಕಾಲ ಅನುಭವವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ-ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಡುಕದೆ ಹೊರಗೆ ಬೇರೆಕಡೆ ಹುಡುಕುವುದಾಗಿದೆ. ಪರಮಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಶಾಂತಿ- ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲುದು? ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವಾದಾಗ ದುಃಖರೂಪೀ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಪರಮಶಾಂತಿಯು ತತ್ಕಾಲ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಲಭತೇಜ್ಞಾನಮ್’ — ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸ, ವಿವೇಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಇದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ೞತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಿದೆ ಹೀಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಸಾಧಕನು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿಯಾನು.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಅಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಂತಹ ವಿವೇಕಹೀನ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ಅಜ್ಞಶ್ಚಾಶ್ರದ್ದಧಾನಶ್ಚ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ವಿನಶ್ಯತಿ ।

ನಾಯಂ ಲೋಕೋಽಸ್ತಿ ನ ಪರೋ ನ ಸುಖಂ ಸಂಶಯಾತ್ಮನಃ ॥

ಅಜ್ಞಃ - ವಿವೇಕಹೀನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶ್ರದ್ದಧಾನಃ - ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತ, ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ - ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನ,
ವಿನಶ್ಯತಿ-
ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. (ಇಂತಹ), ಸಂಶಯಾತ್ಮನಃ - ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಅಯಮ್, ಲೋಕಃ - ಈ ಲೋಕವು (ಹಿತಕಾರಕ), ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ನ, ಪರಃ - ಪರಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ನ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ.॥40॥

ವಿವೇಕ ಹೀನ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಲೋಕವು ಹಿತಕಾರಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಜ್ಞಶ್ಚಾಶ್ರದ್ದಧಾನಶ್ಚ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ವಿನಶ್ಯತಿ’ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಎಷ್ಟು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಇಂತಹ ಸಂಶಯವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪತನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಸಂಶಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ಬುದ್ಧಿಯಾದರೋ ಪ್ರಾಕೃತ-ಶಿಕ್ಷಣ ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಮಾತಿನ ಆದರವೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಇಂತಹ ಪುರುಷನ ಸಂಶಯ ಹೇಗೆ ನಷ್ಟವಾಗಬಲ್ಲುದು? ಸಂಶಯನಷ್ಟವಾಗದೆ ಅವನ ಉನ್ನತಿಯು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲುದು?

ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ೞಇದು ಸರಿಯೋ, ಅಥವಾ ಅದು ಸರಿಯೋ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂದೇಹವುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ಹೆಸರು ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಆಗಿದೆ. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಥದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಯಾವುದಾದರು ವಿಷಯವನ್ನು ಓದಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿದಾನು, ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನೋ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಹುಟ್ಟಲಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವನೋ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಶಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಶಯವು ಸದಾಕಾಲ ಅರ್ಧಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಅಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಶಯವು ಉಂಟಾಗುವುದು ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಿರದೆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡದಿರುವುದು ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಆ ಸಂಶಯವೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಸಂಶಯವು ದೂರವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪೊಳ್ಳು ಬುಟಾಟಿಕೆ ಇದೆ, ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ನಾಸ್ತಿಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸಂಶಯವಿರುವುದು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸಬೇಕು. ಸಂಶಯವು ಕೆಟ್ಟದೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಸಂಶಯ-ವಿನಾಶಕ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

* ಅಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಅಭಾವವಲ್ಲ. ಅರೆಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಲಾರದು, ಕೇವಲ ನಾಶವುಳ್ಳ ಅಸತ್ತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಜ್ಞಾನಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನು ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅಜ್ಞಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕಟವಾದೀತು. ಕಾರಣ-ಅಜ್ಞಾನದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ.

ಹುಡುಕುವುದೇ ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕಂಡ ಮಾತನ್ನೇ ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅಲ್ಲೆ ನಿಂತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಲಾರನು. ಸಾಧಕನು ನಿರಂತರ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಮನುಷ್ಯನು ದಾರಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಎಷ್ಟು ಮೈಲಿ ಮುಂದೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನೋಡದೆ ಎಷ್ಟು ಮೈಲು ಇನ್ನು ಬಾಕಿ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನು ಸರಿಯಾದ ತನ್ನ ಠಾವಿಗೆ ತಲುಪಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು-ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದೆ ಎಂದು ನೋಡದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ತಾನು ತಿಳಿದುದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡದೆ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಶಯವು ಇರುವಾಗ ಎಂದೂ ಸಂತೋಷಪಡದೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಧಗಧಗಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. ಹೀಗಾದಾಗ ಸಾಧಕನ ಸಂಶಯವು ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಅಥವಾ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ ಯಾವುದಾದರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೂರವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಂಶಯ ದೂರಮಾಡುವವರು ಯಾರೂ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನ ಸಂಶಯ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಜೀವಾತ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಹಸಿವು ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಅದರ ಪೂರ್ತಿಯಾಗದಿರುವ ದುಃಖವಾದಾಗ, ಆ ದುಃಖವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆಯು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನೊಳಗೆ ಇರುವ ಸಂಶಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಅಥವಾ ದುಃಖವಾದಾಗ ಆ ದುಃಖವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಸಂಶಯದಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅವನ ಆ ದುಃಖವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನ ಒಂದು ಕೂಗು ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ.

ಸಂಶಯದ ಕಾರಣ ಸಾಧಕನ ನಿಜವಾದ ಏಳಿಗೆಯು ನಿಂತು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಹಿತವಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ೞಸೃಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾವ್

(5/29) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಸಂಶಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯು ಅವನಿಗೆ ಅಸಹ್ಯ ವಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ರೀತಿಯಿಂದ, ‘ಉಪಾಯದಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನೋ ಅದನ್ನೇ ಪೂರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವೆನೆಂದು ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಭಿಮಾನವೇ ಮಹಾನ್ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುದು.

‘ನಾಯಂ ಲೋಕೋಸ್ತಿ ನ ಪರೋ ನ ಸುಖಂ ಸಂಶಯಾತ್ಮನಃ’ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಜ್ಞ’ ಮತ್ತು ಅಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಳಗೆ ಸಂಶಯವಿರುವಾಗ ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿವೇಕವತಿ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನು ಬೇರೆಯವರ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಈ ಲೋಕವಾಗಲೀ ಪರಲೋಕವಾಗಲೀ ಸುಖವಾಗಲೀ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನ ಈ ಲೋಕದ ವ್ಯವಹಾರ ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಸರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಇಲ್ಲವೋ, ಈ ಊಟ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆಯೋ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆಯೋ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹಿತವಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ, ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಶಯಪಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನು ಇಬ್ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು, ಜಪ ಮಾಡಲೇ ಅಥವಾ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಮಾಡಲೇ, ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲೇ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ. ಒಳಗೆ ಸಂಶಯ ತುಂಬಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖ-ಶಾಂತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿವೇಕವತಿ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಶಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ದೂರವಾಗಿಸಬೇಕು.

ಎರಡು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗ — ಕೇಳಿದಾಗ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಶಯವು ಒಂದೋ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಿಂದ ದೂರವಾಗಬಲ್ಲದು ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರ ಮಾತನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ದೂರಾಗಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞತೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವೆರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತನ್ನದಾಗಿಸದೆ ಸಂಶಯ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನವಿದ್ದರೆ ಸಂಶಯ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ‘ಜ್ಞಾನಸಂಚ್ಛಿನ್ನಸಂಶಯಮ್’ (4/39) ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದರೂ ಸಂಶಯ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಲಭತೇ ಜ್ಞಾನಮ್’ (4/39). ಆದರೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇವೆರಡೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಂಶಯವು ಅಳಿದುಹೋಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವತಃ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇರೆಯವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತಹವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಯಾವ ಜ್ಞಾನ ಗುರುಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ಅವರ ಸೇವಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಜ್ಞಾನವು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪಾತ್ರ — ಅಪಾತ್ರತೆಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು.

ಈಗ ಸಿದ್ಧನಾಗಲು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಏನುಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಂ ಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನಸಂಶಯಮ್ ।

ಆತ್ಮವಂತಂ ನ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಧನಂಜಯ ॥

ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ!, ಯೋಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಮ್ - ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಜ್ಞಾನಸಂಚ್ಛಿನ್ನಸಂಶಯಮ್ - ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಶಯಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ (ಅಂತಹ), ಆತ್ಮವಂತಮ್ - ಸ್ವರೂಪ-ಪರಾಯಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ,
ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ನ, ನಿಬಧ್ನಂತಿ - ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥41॥

ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಮೂಲಕ ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಶಯಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಸ್ವರೂಪ-ಪರಾಯಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥41॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ— ‘ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಮ್’ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಮಗೆ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ನಮ್ಮದೆಂದು ಕಾಣುವುದೆಲ್ಲವೂ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ, ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಲು ಅಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ (ಅವರದೆಂದು ತಿಳಿದು) ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಮೂಲಕ ಯಾರು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಂಡಿರುವನೋ ಅವನು ‘ಯೋಗ ಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್- ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವಾಗಲೂ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಅಸಂಗನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾ’ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಜ್ಞಾನಸಂಚ್ಛಿನ್ನಸಂಶಯಮ್’ — ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಹೇಗಾದೀತು? ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಇತ್ಯಾದಿ ಈ ಸಂಶಯಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ* ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಈ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಜ್ಞಾನ ಅವನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ೞಪರ (ಪ್ರಪಂಚ)ದ ಜೊತೆಗಿದೆ, ೞಸ್ವ (ಸ್ವರೂಪ) ಇದರೊಂದಿಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ — ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ, ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ರಿಂದ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಆತ್ಮವಂತಮ್’ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಉದ್ದೇಶವು ಸ್ವರೂಪಬೋಧವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಸ್ವರೂಪದ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಸೇವೆಯಾದರೋ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಬೇರೆಯ ವರಿಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರದ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ.

‘ನ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಿಬಧ್ನಂತಿ’ — ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (4/23).

ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬಂಧನಕಾರಕ ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಸಂಶಯದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಸಂಶಯದ ನಾಶಮಾಡಿ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ತಸ್ಮಾದಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಂ ಹೃತ್ಸ್ಥಂ ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾತ್ಮನಃ ।

ಛಿತ್ತ್ವೆ ನಂ ಸಂಶಯಂ ಯೋಗಮಾತಿಷ್ಠೋತ್ತಿಷ್ಠ ಭಾರತ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಭಾರತ -ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ!, ಹೃತ್ಸ್ಥಮ್ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ, ಏನಮ್ - ಈ, ಅಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಮ್ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ, ಆತ್ಮನಃ - ತನ್ನ, ಸಂಶಯಮ್ - ಸಂಶಯವನ್ನು, ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಛಿತ್ವಾ - ಕತ್ತರಿಸಿ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ಯಲ್ಲಿ, ಆತಿಷ್ಠ - ಸ್ಥಿತನಾಗು (ಮತ್ತು), ಉತ್ತಿಷ್ಠ- (ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ) ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥ 42॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ! ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಈ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ತನ್ನ ಸಂಶಯ ವನ್ನು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ, ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥ 42॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾದಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಂ ........ ಛಿತ್ತ್ವೈನಂ ಸಂಶಯಮ್’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಯಾರು ಸಮತೆಯ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನೋ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಆ ಆತ್ಮಪರಾಯಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸು ವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಜನ್ಮ ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ ಭಗವಂತನು ೞತಸ್ಮಾತ್ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರಕರ್ಮದಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಮತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ನಾನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲೇ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದ್ದೋ? ಎಂಬ ಸಂಶಯವಿತ್ತು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಶಯವು ಇರುವಾಗ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗಲಾರದು.

‘ಅಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಮ್’ — ಪದದ ಭಾವ — ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಜ್ಞಾನವಿರುವ ತನಕ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ವಿನಾಶಿಯಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪವು ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದೆ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಜೊತೆ- ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದೇ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಕರ್ಮಗಳೇ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವುದಾಗುತ್ತವೆ (4/16 ಮತ್ತು 32). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ೞಜ್ಞಾನಸಂಚ್ಛಿನ್ನಸಂಶಯವ್ ಪದವು ಇದೇ ಅರ್ಥದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿದ್ಯೆಯು — ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಯೋಗಮಾತಿಷ್ಠೋತ್ತಿಷ್ಠ ಭಾರತ’ — ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ರಥದ ನಡುವೆ ಕುಳಿತಿದ್ದನು (1/47). ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ೞನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೆ’ (2/9) ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 48ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ (ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಯೋಗದ ಅರ್ಥ ‘ಸಮತೆ’ಯಾಗಿದೆ — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ (2/48).

ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು (1/36 ಮತ್ತು 45). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಯದ್ಧಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಪಾಪತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ (2/38). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದುವ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಅನೇಕ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗದೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತೇವೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳುಂಟಾಗುವವೋ ಅದೇ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದ ನಾವು ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತೇವೆ. ಕಾರಣ-ರಾಗ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅರ್ಥಾತ್- ಸಮತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಾಗ, ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನ ದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಾಗಿದೆ. ವಿಚಾರಮಾಡಿರಿ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಆದಿ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಕ್ರಿಯಾ-ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಕ್ರಿಯಾ-ಪದಾರ್ಥರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮತೆಯು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗೋನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥4॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ ರೂಪೀ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ವೆಂಬ

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥4॥

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು ೞಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ೞಅಥ ಚತುರ್ಥೋಧ್ಯಾಯಃ ಇದರ 3, ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 6, ಶ್ಲೋಕಗಳ 511 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಚಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 533 ಪದಗಳಿವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ೞಅಥ ಚತುರ್ಥೋಧ್ಯಾಯಃ ಇದರ 7, ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 20, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1,344 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 50 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 1, 421 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳಾದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧಾಯದಲ್ಲಿ 2 ಭಗವಾನುವಾಚ ಮತ್ತು 1 ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಹೀಗೆ 3 ಉವಾಚಗಳಿವೆ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 42 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ — 31 ಮತ್ತು 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 2, 10, 13 ಮತ್ತು 40ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಉಪಯೋಗವಾದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’, 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಮದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ವಿರುವುದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 33 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ ಅನುಷ್ಟುಪ್’ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಪಂಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ರಿಂದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ತತ್ತ್ವದರ್ಶೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಇದಕ್ಕಾಗಿ (4/34) ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟನು. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯುವ ಈ ಪ್ರಣಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಮನನ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ಭಾವವಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದನು.

ಬಳಿಕ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ್ದೇ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಅದೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವದರ್ಶೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಾಸಿಸುವ ಯಾವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಆಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಪಡೆಯುವ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳಿದನು ಮತ್ತು 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದಿಂದ ಆ ಪ್ರಣಾಲಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತನಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಆಜ್ಞೆಯೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಮತ್ತೆ 38 ಮತ್ತು 41 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳಿದನು. 42ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಯೋಗಮಾತ್ತಿಷ್ಠೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ರೀತಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ-ಎರಡರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳಿ ಹಾಗೂ ಎರಡರ ಬಗ್ಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅರ್ಜುನನು — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಧನೆ ನನಗಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಈ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡದಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಕೃಷ್ಣ ಪುನರ್ಯೋಗಂ ಚ ಶಂಸಸಿ ।

ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸಂನ್ಯಾಸಮ್ - ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು, ಚ - ಮತ್ತು,
ಪುನಃ - ಪುನಃ, ಯೋಗಮ್ - ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ಶಂಸಸಿ - ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಏತಯೋಃ - ಇವೆರಡು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಏಕಮ್ - ಒಂದನ್ನು, ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ - ನಿಶ್ಚಿತರೂಪದಿಂದ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವಂತಹ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಮೇ, ಬ್ರೂಹಿ - ನನಗೆ ಹೇಳು. ॥1॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ನೀನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಒಂದನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತರೂಪದಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವಂತಹುದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಕೃಷ್ಣ’ — ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ಭಾವ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಸಮರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟ. ಅವನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು (1/45). ಯುದ್ಧಮಾಡದೆ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದಿಂದ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದ (2/5) ಮತ್ತು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ನಾನು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಾರೆ (2/9) ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು.

ಪ್ರಾಯಶಃ ವಕ್ತಾನ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಶ್ರೋತೃಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಚಾರಕ್ಕನುಸಾರ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಮೋಹಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡು ಬಂತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ವಿಚಾರಕ್ಕನುಸಾರ — ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಗನುಸಾರ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದನು.

‘ಪುನರ್ಯೋಗಂ ಚ ಶಂಸಸಿ’ — ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿರದೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದನ್ನೆ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ಒಮ್ಮೆ ನೀನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ (4/33) ಒಮ್ಮೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ (4/41) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್’ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ — ಪದಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47 ಮತ್ತು 48ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಮಾಡಿ ಅದರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಪುನಃ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ಮಮ, ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಮಾಡಿದ್ದನು ಹಾಗೂ 35ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದನ್ನು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿರುವ ಮಾತಿನ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (5/2), ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಸಾರ-ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5/3), ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇಗನೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (5/6). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗವೇ ನಿನಗಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ’, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ಮಯೋಗದ್ದೇ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪದೇ-ಪದೇ ಭಗವಂತನ ಮುಂದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನವಿಷಯಕ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾನೆ (2/7; 3/2; 5/1). ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಸಾಧಕನ ಸಾಧನೆಯ ಸಫಲತೆಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುವ ಕಾರಣವೂ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ತೀವ್ರವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ ವಿಲ್ಲದಿರುವ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲರು.* ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವೈರಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನೃಣಾಂ ಶ್ರೇಯೋವಿಧಿತ್ಸಯಾ ....................................................॥

............................................................. ತೇಷ್ವ ನಿರ್ವಿಣ್ಣಚಿತ್ತಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗಸ್ತು ಕಾಮಿನಾಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ 11/20/6, 7)

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 32ನೇ ಹಾಗೂ ಎರಡನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ — ಅರ್ಜುನನು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದ ರಾಜ್ಯದಮಾತೇನು, ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ರಾಜ್ಯವೂ ಕೂಡ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದು ವೇಳೆ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯವು ದೊರಕಿದರೆ ನಾನು ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ. 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ — ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದು ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಯಾರು ಗೆಲ್ಲುವರು — ಇದು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದು ವೇಳೆ ನಮ್ಮ ವಿಜಯ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯಸಿಗುವುದಾದರೆ ನಾನು ಪಡೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮುಂದೆ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ನಿನ್ನ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಲಡ್ಡುಗಳಿವೆ; ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೆ ನಿನಗೆ ಸ್ವರ್ಗಸಿಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಗೆದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯಸಿಗಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜ್ಯದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಬಹುಶಃ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವೈರಾಗ್ಯವು ನಿಜವಾದುದಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆ, ಅದು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಯೋಗಶ್ಚ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರಾವುಭೌ ।

ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ಸಂನ್ಯಾಸಃ - ಸಂನ್ಯಾಸವು (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ), ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮಯೋಗಃ - ಕರ್ಮಯೋಗವು, ಉಭೌ - ಎರಡೂ, ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರೌ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿವೆ, ತು - ಆದರೆ, ತಯೋಃ - ಆ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ, ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ - ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ)ಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮಯೋಗಃ - ಕರ್ಮಯೋಗವು, ವಿಶಿಷ್ಯತೇ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ॥2॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಸಂನ್ಯಾಸ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ)ವು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವು ಎರಡೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಆ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ)ಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಇದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಯನ್ನು ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಇಲ್ಲ. ಆದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಚಲಿತ ಮತವನ್ನೂ ಆದರಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ].

‘ಸಂನ್ಯಾಸಃ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು — ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಸಂನ್ಯಾಸದ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗ ಮಾರ್ಗದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲನು.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕ ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಈ ಸಾಧನೆಯು ಸಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಅಭಾವವಾಗಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ರಾಗ ಅಳಿಯದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅಭಾವ ವಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ಈ ಸಾಧನೆಯು ಕ್ಲೇಶಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (12/5) ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಮಾಡದೆ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಸಾಧನೆ ಆಗುವುದು ಕಷ್ಟ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ರಾಗವು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಯೋಗವೇ ಸುಲಭವಾದ ಉಪಾಯ ವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಕರ್ಮಯೋಗಶ್ಚ’ — ಎಲ್ಲ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ರಾಗವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದು ಬಂದಿದೆ, ಅದನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ (6/3) ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಭಾವ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಹುದು, ಮಾಡುವ ರಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಹೇಗೆ ಅಳಿದುಹೋದೀತು, ಅದರಂತೆ ಆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಲೆಗೆ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ಸಣ್ಣದೋ-ದೊಡ್ಡದೋ ಇದರ ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನೇ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರ ಅರ್ಥ — ಕರ್ಮಗಳ ಬದಲಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ತನಗಾಗಿ ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವತನಕ ಕರ್ಮ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

‘ನಿಃ ಶ್ರೇಯಸಕರಾವುಭೌ’ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಇವೆರಡು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಧನೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ? ಎಂಬದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಅರ್ಜುನಾ! ಇವೆರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಎರಡರ ಮೂಲಕವೂ ಒಂದೇ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4-5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿರುವನು. 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತ ಕರ್ಮಯೋಗ — ಎರಡರಿಂದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆರಡೂ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ (3/3).

‘ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್’ — ಒಂದೇ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ — ಮೊದಲೆಯದು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11 ರಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಾಸಾತ್’ ಪದವು ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

‘ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ — ಮುಂದಿನ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಪದಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಮಾಡುವಾಗ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಸಾರ- ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಪುನಃ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಆಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇಗನೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ’ (3/20). ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ವಾಗಿಡಲು ಜನರನ್ನು ಕೆಟ್ಟಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತರಲು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಕರ್ಮ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (3/9 ಮತ್ತು 13) ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (4/23) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವ್ಯಕ್ತಿ, ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯದವರಿರಲಿ ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುವ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸದ ಮಾತನ್ನು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ (4/34); ಏಕೆಂದರೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸಿಗುವುದು, ಅವರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಾಸಿಸುವುದು — ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೊರೆಯುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಣಾಲಿಯ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

ದೊರಕಿದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥ ಮತ್ತು ಪರಾಧೀನನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥತೆಯ ಮತ್ತು ಪರಾಧೀನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೇ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧಕರಿಗೂ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವ — ಇವೆರಡನ್ನೂ ಅಳಿಸುವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯ ಹಾಗೂ ತೀಕ್ಷ್ಣಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟು ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣಬದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗೈದು ಭೋಕ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಅರ್ಥಾತ್ ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದು ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಹೇಗೆ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತನ್ನ ರಾಗವು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆ ರಾಗವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಬಂಧನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾಗವನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ,* ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯವ ಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಹಿತ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವ ಭಾವ ಇರುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ (ಕರ್ತೃತ್ವ) ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವ ಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕ್ರಿಯೆಗಳು ದೋಷಿಗಳಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವುದೇ ದೋಷಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಸುಖ ಪಡೆಯದೆ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲ ಬಯಸದಿದ್ದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವವು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ (ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರಲ್ಲಿ) ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

* ಕರ್ಮಯೋಗೀಯು ಸೇವೆಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತನಗಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ‘ಅಹಮ್’ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ) ಬೇಗನೆ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ‘ಅಹಮ್’ ದೂರದವರೆಗೆ ಜೊತೆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ‘ನಾನು ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ (ಕೇವಲ ಸೇವ್ಯನಿಗಾಗಿ ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ) ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ‘ಅಹಮ್’ ಕೂಡ ಸೇವ್ಯದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ‘ನಾನು ಮುಮುಕ್ಷು ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ‘ಅಹಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಹಂ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮುಖ್ಯ ಮಾತು — ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಅಭಾವಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮುಖ್ಯ ಮಾತು — ರಾಗವನ್ನು ಅಭಾವಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅಭಾವಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವು ಇರುವಾಗ ಅದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಅಭಾವವಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ವಿಚಾರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಅಭಾವದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ, ವ್ಯವಹಾರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಕಂಡುಬರಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ರಾಗವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಗಾಗಿ ಸುಲಭವಾದಷ್ಟು, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮಾಯಾ ಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ವಸ್ತು ಯಾರಾದರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅದರ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಬಳಿಗಳು ಬಿದ್ದಿವೆಯಾದರೆ ಆ ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಉಪಯೋಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ರಾಗವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸುವುದು ಸಾಧಾರಣ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಆದರೆ (ಒಂದು ವೇಳೆ ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ) ಅದೇ ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ವಿಚಾರದಿಂದ ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರ, ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಮಾಯಾಮಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮಾಯಾಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ (ತೀವ್ರವಾದ ವೈರಾಗ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ) ನಮಗೆ ಸುಖಬುದ್ಧಿ, ಮಹತ್ವ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಆ ಕೆಟ್ಟವಸ್ತುಗಳ ತ್ಯಾಗವೇನೋ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತುಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಬೇರೆಯವರ ಉಪಯೋಗೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ನಮಗೆ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ವಸ್ತುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ — ಊಟದ ಸಮಯ ತನ್ನ ತಟ್ಟೆಯಿಂದ ರೊಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿಡ ಬೇಕಾದರೆ ಆರಿದ, ಹಳೆಯದಾದ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ರೊಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ರೊಟ್ಟಿಗಳು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡವುದಿದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ರೊಟ್ಟಿಗಳನ್ನೆ ತೆಗೆಯುತ್ತೇವೆ, ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕ್ರಮದಿಂದ ರಾಗವನ್ನು ಅಳಿಸದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ವಿಚಾರದಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರಾಗವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡು ಪತನವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.

ಕೇವಲ ಅಸತ್ತನ್ನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ರಾಗದ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.* ಸಿನೇಮಾದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿನೇಮಾ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ, ಸಮಯ, ಕಣ್ಣಿನ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹಣ — ಈ ನಾಲ್ಕರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಸಿನೇಮಾ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳ ಸತ್ತೆಯು ಇರದಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವೇ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ವಸ್ತುವಿನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸ — ರಾಗದ ಅಭಾವ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಸತ್ತೆಯ ಅಭಾವ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ವಸ್ತು ರಾಗ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧವೇ ಆಗಿದೆ, ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬೇಕಾದರೆ ಸತ್ತಾಗಿರಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಅಸತ್ತಾಗಿರಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಸತ್- ಅಸತ್ತಿ ನಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದ್ದರೆ ಅದು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗದಿಂದುಟಾದ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗವನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿದೆ.

* ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯು ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಮುಂತಾದ ಕರಣಗಳಿಂದ ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ನಿವೃತ್ತಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಬುದ್ಧಿಯೇ ಆದಿ ಕರಣಗಳೂ ಅಸತ್ತಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ಮೂಲಕ ಅಸತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಯೋಗ’ವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದ್ದರೂ ವಾಚಿಕ (ಕಲಿತಿರುವ) ಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗುವಷ್ಟು ಪತನ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಚಿಕ ಜ್ಞಾನವು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಬಹುದು—

ಅಜ್ಞಸ್ಯಾರ್ಧಪ್ರಬುದ್ಧಸ್ಯ ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಯೋ ವದೇತ್ ।

ಮಹಾನಿರಯಜಾಲೇಷು ಸ ತೇನ ವಿನಿಯೋಜಿತಃ ॥

(ಯೋಗವಾಸಿಷ್ಠ, ಸ್ಥಿತಿ — 39)

ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವವನು ಆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮಹಾ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಚಕ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಾದರೋ ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿ ಯಾಗುವವನು ತನಗಾಗಿಯೂ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗವು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗ ಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಆಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ (5/6). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. (6/47). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಬಳಿಕ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.*

* ಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಕ್ರಮವಿದೆ —

ಯೋಗಸ್ತ್ರಯೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನೃಣಾಂ ಶ್ರೇಯೋವಿಧಿತ್ಸಯಾ । ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಭಕ್ತಿಶ್ಚ ನೋಪಾಯೋನ್ಯೋಸ್ತಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/20/6)

ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ನಾನು ಮೂರು ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಿರುವೆನು — ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ.

ಫಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ (5/4, 5). ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ — ‘ಮೈತ್ರಃ ಕರುಣ ಏವ ಚ’ (12/13); ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದರ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ (3/25) ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗಿದ್ದಾರೆ (3/22ರಿಂದ 26). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ, ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ — ಈ ನಾಲ್ವರೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಒಂದಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಾದರೋ ಅಹಂಕಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇರಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ್ದರಿಂದ ಅಹಂದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರವೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಶೇಷ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ (4/18) ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ (6/29)

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।

ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಹಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - (ಯಾರನ್ನೂ) ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ಕಾಂಕ್ಷತಿ - ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಆ (ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು), ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸೀ - ಸದಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಯೆಂದು, ಜ್ಞೇಯಃ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ - ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತ (ಮನುಷ್ಯನು), ಸುಖಮ್ - ಸುಖವಾಗಿ, ಬಂಧಾತ್ - ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ, ಪ್ರಮುಚ್ಯತೆ - ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 3॥

ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರನ್ನೂ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದ್ವಂದ್ವ ಗಳಿಂದ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದು ಯಾರ ಭುಜಗಳು ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿವೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶೂರವೀರನೋ, ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು — ಯಾರ ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಸಹೋದರರು ದೊಡ್ಡ ಪುರುಷರೋ ಅವನು. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮಿತ್ರನು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಅಜಾತಶತ್ರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಾಗಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಬಲವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲೆ.

‘ಯೋ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ’ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸದವನೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕೆಲಸ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಯಾರೊಂದಿಗಾದರೂ ಕಿಂಚಿತ್ತು ದ್ವೇಷವಿದ್ದರೆ ಅವನಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೊಂದಿ ಗಾದರೂ ದ್ವೇಷವಿದ್ದರೆ ಅವನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕು.

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ‘ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರನ್ನಾದರು ಕೆಟ್ಟವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಮತ್ತು ಯಾರದಾದರು ಕೆಡುಕನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕೆಟ್ಟತನದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಷ್ಟು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕೇವಲ ಸಮಾಜದ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟತನವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ವಿಶ್ವ ಮಾತ್ರದ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟತನವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಂತರಂಗಿಕ ಅಸೀಮಭಾವ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಂತರಂಗಿಕವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟ ಭಾವ ದೂರವಾಗದೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾದೀತು, ಅದು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಒಳಗೆ ಏನಾದರೂ ಕೆಟ್ಟತನವಿದ್ದು, ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಪೂರ್ಣತೆ (ಕೊರತೆ) ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪೂರ್ಣತೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಳವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಸಹಾಯ ವಿಲ್ಲದೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ನಾವು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೋ, ಆ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮವು ಆಗಿರದೆ ನಾವು ಯಾರ ಒಳ್ಳೆದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೋ ಅವರದ್ದಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಒಳ್ಳೆತನದ ಅಭಿಮಾನವಿದ್ದರೆ ಇದು ನಾಶವುಳ್ಳದರ ಸಂಗವಾಗಿದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳದರ ಸಂಗವಿರುವವರೆಗೆ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವು ದಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ — ಈ ಅಭಿಮಾನವು ಕೆಟ್ಟತನದಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಭಾವವು ನನ್ನ ತನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲವಾದರೋ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಾನುತನ ಇರುವವರೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಅಭಿಮಾನವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಕೆಟ್ಟತನವಾದರೋ ನಾವು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಳ್ಳೆತನದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೈಕೊಳವನ್ನಾದರೋ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತೇವೆ; ಆದರೆ ಚಿನ್ನದ ಕೈಕೊಳವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಆಭರಣದ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಟ್ಟತನ ರಹಿತನಾಗಿಯೇ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟತನದ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಒಳಿತು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಟ್ಟತನವಿಲ್ಲದ ಮಹಾಪುರುಷರು ಹಿಮಾಲಯದ ಏಕಾಂತ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರಿಂದ ವಿಶ್ವದ ತುಂಬಾ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ’ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಪರಹಿತದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಲು ಬೇರೆಯವ ಹಿತಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಬಲ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ಮವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡವಾದ ಕಾರಣ ಕರ್ಮವು ಸ್ವತಃ ನಿಷ್ಕಾಮ ಅಥವಾ ಸಕಾಮ ಆಗಲಾರದು. ಕರ್ಮವು ಕರ್ತೃವಿನ ಅಧೀನವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕರ್ತಾನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ತೃವಿನ ಮೂಲಕವೇ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ ಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳಿರಿ, ಅಥವಾ ‘ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮ ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಎರಡರ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ ಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಷ್ಕಾಮವಾದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತಾ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಅಸಂಗ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕರ್ತೃವಿನಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5/12). ಕರ್ತೃವು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಕಾಮಭಾವ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತೃವಿನ ಭಾವವು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿರಬೇಕು. ಕರ್ತೃವಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿದ್ದಿತೋ ಅಷ್ಟೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸರಿಯಾದ ಆಚರಣೆಯಾದೀತು. ಕರ್ತೃವು ಸರ್ವಥಾ ನಿಷ್ಕಾಮನಾದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸೀ’ — ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡದೆ ಭಿಕ್ಷೆಬೇಡಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದನು- ‘ಗುರೂನಹತ್ವಾ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ ಶೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯ ಮಪೀಹ ಲೋಕೇ’ (2/5) ಅರ್ಥಾತ್ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅದೇ ಮಾತಿನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಆ ಸಂನ್ಯಾಸವಾದರೋ ಹಿರಿಯರು ಸತ್ತು ಹೋಗುವ ಭಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಹೊರಗಿನ ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಂನ್ಯಾಸ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುವ ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸ ಅರ್ಥಾತ್- ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

ಮುಂದೆ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಪುರುಷನನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಎಂದು ಹೇಳದೆ, ಒಳಗಿನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೇ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೇ ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳ ದಿರುವವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಕ್ವಚಿತ್’ (18/12). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸದಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೆ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ) ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಭಾವವಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತನ್ನದಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾದ ಬಳಿಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಒಳಗಿನಿಂದ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ) ಸಂಬಂಧಗಳು ಉಂಟಾಗದಂತಹ ಯಥಾರ್ಥ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ‘ನಿತ್ಯ ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂನ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಅರ್ಥಾತ್-ಲಿಪ್ತತೆಯ ಅಭಾವವೇ ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಹಿ....... ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ’ —* ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ವಿಚಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯವೇನೋ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಎಂದಾದರು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಂದಾದರು ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ದೊರಕುವ ಸಂಗಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಭೋಗಿಸಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು (ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ) ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು (ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲೇ ಅಥವಾ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲೇ) ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲೇ ಅಹಂಭಾವ ನಿಂತಿದೆ. ನಾವು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು — ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವಾದಾಗ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಹಂಭಾವವು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ’ (2/39); ‘ತ್ರಾಯತೇ ಮಾಹತೋ ಭಯಾತ್’ (2/40); ‘ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತ ದುಷ್ಕೃತೇ’ (2/50); ‘ಮೋಕ್ಷಸೇಶುಭಾತ್’; (4/16; 9/1); ‘ವೃಜಿನಂ ಸಂತರಿಷ್ಯಸಿ’ (4/36); ‘ನಾಪ್ನುವಂತಿ ದುಃಖಾಲಯಮಶಾಶ್ವತಮ್’ (8/15); ‘ಶುಭಾಶುಭ ಫಲೈರೇವಂ ಮೋಕ್ಷಸೇ ಕರ್ಮಬಂಧನೈಃ’ (9/28); ‘ಮೃತ್ಯು ಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ ಭವಾಮಿ’ (12/7) ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಬಂಧಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೆ’ ಪದಗಳ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿಗಳಾಗಿವೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ದ್ವಂದ್ವ ಇರುತ್ತದೆ. ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದ, ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಆ ಮಹತ್ವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ರುಚಿ ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ರುಚಿಯು ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಯೀ ಮತ್ತು ದೃಢವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಉದ್ದೇಶದ ದೃಢತೆಗಾಗಿ ಸಾಧಕನು — ಎಷ್ಟೇ ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಭೋಗಗಳು ದೊರಕಲಿ, ನಾನು ಅವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ವಿಚಾರ ಎಷ್ಟು ದೃಢವಾದೀತೋ, ಅಷ್ಟು ಸಾಧಕನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾದಾನು.

ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗುವ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತು ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಹಾಕಲು — ‘ತಾನು ಬಯಸ ದಿದ್ದರೂ ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳು ಬಂದೇ ಬರುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾನು ಬಯಸಿದಾಗ ಅನುಕೂಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡ ಬೇಕು. ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಬರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇವುಗಳು ಬರಲು ಅಥವಾ ಹೋಗಲು ಏಕೆ ಬಯಸಬೇಕು? ಅನುಕೂಲತೆಯ ಕುರಿತು ರಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ನಮ್ಮ ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತಪ್ಪು ಅಳಿದುಹೋಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ತನ್ನ (ಸ್ವಯಂ) ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಸ್ವತಂತ್ರ ವಾಗಿದೆ, ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಧೀನವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಜಗತ್ತನ್ನು ಮರೆತು ಹೋದಾಗಲೂ ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ; ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಾವು ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಿಲ್ಲದೆ ಇರಬಲ್ಲೆವು. ಮತ್ತೆ (ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುತ್ತಿರುವಾಗ) ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗೈದು ನಾವು ಅವುಗಳ ಅಧೀನ ಏಕೆ ಆಗಬೇಕು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ರಾಗವು ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗು ವಂತಹುದು. ಈ ರಾಗವು ಎಂದೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ನಾವು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ ಕಾರಣ ಜೀವಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಖಂಡ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಎಂದೂ ಹೆಚ್ಚು — ಕಡಿಮೆಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಅದು ಕಡಿಮೆಯಾದಂತೆ ಮತ್ತು ರಾಗವು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆ, ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಸುಖೀಯಾಗಿರಬೇಕು’ — ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜೀವಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ರಾಗ ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಮತ್ತು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಇರುವಾಗ ದ್ವಂದ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಮೂರೂ ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿದ್ವಂದ್ವನಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ದ್ವಂದ್ವವಿರುವತನಕ ಮುಕ್ತಿಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ (7/27) ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ (3/34). ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗುವು ದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಸುಖವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಎರಡೇ ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಇರುವ ಸಾಧನೆಗಳೆಲ್ಲವು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ಇವೆ.* ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿ ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಆಗದೆ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ. ಅಸತ್ ಪ್ರಪಂಚವಾದರೋ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚ ಸ್ಥಿರವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಪಂಚವು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮುಕ್ತಿಯಾಗದೆ ಮತ್ತೆನಾಗುವುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತ ಪುರುಷನು ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

* ಏತಾವಾನೇವ ಯೋಗೇನ ಸಮಗ್ರೇಣೇಹ ಯೋಗಿನಃ । ಯುಜ್ಯತೇಽಭಿಮತೋ ಹ್ಯರ್ಥೋ ಯದಸಂಗಸ್ತು ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 3/32/27)

ಯೋಗಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ಯೋಗ ಸಾಧನೆಗಳ ಏಕಮಾತ್ರ ಅಭೀಷ್ಟ ಫಲವು— ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹೊರಗಿನ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ (ಸುಖಮಯ, ದುಃಖಮಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ)ಲ್ಲಿ ಸಮ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗದ ಸುಖ- ದುಃಖದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ ಅರ್ಥಾತ್ — ದ್ವಂದ್ವರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಚೇತನ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ‘ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಜಡ-ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹಸಿವಾದರೋ ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವದ್ದಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರುಚಿ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವಿನಾಶಿಯ ಹಸಿವನ್ನು ಅವನು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಸಿವು ಮತ್ತು ರುಚಿ ಈ ದ್ವಂದ್ವವು ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಪೂರ್ಣ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೊಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ — ಎರಡನ್ನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೌ ಪೃಥಗ್ಬಾಲಾಃ ಪ್ರವದಂತಿ ನ ಪಂಡಿತಾಃ ।

ಏಕಮಪ್ಯಾಸ್ಥಿತಃ ಸಮ್ಯಗುಭಯೋರ್ವಿಂದತೇ ಫಲಮ್ ॥

ಬಾಲಾಃ - ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿರದಿರುವ ಜನ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೌ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ- ಬೇರೆ (ಫಲವುಳ್ಳದ್ದು), ಪ್ರವದಂತಿ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ನ, ಪಂಡಿತಾಃ - ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; (ಏಕೆಂದರೆ), ಏಕಮ್ - (ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ) ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸಮ್ಯಕ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿ, ಆಸ್ಥಿತಾಃ - ಸ್ಥಿತನಾದ (ಮನುಷ್ಯನು), ಉಭಯೋಃ - ಎರಡರ, ಫಲಮ್ - ಫಲರೂಪೀ (ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು), ವಿಂದತೆ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ॥4॥

ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಲ್ಲದಿರುವ ಜನರು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಫಲವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವೆರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಎರಡರ ಫಲರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೌ ಪೃಥಗ್ಬಾಲಾಃ ಪ್ರವದಂತಿ ನ ಪಂಡಿತಾಃ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯವ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ ಆ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ಭೇದದ ವಿಚಾರಗೈದು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಂಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿಗಳಾಗಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನು ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದೂ ಕೂಡ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ದ್ದೇ ಒಂದು ಅವಾಂತರ ಭೇದವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಗುರುವಿನಿಂದ ಕೇಳಿಯೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ಭೇದದ್ದೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಬಾಲಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು — ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡವರಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಫಲವುಳ್ಳದ್ದೆಂದು ಹೇಳುವವರು ಬಾಲಕರೇ ಅರ್ಥಾತ್-ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಲ್ಲದವರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಪಂಡಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಎರಡನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಫಲವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಣಾಲಿಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ ಅವೆರಡರ ನಿಜವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಧನಾ ಪ್ರಣಾಲಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನು. ಎರಡರ ಸಾಧನಾ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸಾಧ್ಯ ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಲ್ಲ.

‘ಏಕಮಪ್ಯಾಸ್ಥಿತಃ ಸಮ್ಯಗುಭಯೋರ್ವಿಂದತೇಫಲಮ್’ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಗಳ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಒಂದೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಒಂದೇ ಫಲವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿಯದವನು ನಿಜವಾಗಿ ಬಾಲಕನೇ ಅರ್ಥಾತ್-ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ‘ಫಲ ಶಬ್ದ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ‘ಫಲ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಪರಿಣಾಮ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ‘ಫಲ’ವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವೆರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕರೂಪೀ ಉದ್ಯೋಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಹಿತದ ಕ್ರಿಯಾರೂಪೀ ಉದ್ಯೋಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ ಪರಿಶ್ರಮ ಸಫಲವಾಯಿತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಫಲ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಫಲವು ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರ ಫಲವು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದು ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದಾದರೋ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಯತ್ಸಾಂಖ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಂ ತದ್ಯೋಗೈರಪಿ ಗಮ್ಯತೇ ।

ಏಕಂ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಚ ಯೋಗಂ ಚ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ॥

ಸಾಂಖ್ಯೈಃ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳು, ಯತ್ - ಯಾವ, ಸ್ಥಾನಮ್ - ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವರೋ, ಯೋಗೈಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ತತ್ - ಅದನ್ನೇ, ಗಮ್ಯತೇ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವರು (ಆದ್ದರಿಂದ), ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಸಾಂಖ್ಯಮ್ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯೋಗಮ್ - ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು (ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ), ಏಕಮ್ - ಒಂದೇ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ, ಚ - ಅವನೇ (ಸರಿಯಾಗಿ), ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥5॥

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳು ಯಾವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವರೋ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನೇ ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತ್ಸಾಂಖ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಂ ತದ್ಯೋಗೈರಪಿ ಗಮ್ಯತೇ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದೇ ಮಾತಿನ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನು-ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ರಮದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ —ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದರೋ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಇರುವ ಧೋರಣೆಯನ್ನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಎರಡೂ ಯೋಗಗಳೂ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಸಾಧನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ವಿವೇಕ (ಜಡ-ಚೇತನದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ)ವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯನ್ನು (ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು) ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಗೆ ತನ್ನದಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಿವೇಕವು ಪ್ರಕೃತಿ- ಪುರುಷನ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಕರ್ಮವು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಇಬ್ಬರ ಸ್ಥಿತಿ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡೂ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. (3/3).

ಪ್ರಪಂಚವು ವಿಷಮವಾಗಿದೆ. ಅತಿ ಘನಿಷ್ಠ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಯೋಗವೆಂಬ ಎರಡು ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ನನ್ನ ಸತ್ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಅಭಾವದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಸಂಗನಾಗುವುದು — ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ರಾಗವಿದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದೆಯೋ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದು — ಕರ್ಮಯೋಗ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಏಕಂ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಚ ಯೋಗಂ ಚ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ’ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವ್ಯತಿರೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ — ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದ ಜನರು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಫಲಕೊಡುವಂತಹ ವುಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಈಗ ಅನ್ವಯರೀತಿ ಯಿಂದ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇವೆರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಫಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದೇ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ 4 ಮತ್ತು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಾರ — ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎರಡರ ಫಲವು ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಲ್ಲದವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತಿಳಿದವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಂತಹ (ಬುದ್ಧಿವಂತ)ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ, ಸಾಯುವ ಭಯ, ಪಡೆಯವ ಲಾಲಸೆ ಮತ್ತು ಮಾಡುವುದರ ರಾಗ — ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರಂತರ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಿರುವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ಭಯ ಇರಲಾರದು; ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇರಲಾರದು ಹಾಗಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ, ಸಾಯುವ ಭಯ ಯಾರಿಗಾಗುತ್ತದೆ? ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸಾಯುವ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಸಾಯುವ ಭಯ ಇವೆರಡೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ (ವಿವೇಕದಿಂದ) ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಯಾವುದಾದರು ಅಭಾವವಿರುವವನಲ್ಲೇ ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಭಾವರೂಪಿಯಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಭಾವವು ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಆಗದಿರುವಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವವನ ರಾಗ ಎಂದಿಗೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಭಾವರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವರೂಪವು ಅಭಾವರೂಪೀ ಶರೀರದೊಂದಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ರಾಗವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಮಾಡುವ ರಾಗವು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ — ಇವೆರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಸಾಧನೆಯು ಪೂರ್ಣ ವಾದಾಗ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ, ಸಾಯುವಭಯ, ಪಡೆಯವ ಲಾಲಸೆ, ಮಾಡುವ ರಾಗ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಲೌಕಿಕವಾದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಚಿನ್ಮಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ಮಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಚಿನ್ಮಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ-ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ಮಯತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್- ಚಿನ್ಮಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಕರ್ಮ ಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಬೇರೆಯಾಗುವುದು ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಬೇರೆಯಾಗಲೀ ಎರಡರ ಪರಿಣಾಮವೂ ಒಂದೇ ಆಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಉಂಟಾದೀತು.

ಇಲ್ಲಿ 4ನೇ ಮತ್ತು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ಸಂಬಂಧ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ ಮತ್ತು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ಸಂಬಂಧ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಈ ಮೂರು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಚಾರವಾದರೋ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಚಾರ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ — ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದು ಹೋದ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತ ವಾದಂತಾಗಿದೆ (4/2) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಇದು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲ ಎಂಬ ದೋರಣೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಒಂದೋ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

ತಾವತ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವೀತ ನ ನಿರ್ವಿದ್ಯೇತ ಯಾವತಾ ।

ಮತ್ಕಥಾಶ್ರವಣಾದೌ ವಾ ಶ್ರದ್ಧಾ ಯಾವನ್ನ ಜಾಯತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/20/9)

ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ (ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾವುದಿಲ್ಲವೋ) ಅಥವಾ ನನ್ನ ಲೀಲೆ ಕಥಾ ಶ್ರವಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ) ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಂತೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ 4ನೇ, 5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ, ಪರಮಶಾಂತಿ, ಮುಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ — ‘ತತ್ಸ್ವಯಂ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕಾಲೇನಾತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ’ (4/38), ‘ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಮುನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮ ನಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ’ (5/6), ‘ಯಜ್ಞಾಯಾ ಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ (4/23), ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ ದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಂ ತಮಾಹುಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ’ (4/19), ‘ಯುಕ್ತಃ ಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀಮ್’ (5/12).

ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯೆಂದು ಹೇಳಿದೆ —

ಸ್ವಧರ್ಮಸ್ಥೋ ಯಜನ್ ಯಜ್ಞೈರನಾಶೀಃ ಕಾಮ ಉದ್ಧವ ।

ನ ಯಾತಿ ಸ್ವರ್ಗನರಕೌ ಯದ್ಯನ್ಯನ್ನ ಸಮಾಚರೇತ್ ॥

(11/20/10)

ಯಾರು ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಸಕಾಮಭಾವ ದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಸ್ಮಿನ್ಲ್ಲೋಕೇ ವರ್ತಮಾನಃ ಸ್ವಧರ್ಮಸ್ಥೋನಘಃ ಶುಚಿಃ ।

ಜ್ಞಾನಂ ವಿಶುದ್ಧಮಾಪ್ನೋತಿ ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ವಾ ಯದೃಚ್ಛಯಾ ॥

(11/20/11)

ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಿಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಥವಾ ಪರಮಪ್ರೇಮ (ಪರಾಭಕ್ತಿ)ವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವುದಾದರೆ — ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಾಧನ-ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಸಾಧನ-ಭಕ್ತಿಯೂ ದೊರೆಯ ಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಜ್ಞಾನ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ) ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯ-ಭಕ್ತಿ (ಪರಮ ಪ್ರೇಮ ಅಥವಾ ಪರಾಭಕ್ತಿ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಸಂಬಂಧ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂನ್ಯಾಸ — (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ)ಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತುಮಯೋಗತಃ ।

ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಮುನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮ ನಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ!, ಅಯೋಗತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಸಂನ್ಯಾಸಃ* - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವು ಆಪ್ತುಮ್ - ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು, ದುಃಖಮ್ - ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಮುನಿಃ - ಮನನಶೀಲ, ಯೋಗಯುಕ್ತಃ - ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು, ನಚಿರೇಣ - ಬೇಗನೇ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 6॥

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಪದವು ೞಆಪ್ತುವ್ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ಮವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ಆಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ೞತು ಪದವನ್ನು ವಿಪಾತ ಸಂಜ್ಞಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮವು ಉಕ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ೞಸಂನ್ಯಾಸ ಪದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮಾ ಆಗಿದೆ.

ಆದರೆ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವು ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಮನನ ಶೀಲ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇಗನೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತು-ಮಯೋಗತಃ’ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಫಲತೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಆವಶಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದಿಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕಷ್ಟದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಾಗವಿರುವಾಗ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮತ್ತ್ವದ ಅನುಭವದ ಮಾತಾದರೋ ದೂರವುಳಿಯಿತು, ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ರಾಗವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಉಪಾಯ-ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಭಾವನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ರಾಗವು ತಾನಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ರಾಗವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

‘ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಮುನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮ ನಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ತನ್ನ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿಃ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ರಿಯೆಯು ಸಣ್ಣದಿರಲಿ, ದೊಡ್ಡದಿರಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ನನ್ನ ಭಾವ ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಸಕಾಮವೋ? ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಸಕಾಮಭಾವ ಬರುತ್ತಲೇ ಅವನು ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಕಾಮ ಭಾವ ಬರುತ್ತಲೇ ಆ ಕ್ರಿಯೆಯು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವು ಹೇಗಾದೀತು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗದ ತ್ಯಾಗವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ರಾಗವೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ರಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತತ್ಸ್ವಯಂ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕಾಲೇನಾತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ‘ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತಲೇ ತಾನಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಯ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲ. ಇದರ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ — ದೇಹಧಾರೀ-ದೇಹಾಭಿಮಾನಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು, ಆದರೆ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿರುವವನು ತ್ಯಾಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು (18/11). ಇದರಿಂದ-ದೇಹಧಾರಿಯು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಮಾಡಲಾರನು ಆದರೆ ಕರ್ಮಫಲದ-ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸುಗಮತೆ ಇದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು — ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಗೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್’ (12/12) ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಅವನು ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೆ’ (5/3). ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ಸುಗಮ, ಶೀಘ್ರ ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ ಮತ್ತ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುವಂತಹ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ।

ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ ಕುರ್ವನ್ನಪಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ॥

ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ - ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆಯೋ, ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಶರೀರ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮ ಭೂತಾತ್ಮ್ಮಾ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮನೇ ಯಾರ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದೆಯೋ (ಇಂತಹ), ಯೋಗಯುಕ್ತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು, ಕುರ್ವನ್ - (ಕರ್ಮ)ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ,
ನ, ಲಿಪ್ಯತೇ - ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥

ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆಯೋ ಯಾರ ಶರೀರ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮವೇ ಯಾರ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾಗು ವುದು. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.* ಸಾಧಕನು ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗನುಕೂಲವಾಗಿ ಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬಲ್ಲನು.

* ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಘ್ರಾತ್ವಾ ಚ ಯೋ ನರಃ ನ ಹೃಷ್ಯತಿ ಗ್ಲಾಯತಿ ವಾ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ॥

(ಮನುಸ್ಮೃತಿ 2/98)

ಯಾವ ಪುರುಷನು ಕೇಳಿ, ಮುಟ್ಟಿ, ನೋಡಿ, ತಿಂದು ಮತ್ತು ಮೂಸಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನೇ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ — ‘ಯಸ್ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯ (3/7). ‘ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ (3/41). ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧ ವಿರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿ ಇರದಿದ್ದರೆ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವಾ ರೂಪದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗದೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಆಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

‘ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ’ — ಅಂತಃಕರಣದ ಮಲಿನತೆಯಲ್ಲಿ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ವಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗಲೇ ಅವನು ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ಇರುವತನಕ ಅವನು ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಲಾರನು.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ದೃಢವಾದ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶ ವಿರುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಬೇಗ ಶುದ್ದವಾಗುವಂತೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಮಹಿಮೆ ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ.

‘ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ’ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಸುಖ- ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಶರೀರದಿಂದ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದವಾದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನವಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಶರೀರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮ ಭೂತಾತ್ಮಾ’ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.+ ಶರೀರದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಅವಯವಕ್ಕೆ ಏಟುಬಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅವಯವವು ಅದರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಸಹಜಭಾವದಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಅಭಿಮಾನ ವಿಲ್ಲದೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಬಯಸದೆ ಸ್ವತಃ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸಹಜಭಾವದಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಅಭಿಮಾನ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಬಯಸದೆ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನೂ ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಗವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

+ ಬೇಕಾದರೆ ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ತನ್ನ ಶರೀರದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲೀ — ಎರಡರ ಪರಿಣಾಮ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಏಕಾತ್ಮತೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅವಯವಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ನಡೆದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಅವಯವ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಸಮಾನ (ಒಂದೇ) ವಿರುವಂತೆಯೇ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ನಡೆದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ರಾಗವು ಇಲ್ಲವಾಗಲು ‘ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ ಆಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸ್ವಭಾವವೇ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ. ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ ಆಗದೆ ಉದಾರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾವು ನಿರಂತರ ವಾಗಿ ಇರಲಾರೆವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರಲಾರವು. ಕಾರಣ-ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ (ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ) ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಿರಂತರ ನಮ್ಮನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾ ಇವೆ. ನಾವೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಯೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆವು, ಪರಮಶಾಂತಿ ಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆವು. ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು ನಾವು ಮುಕ್ತಿ, ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆವು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ವಭಾವ ನಮ್ಮದಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ವಭಾವ ಇವುಗಳದ್ದಲ್ಲಾ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು ವುದು ಮಹತ್ವವಾಗಿರದೆ ನಮ್ಮದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯು ಸಹಜವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಾಸ್ತವಿ ಕತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ.

ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಉದಾರತೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಲ್ಲವು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಮಾತು — ಉದಾರತೆ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉದಾರತೆಯಲ್ಲಿ ಹಣ ಖರ್ಚುಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ, ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ — ನಾವು ಸುಖಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಬೇಕು ಮತ್ತು ದುಃಖಿತರನ್ನು ಕಂಡು ಕರುಣೆ, ದಯೆ ಉಂಟಾಗಬೇಕಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ದುಃಖಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ — ಇವನು ಹೇಗೆ ಸುಖೀಯಾದಾನು? ಎಂಬ ಕರುಣೆ ಉಂಟಾಗಬೇಕು. ಸುಖಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖಿಗಳಾಗಲೀ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗಬೇಕು ದುಃಖಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಯಾರೂ ದುಃಖಿಗಳಿರಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗಬೇಕು.

* ಉದಾರತೆ ಗುಣವೂ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೂ ಆಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಯೋ ಅವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು — ಈ ಭಾವದಿಂದ ಅವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ೞಉದಾರತೆ ಗುಣವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳು ನಮ್ಮವುಗಳು ಅಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಈ ೞಉದಾರತೆ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಬಾಧಕವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (2/44). ಸುಖಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರೆ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಸುಖವು ನಾವು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಸುಖೀ ಎಂದು ನೋಡಿಯೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿಗುವುದಾದರೆ ನಾವು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಾರದು. ದುಃಖಿತರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ದುಃಖಿತರಾಗುವುದರಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಮ್ಮ ದುಃಖವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ನಾವು ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ವ್ಯಯಮಾಡುವುದು ತಾನಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ದೂರವಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಹೋದಾವು. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾವುದಾದರು ದುಃಖಬಂದಾಗ ನಾವು ಅದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತೇವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ದುಃಖಿಗಳೆಂದು ನೋಡಿ ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರ ದುಃಖ ದೂರಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಆಗತೊಡಗೀತು.

ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ರಸವಿದೆ. ಆ ರಸವು ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ಜೀವಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೀ ನಿತ್ಯರಸದ ಜೊತೆಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ಯೋಗಯುಕ್ತಃ’ — ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ, ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ, ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮ ಭೂತಾತ್ಮಾ — ಎಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಈ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಆಗದಿರಲು — ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವವಿರುವವರೆಗೆ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ರುಚಿಯ ಸಂಘರ್ಷ ಪ್ರಾಯಶಃ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉದ್ದೇಶ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರುಚಿಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉದ್ದೇಶ ಹಾಗೂ ರುಚಿ ಅಭಿನ್ನವಾದಾಗ ಸಾಧನೆಯು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಃ’ ಪದವು ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ರುಚಿ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಉದ್ದೇಶ ಹಾಗೂ ರುಚಿ-ಎರಡೂ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಿಹೋಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹ ಫಲವನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಬಯಸದಿರುವಾಗಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗತ್ತದೆ. ಫಲ ಹಾಗೂ ಉದ್ದೇಶ ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಯಾದರೋ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಉದ್ದೇಶ — ಯಾವುದು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲದೋ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೋ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಯಾರಿಗೋ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಂದೋ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅದು ಅವನ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಉದ್ದೇಶವು ಸದಾಕಾಲ ಪರಮತ್ಮತತ್ತ್ವದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ, ಅಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಫಲವಲ್ಲ. ಫಲವು ಉಂಟಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದು ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯವಿರುತ್ತಾನೆ. ಉಂಟಾಗಿ, ನಾಶವಾಗುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬಯಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಬಯಕೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಉದ್ದೇಶ ವಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ‘ಯೋಗಯುಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನೆ 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಾರೂಢಃ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಕುರ್ವನ್ನಪಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನಕ್ಕೆ — ಕರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಮಮತೆ, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ, ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.* ಸಾರಾಂಶ — ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಏನಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ.

* ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂವನ್ನು ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ೞಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಮಮತೆ, ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅಳಿಸಲು ಹೇಳಿರುವನು ಹಾಗೂ ೞಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಾದರೋ ‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ (3/28) ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ ಇದರಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು ಭಾವವಿದೆ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲಾದರೋ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವಾಗಲೂ ಅವನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (4/18). ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ (3/18). ಅವನು ಸದಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಚಿನ್ಮಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಯಾವಾಗ ಪದಾರ್ಥ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹಿತವಾದರೆ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸುಖ ದೊರೆತರೆ, ಯಾರಿಗಾ ದರೂ ಉಪಕಾರವಾದರೆ, ಅವನು ‘ನಾನು ಮಾಡಿದೆ ‘ನನ್ನಿಂದ ಹೀಗಾಯಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು? ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್- ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಕಾರಣ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (18/17).

ಸಂಬಂಧ — ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ।

ಪಶ್ಯನ್ ಶೃಣ್ವನ್ ಸ್ಪೃಶನ್ ಜಿಘ್ರನ್ನಶ್ನನ್ ಗಚ್ಛನ್ ಸ್ವಪನ್ ಶ್ವಸನ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಪ್ರಲಪನ್ವಿಸೃಜನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ನುನ್ಮಿಷನ್ನಿಮಿಷನ್ನಪಿ

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಧಾರಯನ್ ॥

ತತ್ತ್ವವಿತ್ - ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ, ಯುಕ್ತಃ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು, ಪಶ್ಯನ್ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಶೃಣ್ವನ್ - ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸ್ಪೃಶನ್ - ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಜಿಘ್ರನ್ - ಮೂಸೂತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಶ್ನನ್ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಗಚ್ಛನ್ - ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಗೃಹ್ಣನ್ - ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಲಪನ್ - ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವಿಸೃಜನ್ - (ಮಲ-ಮೂತ್ರವನ್ನು) ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸ್ವಪನ್ - ಮಲಗಿದ್ದರೂ, ಶ್ವಸನ್ - ಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೂ (ಹಾಗೂ), ಉನ್ಮಿಷನ್ - ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ (ಮತ್ತು), ನಿಮಿಷನ್ - ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ವರ್ತಂತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಧಾರಯನ್ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಕಿಂಚಿತ್ - (ನಾನು ಸ್ವತಃ) ಏನನ್ನೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ನ, ಕರೋಮಿ - ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ- ಹೀಗೆ, ಮನ್ಯೇತ - ತಿಳಿಯಲಿ. ॥ 8, 9॥

ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮೂಸೂತ್ತಿದ್ದರೂ, ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮಲಮೂತ್ರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮಲಗಿದ್ದರೂ, ಶ್ವ್ವಾಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಮುಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ‘ನಾನು ಸ್ವತಃ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 8, 9 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಯುಕ್ತಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದಗಳು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ, ಅವನು ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಮಹಾಪುರುಷನಂತೆ ಭ್ರಾಂತಿ ರಹಿತ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ, ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ.

ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ನೋಡದಿರುವವನೇ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ — ‘ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ’ ಈ ಎಚ್ಚರವಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅವನು ಎಂದೂ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು?

ನಿಜವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರದ್ದಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವರು ಮರವೆಯಿಂದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (3/27). ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಷ್ಟಿ ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆಯೋ, ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಆಗುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಸಮಷ್ಟಿಯದ್ದೇ ಕ್ಷುದ್ರ ಅಂಶ ವ್ಯಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯಷ್ಟಿಯ ಕೆಲವು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು — ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರವತನಕ ಅವನು ಸಾಧಕನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಮಹಾಪುರುಷ ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ (ಕರ್ತೃತ್ವ) ವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಗುಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿವೆ — ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಗುಣ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಇಲ್ಲ — ಎಂಬುದಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತ ನಿರ್ವಿಕಾರ ತತ್ತ್ವವಾದರೋ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಹಾಗೂ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಪ್ರಕಾಶ್ಯದ ಅಂತರ್ಗತ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕಾಶ್ಯ (ಶರೀರಾದಿ)ದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಾಶಕವು ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ಯವು ಪ್ರಕಾಶ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅದು ಎಲ್ಲರ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರ (ಆಧೇಯದ) ಕಣ-ಕಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದು ಎಂದೂ ಆಧೇಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಯಾವುದು ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಆಗುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನವಾದರೋ ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ಅಥವಾ ಆಧೇಯದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ಯ, ಆಧಾರ ಹಾಗೂ ಆಧೇಯಗಳ ಭೇದ (ವಿಭಾಗ)ವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವನೇ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನೇ ಪ್ರಕೃತಿ (ಕ್ಷೇತ್ರ) ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ)ರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತ ಮುಂದೆ 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4, 5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2, 19, 23 ಮತ್ತು 37ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಪಶ್ಯನ್ ಶೃಣ್ವನ್ ಸ್ಪೃಶನ್..... ಉನ್ನಿಷನ್ನಿಮಿಷನ್ನಪಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಮುಟ್ಟುವುದು, ಮೂಸುವುದು ಮತ್ತು ತಿನ್ನುವುದು — ಈ ಐದೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಕ್ರಮಶಃ ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಮೂಗು, ನಾಲಿಗೆ ಈ ಐದೂ) ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳದ್ದಾಗಿವೆ. ನಡೆಯುವುದು, ಸ್ವೀಕರಿಸು ವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಮಲ- ಮೂತ್ರದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಕ್ರಮಶಃ ಕಾಲು, ಕೈ, ಮಾತು, ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಗುದ ಈ ಐದು) ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.* ಮಲಗುವುದು ಈ ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆ ಅಂತಃಕರಣದ್ದಾಗಿದೆ. ಶ್ವಾಸತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಈ ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರಾಣದ್ದು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುವುದು — ಮುಚ್ಚುವುದು ಈ ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಕೂರ್ಮ’ ಎಂಬ ಉಪಪ್ರಾಣದ್ದಾಗಿವೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ಐದೂ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ನಾಲ್ಕು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ೞವಿಸೃಜನ್ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಗುದಾ ಇವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಮೇಲೆ ಹದಿಮೂರು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ, ಕರ್ಮೀಂದ್ರಿಯ, ಅಂತಃ ಕರಣ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಉಪಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖಮಾಡಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಸ್ವಯಂ ಮೂಲಕವಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವವು ಈ ರೀತಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದು, ಉಪದೇಶಮಾಡುವುದು, ಬರೆಯುವುದು, ಓದುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಯೋಚಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮೂಲಕವೂ ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗಬಲ್ಲವು.

ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಅವನು ತಿಳಿದು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಓದುವುದು, ಬರೆಯುವುದು, ಯೋಚಿಸುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಊಟಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಮನಬುದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತಿಳಿಯದೆ ಮಾಡುವಂತಹುಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ-ತೆರೆಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಿಂದ ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತಿಳಿದುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ-ತೆರೆಯುವುದನ್ನೂ ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಹೇಗೆ ಮನುಷ್ಯನು — ‘ಶ್ವಸನ್ ಉನ್ಮಿಷನ್ ನಿಮಿಷನ್’ (ಶ್ವಾಸ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುವುದು — ಮುಚ್ಚುವುದು) ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತೃತ್ವ ತಿಳಿಯುವು ದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ತಿಳಿಯ ಬಾರದು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯನ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಹದಿಮೂರು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ, ಇವುಗಳು ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಾವುದರ ಆಶ್ರಿತವಾಗುತ್ತವೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಯಾವ ಆಧಾರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವ ಈ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧವಾಗ ಲಾರವು. ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತವೋ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶದ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿವೆಯೋ, ಆ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಆ ತತ್ತ್ವವು ಎಲ್ಲರ ಆಧಾರ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಈ ಹದಿಮೂರು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಧಾರಯನ್’ — ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತಿವೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ — ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲು ಇರದೆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕರ್ತೃತ್ವರಹಿತ (ನಿರ್ಲಿಪ್ತ) ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿದೆ.

ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ, ಪ್ರಾಣ, ಉಪಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಐದು ವಿಷಯಗಳು — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ. ಈ ವಿಷಯ ಗಳಲ್ಲೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ.

(1) ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ ।

(3/27)

(2) ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।

(13/29)

ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ‘ಗುಣ ಎಂದೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ (3/28). ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕರ್ತಾ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾನ್ಯಂ ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕರ್ತಾರಂ ಯದಾ ದ್ರಷ್ಟಾನು ಪಶ್ಯತಿ’ (14/19). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಆಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿರಿ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಕ್ರಿಯೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನ ರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಲೇಶ ಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರಂತರ ಕ್ರಿಯಾ ಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವು ಕರ್ತೃತ್ವದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎಂದೂ ಅಕ್ರಿಯವಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗಲಾರದು. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕಾಶ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ.

‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಮನ್ಯೇತ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನು (ಸ್ವರೂಪದಿಂದ) ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು (ಸ್ವರೂಪ) ಮೊದಲು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಾದರೋ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಭೂತದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಲಾರದು. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಸದಾಕಾಲ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಅರ್ಥಾತ್-ಚೇತನತತ್ತ್ವ ಸದಾ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಚೇತನವು ಅನಾದಿ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಪಡೆದಾಗ ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯ ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಸ್ವತಃ ಆಗುತ್ತಾನೆ (3/27).

ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವನು, ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ರೈಲು ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ನಡೆಯದೆ ನಡೆದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ರೈಲು ಹತ್ತಿದ ಕಾರಣ ಈಗ ಅವನು ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ರಹಿತನಾಗಲಾರನು. ಹೀಗೆಯೇ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ — ಯಾವುದೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗದೆ ಉಳಿಯಲಾರನು.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಂದೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ (5/13). ಹೇಗೆ ಶರೀರವು ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ಯುವಕನಾಗುವುದು, ಕಪ್ಪಾಗಿರುವ ಕೂದಲು ಬಿಳಿಯಾಗುವುದು, ತಿಂದ ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದು, ಶರೀರವು ಬಲಿಷ್ಠ ಅಥವಾ ನಿರ್ಬಲವಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ (ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ) ಆಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಆಗುವವು ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ್ವಯಂಗೆ’ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. (3/27). ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನನ್ನು ಮಲಿನ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ದುರ್ಮತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/16). ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ (13/29).

‘ಏವ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಭಾವ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಜ್ಞೆ ‘ಕರ್ಮ’ವೆಂದಿರದೆ ‘ಕ್ರಿಯೆ’ ಎಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ್ನು ‘ಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ‘ಚೇಷ್ಟತೇ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಇನ್ನೊಂದು ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸ್ವಯಂ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದರೂ, ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಬೆರೆತ್ತಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕರ್ತೃತ್ವ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಎಂದೂ ಬರಲಾರದು. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಗೈದು ಇವನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇವನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ಅಕರ್ತೃತ್ವವೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡೂ ಮಾತು (ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ತಿಳಿಯುವುದು, ತಿಳಿಯದಿರುವುದು) ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕರ್ತೃತ್ವ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಾಡದೆ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನಾಗದೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಭೋಕ್ತಾ ಆದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ (13/21). ಕ್ರಿಯಾಫಲದ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಂದೂ ಚ್ಯುತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆಯ ಭಾವ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.’

ಪುರುಷನು ಸ್ವತಃ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಆಗದಿದ್ದರೂ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆದರೋ ಸ್ವಯಂ ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸುಖಿ-ದುಃಖಿ ಸ್ವಯಂ ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಜಡವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡದಲ್ಲಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಕ್ತಾ ಪುರುಷನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ಈ ಎರಡೂ ಮಾತು ಹೇಗಾದವು? ಭೋಗದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಭೋಗಾಕಾರ-ಸುಖ-ದುಃಖಾಕಾರ ವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಯದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಾನು ಸುಖಿ ಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಇಂತಹ ಮಾನ್ಯತೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಪುರುಷನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಪುರುಷನಿಲ್ಲದೆ ಆಗಲಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಪುರುಷನಲ್ಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಜಡದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ; ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪುರುಷನನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅರ್ಥಾತ್- ಸುಖದ ಸಮಯ ಸುಖೀ, ಹಾಗೂ ದುಃಖದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿ ಈ ಮಾನ್ಯತೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖದ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮಾತ್ರವೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇರಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಏಕದೇಶೀಯತೆಯಿಂದಲೇ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಏಕದೇಶೀಯತೆ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಹಂಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಜಡವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಕಾರ್ಯವೂ ಜಡವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಜಡವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಪುರುಷನು ಸುಖದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುಖೀ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿ ಆದರೆ ಇವನ ಸ್ವರೂಪವು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸುಖದ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಆರಂಭ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಪುರುಷನೂ ಸಹ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು, ಇದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಗೀತೆಯು ಇವನನ್ನು ಅಕ್ಷರ, ಅವ್ಯಯ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷರು ಇದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಏಕರಸ, ಏಕರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವರು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಪುರುಷನನ್ನು ಸುಖದ ಸಮಯ ಸುಖೀ, ದುಃಖದ ಸಮಯ ದುಃಖೀ ಆಗುವವನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಪುರುಷನು ಸದಾ ಏಕರಸ, ಏಕರೂಪ ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು?

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮನ್ಯತೇ’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಮಾತು ಬಂದಿತ್ತೋ ಅದರ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮನ್ಯೇತ’ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಮನ್ಯೇತ ಪದದ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದಾಗಿರದೆ ಅನುಭವಿಸುವುದು ಎಂದಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲ ಇದು ಅನುಭವವಾಗಿದೆ, ಮಾನ್ಯತೆ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವಾಗ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ತೃತ್ವವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಪುರುಷನು — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರು ವಾಗಲೂ ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವಾಗಲೂ ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ (ತನ್ನ ಸತ್ತೆ)ದಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಯಿತು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರೂಪ ವಾದರೋ ಅಕರ್ತೃತ್ವವೇ ಉಳಿಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಜ್ಞಾನ (ಅನುಭವ)ವಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಜ್ಞಾನ ಯಾರಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪವು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರೂಪದಿಂದ ಆಶ್ರಯ, ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ.

ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಗದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಅಭಾವದ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗದೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಗಳಾಗುವ ಕರಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಕರ್ತಾ ಕರಣಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಚಿನಿವಾರನು ಎಷ್ಟೇ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಇಕ್ಕುಳ, ಸುತ್ತಿಗೆ ಮುಂತಾದ ಉಪಕರಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರನು, ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ತಾ ಕರಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಲಾರನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಕರಣ — ಇವು ಮೂರು ಪ್ರಕೃತಿ ಯಲ್ಲೇ ಇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಇವು ಮೂರು ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪವು ಸದಾ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಇವುಗಳು ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ.

ಕರ್ತೃತ್ವವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ (ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ)ದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗುವಂತೆಯೇ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ತನ್ನ ಅಕರ್ತೃತ್ವ (ಸ್ವಧರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಪದಗಳ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಿವೇಕಶೀಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಆಗವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ‘ನಾನು ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೇ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಆಗದಿರುವುದು ಇದೆ. ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂಗೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ.

ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಅಹಂವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರಿಂದ ‘ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿಹೋಗಿದ್ದವನು (3/27) ಅವನೇ ವಿವೇಕದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಅಹಂನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಿರಂತರ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಜೀವಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದಾನು ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಾನು. ಈಗ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅಹಂದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಯಂ ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಭವ ಪಡೆದರೆ ಅವನು ತತ್ತ್ವವಿತ್ (ಮುಕ್ತ) ಆಗುವುದ ರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸತ್ಯವಾದುದನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸತ್ಯವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೆ ಮತ್ತೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ?

ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೂ ಅವನು ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾನಲ್ಲ — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (13/31). ಕಾರಣ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಹಂಗೆ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಎಷ್ಟೇ ದೃಢವಾದರೂ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದಾದರು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅಂಧಕಾರವಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಕಾಶ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಅದು ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಇಲ್ಲವಾಗಲು ಅನೇಕ ವರ್ಷ-ತಿಂಗಳುಗಳು ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಮಾನ್ಯತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ಜಡ-ಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ‘ನಾನು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಜಡ (ತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪೀ ಅಹಂಕಾರ) ಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚೇತನ (ಸ್ವರೂಪ)ಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಜಡದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ’ ಇದರಲ್ಲಿ (ಜಡತೆಯ ನಿಷೇಧವಿರುವುದರಿಂದ) ಚೇತನದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇದೆ. ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಜಡದ ಕಡೆಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಹಂವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು — ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವನು — ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಾಧಕನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಸ್ವಯಂ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾನೆಂದು ಅನುಭವಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಮುಂದೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆ ಇದಿರಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ನೆನಪು ಆದಾಗ ನಾನು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಮಾಡಿದೆ, ತುಂಬಾ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ನೆನಪುಬಂದಾಗ ನಾನು ತುಂಬಾ ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ, ತುಂಬಾ ತಪ್ಪುಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವನಿಗೆ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿದೆ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಹೇಗೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅಕರ್ತಾನೇ ಆಗಿದ್ದೆ ಇದನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಕಾರಣ — ವರ್ತಮಾನವೇ ಭೂತಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. (3/27). ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ನೆನಪು ಬರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖ-ಚಿಂತೆಗಳೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣವೇ ಆಗಿದೆ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾ ತ್ಮಾಆಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಂಕಾರ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಾಧಕನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಥೂಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಹೇಗೆ ಈಗ ಭೂತಕಾಲದ ಅಭಾವ ವಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮಗಳ ಅಭಾವವೂ ಕೂಡ ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಹೇಗೆ ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ತಮಾನದ ಅಭಾವವಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭೂತಕಾಲದ್ದೂ ಅಭಾವವಿತ್ತು ಇದೇ ರೀತಿ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಭೂತಕಾಲದ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ತಮಾನದ್ದೂ ಅಭಾವವಿದೆ. ಆದರೆ ಸತ್ತೆಯ ಭಾವ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ ಈ ಮೂರರ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಿದೆ. ಸತ್ತೆಯು ಕಾಲಾತೀತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲಾತೀತ, ಅವಸ್ಥಾತೀತ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾಲವಿಶೇಷ ಮತ್ತು ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷದಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಹಾಗೂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ಮೃತಿಯು ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾನ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ, ತತ್ತ್ವವಿದನದು ಅಲ್ಲ.

‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮಿ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದ ಕಡೆಗೇ ಇರಬೇಕು. ಆ ಸತ್ತೆಯು ಚಿನ್ಮಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾದ್ದರಿಂದ ಆನಂದಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಆನಂದವು ಅಖಂಡ, ಶಾಂತ, ಏಕರಸವಾಗಿದೆ.

ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ‘ನಾನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯಾದರೋ ಶರೀರದಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಇಲ್ಲ, ಅದು ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವ ಎರಡರಿಂದಲೂ ರಹಿತವಾಗಿದೆ (3/18). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೂ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಾದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ -ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮತ್ತು 8-9ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರೋತಿ ಯಃ ।

ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಸ ಪಾಪೇನ ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವಾಂಭಸಾ ॥

ಯಃ - ಯಾವ (ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು), ಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮಣಿ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಆಧಾಯ - ಅರ್ಪಿಸಿ (ಮತ್ತು), ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಕರೋತಿ - (ಕರ್ಮ) ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಅಂಭಸಾ- ನೀರಿನಿಂದ ಪದ್ಮಪತ್ರಮ್, ಇವ — ಕಮಲದ ಎಲೆಯಂತೆ, ಪಾಪೇನ - ಪಾಪದಿಂದ, ನ, ಲಿಪ್ಯತೇ - ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥10॥

ಯಾವ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು-ಕಮಲದ ಎಲೆಯು ನೀರಿನಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗದಿರುವಂತೆ- ಪಾಪದಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ’ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ತನ್ನದು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ — ‘ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ, ನಾನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನೇ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ತಾನೇ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.

ಶರೀರಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ, ದೊರಕಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅಗಲುವಂತಹವುಗಳು. ಇವು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ, ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ದೊರಕಿವೆ. ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ನಮಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಇರಿಸಲಾರೆವು, ಬದಲಿಸಲಾರೆವು ಮತ್ತು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಲಾರೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇವುಗಳಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕನಾಗಿ ಯಾರ ಈ ವಸ್ತುಗಳೋ ಅವನದ್ದೇ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ‘ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ‘ಪ್ರಕೃತಿಗೆ, ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ‘ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಎರಡರ ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರೋತಿ ಯಃ’ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ, ಕ್ರಿಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ರಾಗ, ಸೆಳೆತ, ಆಕರ್ಷಣ, ಪ್ರೀತಿ, ಮಹತ್ವ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವು ದಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಅಜ್ಞಾನ’ವು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಹೇತುವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ರಾಗ’ವೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ರಾಗದ ಮೇಲೆಯೇ ಅಜ್ಞಾನ ನಿಂತಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಗವು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಅಜ್ಞಾನವೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಗ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ‘ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ’ (2/62). ಕಾಮನೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ಬೇರು ಆಗಿದೆ (3/37). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲಕಾರಣ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಇರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು ಮತ್ತು ಇದು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವ ಬದಲು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಚಿಕ್ಕ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಿಯೆಯ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬಯಸುವುದೇ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿರದೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಳ್ಳೆತನವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವ ಇರಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ. ಕರ್ಮದಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಆ ಕರ್ಮವು ತನಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮಾನದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

‘ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಸ ಪಾಪೇನ ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವಾಂಭಸಾ’ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚ ದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಮಸ್ತ ಭಗವದರ್ಪಣ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಎಷ್ಟು ವಿಶೇಷವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ! ಕಮಲದ ಎಲೆಯು ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿ, ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ನೀರಿನಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿ ರುವಂತೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸರ್ವದಾ-ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಕಾಮನೆ ಉಳಿಯಲಾರದು, ಅದರಿಂದ ಪಾಪವಾಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವುದಾದರೂ ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ (18/48). ಆದರೆ ಆಸೆ, ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಈ ದೋಷಗಳು ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ (9/27, 28). ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪಾಪ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪೇನ’ ಪದವು ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ವಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಫಲದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಫಲಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಶುಭಫಲೈರೇವಂ ಮೋಕ್ಷಸೇ ಕರ್ಮಬಂಧನೈಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಈಶ್ವರನಿಗೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈಶ್ವರನು ಸಗುಣ, ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ- ನಿರಾಕಾರ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸಮಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಗ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ (7/29,30) ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮ (ನಿರ್ಗುಣ- ನಿರಾಕಾರ), ಪರಮಾತ್ಮಾ (ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ) ಮತ್ತು ಭಗವಂತ (ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ) ಮೂರನ್ನೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.* ತಾತ್ಪರ್ಯ ‘ಸಗುಣ’ದ ಅಂತರ್ಗತ ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಭಗವಂತ — ಈ ಮೂರೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ‘ನಿರ್ಗುಣ’ದ ಅಂತರ್ಗತ ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ಸಮಗ್ರವಾಗಿದೆ.

* ವದಂತಿ ತತ್ತತ್ತ್ವವಿದಸ್ತತ್ತ್ವಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಮದ್ವಯವ್ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಪರಮಾತ್ಮೇತಿ ಭಗವಾನಿತಿ ಶಬ್ದ್ಯತೇ॥ (1/2/11).

ವೈಷ್ಣವರು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಉತ್ಸವವನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮೋತ್ಸವ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂಧಾಮ ಪವಿತ್ರಂ ಪರಮಂ ಭವಾನ್’ (10/12). ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೂರು ಹೆಸರು ಹೇಳಿದೆ ‘ಓಂ’ ‘ತತ್ ‘ಸತ್’ (17/23). ನಾಮ-ನಾಮಿಯ ಸಂಬಂಧವಾದ್ದರಿಂದ ಇದೂ ಸಗುಣವೇ ಆಯಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಕಾಯೇನ ಮನಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕೇವಲೈರಿಂದ್ರಿಯೈರಪಿ ।

ಯೋಗಿನಃ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಂತಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ ॥

ಯೋಗಿನಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು, ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕೇವಲೈಃ - ಕೇವಲ (ಮಮತಾರಹಿತರಾಗಿ), ಇಂದ್ರಿಯೈಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಕಾಯೇನ - ಶರೀರ, ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸು (ಮತ್ತು), ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ, ಅಪಿ - ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಕುರ್ವಂತಿ - ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥11॥

ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಮಮತಾರಹಿತರಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದವು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಶರೀರಾದಿಗಳ ಏಕತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ.

‘ಕಾಯೇನ ಮನಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕೇವಲೈರಿಂದ್ರಿಯೈರಪಿ’ — ಯಾವುದನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಮ್ಮದಾಗಿರದೆ ನಮಗೆ ದೊರೆತುದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅಗಲುವಂತಹುದಾಗಿವೆ. ಇವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಏಕತೆ ಇದೆ.

ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದರೆ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನಮ್ಮದಾಗಿಲ್ಲ. ಯಜಮಾನಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಇವು ಭಗವಂತನದ್ದಾಗಿವೆ. ಕಾರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಇವು ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿವೆ ಕಾರ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಇವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದು (ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಭಿನ್ನ) ಆಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಮಮತೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದವು ಬಹುವಚನವಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳದ್ದೇ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೇ ಮಮತೆಯನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಹೇಳಲಾದರೆ, ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಶರೀರಾದಿಗಳ ಸಂಬಂಧ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ವ್ಯಷ್ಟಿಯು ಎಂದೂ ಸಮಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ (ಶರೀರಾದಿ)ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಸಮಷ್ಟಿ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮಗಳ ವಿವಾಹವಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ ಅವಳ ಅತ್ತೆ-ಮಾವ ಮುಂತಾದ ಗಂಡನ ಮನೆಯವರೆಲ್ಲರ ಸಂಬಂಧ ತಾನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ತಾನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದವು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧಕನು ಮಮತೆಯನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.*

* ಇಲ್ಲಿ ’ಅರ್ಥವಶಾದ್ ವಿಭಕ್ತಿ ಪರಿಣಾಮಃ’ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದದ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪರಿಣಾಮಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಕೇವಲೇನ ಕಾಯೇನ’ ’ಕೇವಲೇನ ಮನಸಾ’ ’ಕೇವಲಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ತೃವು ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಮನಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕರ್ತೃವು ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ಮಮನಾದರೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲದರ ಮಮತೆ ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. (5/12) ಸಾಧಾರಣ ಜನರು ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಇರುವವನು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು.+ ಕಾರಣ — ಅವನಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿಗಳು ನನ್ನದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ನನಗೆ ಸಿಗಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವ ವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಎಂಬುದಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

+ ಮನುಷ್ಯನು ಫಲವನ್ನು ಇಚ್ಚಿಸದಿದ್ದರೂ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿರುವನು — ೞಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ (2/47).

‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಳೆ ಸುರಿಯುವು ದರಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ‘ನಾನು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವಾದೀತು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖವಾದೀತು ಎಂಬ ಭಾವ ಮಳೆಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಹಿತದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನತನ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಆದರೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾರಿಗಾದರು ಅಭೀಷ್ಟ ಈಡೇರಿತು, ಯಾರಿಗೋ ಬಯಸಿದ ಮಾತು ನಡೆಯಿತು — ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾದರೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲತನ ಉಳಿಯದೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದುಹೋಯಿತು, ಮಮತೆ ಉಂಟಾಯಿತು.

‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ’ — [ಹಿಂದಿನ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಅಲ್ಲೇ ನೋಡಬೇಕು.]

ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣ ದೋಷಗಳು ದೂರವಾಗಲು, ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಮತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ‘ನಾವು ನಿನ್ನವು, ನೀನು ನಮ್ಮವನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಎಂದಿಗೂ ಶರೀರಾದಿಗಳು — ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವೇ ಅವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ — ‘ಮಮತಾ ಮಲ ಜರಿ ಜಾಇ’ (ಮಾನಸ —7/117ಕ). ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಕುರಿತು ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿಸುವುದೇ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದದಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ದೂರವಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ ಪದದಲ್ಲಿ ತನ್ನತನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದೂರವಾಗಿಸುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ (ತನ್ನತನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದೂರವಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ) ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತನ್ನತನ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತನ್ನತನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿಸುವುದೇ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಮತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗಿ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಂತಿ’ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದೂರವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವವರೆಗೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು, ಕರ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಯೋಗಾ ರೂಢನಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನನಶೀಲ ಯೋಗಿಗೆ (ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ) ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಆರುರುಕ್ಷೋ ರ್ಮುನಿರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ’ (6/3). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಹೇಗೆ-ಹೇಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ-ಹಾಗೇ ಮಮತಾ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗಲಿ’ ಈ ಭಾವ ಇರುವವರೆಗೆ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮಮತೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ — ‘ಮಮತಾ ಮಲ ಜರಿ ಜಾಇ’ (ಮಾನಸ — ಉತ್ತರ 117ಕ). ಭಗವಂತನೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆ ಇಡದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ (ತನ್ನತನ) ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡು ತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಮಮತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಗತಿ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಮಮತಾ ರಹಿತನಾಗುವ ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕ-ರೀತಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಯುಕ್ತಃ ಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀಮ್ ।

ಅಯುಕ್ತಃ ಕಾಮಕಾರೇಣ ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥

ಯುಕ್ತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು, ಕರ್ಮಫಲಮ್ - ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ನೈಷ್ಠಿಕೀಮ್ - ನೈಷ್ಠಿಕೀ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (ಆದರೆ), ಅಯುಕ್ತಃ - ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯನು, ಕಾಮಕಾರೇಣ - ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ, ಫಲೇ - ಫಲದಲ್ಲಿ, ಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ನಿಬಧ್ಯತೇ - ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥12॥

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕನುಸಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಾಗಿ ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕುರಿತು ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಪದವು ಬಂದಿದೆ.

‘ಸಮತೆ’ ಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರು ಯುಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್ ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಃ ಪದವು ಇಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾಮನೆಗಳ ಅಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

‘ಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ — ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವು ಕರ್ಮ ಫಲದ್ದಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಅರ್ಥ — ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸದಿರುವುದು. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಒಂದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಫಲ(ಸುಖ)ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ — ಇವೆರಡೂ ಫಲಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ತನ್ನದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತೃವು ಸರ್ವಥಾ ನಿಷ್ಕಾಮನಾದಾಗ ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಚಿತ-ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸಂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳು ಹುರಿದ ಬೀಜದಂತೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಉಂಟುಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥ ವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಜ್ಞೆ ‘ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ (4/20). ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೂ (ಸಂಚಿತ-ಕರ್ಮ ಕೂಡ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/23), ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಕಾರಣವೂ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಫಲಗಳು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿವೆ —

(1) ದೃಷ್ಟ ಕರ್ಮಫಲ — ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ. ಅದು ತತ್ಕಾಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಊಟ ಮಾಡಿದಾಗ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ.

(2) ಅದೃಷ್ಟ ಕರ್ಮಫಲ — ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ. ಅದು ಈಗಲಾದರೋ ಸಂಚಿತರೂಪದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದು.

(3) ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ಮಫಲ — ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಶರೀರ, ಜಾತಿ, ವರ್ಣ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ.

(4) ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ಮಫಲ — ಪ್ರಾರಬ್ಧ-ಕರ್ಮದ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವಂತಹುದು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಫಲಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟ ಕರ್ಮಫಲಗಳು ‘ಕ್ರಿಯಮಾಣ-ಕರ್ಮ’ದ ಅಧೀನವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ಮಫಲಗಳು ‘ಪ್ರಾರಬ್ಧ-ಕರ್ಮ’ದ ಅಧೀನವಾಗಿವೆ. ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥ — ದೃಷ್ಟ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಗ್ರಹವಿರಿಸದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ದೊರಕಿದಾಗ ಪ್ರಸನ್ನ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಸನ್ನನಾಗದಿರುವುದು; ಅದೃಷ್ಟ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಸೆ ಇರಿಸದಿರುವುದು; ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ದೊರಕಿದಾಗ ಸುಖಿ ಅಥವಾ ದುಃಖಿಯಾಗದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ಮಫಲದ ಕುರಿತು ನನ್ನ ದುಃಖ ಇಲ್ಲವಾಗಲೀ ಹಾಗೂ ಸುಖವಾಗಲೀ ಎಂಬ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಕಾಮನೆ ಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಆ ಕಾಮನೆಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಹಣದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರೆ ಅವನ ವೃತ್ತಿಗಳು ಲಾಭವಾಗಲಿ-ನಷ್ಟವಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು ಧನದ ಲಾಭ-ನಷ್ಟದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಧನದ ಲಾಭವಾದರೆ ಅವನು ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾದರೆ ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದಾದರು ಅನುಕೂಲ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟು ಕೊಂಡೇ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮವೇಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ-ಎಲ್ಲ ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ಮಾತು — ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು (3/5). ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕುರಿತು ರಾಗ ವಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಶಾಂತಿಯಿಂದ (ಕರ್ಮಮಾಡದೆ) ಇರಲಾರನು. ಅವನಿಂದ ವಿಷಯದ ಚಿಂತನೆ ಅವಶ್ಯವಾದೀತು ಅದು ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕ್ರಮಶಃ ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾನು (2/62, 63). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಗದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲಾರನು. ಕರ್ಮಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಹಳೆಯ ರಾಗ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಪರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಗವು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ದೊಡ್ಡ ಮೂರ್ಖತನವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಮಾತು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮಗಳು ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತವಾಗುವಾಗ ಅದರ ಫಲವು ಹೇಗೆ ನಿತ್ಯವಾಗಬಲ್ಲದು? ಫಲವೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲವು ಎರಡೂ ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೇ. ಒಂದೋ ಫಲವೂ ಇರ ಲಾರದು, ಅಥವಾ ನಮ್ಮದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರವು ಉಳಿಯದು. ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತು — ಇಚ್ಛೆ ಇರಲೀ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲವು ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಫಲ ಸಿಗುವುದು ಮತ್ತು ಇಚ್ಚಿಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಫಲ ಸಿಗುವುದು ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದು ಮೂರ್ಖ ತನವಾಗಿದೆ.

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯ ಕರ್ಮಗಳು ಉದ್ದೇಶಹೀನ ಅರ್ಥಾತ್-ಹುಚ್ಚುರ ಕರ್ಮಗಳಂತೆ ಆಗಿರದೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಹಾನ್ ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಅವನು ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅಲ್ಲ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ, ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆ, ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಬರದೆ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ, ತತ್ಪರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಅವೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಬಲ್ಲವು. 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಜನಕಾದಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯು ದೊರಕಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಲು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಪಾರ್ವತೀ, ಮನು-ಶತರೂಪಾ ಮುಂತಾದವರಿಗೂ ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ತಪಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಫಲವಲ್ಲ (11/53) ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡೂ ಮಾತಿನ ಸಾಮಂಜಸ್ಯ ಹೇಗಾಗಬಹುದು?

ಇದರ ಉತ್ತರ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಫಲವಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ವಿದ್ಯಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಅವನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಆಗಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರು ವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನದಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ಒಪ್ಪದೆ, ತನ್ನದಲ್ಲದ ಆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡಪದಾರ್ಥ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಜೀವಿಯ ರಾಗಯುಕ್ತ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಾರ್ಥಕತೆಯಾಗಿದೆ.

ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮುಂತಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗ ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಕೊಂಡು ಕೊಳ್ಳುಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದರೂ ಚಿನ್ಮಯ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಮಾನವಾಗಲಾರವು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಬೆಲೆಕೊಟ್ಟು ಪಡೆದಿರುವ ವಸ್ತುವು ಬೆಲೆಗಿಂತ ಅಗ್ಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಅಗ್ಗವೆಂದೇ ಸಿದ್ದವಾದೀತು.

ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು — ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕನು ಯಾವ ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವಾಗ, ಅದರ ಸಂಬಂಧ, ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಈ ಶರೀರಾದಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ಇರುವವರೆಗೆ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುತ್ತದೆ. ಜಡತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಜಡತೆಯಿಂದ ಆಗದೆ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಜಾತಿಯದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. (ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ.) ಆದರೆ ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಇವುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಬಾರದು, ಇವುಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವಿರುವಾಗ ಅಸತ್ತಿನ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗ ಲಾರದು. ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು (ಸಾಧನೆಗಳು) ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ವಿಮುಖತೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀಮ್’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಶಾಂತಿಸಿಗುತ್ತದೆ ಇದು ಅನುಭವಸಿದ್ಧವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಆದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಜಾಗ್ರತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ (ಕಾಮನೆ-ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ) ಆಗಿ ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಹೀಗೆಯೇ ನಿದ್ದೆಬರುವುದು, ಯಾವುದಾದರು ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು, ಮಗಳ ಮದುವೆಯಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೂ ಒಂದು ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಾಂತಿಯ ಉಪಭೋಗ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಇದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಈ ಶಾಂತಿಯ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಸಿಗುವ ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀಶಾಂತಿ’* ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಈ ಶಾಂತಿಯು ಧ್ಯೇಯವಾಗಿರದೆ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಯೋಗಾ ರೂಢಸ್ಯ ತಸ್ಯೈವ ಶಮಃ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ’ (6/3).

* ಈ ಜ್ಞನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿ’ಯು ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀಯೇ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಶಶ್ವಚ್ಛಾಂತಿಮ್’ (9/30) ಪದದಿಂದ, ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಮ್’ (4/39; 18/62) ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ೞಶಾಂತಿವ್ (5/29; 2/70, 71) ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದ ಆಗುವ ಶಾಂತಿಯು ಸತ್ತ್ವಗುಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಶಾಂತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಈ ಶಾಂತಿಯ ಭೋಗಪಡೆಯುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಈ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಇದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ

(14/6) ಮತ್ತು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಅಖಂಡ ಏಕರಸವಾಗಿರುವ ನಿಜವಾದ ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅಯುಕ್ತಃ ಕಾಮಕಾರೇಣ ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ — ಯಾರು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಂತಹ ಸಕಾಮ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯುಕ್ತಃ ಪದವಿದೆ.

ಸಕಾಮ ಪುರುಷನು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಸದಾಕಾಲ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನಿರಿಸುವುದು ಪ್ರಮಾದವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕೆಂಬ ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವರೂಪತಃ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ಮುಕ್ತಿ ಯಾಗುವುದಾದರೆ ಸಾಯುವವರು (ಶರೀರ ಬಿಡುವವರು) ಎಲ್ಲರೂ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಗಲುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಮನೆ-ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯಿಂದ (ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಕೇವಲ ಪರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುವುದರಿಂದ) ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಜವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಮಾಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧನೆಯು ಅಸಾಧನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಇದೆ. ಮುಕ್ತಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಫಲವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಏನಾದರು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು ಹೀಗೆ ಇಚ್ಛಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ಫಲೇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ನಾನು ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಇದರ ಫಲ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸಾಧಕನು ನೋಡಬಾರದು. ಫಲವನ್ನು ನೋಡುವುದೂ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯು ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲವನ್ನು ನೋಡದೆ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತತ್ಪರನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಸಿದ್ಧಿಯು ತನ್ನಿಂತ-ತಾನೇ ಆದೀತು. ಸಾಧಕನು ಸಿದ್ಧಿಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಾರದು.

ನಾವು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ, ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ಹೋದರೆ ತುಂಬಾ ಸುಖಸಿಗಬಹುದು — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಫಲೇಚ್ಛೆಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ, ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತೇ ಸುಖಂ ವಶೀ ।

ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ದೇಹೀ ನೈವ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಾರಯನ್ ॥

ವಶೀ - ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗಿವೆಯೋ (ಅಂತಹ), ದೇಹೀ - ದೇಹಧಾರಿ ಪುರುಷನು, ನವದ್ವಾರೇ - ಒಂಭತ್ತು ದ್ವಾರವುಳ್ಳ, ಪುರೇ - (ಶರೀರರೂಪೀ) ಪುರದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ -ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮನಸಾ - (ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕ) ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸಂನ್ಯಸ್ಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಏವ -ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ನ, ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡದೆ (ಮತ್ತು), ನ, ಕಾರಯನ್ - ಮಾಡಿಸದೆ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವಾಗಿ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ), ಆಸ್ತೇ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥13॥

ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ದೇಹಧಾರಿ ಪುರುಷನು ಒಂಭತ್ತು ದ್ವಾರವುಳ್ಳ ಶರೀರರೂಪೀ ಪುರದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಿಃಸಂದೇಹ ವಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸದೆ ಸುಖವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಶೀ ದೇಹೀ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಇವು ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಇವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಇವು ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ‘ವಶೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಾದಿ)ದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ‘ಅವಶ ಅರ್ಥಾತ್’ — ವಶೀಭೂತ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿ ಜೈರ್ಗುಣೈಃ’ (3/5). ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮರಹಿತ ನಾಗಲಾರನು. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ — ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳಿಂದ ಮಮತೆ — ಆಸಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಅವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನು ಶರೀರಧಾರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ದೇಹೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ’ — ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಲು ಎರಡು ಕಿವಿ, ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು, ಎರಡು ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳು, ಒಂದು ಮುಖ ಹೀಗೆ ಏಳು ದ್ವಾರಗಳು ಶರೀರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇವೆ ಮತ್ತು ಮಲಮೂತ್ರ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಗುದ ಮತ್ತು ಉಪಸ್ಥ ಈ ಎರಡು ದ್ವಾರಗಳು ಶರೀರದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಒಂಭತ್ತು ದ್ವಾರಗಳುಳ್ಳ ಶರೀರವನ್ನು ‘ಪುರ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಗರವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಗರ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತಾರೋ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಭಾವವುಳ್ಳ ಜೀವಾತ್ಮನು-ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ನಗರದಲ್ಲಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಶರೀರದಲ್ಲಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8, 9ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಹದಿಮೂರು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬೋಧಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವ ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಪದವಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ದೋಷ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ‘ಕರ್ಮವೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ ‘ಶರೀರ ವಾಙ್ಞನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ (18/15). ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಮನಸ್ಸಿನ (ತ್ಯಾಗರೂಪೀ) ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಉಳಿದೇ ಹೋಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತೃತ್ವ ದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು. ಎಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿ ದೆಯೋ ಅಲ್ಲೇ ಆ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅದನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ತೃತ್ವವು ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ.

‘ನೈವ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಾರಯನ್’ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಕಾರಯಿತೃತ್ವ ಎರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಮಾಡುವವನೂ ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸು ವವನೂ ಅಲ್ಲ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರು ವುದಿರಂದ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಂದೂ ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಕರೋಮಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಜೀವಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನು ಪ್ರೇರಕನಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನೇನೋ ಮಾಡಿಸ ಬಲ್ಲನಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವು ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಯಾರೋ ಕೃಷಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾರೋ ವೇದಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾರೋ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಜನರು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನು ವಿಹಿತ ಅಥವಾ ನಿಷಿದ್ಧ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರೇರಕನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಯಾರಾದರು ಸದುಪಯೋಗ ಅಥವಾ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರೇರಣೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಪಾಪ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಭಾಗಿಯೂ ಅವನೇ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರೇರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನ ಕಾರಯನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಆಸ್ತೇ ಸುಖಮ್’ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ; ಆದರೆ ಅವರು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ನಿರಂತರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಸುಖ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆ ಸುಖವು ಅಖಂಡ-ಏಕರಸ ಮತ್ತು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ವಸ್ತುವು ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಉಂಟಾಗಲು ಯಾವುದೇ ಶ್ರಮ, ಉದ್ಯೋಗ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದಾಗ ಒಂದೇ ಸ್ವರೂಪ ಉಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಸ್ತೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸ್ಥಃ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಸ್ತೇ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯು ಯಾವ ತತ್ತ್ವದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದು ಎಲ್ಲ ಆಧಾರಗಳ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಉತ್ಪನ್ನ ತತ್ತ್ವಗಳು ಆ ಅನುತ್ಪನ್ನ ತತ್ತ್ವದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಆ ಸರ್ವಾಧಿಷ್ಠಾನರೂಪೀ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಸ್ತೇ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ನೈವ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಾರಯನ್’ — ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಭಾವವೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಮಾಡುವುದರ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಬರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಅಕ್ರಿಯತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಭಾವವೂ ಮಾಡುವುದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧವಿರಬಾರದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧವಿರಬಾರದು — ‘ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ’ (3/18). ಸ್ವರೂಪವು ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡರಿಂದಲೂ ರಹಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರಪೇಕ್ಷ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ.

‘ವಶೀ’ — ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಯು ‘ಅವಶ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ’ (3/5). ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಅವಶತೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವನು ‘ವಶೀ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಾಧೀನ, ನಿರಪೇಕ್ಷ ಜೀವನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಮಾಡಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನಾದರೋ ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು? ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ನ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ನ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಸೃಜತಿ ಪ್ರಭುಃ ।

ನ ಕರ್ಮಫಲ ಸಂಯೋಗಂ ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥

ಪ್ರಭುಃ - ಪರಮೇಶ್ವರನು, ಲೋಕಸ್ಯ - ಮನುಷ್ಯರ, ನ, ಕರ್ತೃತ್ವವ್ - ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳ (ಮತ್ತು), ಕರ್ಮಫಲಸಂಯೋಗವ್ - ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವನ್ನು, ನ, ಸೃಜತಿ - ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತು - ಆದರೆ, ಸ್ವಭಾವಃ - ಸ್ವಭಾವವೇ, ಪ್ರವರ್ತತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ॥14॥

ಪರಮೇಶ್ವರನು ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನಾಗಲೀ, ಕರ್ಮವನ್ನಾಗಲೀ, ಕರ್ಮಫಲ ಸಂಯೋಗವನ್ನಾಗಲಿ ರಚಿಸುವು ದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವವೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ನ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಸೃಜತಿ ಪ್ರಭುಃ’ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯ ಕಾರ್ಯ ಸಗುಣ ಭಗವಂತ ನದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪ್ರಭುಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಶಾಸಕ, ನಿಯಾಮಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (4/13).

ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದುದಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅದರ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ (3/27) ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಹೀಗೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು? ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ರಚಿಸಿದುದಲ್ಲ, ಜೀವಿಯು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಇದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಲ್ಲನು.

ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಜೀವಿಯು ಇಂತಹ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಮಾಡಲೇಬೇಕು ಹೀಗೆ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ವಿಧಾನ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೆ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗುರುಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಅವುಗಳ ಯಾವ ಸಾರ್ಥಕತೆಯೂ ಉಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನೂ ಜೀವಿಗೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ನ ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಪದಗಳಿಂದ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನ ಕರ್ಮಫಲ ಸಂಯೋಗಮ್’ — ಜೀವಿಯು ಹೇಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಭೋಗಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡವಾದ ಕಾರಣ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಫಲವನ್ನು ಉಣ್ಣಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ವಿಧಾನ ಭಗವಂತನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಭತೇ ಚ ತತಃ ಕಾಮಾನ್ಮಯೈವ ವಿಹಿತಾನ್ಹಿ ತಾನ್’ (7/22) ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನೇನೋ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಜೋಡಿಸದೆ ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಜೀವಿಯು ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವನು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖೀಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿರಬಲ್ಲನು. ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಪುರುಷರಿಗೆ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾವ್ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಅವರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರೆ ಜೀವನು ಎಂದೂ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಹೇತುವೂ ಆಗಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸುಖೀ-ದುಃಖೀಯಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವುದು, ಕರ್ಮ ಫಲಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ. ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಲಾರನು ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಅದನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು (4/20; 5/12; 14/24 ಇತ್ಯಾದಿ).

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ — ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಊರ್ಧ್ವ ಗತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವನೋ, ಅವನಿಂದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಅಧೋಗತಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಂದ ಅಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ* ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನೇ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ‘ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಶ್ರುತಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಯಿತಲ್ಲ?

* ‘ಏಷ ಹ್ಯೇವ ಸಾಧು ಕರ್ಮ ಕಾರಯತಿ ತಂ ಯಮೇಭ್ಯೋ ಲೋಕೇಭ್ಯಃ ।

ಉನ್ನಿನೀಷತ ಏಷ ಹ್ಯೇವಾಸಾಧು ಕರ್ಮ ಕಾರಯತಿ ತಂ ಯಮಧೋ ನಿನೀಷತೇ ॥

(ಕೌಷೀತಕಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಪನಿಷದ್ 3/8)

ಉತ್ತರ — ನಿಜವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ರುತಿಯ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶುಭಾ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಾಡಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಊರ್ಧ್ವಗತಿ ಮತ್ತು ಅಧೋಗತಿ ಮಾಡಿಸುವು ದಾಗಿರದೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಉಣಿಸಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ,+ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯನು ಶುಭಾ-ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಭೋಗಿಸಬಲ್ಲನೋ, ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸಿ, ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಕರುಣಿಸಲು (ಅವನ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ) ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಧನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ (ಖರೀದಿಸಲು) ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಅಂತಹುದೇ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗಾದರು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಹುದೇ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ನ ಶುಭಾ-ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಬಲ್ಲನೋ, ಭಗವತ್ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅಂತಹುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

+ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶುಭ (ಪುಣ್ಯ) ಮತ್ತು ಅಶುಭ (ಪಾಪ) ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆಯ ವಶೀಭೂತನಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/37). ಅದರ ಫಲ ಕ್ರಮಶಃ ಊರ್ಧ್ವಗತಿ (ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಮತ್ತು ಅಧೋಗತಿ (ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ)ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಯೇ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಊರ್ಧ್ವಗತಿ ಅಥವಾ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಂದ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ’ — ಎಂಬುದಾಗಿ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥವಿಸಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಪರಾಧೀನನಾದಾನು ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಮುಂತಾದವುಗಳ ವಿಧಿ- ನಿಷೇಧ, ಗುರುಗಳ ಉಪದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಉಣಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ಪ್ರವರ್ತತೆ’ — ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಬಂಧ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಭಾವಃ’ ಪದವು ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಜೀವನೇ ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವ ವರೆಗೆ ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ಧವಾಗುವವರೆಗೆ ಜೀವನು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು ಸ್ವಭಾವಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವವರೆಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗೆ ಪರತಂತ್ರತೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಜೀವಿಯೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲ ಸಂಯೋಗ (ಭೋಕ್ತೃತ್ವ) ಮೂರನ್ನೂ ಜೀವನು ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಲ್ಲನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಯೋಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸೃಷ್ಟಿ ಇರದೆ ಜೀವಿಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ತ್ಯಾಗದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ.

‘ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ಪ್ರವರ್ತತೇ’ — ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರಲು ತೊಡಗಿತು. ಈ ಸ್ವಭಾವ ಸ್ವತಃ ಆಗಿರದೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ (ಕೃತ್ರಿಮ)ವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ಸಂಯೋಗದ ರಚನೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಯಾರದಾದರೂ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭಾಗಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ನಾದತ್ತೇ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಾಪಂ ನ ಚೈವ ಸುಕೃತಂ ವಿಭುಃ ।

ಅಜ್ಞಾನೇನಾವೃತಂ ಜ್ಞಾನಂ ತೇನ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಜಂತವಃ ॥

ವಿಭುಃ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಕಸ್ಯಚಿತ್ - ಯಾರ, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು, ನ, ಆದತ್ತೆ - ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಚ - ಮತ್ತು, ಸುಕೃತಮ್, ಏವ - ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೂಡ, (ಆದರೆ), ಅಜ್ಞಾನೇನ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಆವೃತವ್ - ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ, ತೇನ - ಅದರಿಂದ, ಜಂತವಃ - ಎಲ್ಲ ಜೀವರು, ಮುಹ್ಯಂತಿ - ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 15॥

ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾರ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನೂ, ಮತ್ತು ಶುಭಕರ್ಮವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಾದತ್ತೇ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಾಪಂ ನ ಚೈವ ಸುಕೃತಂ ವಿಭುಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೊಕದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ‘ಪ್ರಭುಃ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಭುಃ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ — ಕರ್ಮಮಾಡುವವನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುವವನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವವನಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುವವನೂ ಅಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯಾರದ್ದೆ ಕರ್ಮದ ಫಲಭಾಗಿಯಾಗಲಾರನು.

ಸೂರ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಕಾಶದೊಳಗೆ ಮನುಷ್ಯರು ಪಾಪ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಜಗತ್ತು-ಶರೀರಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭಾಗಿ ತಾನೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೂ ಅರ್ಪಿಸಬಲ್ಲನು. ಯಾರು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯತೆಯ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತಾ ತಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನೂ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಚನ ಪದದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಪದದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಹಾಗೂ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಭಕ್ತರ ಮಾತಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಭಾವಗ್ರಾಹಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲಾದ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ (9/26, 27).

‘ಅಜ್ಞಾನೇನಾವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮ್’ — ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ. ಆ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಜೀವನು ಮೂಢತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನು. ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮೂಢತೆಯಾಗಿದೆ. (3/27) ಭಗವಂತನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ವಿವೇಕ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ಈ ಮೂಢತೆಯ ನಾಶ ಮಾಡಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಎಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶರೀರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪದಾರ್ಥ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ — ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಯಾರಿಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಎಂದೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಬದಲಾಗುವ ಅನುಭವ ಯಾರಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಬದಲಾಗು ವವನಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದರಂದ ಅಜ್ಞಾನವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ.

‘ಅಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಇರುವ ‘ನಞ’ ಸಮಾಸವು ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಿರದೆ ಅಲ್ಪಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್ ಅರೆ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಜ್ಞಾನದ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಕಾದರೆ ಅನುಭವ ಆಗಲಿ ಆಗದಿರಲಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಅಜ್ಞಾನ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನವೇ ಅರ್ಧ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಅರೆಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದರಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗುವುದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದೇ ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನ ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನವು, ಮನ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನ (ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು)ವನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶಿ ಸುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಬುದ್ಧಿಯು ತನ್ನ ವಿಷಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಸ ಲಾರದು. ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕಾಶಿಸ ಲಾಗದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತವಾಗಿರುವ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನವೂ ಅರೆ ಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ.

‘ತೇನ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಜಂತವಃ’ — ಭಗವಂತನು ‘ಜಂತವಃ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ನಿಜವಾಗಿ ಜಂತು ಅರ್ಥಾತ್-ಪಶುಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವಂತಿದೆ.* ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಇಲ್ಲ. ಆಕೃತಿಮಾತ್ರದಿಂದ ಯಾರೂ ಮನುಷ್ಯರಾಗಲಾರರು. ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವವನೇ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳಾದರೋ ಪಶುಗಳೂ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಗುರಿಯಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನದ ಗುರಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನವು ಸರಿಯಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ಸಾಧಕನೆಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಆಹಾರನಿದ್ರಾಭಯಮೈಥುನಾನಿ ಸಮಾನಿ ಚೈತಾನಿ ನೃಣಾಂ ಪಶೂನಾಮ್ ।

ಜ್ಞಾನಂ ನರಾಣಾಮಧಿಕೋ ವಿಶೇಷೋ ಜ್ಞಾನೇನಹೀನಾಃ ಪಶುಭಿಃ ಸಮಾನಾಃ ॥

(ಚಾಣಕ್ಯನೀತಿ 17/17)

ಆಹಾರ, ನಿದ್ರಾ, ಭಯ, ಮೈಥುನ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿರುವ ವಿವೇಕವೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕದಿಂದ ಶೂನ್ಯನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಶುವಿನಂತೆ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದೇ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಬೇಕಾಗತ್ತವೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ನಾವು ಹೇಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಬಲ್ಲೆವು? ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ನಾವು ಹೇಗೆ ಅತೀತರಾಗಬಲ್ಲೆವು? ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಧೋರಣೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಜೀವಿಯು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಕರ್ತಾ ಹಾಗೂ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ತನ್ನ ಮೂರ್ಖತೆಯ ಕಾರಣ ಅವನು ಕರ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂಢತೆ (ಅಜ್ಞಾನ)ಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇನ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇನ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಜಂತವಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದಂತೆ ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕವನ್ನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಮಾತು ಕೇವಲ ಮೂಢತೆಯ ವಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸಿದರೆ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ ಮೂಢತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಲ್ಲನು (5/16).

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಿರದೆ ಬುದ್ಧಿಯು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜ್ಞಾನವೇ ಮುಚ್ಚಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆವೃತ’ ಶಬ್ದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮೇತೇನ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಜ್ಞಾನವು ಅಭಾವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದ ಆವರಣವಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಪರೀತ ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯ ಆರೋಪವೇ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ+ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅಸ್ವಾಭಾವಿ ಕತೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯು ಉಂಟಾದರೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗಿ ಹೋದೀತು. ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೇ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯವನ್ನು, ಸುಕೃತ- ದುಷ್ಕೃತವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಸ್ವೀಕಾರವಾಗಲಾರದು.

+ ’ಅನಿತ್ಯಾಶುಚಿದುಃಖಾನಾತ್ಮಸು ನಿತ್ಯಶುಚಿಸುಖಾತ್ಮಖ್ಯಾತಿರವಿದ್ಯಾ’ (ಯೋ.ದ. 2/5)

ಅನಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ, ಅಪವಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ಅನಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಭಾವದ ಅನುಭೂತಿಯೇ ಅವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.

ಅಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಪರೀತಜ್ಞಾನ (ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬುದ್ಧಿ)ದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಜಂತು’ ಆಗುತ್ತಾನೆ ‘ತೇನ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಜಂತವಃ’. ಇದೇ ರೀತಿ ಜಡದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ‘ಜಗತ್’ (ಜಡ)ವಾಗುತ್ತಾನೆ (7/13).

ಯಾವುದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೆರೆತು ಹೋಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನಾದರೋ ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡೆವು ಮತ್ತು ಯಾವುದು ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಶರೀರವನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಂತೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ — ಇದೇ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಿ ಹೋದ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತನ್ನ ವಿವೇಕದಿಂದ ಆ ಜ್ಞಾನದ ನಾಶಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಜ್ಞಾನೇನ ತು ತದಜ್ಞಾನಂ ಯೇಷಾಂ ನಾಶಿತಮಾತ್ಮನಃ ।

ತೇಷಾಮಾದಿತ್ಯವಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ತತ್ಪರಮ್ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರು, ಆತ್ಮನಃ - ತನ್ನ ಯಾವ, ಜ್ಞಾನೇನ - ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ತತ್ - ಆ, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು, ನಾಶಿತಮ್ - ನಾಶಮಾಡಿರುವನೋ, ತೇಷಾಮ್ - ಅವನ, ತತ್ - ಆ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಆದಿತ್ಯವತ್ - ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಪರಮ್ - ಪರಮತತ್ತ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಪ್ರಕಾಶಯತಿ - ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ॥16॥

ಆದರೆ ಯಾರು ತನ್ನ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿರುವರೋ, ಅವರ ಆ ಜ್ಞಾನವು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪರಮತತ್ತ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜ್ಞಾನೇನ ತು ತದಜ್ಜಾನಂ ಯೇಷಾಂ ನಾಶಿತ ಮಾತ್ಮನಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಜ್ಞಾನೇನ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತೋ, ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ ಅಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನಾವು ನಮ್ಮನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡೆವು ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನೆಂದು (ಅಹಂತೆ) ಮಾಡಿಕೊಂಡೆವು ಮತ್ತು ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡೆವು ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನದೆಂಬ (ಮಮತೆ) ಮಾಡಿಕೊಂಡೆವು. ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವಾದರೋ ನಿರಂತರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾನು — ನನ್ನದು ಬದಲಾಗುವುದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಮೊದಲು ನಾನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೆ, ಆಟಿಕೆಗಳು ನನ್ನದಾಗಿದ್ದುವು; ಈಗ ನಾನು ಯುವಕ ಅಥವಾ ವೃದ್ದನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನನ್ನದಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು-ನನ್ನದೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಜ್ಞಾನ ನಮಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಜ್ಞಾನ ನಮಗಿಲ್ಲ. ಈ ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ.

ನಾನು-ನನ್ನದೆಂಬುದನ್ನು ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸದೆ ಸಾಧಕನು — ‘ನಾನು-ನನ್ನತನ’ವನ್ನು ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೆಲ್ಲ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಾನು-ನನ್ನದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ನಾನು (ನನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವ) ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಎಂಬ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡಬೇಕು. ಜಡವು ಬದಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಭಾವವಾಗುವುದು ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಬದಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಭಾವವು ಯಾರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಲವೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗುವ ವಸ್ತು ನನ್ನದಲ್ಲ ಈ ವಿವೇಕ ಮೂಲಕ ನಾನು-ನನ್ನತನವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡ ಬೇಕು. ಇದೇ ವಿವೇಕದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಯಾರು ವಿವೇಕವನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಿ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ನಾನು-ನನ್ನದೆಂಬ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನೋ ಅವನ ಆ ವಿವೇಕವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅನುಭವ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

‘ತೇಷಾಮಾದಿತ್ಯವಜ್ಜ್ಞಾನಂ’ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ತತ್ಪರಮ್ — ವಿವೇಕವು ಸರ್ವಥಾ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲದ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲತೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದಾಗ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ವಚ್ಛ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಆಗುತ್ತಲೇ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ್’ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 59ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪರಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಪ್ರಕಾಶಯತಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಹೊಸ ವಸ್ತುವಿನ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗದೆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಕಾರಣ ಕಾಣದಿರುವ ವಸ್ತುವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಅದರ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿವೇಕದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಲೇ ಆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವು ವಿವೇಕದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಅಲ್ಲ — ‘ಯತಂತೋಪ್ಯ- ಕೃತಾತ್ಮಾನೋ ನೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಚೇತಸಃ’ (15/11) ಕಾರಣ — ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧ್ಯ, ಪರಿಶ್ರಮ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡುವುದರಿಂದ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿದಲ್ಲದೆ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಮಾಡುವ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೇ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯ ವಿಪರೀತ ಭಾವನೇ (ಅಜ್ಞಾನ) ತನ್ನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಆದರ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಅದರ ನಿರಾಕರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ತದ್ಬುದ್ಧಯಸ್ತದಾತ್ಮಾನಸ್ತನ್ನಿಷ್ಠಾಸ್ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ ।

ಗಚ್ಛಂತ್ಯಪುನರಾವೃತ್ತಿಂ ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾಃ ॥

ತದಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತದಾಕಾರವಾಗಿದೆಯೋ ತದ್ಬುದ್ಧಯಃ - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ತದಾಕಾರವಾಗಿದೆಯೋ, ತನ್ನಿಷ್ಠಾಃ- ಯಾರ ನಿಷ್ಠೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿದೆಯೋ (ಅಂತಹ), ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ - ಪರಮಾತ್ಮಪರಾಯಣ ಸಾಧಕರು, ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತ ಕಲ್ಮಷಾಃ- ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ, ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿಮ್ - ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿ (ಪರಮಗತಿ)ಯನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥17॥

ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ತದಾಕಾರವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ನಿಷ್ಠೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಅಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮ ಪರಾಯಣ ಸಾಧಕರು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿ (ಪರಮಗತಿ)ಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳಿವೆ — ಒಂದು, ವಿವೇಕದಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಗೈದು ಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಥಿತಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೊಂದು — ಸತ್ತಿನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಚಿಂತನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಪರಿಪೂರ್ಣ ತತ್ತ್ವವು ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಇದರ ವಿಧಿಯನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ತದ್ಬುದ್ಧಯಃ’ — ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಬುದ್ಧಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದನು, ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಇರುವನು. ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರವಾಹ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಹೇಗಿರುವನೋ—ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವ (ಇರುವಿಕೆ)ದಲ್ಲಿ ಅಚಲಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ‘ತದ್ಬುದ್ಧಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.

‘ತದಾತ್ಮಾನಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಶಬ್ದವು ಮನಸ್ಸಿನವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ನಿಶ್ಚಯ ವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಚಿಂತನೆ ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡುತ್ತಿರು ವಾಗಲೂ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಇದೆ ಎಂಬ ಈ ಚಿಂತನೆಯು ಅಖಂಡವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯು ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

‘ತನ್ನಿಷ್ಠಾಃ’ — ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ (ಸ್ವಯಂ) ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರೆಗೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿಶ್ಚಯ ವಾಗುವವರೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ಏಕತೆ ಆಗುವವರೆಗೆ ಸಾಧನೆ ಖಂಡವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಖಂಡವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕತನ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಂಭಾವ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಸಾಧನೆಯು ಸಾಧ್ಯ ರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯ ಏಕತೆ ಇದೆ.

‘ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾಃ’ — ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್- ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕದ ಜಾಗ್ರತಿ ಆದಾಗ ಅಸತ್ತಿನ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ರೂಪೀ ಕಲ್ಮಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಗಚ್ಛಂತ್ಯಪುನರಾವೃತ್ತಿಮ್’ — ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗವೇ ಪುನರಾ ವೃತ್ತಿ (ಪುನರ್ಜನ್ಮ)ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗವು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಏಕದೇಶೀಯವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವೇ ಬಂದು-ಹೋಗುವು ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಸ್ತುವು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುವುದು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದು? ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಕರಸ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಬರುವುದು ಹೋಗುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆದ ಮಹಾಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಬರುವುದು ಹೋಗುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ

‘ನ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾ ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಸನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಪ್ಯೇತಿ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 4/4/6) ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉತ್ಕ್ರಮಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಿಂದಾಗಿಯೇ ಅವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗಚ್ಛಂತಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಜವಾದ ಬೋಧವಾಗುವುದು, ಅದು ಆಗುತ್ತಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯ ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸರ್ಗೇಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಲಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ’ (14/2).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪುರುಷನ ಜ್ಞಾನವು ವ್ಯವಹಾರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಗವಿ ಹಸ್ತಿನಿ ।

ಶುನಿ ಚೈವ ಶ್ವಪಾಕೇ ಚ ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ ॥

ಪಂಡಿತಾಃ - ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು, ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೇ - ವಿದ್ಯಾವಿನಯ ಸಂಪನ್ನನಾದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ನಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶ್ವಪಾಕೇ - ಚಾಂಡಾಲನಲ್ಲಿ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಗವಿ - ಹಸುವಿನಲ್ಲಿ, ಹಸ್ತಿನಿ - ಆನೆಯಲ್ಲಿ (ಮತ್ತು), ಶುನಿ - ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ, ಏವ - ಕೂಡ, ಸಮದರ್ಶಿನಃ - ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ॥18॥

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು ವಿದ್ಯಾವಿನಯ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹಸುವಿನಲ್ಲಿ, ಆನೆಯಲ್ಲಿ, ನಾಯಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೇ.................. ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ವಿನಯಯುಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್ ಇಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಮತ್ತು ವಿನಮ್ರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೂ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತ) ಆಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಜಾತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ಣತೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ಣತೆ ಇಲ್ಲದ ಕಡೆಯಲ್ಲೇ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹಸು, ಆನೆ, ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ವಿಷಮತೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವರ್ತನೆ ಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಉಚಿತವೂ ಅಲ್ಲ, ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ವಿದ್ಯಾವಿನಯ ಸಂಪನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಚಾಂಡಾಲನದ್ದಲ್ಲ; ಹಾಲು ಹಸುವಿನದ್ದೆ ಕುಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಯಿಯದಲ್ಲ; ಸವಾರಿ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಯಿಯ ಮೇಲಲ್ಲ. ಈ ಐದೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರದ ಸಮತೆ ಸಂಭವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲೇ ಸದಾ- ಸರ್ವದಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಎಂದೂ ವಿಷಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ದೃಷ್ಟಿಯು ವಿಷಮವಾಗದೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಮ್ಮ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗ (ತಲೆ, ಕಾಲು, ಕೈ, ಗುದ, ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನತನ ಮತ್ತು ಹಿತದ ಭಾವನೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಕೂಡ ನಾವು ಅವುಗಳ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ; ಯಾರಿಗಾದರು ಕಾಲುತಗಲಿದರೆ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ಯಾರಿಗಾದರು ಕೈ ಸೊಂಕಿದರೆ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಮಸ್ಕಾರ ತಲೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಳಿಂದ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಕಾಲಿನಿಂದಲ್ಲ. ಕೈ ಗುದಕ್ಕೆ ತಗಲಿದರೆ ಕೈ ತೊಳೆಯುತ್ತೇವೆ, ಕೈ ಕೈತಾಕಿದರೆ ಇಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲ, ಒಂದೇ ಕೈಯ ಬೆರಳುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗಾದರು ತೋರುಬೆರಳು ತೋರುವುದು ಮತ್ತು ಅಂಗುಷ್ಠ ತೋರಿಸುವುದರ ಭೇದವಾದರೋ ಎಲ್ಲರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಂಗಗಳ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆತ್ಮೀಯತೆಯಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದ ಯಾವುದೇ ನೋವಿನ ಅಂಗದ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದ್ದರೂ ನೋವು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಸಮಾನತೆಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಒಂದೇ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. (6/32) ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಗುಣ, ಆಚರಣೆ, ಜಾತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭೇದ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇರಲೂ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಕಾರಣ ಮಹಾಪುರಷನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ಮಹಾಪುರುಷರ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಪ್ರೇಮ, ಹಿತ, ದಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಭಿಮಾನ, ಪಕ್ಷಪಾತ, ವಿಷಮತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಶರೀರದ ಯಾವುದೇ ಅಂಗದ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಾಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸುಳಿವು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಯ ದುಃಖದೂರಾಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಅವನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಸಮದರ್ಶಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಸಮವರ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವ ಅಥವಾ ಸಮಬುದ್ಧಿಯದೇ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. — ‘ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (6/9); ‘ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಂ ಪಶ್ಯತಿ’ (6/32); ‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶನಃ’ (6/29); ‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ’ (12/4); ‘ಸಮಂ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು......ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ’ (13/27) ಮತ್ತು ‘ಸಮಂ ಪಶ್ಯನ್ ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ’ (13/28).

ಶ್ರೀಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

‘ಭಾವಾದ್ವೈತಂ ಸದಾ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾದ್ವೈತಂ ನ ಕುತ್ರಚಿತ್’ (ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ)

ಭಾವದಲ್ಲೇ ಸದಾ ಅದ್ವೈತವಿರಬೇಕು, ಕ್ರಿಯೆ (ವ್ಯವಹಾರ)ಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೂ ಇರಬಾರದು.

ಸಮತೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಸಮತೆಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಿ — ಹೀಗೆ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಮತೆ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದು ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

ಸಮತೆ ಎಂದರೆ ಯಾವುದೋ ಆಟ-ತಮಾಷೆಯಾಗಿರದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಅವರು ಇಲ್ಲೇ ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಗೆದ್ದು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (5/19). ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ತನ್ನ ದುಃಖವೆಂದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಸುಖ ವನ್ನು ತನ್ನ ಸುಖವೆಂದಾದಾಗ ಈ ಸಮತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಶರೀರದಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. (6/32).

ಶರೀರದ ಯಾವುದಾದರು ಅವಯವದಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾದಾಗ ಅದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾದಾಗ ಅದನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದರೆ ಸಮತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ — ‘ಪರ ದುಖ ದುಖ ಸುಖ ಸುಖ ದೇಖೇ ಪರ’ (ಮಾನಸ 7/38/1).

ತನ್ನ ಸುಖದ ಲಾಲಸೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ಉದ್ಯೋಗಮಾಡಿದರೂ ಸಮತೆಯು ಬರಲಾರದು. ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಹೇಗೆ ಕೊಡಲಿ? ಅವರಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಅವರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಲಾಭವಾದೀತು? ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂಬ ಕಾತರತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಮತೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದುಬಿಟ್ಟೀತು. ಇದನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕು. ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ದುಃಖ ಅಥವಾ ಕಷ್ಟವಾಗದಿರಲಿ, ಯಾರಿಗೂ ಎಂದೂ ಅನಿಷ್ಟವಾಗ ದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಬೇಕಾದರೆ ನನಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟವಾಗಲೀ, ಆದರೆ ನನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಪತ್ನೀ- ಪುತ್ರರು, ಅಣ್ಣ-ಅತ್ತಿಗೆ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಸುಖವಾಗಬೇಕು. ಮನೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಎಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಆನಂದದ ಅಲೆಗಳು ಬರಲು ತೊಡಗುವವು. ಆದರೆ ಮಮತೆಯಿಂದ ಸುಖಕೊಡುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಉನ್ನತಿಯಾಗಲಾರದು. ಎಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಿ ನಾವು ಮಮತೆಯಿಂದ ಸುಖಕೊಡುತ್ತೇವೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ನಮ್ಮ ಮಮತೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿದರೆ ಎರಡರ ಪರಿಣಾಮವೂ ಒಂದೇ ಆದೀತು.

ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸೇವೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಸೇವಹಿ ಲಖನು ಸೀಯ ರಘುಬೀರಹಿ ।

ಜಿಮಿ ಅಬಿಬೇಕಿ ಪುರುಷ ಸರೀರಹಿ ॥

(ಮಾನಸ 2/142/1).

ಅರ್ಥಾತ್ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಶರೀರದ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.

ತನ್ನ ಶರೀರದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಅದಕ್ಕೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಲ್ಲ. ತನ್ನ ಶರೀರದ ಸೇವೆಯಾದರೋ ಪಶುಗಳೂ ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕೋತಿಯು ತನ್ನ ಮರಿ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಅದರ ಶರೀರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡೇ ಓಡಾಡುವಷ್ಟು ಮಮತೆ ಮರಿಯಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದಾದರು ತಿನ್ನುವವಸ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಅದು ಸ್ವತಃ ತಿಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ, ಮರಿಗೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮರಿಯು ತಿನ್ನುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಏಟು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಚಿಂ-ಚಿಂ ಎಂದು ಅರಚುತ್ತಾ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಮತೆ ಇರುವಾಗ ಸಮತೆ ಬರಲು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ಯಾರಿಂದ ನಮಗೆ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದು ಇರುವು ದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೂ ಅವರ ಹಿತವಾಗುವಂತೆ ನಾವು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ತಿಸಬೇಕು. ಯಾರಾದರು ವ್ಯಕ್ತಿ ದಾರಿ ತಿಳಿಯದೆ, ದಾರಿತಪ್ಪಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ನಮ್ಮ ಬಳಿ ದಾರಿಕೇಳಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಾರ್ಗತೋರಿಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಅವನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದು ಹೋದರೆ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸುಖದ, ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವಾದೀತು. ಆದರೆ ನಾವು ತಿಳಿದಿದ್ದು ಅವನಿಗೆ ದಾರಿತೋರಿಸದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸುಖವಾಗಲಾರದು. ಇದು ಅನುಭವದ ಮಾತಾಗಿದೆ, ಯಾರಾದರು ಮಾಡಿ ನೋಡಲಿ. ಯಾರಿಗಾದರು ಬಾಯಾರಿಕೆ ಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ತಮ್ಮಾ! ಈ ಕಡೆ ಬಾ ತಣ್ಣಗಿನ ನೀರಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ನಮ್ಮ ಹೃದಯವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ; ನಮ್ಮ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷವಾದೀತು, ಸುಖವಾದೀತು. ಈ ಸುಖವು ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಬೇರೆ ಯವರು ದುಃಖಪಟ್ಟರೂ ನಾನು ಸುಖಪಡೆಯುವೆನು ಎಂಬ ಸುಖವು ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಇದರಿಂದ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಉನ್ನತಿ ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥ ದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಲಾರದು. ನಾವು ಸತ್ಸಂಗವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ — ಬನ್ನಿ ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳಿ. ಎಲ್ಲಿಂದ ಅವರು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೇಳ ಬಲ್ಲರೋ, ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರೋ ಅಲ್ಲೇ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಬೇಕು. ಅವರು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಕೇಳಬಲ್ಲರು ಈ ಭಾವವನ್ನು ಇರಿಸಿ ಕೊಂಡು ವರ್ತಿಸಿರಿ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಮ್ಮ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಶಾಂತಿ ಆದೀತು. ಆದರೆ ಅಧಿಕಾರವಾಣಿಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾಪಿಸುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಎಂದಾಗ ಮಾತು ಅದೇ ಆದರೂ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗದು. ಒಳಗಿರುವ ಅಭಿಮಾನವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಚುಚ್ಚೀತು, ಕೆಡಕೆನಿಸೀತು. ಹೀಗೆ ವರ್ತಿಸಿ, ಸಮತೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ ಅದು ಎಂದೂ ಬರಲಾರದು.

ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ ಸರ್ವಭೂತ ಹಿತೇ ರತಾಃ’ (12/4). ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (5/29). ಅವನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅತಿ ಆಸ್ತಿಕನಿರಲೀ ಅಥವಾ ಅತಿ ನಾಸ್ತಿಕನಿರಲಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿದೆ. ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿ ತುಂಬಾ ಆಸ್ತಿಕನಾಗಿದ್ದು ಭಗವಂತನನ್ನು ತುಂಬಾ ನಂಬುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೋರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗುವಂತೆ ಬಯಸುವ ನಾಸ್ತಿಕನಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತು ದುಃಖಪಡುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವೇ ಇಲ್ಲ; ಇಂತಹ ಭಾವ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಅತಿ ನಾಸ್ತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಕೂಡ ನೀರು ಇಂಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ನೀರು ಅತಿ ಆಸ್ತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಇಂಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆಸ್ತಿಕನ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಣಿಸಿ ನಾಸ್ತಿಕನ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಣಿಸದಿರುವ ಭೇದ ನೀರಿಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಸಮಾನರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಗಾಳಿಯು ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಉಸಿರಾಡಲು ಬೀಸುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವಾಸಿಸಲು ಜಾಗ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಮಾನತೆಯ ಅರ್ಥ ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಊಟ-ವಿವಾಹಾದಿಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದು ಎಂಬುದು ಅಲ್ಲ. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿನ ಸಮತೆಯಾದರೋ ಮಹಾನ್ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಸಮಾನ ವ್ಯವಹಾರ ಯಮರಾಜನ, ಸಾವಿನದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ. ಬೇಕಾದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಿರಲಿ, ಗೃಹಸ್ಥನಿರಲೀ, ಸಾಧುವಾಗಿರಲೀ ಪಶು ಇರಲೀ, ದೇವತೆಯಾಗಿರಲಿ, ಸಾವು ಎಲ್ಲರದು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಮರಾಜನನ್ನು ‘ಸಮವರ್ತೀ’ (ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವವನು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರೂ ಯುವರಾಜರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

* ‘ಸಮವರ್ತಿ ಪರೇತರಾಟ್’ (ಅಮರ ಕೋಶ 1/1/58).

ಪಶುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನ ವರ್ತನೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಾಯಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಅಡಿಗೆಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಕಾಲು ತೊಳೆದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಡಿಗೆ ಇರಲಿ, ಹರಿಜನರ ಅಡಿಗೆ ಇರಲಿ, ಅದಾದರೋ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನುಗ್ಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಅದರ ಸಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಇದು ಸಮತೆಯಿರದೆ ಪಶುತ್ವವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ಹೇಗೆ ದೂರವಾದೀತು? ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸುಖವಾದೀತು? ಇದು ಸಮಾನತೆ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಮಾನತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಪವಿತ್ರ, ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಊಟ- ತಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಒಂದೇ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅಶಾಂತಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ವರ್ತನೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಶೂದ್ರರು ಕೆಳಗಿದ್ದಾರೆ — ಹೀಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಉಪದೇಶದಿಂದ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ, ವೈಶ್ಯರು ಧನ-ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ, ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರ ಸೇವಮಾಡಲಿ. ಬೇರೆಯವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡದಿರಲಿ, ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರು ಸಮಾನರೀತಿಯಿಂದ ಪರಿಶ್ರಮಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಶಕ್ತಿ, ವಿದ್ಯೆ, ವಸ್ತು, ಕಲಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದವರು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ, ಅವರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕರಾಗಲೀ, ಆದರೆ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭೇದಭಾವವಿರಿಸ ಬಾರದು.

ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಗುಂಪುಗಾರಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇಂದು ಎಷ್ಟು ಗುಂಪು ಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಗಳಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅಷ್ಟು ವರ್ಣಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜಗಳವಿಲ್ಲ, ಇದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ವಿಷಯ. ಹಿಂದೆ ಜನರು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸುಖ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದು ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ ಅನೇಕ ಪಂಗಡ (ಪಾರ್ಟಿ)ಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಳ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೆ ನೀರು ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಾವಿ ಇದೆಯೋ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ನೀನು ಆ ಪಾರ್ಟಿಗೆ ಓಟು ಕೊಟ್ಟಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ನೀರು ಸಿಗಲಾರದು. ತಂದೆ- ತಾಯಿ-ಮಗ ಮೂವರೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪಾರ್ಟಿಗಳಿಗೆ ಓಟು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜಗಳವಾಡುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಆ ಪಾರ್ಟಿಯವ, ನಾನು ಈ ಪಾರ್ಟಿಯವ ಎಂದು ಒಳಗಿಂದೊಳಗೆ ವೈರಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವರು. ಎಷ್ಟು ಮಹಾನ್ ಅನರ್ಥವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಮತೆಯನ್ನು ತರುವುದಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಮತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿರಲಿ; ಅವನಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದು, ಅವನ ದುಃಖದೂರವಾಗಿಸುವುದು, ಅವನ ನಿಜವಾದ ಹಿತಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ನೀವು ರಾಮ-ರಾಮ ಹೇಳುತ್ತೀರಿ, ನಾವು ಕೃಷ್ಣ-ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ, ನೀವು ವೈಷ್ಣವರಾಗಿದ್ದೀರಿ, ನಾವು ಶೈವರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ನೀವು ಮುಸಲ್ಮಾನರಾಗಿದ್ದೀರಿ, ನಾವು ಹಿಂದುಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೇದಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಇರಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಬಾಧೆಯು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ನಮ್ಮ ಪಾರ್ಟಿಯವರಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತಾ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ನಮಗೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಪಾರ್ಟಿಯವರಿಗೆ ಸುಖವಾಗಲೀ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವಾಗ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾವವು ಪತನವಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾದರೂ ಅವರ ಹಿತದ ಚಿಂತೆ ಸಮಾನರೀತಿಯಿಂದಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಸುಖವಾದರೆ ಅದರಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಸಮಾನರೀತಿಯಿಂದ ಇರಬೇಕು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹರಿಜನರಲ್ಲಿ ಸಂಘರ್ಷ ವುಂಟಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಹರಿಜನರ ಸೋಲು ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಗೆಲುವು ಆದಾಗ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾದರೆ, ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸೋಲು, ಹರಿಜನರ ಗೆಲುವಾದಾಗ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾದರೆ ಇದು ವಿಷಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಮತೆ ತುಂಬಾ ಹಾನಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ಹರಿಜನರು ಇಬ್ಬರ ಕುರಿತು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿತದ ಸಮಾನ ಭಾವನೆ ಇರಬೇಕು. ಯಾರ ಅಹಿತವೂ ನಮಗೆ ಸಹನವಾಗಬಾರದು. ಯಾರದೇ ದುಃಖವು ನಮಗೆ ಸಮಾನರೀತಿಯಿಂದ ಕೆಡುಕೆನಿಸಬೇಕು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಹರಿಜನನು ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಬಾರದು ಇಂತಹ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರದೆ ಹರಿಜನರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು. ಹರಿಜನರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದುಃಖವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಧರ್ಮ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರಬಾರದು. ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ಸಮಾನ ರೀತಿಯಿಂದ ಹಿತದ ವರ್ತನೆ ಆಗಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು ಕೆಳವರ್ಗದವನಿದ್ದರೆ, ಅವನನ್ನು ನಾವು ಮೇಲೆತ್ತಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಆ ವರ್ಗದ ಜನರ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮತ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿಸಬೇಕು; ಅವರ ಬಳಿ ವಸ್ತುಗಳ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಬೇಕು; ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಪುಸಲಾಯಿಸಿ ಅವರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವರ್ಗದ ಕುರಿತು ಈರ್ಷ್ಯೆ, ದ್ವೇಷದ ಭಾವ ತುಂಬುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅಹಿತಕರ, ಘಾತುಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಲೋಕ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಈರ್ಷ್ಯೆ, ದ್ವೇಷ, ಅಭಿಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಮಹಾನ್ ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹುಗಳು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂತಹ ಭಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವರ ಪತನವಾದೀತು, ಹರಿಜನರಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವರ ಪತನವಾದೀತು. ಉತ್ಥಾನವಾದರೋ ಸದ್ಭಾವಗಳಿಂದ, ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ, ಸದಾಚಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಅನ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳು ಯಾರ ಬಳಿ ಕೊರತೆಯಾಗಿವೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕು. ಬೇಕಾದರೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯಾರೇ ಇರಲಿ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಸುಖವಾಗಿ ಆಗಬೇಕು. ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖಿಗಳಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲರೂ ನಿರೋಗಿಗ ಳಾಗಲೀ, ಎಲ್ಲರ ಹಿತವಾಗಲಿ, ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ದುಃಖವಾಗದಿರಲೀ.* ಇಂತಹ ಭಾವವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವರ್ತಿಸುವುದೇ ಸಮತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಹಿತಕರವಾಗಿದೆ.

* ಸರ್ವೇ ಭವಂತು ಸುಖಿನಃ ಸರ್ವೇ ಸಂತು ನಿರಾಮಯಾಃ । ಸರ್ವೇ ಭದ್ರಾಣಿ ಪಶ್ಯಂತು ಮಾ ಕಶ್ಚಿತ್ ದುಃಖಭಾಗ್ಭವೇತ್ ॥

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಚಾಂಡಾಲ, ಹಸು, ಆನೆ, ನಾಯಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಂದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದೆರ ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಭಾವರೂಪೀ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವು ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಆ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಮರಳಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತ ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ಇರುವೆಯು ಆರಿಸಿ ತೆಗೆಯುವಂತೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ವಿವೇಕವತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅಸತ್ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ಸತ್-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ನಿರಲಿ, ಚಾಂಡಾಲ, ಆಕಳು, ನಾಯಿ, ಆನೆಯಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಇರುವೆಯಾಗಿರಲಿ ಅತಿ ವಿಷಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಸದಾಕಾಲ ಸಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯವಹಾರ ವಿಷಮ (ಯಥಾಯೋಗ್ಯ) ವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ವಿಷಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಸಮತೆಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಇಹೈವ ತೈರ್ಜಿತಃ ಸರ್ಗೋ ಯೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಮನಃ ।

ನಿರ್ದೋಷಂ ಹಿ ಸಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ ॥

ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರ, ಮನಃ - ಅಂತಃಕರಣವು, ಸಾಮ್ಯೇ - ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಮ್ - ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ತೈಃ - ಅವರು, ಇಹ, ಏವ - ಈ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ, ಸರ್ಗಃ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಜಿತಃ-ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಹೀ - ಏಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವು, ನಿರ್ದೋಷಮ್ - ನಿರ್ದೋಷ (ಮತ್ತು), ಸಮಮ್ - ಸಮವಾಗಿದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ತೇ - ಅವರು, ಬ್ರಹ್ಮಣಿ - ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ಸ್ಥಿತಾಃ - ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥19॥

ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರು ಈ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವು ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಸಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಮನಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ ಅಥವಾ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮನೆ, ವಿಷಮತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋದಾಗ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಸಮತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ತರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆದಾಡುವುದು ಮುಂತಾದ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಮಹಾಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸಮತೆ, ನಿರ್ದೋಷತೆ, ಶಾಂತಿ ಇವುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಸಾಧಾರಣ ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ, ದೋಷ, ಅಶಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಪರ್ವತಗಳಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುವುದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯವಾದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಸಂದೇಹವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸುರ್ಯೋದಯವಾಗದೆ ಪಶ್ಚಿಮದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಕಾಣುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿವೆಯೋ, ಅವನಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಿರದೆ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಏಕರಸ ಸಮತೆಯು ಇರುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಇಹೈವ ತೈರ್ಜಿತಃ ಸರ್ಗಃ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೈಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು.

‘ಇಹ ಏವ’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ಅರ್ಥಾತ್ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ‘ಪರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಇವುಗಳ ಅಧೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಪರಾಧೀನನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶರೀರಾದಿ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದೇ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್- ಇವುಗಳನ್ನು ಕಾಮಿಸು ವುದೇ ಇವುಗಳ ಅಧೀನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಪರಾಧೀನ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಜವಾಗಿ ಪರಾಜಿತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಾಧೀನತೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವವರೆಗೆ ಅವನು ಪರಾಜಿತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುವವನು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ, ರಾಜ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ಪರಾಜಿತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಅವುಗಳ ಅಧೀನನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರದಿಂದ ವಿಜಯ ವಾದರೋ ಪಶುವೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ವಿಜಯವು ಹೃದಯದಿಂದ ವಸ್ತುಗಳ ಅಧೀನತೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿದಾಗಲೇ ದೊರೆಯತ್ತದೆ.

ಪರಾಜಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಪರಾಜಿತನಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ತಾನು ಪರಾಜಿತನಾಗದೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಪರಾಜಿತ ಮಾಡಲಾರನು; ಯಾರಾದರು ರಾಜನು ಅಥವಾ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಯಾರೇ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿದ್ಯೆ ಇವುಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣವಾದರೂ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪರಾಧೀನತೆಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಗದಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವದ ಕಾರಣ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಸ್ತುವು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಅವನು ಆ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಪರಾಧೀನ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲವು ‘ಪರವಾಗಿವೆ. ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಾಧೀನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಾಧೀನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗದೆ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವಷ್ಟು ಕತ್ತಲೆ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪೂರ್ಣತಃ ಸ್ವಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಧೀನ ಪುರುಷನೇ ವಿಜಯಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಾಧೀನ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ಪರಾಜಿತ ಗೊಳಿಸುವ ಭಾವವೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಜಗತ್ತಿನ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸದೆ ಜಗತ್ತೇ ಅವನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಅನುಭವ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಜಗತ್ತನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವಂತಹ ಸಮದರ್ಶಿ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸುಖ (ಪ್ರಲೋಭನೆ)ಗಳೂ ಕೂಡ ಸೆಳೆಯಲಾರವು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದುಃಖಗಳೂ ಕೂಡ ಕದಲಿಸಲಾರವು (6/22).

ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಾಮನೆ, ವಾಸನಾ, ಸ್ಪೃಹೆ, ತೃಷ್ಣೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಅನೂಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಯಥೋಚಿತ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿರ್ದೋಷಂ ಹಿ ಸಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ದೋಷ, ವಿಕಾರ ಅಥವಾ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೇ ದೋಷಗಳು ಅಥವಾ ವಿಷಮತೆಗಳು ಬರುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರಿಂದ ಬರತ್ತವೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ದೋಷ ಅಥವಾ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ.

‘ತಸ್ಮಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ನಿರ್ದೊಷ ಮತ್ತು ಸಮವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣವು ನಿರ್ದೋಷ ಹಾಗೂ ಸಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಮತೆಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ಅಸತ್ತಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಅಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ (ತಾದಾತ್ಮ್ಯ) ಇರುವಾಗ ದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಮತೆಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಮೇಲೆ ಅಸತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವು ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಸಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಸಮವಾಗುವುದರಿಂದ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೆಂಕಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹೊಗೆ ಇರುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇದೆಯೋ ಅವರು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯುಂಟಾಗದೆ ಪೂರ್ಣ ಸಮತೆಯು ಬರುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ತನ್ನ (ಸ್ವಯಂ) ಸ್ಥಿತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯು ಬಂದಾಗಲೇ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಪರಮಾತ್ಮತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಗುರುತಿಸ ಬಹುದು. ಇದೇ ಸಮತೆಯನ್ನು ಗೀತೆಯು ‘ಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ’ (2/48) ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಗೀತೆಯು ಮನುಷ್ಯ-ಜನ್ಮದ ಪೂರ್ಣತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಈ ಪ್ರಕರಣವು 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಜಂತವಃ ಪದದಿಂದ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ಅದು ಈ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ನಡೆದಿದೆ. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಬಂದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಮೋಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಪದದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನ ಬಂದಿದೆ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಕ್ತಿಯು ಬೇಕಾದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ನದ್ದಾಗಲೀ, ಅಥವಾ ಚಾಂಡಲನದ್ದಾಗಲೀ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭೇದವು ಕೇವಲ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ಇರುವುದು ಸರಿಯೆ. ತತ್ತ್ವದಿಂದಾಗಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಎಷ್ಟು ಜನ ಸನಕಾದಿಕ ಮಹಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತೋ, ಆ ತತ್ತ್ವವೇ ಇಂದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮನ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಸ್ಥಿತವಾಗದೆ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯದಾಗಿದೆ. ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆ ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಆಗದೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆ ಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಇರುವಷ್ಟು ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ (ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ)ನಾಗುವ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು. ಹೇಳಿರುವನು. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿರಸಮ್ಮೂಢೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಾಧಕನು ತಪ್ಪಿಯೂ ತನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದುವೇಳೆ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಬಾರದಿದ್ದರೆ ಈಗ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಾಸವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಆಗದಿರುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯ ಸಮತೆಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮತೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಥಾನ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಬುದ್ಧಿಯು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯು ‘ಎಲ್ಲವೂ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಸ್ವತಃ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ಯಾರು ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಮಾಡುವುದು? ಒಂದೇ ಸತ್ತೆಯು ಅಚಲವಾಗಿ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ನ ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇತ್ಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನೋದ್ವಿಜೇತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚಾಪ್ರಿಯಮ್ ।

ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿರಸಂಮೂಢೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ ॥

ಪ್ರಿಯಮ್ - (ಯಾರು) ಪ್ರಿಯವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ನ, ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇತ್ - ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪ್ರಿಯಮ್ - ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ನ, ಉದ್ವಿಜೇತ್ - ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಃ - (ಆ) ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಅಸಮ್ಮೂಢಃ - ಮೂಢತಾರಹಿತ (ಜ್ಞಾನೀ), ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ - (ಹಾಗೂ) ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮನುಷ್ಯನು, ಬ್ರಹ್ಮಣಿ - ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥20॥

ಯಾರು ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮೂಢನಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನೀ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇತ್ಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನೋದ್ವಿಜೇತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚಾಪ್ರಿಯಮ್’ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅನುಕೂಲ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ‘ಪ್ರಿಯ’ವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ‘ಅಪ್ರಿಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗಲೂ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಆಗಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅರ್ಥ-ಸಾಧಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ, ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕುರಿತು ರಾಗ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷವಿದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿವಿಕಾರವಾಗುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಿಯತೆ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಿಯತೆಯ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹರ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಉದ್ವಿಗ್ನ ಕರ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕರಣಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದಾಗಿ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹರ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರ ಮೋಹದೂರವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ತತ್ತ್ವವೇ ತ್ತನೋ, ಅವನು ‘ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನಲ್ಲಿ (ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಕರ್ತೃತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (3/28). ಸ್ವರೂಪವು ಹರ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಉದ್ವಿಗ್ನವಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಃ’ — ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವಯಂನಿಂದಲೇ ಸ್ವಯಂಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾತಾ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯದ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ ಕರಣದ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರಣಗಳಿಂದಾಗುವ ಜ್ಞಾನ ಸ್ಥಿರ ಹಾಗೂ ಸಂದೇಹ ರಹಿತ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ಅಲ್ಪಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ತಾನು ಇರುವ) ಇದರ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವಯಂ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅಥವಾ ಸಂದೇಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಇಂತಹ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವಿಕಲ್ಪ, ಸಂದೇಹ, ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆ, ಅಸಂಭಾವನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರದಷ್ಟು ಈ ಜ್ಞಾನವು ದೃಢವಾಗಿ ಇಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಸಮ್ಮೂಢಃ’ — ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸದಾ-ಸರ್ವತ್ರ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿದೆಯೋ ಅದರ ಅನುಭವ ಆಗದಿರುವುದು, ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲವೋ ಆ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು — ಇಂತಹ ಮೂಢತೆಯು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂಢತೆಯು ಯಾರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಮ್ಮೂಡಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗವುದರಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿತಾ, ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಅನುಭಾವ್ಯ — ಈ ತ್ರಿಪುಟಿ ಇರದೆ ತ್ರಿಪುಟಿ ರಹಿತ ಅನುಭವ ಮಾತ್ರ (ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರ) ಇರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿದವನು — ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಇಂತಹ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

* ‘ಬ್ರಹ್ಮವೇದ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಭವತಿ’ (ಮುಂಡಕ 3/2/9); ‘ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಸನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಪ್ಯೇತಿ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 4/4/6)

‘ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ’ — ನಿಜವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಮರವೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ವಸ್ತುವು ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಸರ್ವತ್ರ ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಉಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದೆ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಇದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸುಷುಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಛೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸು ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯದ, ಶಾರೀರಿಕ ನೋವು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಶರೀರದಿಂದ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಶಾರೀರಿಕ ನೋವಿನ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಅವರು ಹರ್ಷಿತ, ಉದ್ವಿಗ್ನ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಪರವಶತೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಸಕ್ತಾತ್ಮಾ ವಿಂದತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಯತ್ಸುಖಮ್ ।

ಸ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಸುಖಮಕ್ಷಯಮಶ್ನುತೇ ॥

ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷು - ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶ (ಪ್ರಾಕೃತ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧ)ದಲ್ಲಿ, ಅಸಕ್ತಾತ್ಮಾ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನ, ಆತ್ಮನಿ - ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಸುಖಮ್ - (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು), ವಿಂದತಿ - ಪಡೆಯು ತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತೆ), ಸಃ - ಅವನು, ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ - ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು, ಅಕ್ಷಯಮ್- ಅಕ್ಷಯವಾದ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವನ್ನು, ಅಶ್ನುತೇ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥21॥

ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶ (ಪ್ರಾಕೃತ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧ)ದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾತ್ವಿಕಸುಖವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಸಕ್ತಾತ್ಮಾ’ — ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿ ಅಳಿದು ಹೋಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಈ ಪದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಾಧಕರ ಆಸಕ್ತಿ ಇನ್ನು ಅಳಿದು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿದೆಯೋ, ಆ ಸಾಧಕರಿಗೂ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಉದ್ದೇಶದ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಅವರೂ ಕೂಡ ಬೇಗನೇ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯವಸ್ತು’ ಪಡೆದರೂ ಹರ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಬಾರದು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿ — ವಿನಾಶಶೀಲ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರು ‘ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶ ವಾಗಿದೆ, ಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಹೊರಿಗನಿಂದಿರಲಿ, ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿರಲೀ. ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವತನಕ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶವು ನಿರಂತರ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಅದು ಬದಲಾಗುವ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದ ವಾದಾಗಲೇ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಯಾದಾಗಲೇ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪದಾರ್ಥಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿಸಲಾರನು ಎಂಬುದು ಭ್ರಮೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿಸಿಯೇ ಇರಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನಿದ್ದೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮರೆತಾಗಲೇ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖ, ಹೊಸತನ, ಬಲ, ನಿರೋಗತೆ, ನಿಶ್ಚಿಂತತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು, ಜಾಗ್ರತವಿದ್ದಾಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ ದಿಂದ ಸಿಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಜಾಗ್ರತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಪಡೆಯಲು, ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜೀವನ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುವಾಗ ಒಂದು-ಮನುಷ್ಯನು ಹೊರಗಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು — ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಇಂತಹ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ — ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ‘ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಇಚ್ಛೆಯಾಗಿದೆ, ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಭಾವಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯಮಾಡುವ ಭಾವ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ನಿದ್ದೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಏಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧಿಗಳಾದರೋ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುತ್ತದೆ ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ! ಇದರ ಕಾರಣ — ಸ್ವಯಂ (ಅವಿನಾಶೀ ಚೇತನ) ತಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಹಾಕುವ ಉಪಾಯವು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಮಾತು ಒಪ್ಪದಿದ್ದಾಗ ಉಳಿಯಲಾರದು ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುವುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲವಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ಅಳಿಸಿಬಿಡಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ಅವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ವಾಸ್ತವಿಕ ವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖವೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ (5/22). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನುಭವ ಪಡೆದಾಗ ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಿಂದತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಯತ್ಸುಖಮ್’ - ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖವು ರಾಜಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ರಾಜಸ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದಾಗಲೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ರಾಗವು ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಸತ್ವಃ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕತ್ತಲೆ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದು, ಬೆಳಕಾಗುವುದು ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆಗುವುದಿದ್ದರೂ ಮೊದಲು ಕತ್ತಲೆಯ ನಾಶವಾಗುವುದು ಬಳಿಕ ಬೆಳಕಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಗವು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆಗುವುದಿದ್ದರೂ ಮೊದಲು ರಾಗದ ನಾಶ ‘ಬಾಹ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಸಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಕ್ಷೇತ್ರ (ಶರೀರ)ದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾದ ಅನುಭವದ ಮಾತುಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಬಾಹ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಸಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಪದದಿಂದ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖ ದೊರಕಿದಾಗ ‘ನಾನು ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನಾನು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನಾನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕ ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಂದಾಗದೆ ತನ್ನ ಸತ್ತೆ, ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ (ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಅಥವಾ ಏಕದೇಶಿಯತೆ)ವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸುಖಮಕ್ಷಯಮಶ್ನುತೇ’ — ಸಾಧಕನು ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ‘ಅಹಂಕಾರ’, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನೂ ಕೂಡ ಭೋಗಿಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಂಕಾರವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೀ, ಚಿನ್ಮಯ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಏಕರಸವಾಗಿರುವ ಅವಿನಾಶೀ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಕ್ಷಯ ಸುಖವನ್ನು ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖ (6/21) ‘ಅತ್ಯಂತ ಸುಖ (6/28) ‘ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖ (14/27) ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಒಂದು ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರೇಮವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (18/54). ಈ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕೊರತೆಯಾಗದೆ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಯುವಾಗ, ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಕೆಲವು ಹೊಸತನ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ — ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗಲೂ ‘ಮೊದಲು ಕೊರತೆ ಇತ್ತು, ಈಗ ಪೂರ್ಣ ವಾಯಿತು ಹೀಗೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಇದು ಸಾಧನಾ ವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಹೊಸತನ ಕಂಡುಬಂದರೂ ‘ಮೊದಲು ಕೊರತೆ ಇತ್ತು, ಈಗ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂದು ಕಂಡುಬರದಿದ್ದರೆ ಇದು ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ವಿಷಯಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅಕ್ಷಯ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತಿ ಹೇಗಾದೀತು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಯೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ ।

ಆದ್ಯಂತವಂತಃ ಕೌಂತೇಯ ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಯೇ - ಯಾವ, ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ಭೋಗಾಃ - ಭೋಗ (ಸುಖ)ಗಳಿವೆಯೋ, ತೇ - ಅವು, ಆದ್ಯಂತವಂತಃ - ಆದಿ- ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳು (ಮತ್ತು), ದುಃಖಯೋನಯಃ, ಏವ - ದುಃಖದ್ದೇ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಬುಧಃ - ವಿವೇಕಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು, ತೇಷು - ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ನ, ರಮತೇ - ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥

ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭೋಗ (ಸುಖ)ಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳು ಮತ್ತು ದುಃಖದ್ದೇ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾಃ’ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಈ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಕಂಡುಬರುವ ಸುಖಕ್ಕೆ ‘ಭೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಬಂಧ ಜನ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಇಂದ್ರಿಯ ಜನ್ಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ. ಸುಖ-ಅನು ಕೂಲತೆಗಳು, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದು ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆದರವಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕೇಳಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂತೋಷವೂ, ಸುಖವೂ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗವೇ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅವಸ್ಥೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಕರಣದಿಂದ ಸುಖದ ಅನುಭೂತಿಪಡೆಯುವುದು ಭೋಗವೇ ಆಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಭೋಗವಾದರೋ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಜ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರ-ವಿಹಿತ ಭೋಗವೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದ್ದರಿಂದ ತ್ಯಾಜ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಭೋಗವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಜಡತೆ ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

‘ಆದ್ಯಂತವಂತಃ’ — ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗು ವವು, ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ (2/14). ಇವು ಎಂದೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರಲಾರವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಭೋಗಗಳ ಏಕತೆ ಸ್ವಯಂ ದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭೋಗಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವವು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದು. ಭೋಗಗಳು ಜಡವಾಗಿವೆ, ಸ್ವಯಂ ಚೈತನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಗಳು ವಿಕಾರಿಗಳಾಗಿವೆ, ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಗಳು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯ ವುಳ್ಳವುಗಳು, ಸ್ವಯಂ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂಗೆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಸುಖಸಿಗ ಲಾರದು. ಜೀವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಅಕ್ಷಯ ಸುಖ ಸಿಗಬಲ್ಲದು — ‘ಸ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಸುಖಮಕ್ಷಯಮಶ್ನುತೇ’ (5/21).

ಭೋಗಗಳು ಬಂದುಹೋಗುವವು — ಈ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಆದ್ಯಂತವಂತಃ’ ಪದವು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಔಷಧರೂಪಿಯಾಗಿದೆ.

‘ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ’ — ಸಂಬಂಧಜನ್ಯ ಸುಖಗಳೆಲ್ಲವು ದುಃಖದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಸ್ಥಾನವಾಗಿವೆ. ಸಂಬಂಧಜನ್ಯ ಸುಖವೂ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲೇ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗಲೇ ಆ ವಸ್ತುವು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವದ ದುಃಖ ಎಷ್ಟು ಆಗುತ್ತದೋ, ವಸ್ತುವು ದೊರೆತಾಗ ಸುಖವೂ ಅಷ್ಟೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಭೋಗಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ದುಃಖದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಕಾರಣ-ಭೋಗಗಳು ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧವೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ದುಃಖದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ —

‘ಪರಿಣಾಮತಾಪಸಂಸ್ಕಾರದುಃಖೈರ್ಗುಣವೃತ್ತಿವಿರೋಧಾಚ್ಚ - ದುಃಖಮೇವ ಸರ್ವಂ ವಿವೇಕಿನಃ’ (2/15).

ಪರಿಣಾಮ ದುಃಖ, ತಾಪದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರದುಃಖ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಿದ್ದ ಕಾರಣ ವಿವೇಕೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಭೋಗಗಳು ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ.

ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸುಖರೂಪಿ ಯಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳು (18/38); ಏಕೆಂದರೆ, ಭೋಗಗಳ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಹ್ರಾಸ ಮತ್ತು ಭೋಗ್ಯ ಪದಾರ್ಥದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಇದೇ ‘ಪರಿಣಾಮ’ ದುಃಖವಾಗಿದೆ.

ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಬಳಿ ತನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭೋಗಗಳು ಕಂಡು ಬರುವುದರಿಂದ, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗಳನುಸಾರ ಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳು ದೊರೆಯದಿರುವುದರಿಂದ, ಒಳಗೆ ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ದೊರಕಿದ ಭೋಗಗಳು ಅಗಲಿ ಹೋಗುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಭೋಗಗಳ ಬಳಿ ಇದ್ದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಂತಾಪವೇ ‘ತಾಪ’ ದುಃಖವಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಭೋಗಗಳ ವಿಯೋವಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನೆನೆ-ನೆನೆದು ದುಃಖಿಯಾಗುವುದೇ ‘ಸಂಸ್ಕಾರದುಃಖ’ವಾಗಿದೆ.

ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸು ಆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವಿವೇಕದ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯು ಅದನ್ನು ಭೋಗಗಳಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸತ್ಸಂಗದಲ್ಲಿ ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿಯಕಾರಣ ನಿದ್ದೆ ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ನಿದ್ದೆಯ ಸುಖವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸಳೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸಾತ್ವಿಕ ವೃತ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಈಗ ಸತ್ಸಂಗ ಮಾಡೋಣ, ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಅವಕಾಶ ಆಗಾಗ ದೊರೆಯಲಾರದು ಎಂಬ ವಿಚಾರಬರುತ್ತದೆ; ಇದೇ ‘ಗುಣವೃತ್ತಿ’ ನಿರೋಧವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ನಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಪರತಂತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆ. ಭೋಗಗಳು ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ದೊರೆಯಲಾರವು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ದೊರೆಯಬಲ್ಲನು. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ದೊರಕಿದ ಭಗವಂತನೇ ಇಂದು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ದೊರೆಯಬಲ್ಲನು. ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸದಾಕಾಲ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೋಗ (ಜಡತೆ)ಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಏವ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೋಗಗಳು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಿತರೂಪದಿಂದ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖದ ಲೇಶವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ’ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಸುಖವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಿವೇಕಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖರೂಪಿಗಳೆಂದೇ ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಅಧೀನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಪಾಪ, ನರಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಈ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಭೋಗಗಳು ದುಃಖಪ್ರದವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ರಮಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ತನ್ನ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಲಾರನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸಲಾರನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಸುಖದ ಭೋಗಿಗೆ ನಿಯಮವಾಗಿ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಖದ ಆಸೆ, ಕಾಮನೆ, ಭೋಗಗಳಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖ ಸಿಗದೆ ದುಃಖವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗಗಳ ಸಂಯೋಗ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ವಿಯೋಗ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅನಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿಯೇ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದರಿಂದ ಸುಖ ಸಿಗಬಹದೆ? ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ನಾಶವಾದೀತೇ? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಸುಖವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ದುಃಖ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ದುಃಖವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಲು ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದೇ ದುಃಖದ ಬೇರು ಆಗಿದೆ.

ಒಂದು ದುಃಖದ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಾಗ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಮೇಲೆ ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವಬಿದ್ದಾಗ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನಿಗೆ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದುಃಖಗಳ ಭೋಗದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ದುಃಖದಿಂದ ಮೇಲೇಳುತ್ತಾನೆ. ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗದೆ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ನನಗೆ ದುಃಖ ಏಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ, ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು, ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ದುಃಖದ ಕಾರಣವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬಡಪಾಯಿ ಅದು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಉಳಿಯದು. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ದುಃಖದ ಕಾರಣವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ವಿಕಾಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚವೂ ದುಃಖದ ಕಾರಣವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ನಮಗೆ ದುಃಖಕೊಡಲು ಇರದೆ ನಮ್ಮ ವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗದಿದ್ದರೆ ವಿಕಾಸ ಹೇಗಾದೀತು? ಪರಿವರ್ತನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಬೀಜದ ವೃಕ್ಷ ಹೇಗಾದೀತು? ರಜ-ವೀರ್ಯಗಳ ಶರೀರ ಹೇಗಾದೀತು? ಬಾಲಕನು ತರುಣ ಹೇಗಾದಾನು? ಮೂರ್ಖನು ವಿದ್ವಾಂಸ ಹೇಗಾದಾನು? ರೋಗಿಯು ನಿರೋಗಿ ಹೇಗಾದಾನು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ವಿಕಾಸ ಮಾಡು ವಂತಹುದು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಸಾರವಾಗಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಒಂದು ಅಚಲ, ಸ್ಥಿರ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಆದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆ ದೋಷಿಯಾಗಿರದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಖ ಬುದ್ಧಿ ಇರಿಸುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೂ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣನಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಆನಂದಘನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ದುಃಖವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ’ — ವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ವಿವೇಕಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿಯಾಗಿದೆ — ‘ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ (3/39). ಅವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ ಭೋಗಗಳು ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣ ಬುದ್ಧಿಯು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಆಗತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ದೋಷಜನಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೇ ಭೋಗವಾಗಲಾರದು. ದೋಷಗಳು ವಿವೇಕಿಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನು — ಸದಾಕಾಲ ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಇರದಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ವಿವೇಕದಿಂದ — ತನಗೆ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನನ್ನವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನದು ನನಗಾಗಿ ಇಂತಹ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ. ಅತಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ವಸ್ತುವೂ ಕೂಡ ಎಂದೆಂದಿಗೆ ನನ್ನದಲ್ಲ, ಅದು ಸದಾಕಾಲ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನು — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಸದಾಕಾಲ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲೆನು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನು ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಹಾಗಾದರೆ ಸುಖೀ ಯಾರು ಆಗುತ್ತಾನೆ — ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಶಕ್ನೋತೀಹೈವ ಯಃ ಸೋಢುಂ ಪ್ರಾಕ್ಯರೀರವಿಮೋಕ್ಷಣಾತ್ ।

ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಂ ವೇಗಂ ಸ ಯುಕ್ತಃ ಸ ಸುಖೀ ನರಃ ॥

ಇಹ - ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಯಃ - ಯಾರಾದರು, ಶರೀರ ವಿಮೋಕ್ಷಣಾತ್ - ಶರೀರಬಿಡುವ, ಪ್ರಾಕ್, ಏವ- ಮೊದಲೇ, ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಮ್ - ಕಾಮಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ವೇಗಮ್ - ವೇಗವನ್ನು, ಸೋಢುಮ್ - ಸಹಿಸಲು, ಶಕ್ನೋತಿ - ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಸಃ, ನರಃ - ಆ ನರನು, ಯುಕ್ತಃ - ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಸಃ, ಸುಖೀ- ಅವನೇ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥23॥

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಶರೀರ ಬಿಡುವ ಮೊದಲೇ ಕಾಮಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಆ ನರನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶಕ್ನೋತೀಹೈವ ಯಃ ..... ಕಾಮ ಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಂ ವೇಗಮ್’ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಅಲೌಕಿಕ ವಿವೇಕ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಿದೆ. ಈ ವಿವೇಕವು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಯೋನಿಗಳನುಸಾರ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರದ ವಿವೇಕವಿರುತ್ತದೆ. ದೇವ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಯೋನಿಗಳು ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ದೊರೆತವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಹಾಗೂ ಭೋಗಗಳ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಭೋಗಿ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹೀ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಮುಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಈ ವಿವೇಕವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಗಾಗ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನಿತ್ತು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿಸಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ವಿವೇಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿಸಿ ಅವನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಗಿಸಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಇಹ’ ಪದದಿಂದ ‘ಈಗ’ ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ದುರ್ಲಭ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸುಖಿಯಾಗಿ ರಬಲ್ಲೆ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಮುಕ್ತನಾಗಲೆಂದೇ ದೊರಕಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಯೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಸಾವು ಯಾವಾಗ ಬಂದೀತು ಎಂಬ ಭರವಸೆ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕು. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಬಾರದೆಂಬ ಎಚ್ಚರ ಜೀವನವಿಡೀ ಇರಿಸಬೇಕು. ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವ ಮೊದಲೇ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು — ಇದೇ ಭಾವವು ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು- ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಶರೀರವು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಲು ತೊಡಗುವ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಅವುಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾರಣ-ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಕ್ಕನುಸಾರ ಕ್ರಿಯೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮೇಲೆ ಶರೀರ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಗಳು ನಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಅವುಗಳ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ — ‘ನಾನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಸಾಧಕರ ಕೆಲಸವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಜಾಗರೂಕನಾಗಬೇಕು. ಈ ರೀತಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು.

ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕುರಿತು ರಾಗ (ಕಾಮ) ಇರುವ ಕಾರಣ ಇಂತಹ ಪದಾರ್ಥವು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ ಸುಖಪ್ರದವಾಗಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸಂಕಲ್ಪವು ಉಂಟಾ ಗುತ್ತಲೇ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟು ಬರುತ್ತದೆ.

ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಗೊಡದಿರು ವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ವೇಗ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೇಗ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಉಂಟಾಗಗೊಡದಿರುವುದೇ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಗಳ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಉತ್ತೇಜನ, ಸಂಘರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಗತೊಡಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳು ಇರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ ಸುಖೀ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸುಖಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಪುರುಷನ ಇದಿರು ಭಯದಿಂದಲೂ ತಡೆಯ ಬಲ್ಲನು, ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡೂ ಲೋಭದಿಂದಲೂ ತಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಯ ಮತ್ತು ಲೋಭದ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸುವವನು ಸುಖಿಯಾಗ ಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಹೇಗೆ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಯ ಮತ್ತು ಲೋಭದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಮೂರನೆಯ ಮಾತು — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಃ ಪದದಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (6/2). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇವುಗಳ ಸಂಕಲ್ಪವು ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಉಪಾಯ — ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದು. ಕಾರಣ — ನಾವು (ಸ್ವಯಂ) ಇರುವವರು ಹಾಗೂ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುವವರಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ನಾವು ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ವಸ್ತುವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರನೇಯ ಮಾತು — ಕಾಮ ಕ್ರೋಧ ದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲನು — ‘ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾವ್ (5/26), ‘ಏತೈರ್ವಿಮುಕ್ತಃ (16/22). ರಹಿತನಾಗಿರುವವನೇ ಇದರಿಂದ ರಹಿತನಾಗಬಲ್ಲನು. ನಾಲ್ಕನೇಯ ಮಾತು — ಭಗವಂತನು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು (ಅದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ್ದೇ ಸ್ಥೂಲರೂಪವಾಗಿದೆ) ಕ್ಷೇತ್ರ ಅರ್ಥಾತ್- ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (13/6). ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪವು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೆ ಇವುಗಳಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಣಕೊಟ್ಟಂತೆ.

‘ಸ ಯುಕ್ತಃ ನರಃ’ — ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಂತು (ಜಂತವಃ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಸಮರ್ಥ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ನರಃ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ವಶದಲ್ಲಿರುವವನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ನರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಶೂರವೀರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನಿತ್ತು ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವವನೇ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಬಲ್ಲನು.

‘ಸ ಸುಖೀ’ — ಮನುಷ್ಯನೇ ಅಲ್ಲ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಇರಲಾ ರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿದ ಮನುಷ್ಯನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಚಂಚಲತೆ, ಸಂಘರ್ಷ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ದೋಷಗಳು ಇರುತ್ತಿರು ವಾಗ ಅವನು ಹೇಗೆ ಸುಖಿಯಾಗಿರಬಲ್ಲನು? ಅವನು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದಾಗ ಅವನು ದುಃಖಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ - ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಎಂದೂ ಸುಖಿಯಾಗ ಲಾರನು — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಫುರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತಾ, ಆಸಕ್ತಿ, ಆಗ್ರಹ ಇರುವುದರಿಂದ ಆ ಸ್ಫುರಣೆ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಮನೋರಥ (ಮನೋರಾಜ್ಯ) ಉಂಟಾಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳ ವೇಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (2/62, 63). ಸಾಧಕನಿಗೆ—ವೇಗವೇ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್—ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಮೊದಲನೆ ದರ್ಜೆಯ ಮಾತಾಗಿದೆ. ವೇಗ ಉಂಟಾದರೂ ಹಾಗೆ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಎರಡನೇ ದರ್ಜೆಯ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಬಾಹ್ಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖದ ಅನರ್ಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆಭ್ಯಂತರ ತತ್ತ್ವದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಯೋಂತಃಸುಖೋಂತರಾರಾಮಸ್ತಥಾಂತರ್ಜ್ಯೋತಿರೇವ ಯಃ ।

ಸ ಯೋಗೀ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು (ಕೇವಲ), ಅಂತಃಸುಖಃ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸುಖಿಸುವನೋ (ಮತ್ತು), ಅಂತರಾರಾಮಃ - (ಕೇವಲ) ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ರಮಿಸುವನೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ ಯಃ - ಯಾರು, ಅಂತರ್ಜ್ಯೋತಿಃ, ಏವ - ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ, ಸಃ - ಅವನು, ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ - ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು (ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ), ಯೋಗೀ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್ - ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 24॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸುಖಿಸುವನೋ, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ರಮಿಸುವನೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನೋ, ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತಹ ಬ್ರಹ್ಮ ರೂಪನಾದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋಂತಃಸುಖೋಂತರಾರಾಮಸ್ತಥಾಂತ ರ್ಜ್ಯೋತಿರೇವ ಯಃ’ — ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಕಂಡುಬರದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸುಖಸಿಗುವಂತಹ ಸಾಧಕನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತಃಸುಖಃ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಅನುಭವ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಸುಖದ ಆಧಾರ ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಲು ಹೊರಗಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂಗೆ ಸ್ವಯಂ ನಿಂದ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಯಂಗೆ ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಅರುಚಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅಂತಃಸುಖವಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ‘ಬಾಹ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಿಗುವುದು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಿಗುವುದೇ ‘ಆಭ್ಯಂತರ’ವಾಗಿದೆ.

ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ರಮಿವವನು ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ವ್ಯವಹರಿಸುವಂತಹ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತರಾರಾಮಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನ, ಬುದ್ಧಿಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಜ್ಞಾನ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅವೆಲ್ಲದರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತರ್ಜ್ಯೋತಿಃ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರಂಭ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಿತ್ಯನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಸ ಯೋಗೀ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧಕನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಸ್ವಾಧೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ ‘ನಾನು ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಶೇಷವಿರುವತನಕ ಅವನು ತತ್ತ್ವನಿಷ್ಠನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡಬಾರದು.

‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್’ — ಪದದ ಅರ್ಥ — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಗೊಂದಲ ಆಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆಗಲಾರದೋ, ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅದು ನಿರ್ವಾಣ ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಂತಬ್ರಹ್ಮವೆಂದಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಏಕಮಾತ್ರ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ — ತತ್ತ್ವನಿಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನಾಶವಾದಾಗ ಅನುಭವಿಸುವವನು ಯಾರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮೈವಸನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಪ್ಯೇತಿ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 4/4/6).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅಂತಃಕರಣವೆಂದು ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಖಿಸುವವರಿಗೆ, ಅಥವಾ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವವರಿಗೆ ಅಥವಾ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗಲಾರದು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿವೃತ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಲಭಂತೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಷಯಃ ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ ।

ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾ ಯತಾತ್ಮಾನಃ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ॥

ಯತಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರ ಶರೀರ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ - ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ, ರತಾಃ - ರತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾಃ - ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಶಯಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗಿವೆಯೋ, ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ - ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ಋಷಯಃ - (ಆ) ವಿವೇಕಿ ಸಾಧಕರು, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣವ್- ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ಲಭಂತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ಯಾರ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತರಾಗಿರುವರೋ, ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಶಯಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ಆ ವಿವೇಕೀ ಸಾಧಕರು ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತಾತ್ಮಾನಃ’ — ನಿತ್ಯ ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯ ದೃಢವಾದ ಕಾರಣ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೀಳದೆ ಅವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅವನ ವಶವಾಗುತ್ತವೆ. ವಶವಾದ ಕಾರಣ ಇವರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದೋಷಗಳು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವರಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳನ್ನು ತನಗೆ ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವು ನಮ್ಮ ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಈ ದೋಷಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಇವುಗಳ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ತನ್ನವು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಒತ್ತಡ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವು ವಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನದ ಭಾವ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಈ ಶರೀರಾ ದಿಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಜಾಗರೂಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ ‘ಯತಾತ್ಮಾನಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇರತಾಃ’ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವು ಮುಖ್ಯಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಭಾವನೆ ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯೇ ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಸುಲಭ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಆಕೃತಿ, ಅವಯವ, ಕಾರ್ಯ, ಹೆಸರು ಇತ್ಯಾದಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಸುಖಸಿಗಲಿ, ಯಾವುದೇ ಅವಯವಕ್ಕೆ, ಕಷ್ಟವಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಸಾಧನಾಪದ್ಧತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖಸಿಗಲಿ, ಎಲ್ಲರ ಹಿತವಾಗಲೀ, ಎಂದಿಗೂ ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಷ್ಟವಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಸ್ವಾಭಾವಿಕರತಿ ಇರಬೇಕು. ಕಾರಣ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಭಿನ್ನತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ ಸುಲಭವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾಃ’ — ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವು ದೃಢ ವಾಗುವವರೆಗೆ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆ ಸಾಧಕರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದಾದರೂ ಇಬ್ಬಂದಿತನ ಇರುತ್ತದೆ. ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ವಾದಾಗ ಸಾಧಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯ, ವಿಕಲ್ಪ, ಭ್ರಮೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರು ಅಸಂದಿಗ್ಧರೂಪದಿಂದ ತತ್ಪರೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ’ — ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೆಲ್ಲವೂ ಕಲ್ಮಷವೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಮಷಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಾಪಗಳ, ದೋಷಗಳ, ವಿಕಾರಗಳ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಾನು ಬೇರೆಯೆಂದು ಅನುಭವಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

‘ಋಷಯಃ’ — ‘ಋಷ್’ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ — ಜ್ಞಾನವೆಂದು. ಆ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವವರನ್ನು ಋಷಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಪರಮಾತ್ಮತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಸಾಧಕರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವ ಈ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ಋಷಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಲಭಂತೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್’ — ಬ್ರಹ್ಮವಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರಾದಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಂಡಾಗ, ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳ, ಸಂಶಯಗಳ ನಾಶವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಲಭಂತೇ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತೆರೆಗಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವಂತೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳು ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಜಲತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ತೆರೆಗಳು ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ (ಸರ್ವಭೂತ ಹಿತೇ ರತಾಃ) ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಅವನಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ, ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕರು ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಅನುಭವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯತೀನಾಂ ಯತಚೇತಸಾಮ್ ।

ಅಭಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ವರ್ತತೇ ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಮ್ ॥

ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾಮ್ - ಕಾಮಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾದ, ಯತಚೇತಸಾಮ್ - ಗೆದ್ದಿರುವ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ (ಮತ್ತು), ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಮ್ - ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡ, ಯತೀನಾಮ್ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳಿಗೆ, ಅಭಿತಃ- ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ (ಶರೀರವು ಇರುವಾಗ ಅಥವಾ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ), ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್ - ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವು, ವರ್ತತೇ-ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ॥26॥

ಕಾಮಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾರಹಿತರಾದ, ಗೆದ್ದಿರುವ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ಇರುವಾಗ ಅಥವಾ ಶರೀರವು ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯತೀನಾಮ್’ ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದೋಷಗಳ ಗಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದೋಷಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶರಹಿತ ಸತ್-ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲವು? ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಭ್ರಮೆಯಾಗಿದೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ‘ಕಾಮ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಅಭಾವವು ಯಾವಾಗಲು ಅಸತ್ನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಸತ್-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಾವವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಅಸತ್ತಿನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದಾಗ ಅಸತ್-ಅಂಶದ ಅಭಾವವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ತಡೆಯುಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ನಾಶವಾಗಿರುವವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಿರುವವರಿಗೆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ಅಭಾವದ ಅನುಭವ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ — ಇದು ಸಾಧಕರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುವ ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲವಾಗುವಂತಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಈ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳು ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುತ್ತವೋ ಅದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ (1) ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದೋಷಗಳು ಮೊದಲು ಎಷ್ಟು ಬೇಗ ಬರುತ್ತಿದ್ದುವೋ ಈಗ ಅಷ್ಟು ಬೇಗ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. (2) ಮೊದಲು ಎಷ್ಟು ವೇಗದಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದುವೋ ಈಗ ಅಷ್ಟು ವೇಗದಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. (3) ಮೊದಲು ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಇರುತ್ತಿದ್ದುವೋ ಈಗ ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ವೇಗ ಮೊದಲಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಂದಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — (1) ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ ಯಾದರೋ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು ಆದರೆ ಪೂರ್ಣಾವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ. (2) ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳೂ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. (3) ಯಾರಾದರು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಅದರ ಪರಿವೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುವ ಭಾವವು ಒಳಗೆ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಕೊನೆಗೆ ಸಣ್ಣ ಮಾತಿಗಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಸಿಟ್ಟುಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಳಗೆ ಸಂಗ್ರಹ ವಾದುದು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ಇಷ್ಟು ಸಣ್ಣಮಾತಿಗೆ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಕ್ರೋಧ ಏಕೆ ಬಂತು? ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ಸಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ಸರಿಯಾದುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ — ‘ನನಗೆ ಪೂರ್ಣಾವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಾವಸ್ಥೆ ಅನುಭವಿಸು ವವನು ಇರುವವರೆಗೆ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇರುವುದರಿಂದ) ಪೂರ್ಣಾವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ.

‘ಯತಚೇತಸಾಮ್’ — ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವಿರುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಭಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ವರ್ತತೇ ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಮ್’ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧ ಆಗುವುದರಿಂದ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಎಷ್ಟು ಮಹಿಮೆ ಕೊಂಡಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅವರು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಶರೀರವು ಇರುವಾಗ ಅಥವಾ ಶರೀರವು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಬಳಿಕವೂ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ಶಾಂತಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಾನ್ಯತೆ ನಿರಂತರ ವಿರುವವರಂತೆ, ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿರಂತರ ಓರ್ವಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇವರ ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಂತರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ ಆ ವಿಭಾಗ (ಅಸತ್)ದೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ* —

* ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳ ಸಾಧಕರಿಂದಲೂ ಇದರ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇವು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕವೂ ಆಗಿವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಸ್ಪರ್ಶಾನ್ಕೃತ್ವಾ ಬಹಿರ್ಬಾಹ್ಯಾಂಶ್ಚ ಕ್ಷುಶ್ಚೈವಾಂತರೇ ಭ್ರುವೋಃ ।

ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಸವೌ ಕೃತ್ವಾ ನಾಸಾಭ್ಯಂತರಚಾರಿಣೌ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಯತೇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಮುನಿರ್ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ ।

ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧೋ ಯಃ ಸದಾ ಮುಕ್ತ ಏವ ಸಃ ॥

ಬಾಹ್ಯಾನ್ - ಹೊರಗಿನ, ಸ್ಪರ್ಶಾನ್ - ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು, ಬಹಿಃ, ಏವ - ಹೊರಗೆಯೇ, ಕೃತ್ವಾ - ಬಿಟ್ಟು, ಚ - ಮತ್ತು, ಚುಕ್ಷುಃ - ಕಣ್ಣುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು, ಭ್ರುವೋಃ - ಹುಬ್ಬುಗಳ, ಅಂತರೇ - ನಡುವಿನಲ್ಲಿ (ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ), ನಾಸಾಭ್ಯಂತರ ಚಾರಿಣೌ - (ಹಾಗೂ) ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ - ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ವಾಯುವನ್ನು, ಸವೌ - ಸಮವಾಗಿ, ಕೃತ್ವಾ - ಮಾಡಿ, ಯತೇಂದ್ರಿಯ ಮನೋಬುದ್ಧಿಃ - ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಯಃ - ಯಾರು, ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ - (ಕೇವಲ) ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಹಾಗೂ), ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧಃ - (ಯಾರು) ಇಚ್ಛೆ, ಭಯ, ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ -ಆ, ಮುನಿಃ - ಮುನಿಯು, ಸದಾ - ಸದಾಕಾಲ, ಮುಕ್ತಃ ಏವ- ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 27, 28॥

ಹೊರಗಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ವಾಯವನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಯಾರು ಕೇವಲ ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಇಚ್ಛೆ, ಭಯ, ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಮುನಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 27, 28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸ್ಪರ್ಶಾನ್ಕೃತ್ವಾ ಬಹಿರ್ಬಾಹ್ಯಾನ್’ — ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬಾಹ್ಯವಾಗಿವೆ. ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು.

ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗವು ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ ಇರುವುದ ರಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಬಾಹ್ಯಪದಾರ್ಥಗಳು ಬಾಧಕವಲ್ಲ. ಬಾಧಕವು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ.

‘ಚಕ್ಷುಶ್ಚೈವಾಂತರೇ ಭ್ರುವೋಃ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಭ್ರುವೋಃ ಅಂತರೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎರಡೂ ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಇರಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವುದು (6/13). ಈ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಲಯದೋಷ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿದ್ದೆ ಬರುವ ಸಂಭವ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟರೆ (ಇದಿರು ದೃಶ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ) ವಿಕ್ಷೇಪದೋಷ ಬರುವ ಸಂಭವ ವಿರುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡೂ ದೋಷಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಅರೆಮುಚ್ಚಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎರಡೂ ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಇರಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಸವೌ ಕೃತ್ವಾ ನಾಸಾಭ್ಯಂತರಚಾರಿಣೌ’ — ಮೂಗಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವ ವಾಯವನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಹೋಗುವ ವಾಯುವನ್ನು ‘ಅಪಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನ ಗತಿಯು ದೀರ್ಘ ಹಾಗೂ ಅಪಾನ ವಾಯುವಿನ ಗತಿಯು ಹ್ರಸ್ವವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡರನ್ನು ಸಮವಾಗಿಸಲು ಮೊದಲು ಎಡ ಮೂಗಿನಿಂದ ಅಪಾನವಾ ಯುವನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬಲಮೂಗಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕಬೇಕು. ಪುನಃ ಬಲಮೂಗಿನಿಂದ ಅಪಾನವಾಯುವನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಎಡಮೂಗಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯವಿರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದೇಸವನೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನವಾಯುವಿನ ಗತಿಯು ಸಮ, ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಗಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ — ಒಳಗೆ ಹಾಗೂ ಕಂಠಾದಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಸ್ಪರ್ಶದ ಜ್ಞಾನ ಆಗದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಾಣ — ಅಪಾನದ ಗತಿಯು ಸಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವೆರಡರ ಗತಿಯು ಸಮವಾದಾಗ (ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ) ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಯತೇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿಃ’ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಮನಸ್ಸಿನ ವಾಸವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವವಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವವಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಎರಡರ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವವಿದೆಯೋ ಎಂದು ನೋಡಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯೋಗ’ದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಣಾಮದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವವಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖಭೋಗದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವವಿರುವವರು (ಪರಿಣಾಮದತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ) ಸುಖಭೋಗದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ — ‘ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ’ (5/22).

ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಆಂಶಿಕರೂಪದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಇವೆರಡೂ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನದ ದ್ವಂದ್ವ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಲಾರದೆ, ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದ್ವಂದ್ವವೇ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶ ಮಾಡುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವ ಉಳಿದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗಬೇಕು.

‘ಮುನಿರ್ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಲಕ್ಷವಿರುವ, ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಿರುವ ಕಾರಣ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ದೃಢ ಉದ್ದೇಶ ವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಒಂದೇ ದೃಢ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದರೆ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶವು ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೇ ಮಾಡಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆ. ಕೇವಲ ಈ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಈ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಾಲಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಲಾಲಸೆಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಉದ್ದೇಶನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿ ಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶದ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವೇ ದೃಢವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ’ ಪದದಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧೋ ಯಃ’ — ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಕೊಡುವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಲಿಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಲ ವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟುಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಾಗ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದರೆ ಭಯ-ಕ್ರೋಧ ಸಹಿತ ಇಚ್ಛೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಛೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ವಸ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವು ದೊರೆಯುತ್ತವೆಯೇ? ಮತ್ತು ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ? ಎಂದು ಸಾಧಕನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ವಸ್ತುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗದು, ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯ ಲಾರನು ಎಂಬುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ — ‘ನನಗೆ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಬೇಡ ಎಂಬ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ವಸ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಳಿದರೆ ಇಚ್ಛೆಯು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದು, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯದಿಂದಲೂ ಬದುಕುಳಿಯ ಲಾರನು ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಇಚ್ಛಾರಹಿತ ನಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ವೇಳೆ ವಸ್ತುವು ಸಿಗುವುದಿದ್ದರೆ ಇಚ್ಛಿಸದೆಯೂ ಸಿಗಬಹುದು ಮತ್ತು ವಸ್ತುವು ಸಿಗದಿರುವುದಿದ್ದರೆ ಇಚ್ಛಿಸಿದರೂ ಸಿಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುವು ಸಿಗುವುದು, ಸಿಗದಿರುವುದು ಇಚ್ಛೆಯ ಅಧೀನವಾಗಿರದೆ ಯಾವುದೋ ವಿಧಾನದ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅಧೀನವಿಲ್ಲದಿರುವ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವೇನಿದೆ? ಒಂದು ವೇಳೆ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣ ವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಸ್ತುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜೀವನವು ಆನಂದಮ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮೃತ್ಯುವೂ ಆನಂದಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಜೀವನವು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಮಾಡಿದಾಗ ಮೃತ್ಯುವು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸದಾ ಮುಕ್ತ ಏವ ಸಃ’ — ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವನೋ ಅವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ, ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಜೀವನ-ಮರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸದಾ ಮುಕ್ತ ಏವ’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸದಾ ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಮುಕ್ತ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಮುಕ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಬಾಹ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆಯೇ ಬಿಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ ನಾನಲ್ಲ, ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ ಅದು ನನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಈ ಮೂರು ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ವಯಂವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಡೆಯುವವನಾಗಿರಲೀ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಮೊದಲು 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಂತಃ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಬಂದಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಾಹ್ಯ ಶಬ್ದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಬಾಹ್ಯ ಎಂಬುದು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಇರದೆ ಕೇವಲ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ‘ಬಾಹ್ಯ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಬೇರೆ- ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸತ್ತೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸ್ಪರ್ಶಾನ್ಕೃತ್ವಾ ಬಹಿರ್ಬಾಹ್ಯಾನ್’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಎರಡಕ್ಕೂ ಉಪಯೋಗೀಧ್ಯಾನ ಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಈಗ ಸುಲಭವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಂ ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ ।

ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮಾಂ ಶಾಂತಿಮೃಚ್ಛತಿ ॥

ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯಜ್ಞತಪಸಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳ, ಭೋಕ್ತಾರಮ್ - ಭೋಕ್ತಾ, ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರ (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಸುಹೃದಮ್ - ಸುಹೃದ್ - (ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿ), ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಭಕ್ತನು), ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಋಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥29॥

ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳ ಭೋಕ್ತಾರನೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನೂ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ (ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿ) ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಕ್ತನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಮ್’ — ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರೂ ಶುಭ ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಅವನು ಯಾವುದರಿಂದ ಶುಭಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶುಭ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಯಾವುದಾದರು ದೇವತೆಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ದೇವತೆಯನ್ನು ಪೂಜಾರೂಪೀ ಕರ್ಮದ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಯಾರದಾದರು ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನನ್ನು ಸೇವಾರೂಪೀ ಕರ್ಮದ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಯಾವುದಾದರು ಹಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅನ್ನ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅವನನ್ನು ಅನ್ನದ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ — ‘ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೆ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರದಾದರು ಪೂಜೆಮಾಡುವುದು, ಯಾರಿಗಾದರು ಅನ್ನ-ಜಲ ಕೊಡುವುದು, ಯಾರಿಗಾದರೂ ದಾರಿತೋರಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲದರ ಭೋಕ್ತಾ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಲಕ್ಷ್ಯವು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಇರಬೇಕು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲಲ್ಲ.

* ‘ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಿಷ್ಠಿತಮ್’ (13/17) ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ’ (15/15) ‘ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದ್ದೇಶೇರ್ಜುನ ತಿಷ್ಠತಿ’ (18/61).

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿರುವನು — ‘ಅಹಂ ಹಿ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಂ ಭೋಕ್ತಾ’.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಯಾವುದರಿಂದ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ತನಗಾಗಿ ಶುಭಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಮಾಡಬೇಡ, ಕೇವಲ ನನಗಾಗಿ ಮಾಡು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭಾಗಿಯಾಗಲಾರೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾಗಿ ಹೋದೀತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದಲೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರಮ್’ — ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಈಶ್ವರ (ಒಡೆಯ)ರು ಇರಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಅವರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಅಧೀನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಸ್ವಾಮೀ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಯಾರಾದರು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು?

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಜಮೀನು, ಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರು ಭಗವಂತನೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಒಡೆಯ ನೆಂದು ಹೇಳುವುದು ತನಗೆ-ತಾನೇ ಮೋಸಮಾಡಿದಂತೆ ಇದೆ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ಜನರು ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಾಕಿ ಏನು ಉಳಿಯಿತು, ಭಗವಂತನದೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವುದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಪಾಲಿಗೆ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರಾದಿ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದವನೇ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲನು. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯು ವವನು ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಎಷ್ಟು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸದುಪ ಯೋಗ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ; ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಧಿಕಾರ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸೃಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮಾಂ ಶಾಂತಿಮೃಚ್ಛತಿ’ — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯರಿಗೆ ಒಡೆಯ ನಾಗಿರುವವನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನು, ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವವನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಮಾಡವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇಂತಹ ಹಿತೈಷಿ, ರಕ್ಷಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ* ಪರಮಶಾಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಮಹಾನ್ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಭಯ, ಚಿಂತೆ, ಉದ್ವೇಗ, ಅಶಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು?

* ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಅರ್ಥ — ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪುವುದು. ಒಪ್ಪುವುದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಿರ್ಬಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಜೀವಮಾತ್ರರ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.** ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಮ್’ (3/22), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಕ್ತರೂ ಕೂಡ ತಮಗಾಗಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೂ ಎಲ್ಲರ ಸಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ — ‘ಸುಹೃದಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 3/25/21). ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಹೃದಯತೆಯು ಮೂಲತಃ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ.

** ಹೇತು ರಹಿತ ಜಗ ಜುಗ ಉಪಕಾರೀ ತುಮ್ಹ ತುಮ್ಹಾರ ಸೇವಕ ಅಸುರಾರೀ ॥

(ಮಾನಸ 7/47/3)

ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನಾದರೂ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಮೂರನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನಾದರೂ ಬಯಸುವುದು, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಈ ಮೂರು ಮಾತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನು ‘ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸಬೇಡಿ ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಡಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ — ತನ್ನದೆಂದು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಡಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ವಸ್ತು-ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೆ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು-ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಡಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದನ್ನಾದರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಉಳಿದ ಮಾತುಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗಲೇ ತನ್ನ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರಿಗೆ ಅವನು ಬದಲಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವನು. ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು-ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನೇ ತನ್ನವನಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾರನ್ನಾದರು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಕಾದರೆ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಅಭಾವವಾ ದಾಗ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ನಿಜವಾದ ತನ್ನ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇಕಾದರೆ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಮಮತೆಯ ಅಭಾವವಾಗಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾಗಲಿ; ಇವುಗಳಾಗುತ್ತಲೇ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವಾದೀತು. ಕಾರಣ — ಒಂದು ಭಾವವು ದೃಢವಾದಾಗ ಬೇರೆ ಭಾವಗಳೂ ಕೂಡ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದೇಬರುತ್ತವೆ.

ಒಂದು ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಿದ್ಯೆ ಬರಬೇಕು. ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿದ್ಯೆಯೇನೋ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವಾಗ ಅವನಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಆದರೆ ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿರುವನು, 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿರುವನು. 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು, ಅದು ಭಗವಂತನ ಮುಖ್ಯ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗೋ ನಾಮ ಪಂಚಮೋೀಧ್ಯಾಯಃ ॥5॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು

ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ವೆಂಬ

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥5॥

ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಎರಡರ ವರ್ಣನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ ಎಂದಿದೆ.

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಪಂಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ 4, ಶ್ಲೋಕಗಳ 352 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ಪದಗಳು 372 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಪಂಚಮೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 13, ಶ್ಲೋಕಗಳ 928 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 48 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ಅಕ್ಷರಗಳು 996 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳಾದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ‘ಉವಾಚ’ಗಳಿವೆ — ಒಂದು ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಮತ್ತೊಂದು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’.

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 29 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 13ನೇ ಮತ್ತು 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 26 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಯಾವುದು? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಇವೆರಡೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿವೆ; ಆದರೂ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ — ‘ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾತ್ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ (5/2) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಎರಡೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಹೇಗೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ಭಗವಂತನು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಭಕ್ತಿಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಿ 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು.

ಈಗ ಪುನಃ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಅನಾಶ್ರಿತಃ ಕರ್ಮಫಲಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ ಯಃ ।

ಸ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಚ ಯೋಗೀ ಚ ನ ನಿರಗ್ನಿರ್ನ ಚಾಕ್ರಿಯಃ ॥

ಕರ್ಮಫಲಮ್ - ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು, ಅನಾಶ್ರಿತಃ - ಆಶ್ರಯಿಸದೆ, ಯಃ - ಯಾರು, ಕಾರ್ಯಮ್ - ಕರ್ತವ್ಯ, ಕರ್ಮ- ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕರೋತಿ, ಸಃ - ಮಾಡುವವನೇ, ಸಂನ್ಯಾಸೀ - ಸಂನ್ಯಾಸೀ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ- ಮತ್ತು, ನಿರಗ್ನಿಃ - (ಕೇವಲ) ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನು, ನ - (ಸಂಸ್ಯಾಸಿ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಕ್ರಿಯಃ - (ಕೇವಲ) ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು, ನ, - (ಯೋಗೀ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಯಾರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವವನೋ ಅವನೇ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಹಾಗೂ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಆಗಲಾರನು ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು ಯೋಗಿಯೂ ಆಗಲಾರನು. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಾಶ್ರಿತಃ ಕರ್ಮಫಲಮ್’ — ಈ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯ ಬಾರದು ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಈ ಜೀವನು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವವನು ಮತ್ತು ಯಾವ ಈ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವು ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನವಾಗುವಂತಹುಗಳು. ಅವುಗಳಾದರೋ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾದ ಕಾರಣ ನಷ್ಟ ವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಈ (ಜೀವನು) ಬರಿದಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಬರಿದಾಗಿರದೆ ಅವುಗಳ ರಾಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳ ರಾಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುವವರೆಗೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ರಾಗವು ಅವನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ-ಕನಿಷ್ಠ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ (13/21). ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಈ ರಾಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಸ್ವತಃಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋದಾನು. ನಿಜವಾಗಿ ಇವನು ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ರಾಗದ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಮುಕ್ತಿಯ ಅನುಭವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಫಲ’ವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದವನು ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5/12).

ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳು ಕರ್ಮ ಫಲವಾಗಿವೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸದೇ ಇವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ (ಹಿತ)ಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವು ಹೇಗಾದೀತು, ಎಲ್ಲರು ಹೇಗೆ ಸುಖಿಗಳಾದಾರು, ಎಲ್ಲರ ಉದ್ಧಾರ ಹೇಗಾದೀತು? ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು. ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಸ್ಥಿರತೆ (ಸಮಾಧಿ)ಯ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳು ತನ್ನ (ವ್ಯಕ್ತಿಗತ)ವಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿಯೂ ಇರದೆ ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ. ಈ ರೀತಿ ಈ ಮೂರರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿರುವುದೇ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧನರೂಪದಿಂದ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು, ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ—ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಮಹತ್ವವಿರದೆ, ಶರೀರಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಾಧನೆಯ ಮಹತ್ವವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ನಾವು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಾಗುತ್ತೇವೆ. ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ನಾವು ತ್ಯಾಗಿಗಳಾಗುತ್ತೇವೆ.

ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಏನಾದೀತು? ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟಲಾರದು ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಳೆಯ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವಾದೀತು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವೇಗವೂ ಇಲ್ಲವಾದೀತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶ ಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುವುದರ ಹೆಸರು ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಉಪಾಯ — ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆ ಇಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ ಯಃ’ — ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಹೆಸರು ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಇವೆರಡೂ ಶಬ್ದಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿಕಗಳಾಗಿವೆ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೋ, ಯಾವುದರ ತ್ಯಾಗವು ಎಂದೂ ಮಾಡ ಬಾರದೋ ಅದನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ — ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವು ಅಸಂಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕಷ್ಟವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೋ ಅದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ಅಕರ್ತವ್ಯ(ಅಕಾರ್ಯ)ವಾಗಿದೆ. ಆ ಅಕರ್ತವ್ಯವು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. (1) ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಲಾರೆವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದು ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗಿಂತ ಮೀರಿ ಇದೆಯೋ, (2) ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು. ಇಂತಹ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಹಾಗೂ ಲೋಕಮರ್ಯಾ ದೆಗನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು.

ಕರ್ಮಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಗಳು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರೇರೆಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಚ ಯೋಗೀ ಚ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನೇ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಫಲದೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಸಂನ್ಯಾಸೀ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನು (2/5 ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಯಾವುದನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯೋ ಅದು ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡುವವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ನ ನಿರಗ್ನಿಃ’ — ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿರಹಿತನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಲ್ಲ , ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಯಜ್ಞ, ಹವನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವವನು, ಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವವನು, ಒಳಂಗಿದೊಳಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದ್ದು, ಮಹತ್ವ, ಪ್ರೀತಿ ಇರುವವನು ಎಂದಿಗೂ ನಿಜ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಯಾಗಲಾರದು.

‘ನ ಅಕ್ರಿಯಃ’ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದೆ, ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲೇ ಇರುವವನೇ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಧೋರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮನುಷ್ಯನು’ ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಅಕ್ರಿಯನಾಗಿರಲೀ, ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರೋಧ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಲಾರನು. ಚಿತ್ತದ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರೋಧವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಹೌದು. ಆದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಅಕ್ರಿಯನಾದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಯಾರೂ ಯೋಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ (ಕರ್ಮಫಲದ) ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವವನೇ ಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಒಂದು ವೇಗವಿರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಹುದು; ಅಲ್ಲದೆ ಅದು ಶಾಂತವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಉಪರತರಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು ಜಪ-ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಮಾಡುವಂತಹ ಏಕಾಂತ ಪ್ರಿಯ, ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿಯೂ ಜನಗಳ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜನರ ಉದ್ಧಾರದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ತನಗಾಗಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದಾಗ ಈ ವೇಗವು ಶಾಂತ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಕೇವಲ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವೇಗ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಶರೀರ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಡುವುದು ಕರ್ಮದ ಫಲವಲ್ಲ. ಈ ಅಹಂತೆ — ಮಮತೆ ಮನುಷ್ಯನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದಾಗ ‘ನಾನು ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಸಾಧುವಾದಾಗ ‘ನಾನು ಸಾಧು ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ‘ನಾನು ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅಹಂತೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೇಯೇ ಈ ವಸ್ತು ನನ್ನದಾಗಿದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ಆ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ — ಅಹಂತೆ — ಮಮತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದು, ವಾಸ್ತವಿಕವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಾದರೆ ಅದು ವಾಸ್ತವಿಕವಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇಭಾವಃ’ (2/16).

ಅಹಂತೆ — ಮಮತೆಯ ಆಧಾರ, ಆಶ್ರಯವಾದರೋ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅಭಾವವೆಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯ ಗಂಧವೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯಾದರೋ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದಾಗ ಕಂಡು ಬರತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನಾನು ಸಾಧುವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ, ‘ವಸ್ತು’ ನನ್ನದಾಗಿದೆ ‘ವಸ್ತು’ ನನ್ನದಲ್ಲ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್—ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಬಿಡುಸುವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿರುವಂತೆ; ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾಗುವುದು, ಆಗದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರ, ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಪರಾಧೀನ ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಚೇತನ(ಜೀವಿ)ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚವು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಬೆಳೆಸಲು ಬರುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಕಡಿಯಲೂ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಮತ್ತು ತಾರುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ತರುಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಅವನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಆಟಿಕೆ’ಗಳು ನನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ತಾರುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಹಣ-ಕಾಸು’ ನನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಆಟಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂಬಂಧವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅಹಂತೆಯು ಶರೀರವು ಇರುವುದು, ಇಲ್ಲದಿರುವುದರ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರವಾಗಿರದೆ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಫಲ (ಶರೀರ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ)ವು ಇರುವಾಗಲೂ ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಬಲ್ಲದು.

‘ಸ್ವಯಂ’ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಿತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅನಿತ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೂ ಉಳಿಯಲಾರದು, ಇರಲಾರದು. ಆದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಅಹಂತೆ ಮಮತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯೂ ನಿತ್ಯದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಬಿಡಲು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಿತ್ಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನಿತ್ಯವಾದ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ (ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದು)ಯನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗಿರುವ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಶರೀರ ಪ್ರಕಾಶ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಏಕದೇಶಿಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಸರ್ವದೇಶೀಯ ಅಥವಾ ದೇಶಾತೀತವಾಗಿದೆ, ಶರೀರವು ಜಡವಾಗಿದೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಜ್ಞೇಯವಾಗಿದೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ಆ ಜ್ಞಾತಾತನವೂ ಶರೀರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಶರೀರದ ದೃಷ್ಟಿ ದೂರಗೊಳಿಸಿದರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಜ್ಞಾತೃತ್ವರಹಿತ ಚಿನ್ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಚಿತಿರೂಪದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಚಿತಿಮಾತ್ರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದು ಇಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ. ಆ ಚಿತಿಮಾತ್ರವು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ನಾನು, ನನ್ನದು ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇರುವೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ಕರ್ಮಫಲವೇ ಆಗಿದೆ. ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಕಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಈ ಮೂರರ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವವೇ ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಹಾಗೂ ಯೋಗಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದೆ ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನು ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು ನಿಜವಾದ ಯೋಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ—ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ) ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಈ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4-5 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ ಫಲವುಳ್ಳದೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅದೇ ಭಾವದಂತೆ — ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವನೋ ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಯಾರೂ ಯೋಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಫಲದ ಬಯಕೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೋ ಅವನೇ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಏಕತ್ವ ಯಾವುದರಲ್ಲಿದೆ — ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಯಂ ಸಂನ್ಯಾಸಮಿತಿ ಪ್ರಾಹುರ್ಯೋಗಂ ತಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾಂಡವ ।

ನ ಹ್ಯಸಂನ್ಯಸ್ತಸಂಕಲ್ಪೋ ಯೋಗೀ ಭವತಿ ಕಶ್ಚನ ॥

ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಮ್ - (ಜನರು) ಯಾವುದನ್ನು, ಸಂನ್ಯಾಸಮ್, ಇತಿ - ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದು, ಪ್ರಾಹುಃ- ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ತಮ್ - ಅದನ್ನೆ (ನೀನು), ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸಂನ್ಯಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಃ- ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ, ಕಶ್ಚನ - ಯಾವ (ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ), ಯೋಗೀ - ಯೋಗೀ, ನ, ಭವತಿ - ಆಗಲಾರನು.॥2॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಜನರು ಯಾವುದನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೇ ನೀನು ಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಯೋಗಿಯಾಗಲಾರನು. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಂ ಸಂನ್ಯಾಸಮಿತಿ ಪ್ರಾಹುರ್ಯೋಗಂ ತಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾಂಡವ’ — ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸಂನ್ಯಾಸ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ) ಮತ್ತು ಯೋಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಇವೆರಡೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (5/2) ಹಾಗೂ ಎರಡರ ಫಲವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ (5/5) ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಯೋಗ ಎರಡಿಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಯಾರು ನಿಯತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ‘ಸಾತ್ವಿಕ’ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನು ತ್ಯಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯೋಗಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೂ ಕೂಡ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ತ್ಯಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಭೇದವು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ನ ಹ್ಯಸಂನ್ಯಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪೋ ಯೋಗೀ ಭವತಿ ಕಶ್ಚನ’ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಗೆ- ಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಸ್ಫುರಣೆ (ಮಾತು)ಯೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಯಾವ ಸ್ಫುರಣೆಯ ಕುರಿತು ಪ್ರೀತಿ — ಅಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ‘ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಕಲ್ಪದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಿಯಾಗದೆ ಭೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.ಕಾರಣ-ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಒಳಗಿಂದೊಳಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ, ಸೌಂದರ್ಯ ಹಾಗೂ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇರುವವನು (ಒಳಗಿನಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ) ಭೋಗಿಯೇ ಆಗುವನು, ಯೋಗಿಯು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗಲಾರನು. ಅವನಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗಲೇ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಇರುವ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಯನ’ ಪದದಿಂದ ಹೀಗೂ ಅರ್ಥವಿಸಬಹುದು — ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡದ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗೀ ಅರ್ಥಾತ್— ಕರ್ಮಯೋಗಿ, ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ, ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ, ಹಠಯೋಗೀ, ಲಯಯೋಗೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಗಲಾರನು. ಕಾರಣ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವಾಗುವ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯೋಗೀ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಅವನಾದರೋ ಭೋಗಿಯೇ ಆಗುವನು. ಇಂತಹ ಭೋಗಿಗಳು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರೇ ಆಗಿರದೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ಕೂಡ ಭೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳೂ ಕೂಡ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧ ಇರುವವರೆಗೆ ಅರ್ಥಾತ್—ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಏನನ್ನಾದರು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಿಯಾಗಲಾರನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವನು ಎಷ್ಟೇ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿದರೂ, ಸಮಾಧಿಗಡರಿದರೂ, ಗಿರಿ-ಕಂದರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರೂ ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನನ್ನು ಯೋಗಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಾಗಂತ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ ।

ಯೋಗಾರೂಢಸ್ಯ ತಸ್ಯೈವ ಶಮಃ ಕಾರಣಮುಚ್ಚತೇ ॥

ಯೋಗಮ್ - ಯಾವ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ, ಆರುರುಕ್ಷೋಃ - ಆರೂಢನಾಗಲು ಬಯಸುವ, ಮುನೇಃ - ಮನನ ಶೀಲಯೋಗಿಗೆ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಕಾರಣಮ್ - ಕಾರಣವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ತಸ್ಯ, ಏವ - ಅದೇ, ಯೋಗಾರೂಢಸ್ಯ - ಯೋಗಾರೂಢ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಶಮಃ - ಶಮ (ಶಾಂತಿ)ವು, ಕಾರಣಮ್ - (ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ) ಕಾರಣವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥3॥

ಯಾವ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಅಡರಲು ಬಯಸುವ ಮನನಶೀಲ ಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಯೋಗಾರೂಢ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಮ (ಶಾಂತಿ)ವು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ’ — ಯಾರು ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಅಡರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ, ಅಂತಹ ಮನನಶೀಲ ಯೋಗಿಗೆ (ಯೋಗಾ ರೂಢನಾಗಲು) ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮಾಡುವುದರ ವೇಗವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾನಾದರೆ, ಬೆಳೆದು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನ ಜೀವನ ಬೇರೆಯವರ ಸಹಾಯಕತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲಾರದು. ಪ್ರಕೃತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಬಳಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಂಹವರೆಗಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವವರೆಗೆ ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಲಾರನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಕಲ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತುಗಳ ಏಕತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತನ್ನತನದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಭಾವವಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯೋಗಾ ರೂಡನಾದಾನು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ-ವ್ಯತಿರೇಕ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ — ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ಕರ್ಮಗಳು ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/23) ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಿಂದಲ್ಲದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರವಾಗುತ್ತವೆ (3/9) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವು ಕಾರಣವೇಕೆ? ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಮತೆ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಸುಳಿವು ನಾವು ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಸಿಕ್ಕೀತು. ಸಮತೆಯ ಪರಿಚಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇದ್ದರೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರದಿದ್ದರೆ ಆಗಲಾರದೋ ಸರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕರ್ಮವು ‘ಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇರದಿದ್ದರೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾದರೆ, ನಮಗೆ ಜಡತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮವು ‘ಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿಲ್ಲ.

‘ಯೋಗಾರೂಢಾಸ್ಯ ತಸ್ಯೈವ ಶಮಃ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೆ’ — ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥ(ಶರೀರಾದಿ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಸಂಬಂಧ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಯಂ ಸದಾ ಇರುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಶರೀರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವವಾಗುವಂತಹುಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ಅವುಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗುವ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಅವು ಹೊರಟು ಹೊದ್ದರಿಂದ ಅಶಾಂತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶರೀರಾದಿ ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದಮಾಡಿ ಕೊಂಡಾಗ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಒಂದು ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಧಕನು ಆ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖ ಪಡೆಯಲು ತೊಡಗಿದರೆ ಅವನು ಬಂಧಿತನಾದಾನು. ಆ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಆ ಶಾಂತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಶಾಂತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಕಾರಣವಿರದೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಶಾಂತಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಂತಿಯು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ, ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲ.

ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳ ರಾಗ (ವೇಗ)ವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಗವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಇರದೆ ವಿವೇಕದಲ್ಲಿದೆ. ಯೋಗಾರೂಢ ನಾಗಲು ಬಯಸುವವನು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರತೆಯ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗಲೇ ವಿವೇಕವು ವಿಕಸಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರತಂತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಅಭಾವವನ್ನು ಯಾರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯೋಗಾರೂಢ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಿಯಾಗಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಿಯಾಗವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಅಲ್ಲೇ ಸಿಲುಕಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಬೇಕಾದೀತು (14/6) ಮೊದಲು ಬಾಲಕನಿಗೆ ಆಟದಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ ಅವನ ರುಚಿಯು ಹಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಆಟದ ರುಚಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವವರೆಗೆ ಆ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಶಾಂತಿಯು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸದೆ, ಅದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದರೆ ಅದರ ರುಚಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆ ಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲದರ ವಿಯೋಗವಾದಾಗ ಸಾಧಕನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿತ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಿ (ಭೋಗಿ)ಯೂ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯೂ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭೋಗಿಯು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನೇ ಯೋಗೀ (ಯೋಗಾರೂಢ)ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಯೋಗಿಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ವೃದ್ಧಾ ನಾರೀ ಪರಿವ್ರತಾ’.

ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಶಮ’(ಶಾಂತಿ)ವನ್ನೇ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 64ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾದ (ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ)ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ರಮಮಾಣನಾಗದಿದ್ದರೆ ‘ನಿರ್ವಾಣ ಪರಮಾ’ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (6/15). ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ (12/12). ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ರಮಮಾಣನಾಗದಿದ್ದರೆ ಅಖಂಡರಸ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಖಂಡರಸದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂತೋಷಪಡದಿದ್ದರೆ ಅನಂತರಸ (ಪರಮಪ್ರೇಮ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯೋಗಾರೂಢನು ಯಾರಾಗುತ್ತಾನೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಯದಾ ಹಿ ನೇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ನ ಕರ್ಮಸ್ವನುಷಜ್ಜತೇ ।

ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋಗಾರೂಢಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಯದಾ - ಯಾವ ಸಮಯ, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು, ನ, (ಅನುಷಜ್ಜತೆ) - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗದಲ್ಲಿ (ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ) (ಹಾಗೂ), ಕರ್ಮಸು, ನ, ಅನುಷಜ್ಜತೇ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ,
ತದಾ
- ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (ಆ), ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪ ಸಂನ್ಯಾಸೀ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು,
ಯೋಗಾರೂಢಃ - ಯೋಗರೂಢನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥4॥

ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯೋಗಾರೂಢನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಾ ಹಿ ನೇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು’ (ಅನುಷಜ್ಜತೇ) — ಸಾಧಕನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕ್ಕನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಈ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ; ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸುಖ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು, ಇವುಗಳನ್ನು ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗಿಸಬಾರದು, ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜಿಯಾಗದೆ ಇವೆಲ್ಲ ವಿಷಯ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಬಂದಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಇವು ಬಂದು ಹೋಗುವವು ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜಿ ಏಕೆ ಆಗಬೇಕು? — ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಇವುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರಬೇಕು.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದಿರಲು — ಇಚ್ಛಾ ಪೂರ್ತಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯದಿರುವುದೇ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾವುದಾದರು ಬಯಸಿದ ಮಾತು ನಡೆದು ಹೋದರೆ, ಬಯಸಿದ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊರಕಿದರೆ ಹಾಗೂ ಬಯಸದೆ ಇರುವುದು ಆಗದೆ ಹೋದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸಿಗಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸಬಾರದು, ಇಚ್ಛಿಸದೆಯೇ ಅನುಕೂಲವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ದೊರೆತರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಬಾರದು. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಾರದು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಆ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳು ದೊರಕಿದಾಗ ಇವನು ಅವುಗಳ ಅಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಭಾವದ ಅನುಭವವಾ ದಾಗಲೂ ಪರತಂತ್ರತೆ ಇತ್ತು ಈಗ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ‘ಎಲ್ಲಾದರು ಇವುಗಳ ವಿಯೋಗವಾದೀತೆ! ಈ ರೀತಿಯ ಪರತಂತ್ರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರಕುವುದು, ದೊರಕದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಷ್ಟೇ — ವಸ್ತುವು ಸಿಗದಿರುವಾಗ ಅದರ ಪರತಂತ್ರತೆಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ವಸ್ತುವು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಪರತಂತ್ರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮೋಸಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೋ ಯಾರೊಡನೆಯೋ ವಿಶ್ವಾಸ ಘಾತಮಾಡುವಂತೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಧೀನನಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ-ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪದೇ-ಪದೇ ಸುಖ-ಭೋಗಿಸುವ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸುಖಭೋಗದ ಕಾಮನೆಯೇ ಇವನ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದು, ಆಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಿಯಾಗುವುದು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅನರ್ಥ, ಪಾಪ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮೂರನೆಯ ಮಾತು — ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಅನುಕೂಲ ಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮವುಗಳಲ್ಲ. ಅವು ಯಾರದೋ ಆಗಿವೆ, ಇದು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು; ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅವನದೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡ ಬೇಕು ಇದು ನಿಮ್ಮದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಬಾರದುಘೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಸ್ತುಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದುವು, ಆ ಋಣದಿಂದ ನಾನು ಮುಕ್ತನಾದೆನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನ ಕರ್ಮಸ್ವನುಷಜ್ಜತೇ’* — ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇರಬಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ — ಅಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ರಾಗವಿರು ತ್ತದೆ. ಕರ್ಮವು ಸರಿಯಾಗಿ ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಒಂದು ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಾಗುವುದು ಕರ್ಮದ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮವಾದರೋ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ, ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಇವುಗಳಾದರೋ ಬಂದು ಹೋಗುವವು ಹಾಗೂ ನಾನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುವವನು ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳು ಆಗುವುದು — ಆಗದಿರುವುದು, ಬಂದು-ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂದು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರಬೇಕು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಸು’ ಪದವು ಬಹುವಚನವಿದೆ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆಸಕ್ತ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 45ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಪದವು ಏಕವಚನದಲ್ಲಿದೆ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಪುರುಷನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಅನೇಕವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಬುದ್ಧಿ ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಗುರುತು ಏನು? ಕ್ರಿಯಮಾಣ (ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ) ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ತಿ—ಅಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರದೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ)ವು ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಆ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದಾಗ ಅವನು ಅವುಗಳ ಅಧೀನ ವಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಡಬಾರದು, ಮತ್ತೊಂದು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ) ಆಸಕ್ತಿ ಇಡಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ಫಲದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗವಾಗಿದೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು — ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಇದರ ಕಾರಣ — ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗಲೂ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದರ ವೇಗ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವೇಗವೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಅದರ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಏನೂ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆಸಕ್ತಿಯು — ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಒಳಗೆ ಮಾಡುವುದರ ವೇಗ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಡುವುದರ ವೇಗವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧಕನು ನನಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (12/10) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಾದಿಗಳು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗದಿದ್ದರೆ ಒಳಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವೇಗ (ಆಸಕ್ತಿ) ನೆಲೆಸಿದ್ದರೆ ಆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಮಾಡುವುದರ ವೇಗ (ಆಸಕ್ತಿ) ಅಳಿದು ಹೋದೀತು.

ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇರಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದು ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರ ಆಸಕ್ತಿಯು ವ್ಯರ್ಥ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ರಾಜಸೀ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಅವನು ಎಷ್ಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಎಷ್ಟು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಎಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗಾರೂಢನಾದಾನು? ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ‘ಯದಾ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು — ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆಗಲೇ ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಾದರು ‘ನಾನು ಇಂದಿನಿಂದ ಎಂದೂ ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ತಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದ (ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ) ಕುರಿತು ದೃಢನಾಗಿದ್ದರೆ ಇಂದೇ ಯೋಗಾ ರೂಢನಾಗಬಲ್ಲನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಯದಾ ಮತ್ತು ‘ತದಾ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಹಿ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನಿಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಇಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ, ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನನ್ನ ಅಂಶನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಈ ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗು ವಂತಹುಗಳು ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರಾರಂಭ — ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳು ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುಗಳಲ್ಲ ನೀನು ನಿತ್ಯ ಇರುವವನಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅನಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವೆ, ಅನಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರೀತಿ ಯನ್ನಿಡುವೆ. ಇದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಕೈಗೆ ಏನೂ ಹತ್ತುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದುಃಖವೇ ದುಃಖ ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುವೆ ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಂದಿನಿಂದಲೇ — ‘ನಾನು’ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಈ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ನೀನು ಇಂದೇ ಯೋಗಾರೂಢ ಆಗುವಿ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮತೆ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಸತ್ತಿನ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ತಿನ ಭಾವ ಎಂದೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸತ್-ಸ್ವರೂಪನಾದ ನೀನು ಅಸತ್ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪ ಸಂನ್ಯಾಸೀ’ — ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸ್ಪುರಣೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ, ಆ ಸ್ಫುರಣೆಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಸ್ಫುರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ‘ನಮಗೆ’ ಇಂತಹುದು ಸಿಗಲೀ, ನಾವು ಇಷ್ಟು ಸುಖಿಗಳಾಗಬಹುದು ಈ ರೀತಿಯ ಸ್ಫುರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಫುರಣೆಯ ಹೆಸರು ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ವೆಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಕಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಕಾರಣ ಸುಖದಾಯಕ, ದುಃಖದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಖದಾಯಕ ಸಂಕಲ್ಪವು ಲಿಪ್ತತೆ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ)ಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಖದಾಯಕ ಸಂಕಲ್ಪವೂ ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡೂ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಬಂಧನಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುವಂತಹುದು. ಅವುಗಳಿಂದ ಹಾನಿಯಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಂಕಲ್ಪವು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಹತ್ತಿರದ ಕುಟುಂಬದವರ ಅನುಕೂಲವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ಸಂಕಲ್ಪವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಹಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಟುಂಬದವರ ಸೇವೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ ಹಾನಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಾಧಕನು ನಿಜವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಬೇಕು.

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಫುರಣೆಯು ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡದಿದ್ದರೆ ಅದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಸ್ಫುರಣೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಹಾನಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪತನವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸಮಯವಂತೂ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಫುರಣೆಯು ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಸಾಧಕನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಕಾರಣ—ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಬಿಡದೆ ಸಾಧಕನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೃತೃಕೃತ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ದುಃಖಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವ್ಯತಿರೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ—ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಯೋಗಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಾರೂಢ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಾರದು.

ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಉಪಾಯ — (1) ಭಗವಂತನು ನಮಗಾಗಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ನೀನು ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೋ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಅಮೂಲ್ಯ, ಮುಕ್ತಿದಾಯಕ ಸಮಯವನ್ನು ನಿರರ್ಥಕ ಸಂಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಳುಮಾಡಬಾರದು ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಬೇಕು.

(2) ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ವರ್ತಮಾನ ದೊಂದಿಗಿದೆ, ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್ ಕಾಲದೊಂದಿಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಭೂತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯತ್ ಕಾಲದ್ದಾಗಿವೆ; ವರ್ತಮಾನದ್ದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗಗೈದು, ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್ ಕಾಲದ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದೆ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ತೊಡಗಬೇಕು (3/19).

(3) ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ನಿಜವಾಗಿ ಸತ್ತೆಯು ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರ ಬೇಕು. ಸಂಕಲ್ಪಗಳ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಾದರು ಸಂಕಲ್ಪ ಬಂದರೆ ಅವನು ಅದರಿಂದ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರಬೇಕು; ಅದನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸ ಬಾರದು, ದ್ವೇಷಿಸಲೂಬಾರದು.

(4) ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧಕನು — ‘ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು’ ಪ್ರಾಯಶಃ ಭೂತಕಾಲದ್ದು ಬರುತ್ತವೆ, ಅವು ಈಗ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಭವಿಷ್ಯತ್ ಕಾಲದ್ದು ಬರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳು ಮುಂದೆ ಆಗುವವು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವೂ ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುವುದು, ಮತ್ತು ಈಗ ಇರುವ, ತನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುವ ತನ್ನವನೇ ಆಗಿರುವ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು.’ ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಬೇಕು.

‘ಯೋಗಾರೂಢಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ’ — ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೇ ‘ಯೋಗವಾಗಿದೆ (2/48). ಈ ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗುವುದು, ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಯೋಗಾ ರೂಢನಿಗೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಯಾವುದೇ ಯೋಗವು ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ — ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಯೋಗಗಳಿಂದ ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಿದ್ದರೂ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ (5/5).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯೋಗಾರೂಢನ ಪರಿಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ — ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ (ವಸ್ತು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ) ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಅರ್ಥಾತ್—ಮನಸ್ಸು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸತ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಹಾಗೂ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ — ಹೀಗಾಗಬೇಕು, ಹೀಗಾಗಬಾರದು ಎಂಬ ಆಗ್ರಹವೂ ಇರಬಾರದು. ಯಾರಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲವೋ, ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲವೋ, ಕ್ರಿಯೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ‘ಯೋಗಾ ರೂಢನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗಲೀ, ಸಿಗದಿರಲೀ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಿಗಲೀ, ಸಿಗದಿರಲೀ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗಲೀ ಆಗದಿರಲೀ ಇವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಆಗ್ರವಿರಬಾರದು (3/18).

‘ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ನಾವು ಸದಾಕಾಲ ಅದರ ಬಳಿಗೆ ಇರುವಂತಹ ವಸ್ತು ಯಾವುದು? ಸದಾ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುವವ ನಾವು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಇರುವಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ನಾವು ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು ಹಾಗೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುವಂತಹ ಕ್ರಿಯೆ ಯಾವುದಿದೆ? ಎಂದು ಸಾಧಕನು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಸದಾಕಾಲವೂ ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಇರಲಾರದು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇರಲಾರನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಆಗಲಾರದು. ಒಂದು ದಿನ ನಾವು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಬೇಕಾದೀತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ಅವುಗಳ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಅಸಂಗರಾದರೆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದರೋ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಿಯೋಗ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಿತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಅಭಾವ ಶೇಷ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತನಾಗುವುದರ ಅರ್ಥ-ಕಾಮನಾರಹಿತ ಹಾಗೂ ಕರ್ತೃತ್ವರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗ ಗಳಲ್ಲಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತನಾದರೆ ಸಾಧಕನು ಕಾಮ ನಾರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತನಾದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನಾರಹಿತ ಹಾಗೂ ಕರ್ತೃತ್ವರಹಿತನಾದಾಗ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಯು ಆಗದೆ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ಕಾಮನಾರಹಿತ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವರಹಿತನಾಗದೆ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವಗಳ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಬರೆಯವಾಗ ಲೇಖನಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ, ಬರೆದಾದ ಮೇಲೆ ಲೇಖನಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲೇ ಇಡುವಂತೆ, ಸಾಧಕನು ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗ ಶರೀರವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ, ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತಲೇ ಅದನ್ನು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರಿಂದ ಅಸಂಗನಾದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಬಳಿಕ ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದರೆ ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾದಾನು.

ಕ್ರಿಯೆ (ಭೋಗ) ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ (ಐಶ್ವರ್ಯ) ಇವುಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ (2/44). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು (2/47 ಮತ್ತು 5/12). ಸಂಕಲ್ಪಜನ್ಯ ಸುಖದ ಭೋಗವೂ ಆಗದಿರಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಕಲ್ಪ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸುಖವನ್ನೂ ಪಡೆಯ ಬಾರದು. ತನ್ನ ಮುಕ್ತಿಯ ಸಂಕಲ್ಪವೂ ಇರಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮುಕ್ತಿಯ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಬಂಧನದ ಸತ್ತೆಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಕಲ್ಪವಿರಿಸದೆ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯೋಗಾರೂಢ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ‘ಯದಾ ಮತ್ತು ‘ತದಾ ಪದಗಳಿಂದ ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ನಾತ್ಮಾನಮವಸಾದಯೇತ್ ।

ಆತ್ಮೈ ವ ಹ್ಯಾತ್ಮನೋ ಬಂಧುರಾತ್ಮೈ ವ ರಿಪುರಾತ್ಮನಃ ॥

ಆತ್ಮನಾ - ತನ್ನಿಂದ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತನ್ನನ್ನು, ಉದ್ಧರೇತ್ - ಉದ್ದರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತನ್ನನ್ನು, ನ, ಅವಸಾದಯೇತ್- ಪತನವಾಗಿಸದಿರಲಿ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಆತ್ಮಾ, ಏವ, ಆತ್ಮನಃ, ಬಂಧುಃ - ತನಗೆ ತಾನೇ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, (ಹಾಗೂ), ಆತ್ಮಾ, ಏವ, ಆತ್ಮನಃ, ರಿಪುಃ - ತನಗೆ ತಾನೇ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥5॥

ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ, ತನ್ನನ್ನು ಪತನವಾಗಿಸದಿರಲಿ, ಏಕೆಂದರೆ ತನಗೆ ತಾನೇ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ತನಗೆ ತಾನೇ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮ್’ — ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಎತ್ತರವಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲಿ. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಏಕದೇಶೀ ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ನಾನು ತನದಿಂದಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಲಿ. ಕಾರಣ-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಮತ್ತು ನಾನುತನ — ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ತನ್ನದಲ್ಲದ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಮೇಲಕೆತ್ತಲಿ.

ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಹಾಗೂ ನಾನುತನ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇದು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಲು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಹಾಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ, ಇವುಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆದರೆ ಮತ್ತೆ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಹೇಗಾದೀತು? ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದು, ಅದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅವುಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆಯುವುದೂ ಮುಖ್ಯ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ತನ್ನದಾಗಿದೆಯೋ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇದೆಯೋ, ಈಗಲೂ, ಇಲ್ಲೇ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅಸತ್ತಿನ ಮೂಲಕ ಸತ್ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಸದ್ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಈಗ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ, ಸಂಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಮೇಲಕೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ, ಸಂಕಲ್ಪ ಇವುಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ (ಸ್ವಯಂ ಇದರ) ಅಭಾವದ, ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಅನುಭವ ಯಾರಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂ ಸದಾಕಾಲ ಏಕರಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗು ವಂತಹ ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗದೆ, ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಇಂತಹ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಆ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಡ-ಚೇತನವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಚೇತನ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜಡ (ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ)ದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಅದೇ ವಿಚಾರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನು, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಗೈದು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಅದೇ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದೊರಕಿದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಯೋಗ-ಮಾರ್ಗ ದಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

ಉದ್ಧಾರ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ನಾನು ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ಈ ಶರೀರವೂ ‘ನನ್ನದಲ್ಲ’; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೋ ಅದು ಹಾಗೆ ಇರಲಾರದು; ಎಷ್ಟು ದಿನ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೋ ಅಷ್ಟುದಿನ ಇರಲಾರದು; ಹೇಗೆ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೋ ಹಾಗೇ ಆಗಲಾರದು. ಈ ಶರೀರವು ನನಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಇದು ನನಗಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಇದು ದೊರಕಿದಾಗ ನನ್ನ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಇದು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ, ನಾನು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲದ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ, ಹೇಗೆ ಬರಬಲ್ಲದು? ಬರಲಾರದು. ಮೂರನೆಯ ಮಾತು — ಇದು ನನಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸದಾಕಾಲ ನನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇದು ನನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರನಾನಲ್ಲ, ನನ್ನದಲ್ಲ, ನನಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ — ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ದೃಢವಾಗಿದ್ದರೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ದೇವರು, ಸಂತರು-ಮಹಾತ್ಮರು, ಗುರು, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಇವು ಗಳಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯರ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ- ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ದೇವರು, ಸಂತರು, ಮಹಾತ್ಮರು ಮುಂತಾದವರ ಮೇಲೆ ನಮಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದರೆ ಆಗ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಯಾರು. ಆ ಶ್ರದ್ಧೆ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಇಡಬೇಕಾಗುವುದು. ಸ್ವತಃ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡದೆ ಅವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವರೇ? ಇಡಿಸಲಾರರು. ಅಲ್ಲದೆ ದೇವರು, ಸಂತರು, ಮಹಾತ್ಮರು ಮುಂತಾದವರು ನಾವು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡದೆಯೇ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಎಂದೋ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾರಣ — ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಅವತಾರವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಸಂತ- ಮಹಾತ್ಮರು, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ, ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರಿಸಲಿಲ್ಲ, ನಾವು ಸ್ವತಃ ಅವರ ಅಭಿಮುಖ ರಾಗಲಿಲ್ಲ, ನಾವು ಸ್ವತಃ ಅವರ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟರೋ, ಯಾರು ಅವರ ಸಮ್ಮುಖ ಹೋದರೋ, ಯಾರು ಅವರ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆದರೋ ಅವರ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಭಗವಂತ, ಗುರು ಮುಂತಾದವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಅವರ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ನಡೆದು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಭಗವಂತನು, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಮುಂತಾದವರು ಇರುವಾಗ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರವಾಗಲಿಲ್ಲವಾದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಉದ್ಧಾರದ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ನಾವು ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಲಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲ ಸೇರಿದರೂ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧರಾದರೆ, ಸಮ್ಮುಖರಾದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಂತಹ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗದಂತಹ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ನಾವು ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲೆವು. ಆದರೆ ನಾವು ಸ್ವತಃ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದಾಗಲೇ ಇದು ಆದೀತು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಸ್ವಯಂ ತಾನೇ ತನ್ನ ಪತನ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವನೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವನು, ಪ್ರಪಂಚವು ಇವನನ್ನು ಹಿಡಿದಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇವನು ಬಿಡದೆ ಅದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಇವನು ನಾನು ತರುಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಾರುಣ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಆದರೆ ಇವನಿಗೆ ತಾರುಣ್ಯದ ಜೊತೆಗೂ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯ ಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇವನು ಹೊಸ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದಿದ್ದರೆ, ಯಾವುದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಹಳೆಯ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದೀತು. ಹಳೆಯ ಸಂಬಂಧ ವಾದರೋ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹೊಸ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇವನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ-ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಳಚುವುದರಲ್ಲಿ ಇವನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹೊಸ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ತಾನೇ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಯೋಗ (ಸಂಬಂಧ) ವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿರುವ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಂಯೋಗ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಇವನು ತನ್ನಿಂದಲೇ-ತನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

‘ನಾತ್ಮಾನಮವಸಾದಯೇತ್’ — ಇವನು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಪತನದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯದಿರಲಿ; ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಅವುಗಳ ದಾಸನಾಗ ಬಾರದು, ತನ್ನನ್ನು ಅವುಗಳ ಅಧೀನನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ತನಗಾಗಿ ಅವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಯಾರಿಗಾದರು ಹಣ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅಂತಸ್ತು ದೊರೆತರೆ, ಅಧಿಕಾರ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅವುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡವ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸ್ವತಂತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಿಚಾರಗೈದು ನೋಡಿದರೆ ಇವನು ಸ್ವಯಂ ದೊಡ್ಡವ ನಾದನೋ?, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಅಧಿಕಾರ ದೊಡ್ಡದಾಯಿತೇ? ಸ್ವತಃ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಏಕರಸವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪರಾಧೀನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪತನವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪತನದಲ್ಲಿಯೂ ಇವನು ತನ್ನ ಉತ್ಥಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವು ಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

‘ಆತ್ಮೈವ ಹ್ಯಾತ್ಮನೋ ಬಂಧುಃ’ — ಇವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ‘ಬಂಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾನಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬಂಧುಗಳಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂಗೆ ಯಾರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇವನ ಸಾಧಕ (ಸಹಾಯಕ) ಅಥವಾ ಬಾಧಕವಲ್ಲ. ಇವನು ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನಿಗೆ ತಾನೇ-ತನ್ನ ಬಂಧು (ಮಿತ್ರ) ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ನಮ್ಮ ಸಹಾಯಕರಲ್ಲಿ, ರಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ, ಉದ್ಧಾರಕರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರದ್ಧೆ- ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟರೆ, ಅವರ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆದರೆ ಅವರೂ ನಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳಾದಾರು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ, ನಾವು ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸ ವಿರಿಸದೆ ಅವರು ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾರನು, ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

‘ಆತ್ಮೈವ ರಿಪುರಾತ್ಮನಃ’ — ‘ತಾನೇ ತನ್ನ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದವನು ತಾನೇ-ತನ್ನ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾನಲ್ಲದೆ ಇವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಶತ್ರುಗಳಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ಈ ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯಾ ದಿಗಳು ಅವನ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಲಾರವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾರವು. ಆ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನ ಶತ್ರುವಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ ಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನದ ಸ್ವೀಕೃತಿಯೇ ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಶತ್ರುತ್ವವಾಗಿದೆ.

ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಏವ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಶತ್ರು ತಾನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಿತ್ರ ಅಥವಾ ಶತ್ರುಗಳಾಗಲಾರರು ಮತ್ತು ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದರಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವಾದರೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನ ಶತ್ರು ವಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಪತನದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು, ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಪತನವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಗುಣಗಳ ಸಂಗಗೈದು ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ (13/21).

ಗುರುಗಳು, ಸಂತರು, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ — ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಅವರ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟರೆ, ಅವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ಅವರ ಸಮ್ಮುಖನಾದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಶರಣಾದರೆ, ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಉದ್ಧಾರಮಾಡ ಬಲ್ಲರು. ಮನುಷ್ಯನು ಅವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವರು ಹೇಗೆ ಉದ್ಧರಿಸಬಲ್ಲರು? ಉದ್ದರಿಸಲಾರರು. ಸ್ವತಃ ಶಿಷ್ಯನಾಗದೆ ಗುರು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಊಟವನ್ನೆನೋ ಕೊಡಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಹಸಿವು ಸ್ವಂತಕ್ಕಿರಬೇಕು. ಸ್ವಂತದ ಹಸಿವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆಯವರು ಕೊಟ್ಟ ಊಟದ ಉಪಯೋಗವೇನು? ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರೀತಿ (ಆಸಕ್ತಿ) ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಗುರುಗಳ, ಸಂತರ ಉಪದೇಶದ ಉಪಯೋಗವೇನು?

ಗುರುಗಳು, ಸಂತರು, ಭಗವಂತ ಇವರ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಸಂತರು ಆಗಿಹೋದರು, ಗುರುಗಳು ಆಗಿ ಹೋದರು, ಭಗವಂತನ ಅವತಾರ ಆಗಿಹೋಗಿವೆ ಆದರೆ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರವಾಗಲಿಲ್ಲವಾದರೆ ಇದರಿಂದ — ನಾವೇ ಅವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಹಾಗೂ ಪತನದಲ್ಲಿ ನಾವೇ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಪತನದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಉದ್ಧಾರ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು.

ನಿಜವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಇದ್ದಾನೆ, ಗುರುವೂ ಇದ್ದಾನೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಇದೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇದೆ. ಕೇವಲ ನಾಶವುಳ್ಳ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಅವುಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನೇ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟಿರುವನು.

ಗುರುವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಆಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಗೀತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಾನೇ-ತನಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್), ಹಾಗಿರುವಾಗ ಬೇರೆ ಗುರು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಯಾರು ಯಾರಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮ್’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆಯ ವರಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ, ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸ ಬೇಕು, ತನಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ನೀವೇ ನಿಮ್ಮ ಗುರುವಾಗಿರಿ, ನೀವೇ ನಿಮ್ಮ ಮುಖಂಡರಾಗಿರಿ, ನೀವೇ ನಿಮ್ಮ ಶಾಸಕರಾಗಿರಿ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತಾನೇ-ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ತಾನೇ ತನ್ನ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ — ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಶತ್ರು ಹೇಗೇ? ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಬಂಧುರಾತ್ಮಾತ್ಮನಸ್ತಸ್ಯ ಯೇನಾತ್ಮೈವಾತ್ಮನಾ ಜಿತಃ ।

ಅನಾತ್ಮನಸ್ತು ಶತ್ರುತ್ವೇ ವರ್ತೇತಾತ್ಮೈ ವ ಶತ್ರುವತ್ ॥

ಯೇನ - ಯಾರು, ಆತ್ಮನಾ - ತನ್ನಿಂದ, ಆತ್ಮಾ - ತನ್ನನ್ನು, ಜಿತಃ - ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವನೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನಿಗೆ,
ಆತ್ಮಾ, ಏವ - ತಾನೇ, ಆತ್ಮನಃ - ತನಗೆ, ಬಂಧುಃ - ಬಂಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತು - ಮತ್ತು, ಅನಾತ್ಮನಃ - ಯಾರು ತಾನೇ - ತನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಅನಾತ್ಮನ, ಆತ್ಮಾ, ಏವ - ಆತ್ಮವೇ, ಶತ್ರುತ್ವೇ - ಶತ್ರುತ್ವದಲ್ಲಿ,
ಶತ್ರುವತ್ - ಶತ್ರುವಿನಂತೆ, ವರ್ತೇತ - ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ॥6॥

ಯಾರು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅವನಿಗೆ ತನಗೆ ತಾನೇ ಬಂಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅನಾತ್ಮನ ಆತ್ಮವೇ ಶತ್ರುತ್ವದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬಂಧುರಾತ್ಮಾತ್ಮನಸ್ತಸ್ಯ ಯೇನಾತ್ಮೈವಾತ್ಮನಾ ಜಿತಃ’ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇತ್ಯಾದಿ)ಯದರ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲದವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು, ತನ್ನ ಸಮರೂಪೀ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನೇ ತಾನೇ — ತನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಕೊಂಡಿರುವನು.

ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದನು — ಇವನ ಪರಿಚಯ ವೇನು? ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹೋದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮವು ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಸಮವಾಗಿದೆ. ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಹಾಗೂ ಸಮತೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ (5/19). ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಮೂಲಕ, ತಾನೇ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನು. ನಿಜವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಯಾದರೋ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿತ್ತು. ಕೇವಲ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಸಹಾಯಪಡೆಯದೆ ಯಾರೂ ಯಾರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರರು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಸಹಾಯಕತೆ ಪಡೆಯುವುದೇ ತನ್ನನ್ನು ಪರಾಜಿತ ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಮೊದಲು ಪರಾಜಿತನಾಗಿಯೇ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಾದರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯ ವರನ್ನು ಪರಾಜಿತ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಬೇರೆ ಯವರನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಲು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಾಜಿತನೇ ಆದನು. ಯಾರೋ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಮೊದಲಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಪರಾಜಿತನಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆಗಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಯಾರ ಮೇಲಾದರೂ ವಿಜಯಪಡೆದರೆ ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಪರಾಜಿತನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವತಃ ಪರಾಜಿತನಾಗದೆ ಬೇರೆ ಯವರ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ತನಗಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ತನ್ನಿಂದ- ತನ್ನನ್ನು, ತನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು, ಪಡೆದಿರುವನು ಮತ್ತು ಅವನೇ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಬಂಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅನಾತ್ಮನಸ್ತು ಶತ್ರುತ್ವೇ ವರ್ತೇತಾತ್ಮೈವ ಶತ್ರುವತ್’ — ತಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಅರ್ಥಾತ್— ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ, ವೈಭವ, ರಾಜ್ಯ, ನೆಲ, ಮನೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವನೇ ‘ಅನಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ವಲ್ಲವೋ, ಆತ್ಮಾ ಅಲ್ಲವೋ ಅವನ್ನು ತನಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅನಾತ್ಮನಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನೇ ತಾನೇ-ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಾನು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ನಿಜವಾಗಿ (ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ) ಅವನು ಪರಾಜಿತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿಯೂ ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುತ್ವದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಶತ್ರುತ್ವೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಭಾವ — ಯಾವುದು ತನ್ನದಲ್ಲವೋ ಅದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು ಎಂಬ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತನ್ನೊಂದಿಗಿರುವ ಶತ್ರುತ್ವದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ — ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಶತ್ರುತ್ವ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟಷ್ಟೇ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಪರಾಧೀನ ನಾಗಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಕೀರ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಬಯಸಿ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ನಾನು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಉನ್ನತಿಯಾಗು ತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇವನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಶತ್ರುತ್ವವನ್ನೇ ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಮಾನವಶರೀರವು ಜಡತೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಚಿನ್ಮಯನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ದೊರೆತಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮರೆತು ಅವನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ತನಂತರವೂ, ಮೂರ್ತಿ ಭಾವಚಿತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಾಮ-ರೂಪವು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿ ಈ ರೀತಿ ಜಡತೆಗೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಚಿನ್ಮಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಜಡತೆಯ ದಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡು ಅವನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುತ್ವದ ವರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಮಾತಾಗಿದೆ.

‘ಶತ್ರುವತ್’ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅವುಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವುಗಳ ದಾಸನಾಗುತ್ತಾನೆ! ಅವನ ವರ್ತನೆ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಾದರೋ ತನ್ನ ಅಹಿತವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನ ವರ್ತನೆ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುವತ್ ಅರ್ಥಾತ್-ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುತ್ವದ ವರ್ತನೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರವಿನಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ಆಶ್ರಯವು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಾನು-ನನ್ನದು ಇರದಿದ್ದರೆ ತಾನೇ ತನ್ನ ಮಿತ್ರನು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ತಾನೇ-ತನ್ನ ಶತ್ರುವಿನಂತಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಅನಾತ್ಮಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಆದೀತು.

‘ಶತ್ರುವತ್’ — ಶತ್ರುವು ಯಾವ ನಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಅವನು ಸ್ವತಃ ತನಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಭೋಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ನಷ್ಟಮಾಡಿಕೊಂಡಷ್ಟು ಶತ್ರುವೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ನಮ್ಮ ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ನಮಗೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿಸಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಅವನು ವಸ್ತುಗಳವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಯಂವರೆಗೆ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳದರ ನಾಶವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅವನೇನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ನಾಶವುಳ್ಳದರ ನಾಶದಿಂದ ನಮ್ಮದು ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಆದೀತು. ನಿಜವಾಗಿ ನಮ್ಮ ನಷ್ಟವು ನಮ್ಮ ಭಾವಕೆಟ್ಟು ಹೋದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ವಿಜಯವಾದಾಗ ಏನು ಪರಿಣಾಮವಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಜಿತಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಶಾಂತಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತಃ ।

ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖೇಷು ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ॥

ಜಿತಾತ್ಮನಃ - ಯಾರು ತಾನೇ-ತನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನೋ, ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು - ಶೀತ-ಉಷ್ಣ (ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ) ಸುಖ-ದುಃಖ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ - ಮಾನ ಅಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಶಾಂತಸ್ಯ - ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುವನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮಾ - ಪರಮಾತ್ಮನು,
ಸಮಾಹಿತಃ - ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥7॥

ಯಾರು ತಾನೇ — ತನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನೋ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ (ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ) ಸುಖ-ದುಃಖ ಹಾಗೂ ಮಾನಾಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುವನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅನಾತ್ಮನಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಿತಾತ್ಮನಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರು ‘ಅನಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಶರೀರಾದಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ನಾನು — ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುತ್ವದ ವರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ‘ಜಿತಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವನು ಶರೀರಾದಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಿತ್ರನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಅನಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪತನಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನು ಮತ್ತು ಜಿತಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನು.]

‘ಜಿತಾತ್ಮನಃ’ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದವನನ್ನು ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನತನದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದವನನ್ನು ‘ಜಿತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜೀತಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನದಾದರೋ ಹಿತವವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವೂ ತುಂಬಾ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಪ್ರಶಾಂತಸ್ಯ’ — ಇಲ್ಲಿ ಶೀತ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ ಇವೆರಡು ಪದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಇವು ಛಳಿ ಮತ್ತು ಸೆಕೆಯ ವಾಚಕವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಛಳಿ-ಸೆಕೆ ಇವೆರಡೂ ಕೇವಲ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಜಿತಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನು ಕೇವಲ ಒಂದೇ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೇ ಶಾಂತನಿರುವನಾದರೆ ಶ್ರವಣ, ನೇತ್ರ ರಸನೆ, ಘ್ರಾಣ — ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವವು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಶಾಂತ ನಾಗಿರುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿದುಹೋದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ಣತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಪದಗಳು ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ.

ಶೀತ ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಕೂಲತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಒಳಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಶೀತಲತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉಷ್ಣ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಒಳಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಂತಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಶೀತಲತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪವಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಸಮಾನ ಶಾಂತಿ ಆಗಿರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಿಷಯಗಳು, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ ಅಂತರಂಗದ ಶಾಂತಿ ಭಂಗವಾಗದಿರಲಿ. ಕಾರಣ — ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಶಾಂತಿಯು ಅನುಕೂಲ ತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಟ್ಟಾಗುವುದರಿಂದ ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೀತ- ಉಷ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತವಾಗಿರುವ ಅರ್ಥ — ಹೊರಗಿ ನಿಂದಾಗುವ ಸಂಯೋಗ — ವಿಯೋಗದ ಪ್ರಭಾವ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಬೀಳದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಈಗ ‘ಸುಖ’ ಮತ್ತು ‘ದುಃಖ’ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಅರ್ಥ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳು ಎರಡೆರಡು ರೀತಿಯದಾಗಿರುತ್ತವೆ —

(1) ಸಾಧಾರಣ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ವೈಭವ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಕೂಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಬಾಹುಳ್ಯವಿರುವವನಿಗೆ ಜನರು ‘ಸುಖೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ವೈಭವ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಕೂಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಅಭಾವವಿರುವವನಿಗೆ ಜನರು ‘ದುಃಖಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(2) ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಸುಖಮಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಊಟ ಎಲ್ಲಿ ಮಾಡುವನೋ ಇದರ ನೆಲೆ ಇಲ್ಲ, ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಡಲು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಬಟ್ಟೆಗಳಿಲ್ಲ, ಇರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಜಾಗವಿಲ್ಲ, ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆಮಾಡುವ ಜನರಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆ ಇದ್ದರೂ, ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖ — ಸಂತಾಪವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸದೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಸುಖಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಹೊರಗಿನ ಸುಖಮಯ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಹೇರಳವಾಗಿದ್ದು, ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆ, ಉಡಲು ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳಿವೆ, ಇರಲು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡಮನೆ ಇದೆ, ಸೇವೆಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಆಳುಗಳಿದ್ದಾರೆ ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ — ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಎಲ್ಲಾದರು ನಷ್ಟವಾದೀತೇ, ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಖಾಯಂ ಆಗಿ ಹೇಗೆ ಉಳಿದೀತು, ಹೇಗೆ ಬೆಳೆದೀತು? ಇತ್ಯಾದಿ ಚಿಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಹೊರಗಿನ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಇರುವಾಗಲೂ ಯಾರು ಅಂತ ರಂಗದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ದುಃಖಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೊರಗಿನ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ ಸುಖಿ-ದುಃಖಿ ಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ-ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಮದುಃಖಸುಖಃ (12/13; 14/24), ‘ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖ ದುಃಖೇಷು ಸಮಃ (12/18) ಇತ್ಯಾದಿ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಲು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಒಳಗಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ದ್ವಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸುಖದುಃಖ ಸಂಜ್ಞೈಃ (15/5) ಇತ್ಯಾದಿ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ ಮಾತು ಬಂದಿರುವಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವಾದರೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗುವ ಮಾತು ಇರುವಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಬೇಕಾದರೆ ಹೊರಗಿನ ಸುಖ-ದುಃಖಮಯ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ದೊರೆತಾಗ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಲು ಹೇಳಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಆಂತರಂಗಿಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಲು ಹೇಳಲೀ — ಎರಡರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮವು ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ರಹಿತವೂ ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತ (ಸಮ)ನಾಗಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನುಕೂಲತೆ ಯಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅನುಕೂಲ ವೇದನೀಯಂ ಸುಖಮ್’ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರತಿಕೂಲ ವೇದನೀಯಂ ದುಃಖಮ್’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೀತ-ಉಷ್ಣಗಳ ಅರ್ಥ ಅನುಕೂಲತೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಸುಖ-ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾದೀತು ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಶೀತ-ಉಷ್ಣವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಪದಗಳು ಶೀತ-ಉಷ್ಣ (ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ)ದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಪದಗಳ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾದೀತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಬರುವ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ-ಅಪೂರ್ಣತೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಫಲದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಇವೆಲ್ಲ ಪದಗಳ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಸಿದ್ಧವಾದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇರಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಕ್ರಿಯಮಾಣದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಇರಲೀ — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಶಾಂತ (ನಿರ್ವಿಕಾರ)ನಾಗಿರಬೇಕು.

ಈ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರವೂ ಮೇಲಿನ ಅರ್ಥವೇ ಸರಿಯೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ನೇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು’ (ಅನುಷಜ್ಜತೆ) ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನ ಕರ್ಮಸು ಅನುಷಜ್ಜತೇ’ ಪದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಬಂದಿರುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳ ಪೂರ್ತಿ-ಅಪೂರ್ತಿ ಹಾಗೂ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಫಲದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅವೆರಡರಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತನಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ.

‘ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ’ — ಹೀಗೆಯೇ ಅವರು ಮಾನಾಪಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಶಾಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ — ಮಾನ ಅಪಮಾನವಾದರೋ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ (ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ) ಇದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂತು. ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಏಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ — ಶೀತ- ಉಷ್ಣವಾದರೋ ದೈವೇಚ್ಛಾ (ಅನಿಚ್ಛೆ) ಕೃತ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಪರೇಚ್ಛಾಕೃತ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾನ-ಅಪಮಾನವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರೇಚ್ಛಾಕೃತ ಪ್ರಾರಬ್ಧವು ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಪದದಲ್ಲೇ ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಿರುವ ಉಪಾಯ — ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಮಾನ-ಆದರ ಮಾಡಿದರೆ, ಸಾಧಕನು — ಇದು ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ, ನನ್ನ ಗುಣಗಳ, ನನ್ನ ಒಳ್ಳೆತನದ ಫಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಇದಾದರೋ ಮಾನ-ಆದರ ಮಾಡುವವನ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯಾಗಿದೆ, ಉದಾರತೆ ಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವನ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಲ್ಲ. ಒಂದು ಪಕ್ಷ ಯಾರಾದರು ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದರೆ — ಇದು ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಪಮಾನ ಮಾಡುವವನ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿರದೆ ಅವನಾದರೋ ದಯೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಬಡಪಾಯಿ ನನ್ನ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಉಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಶುದ್ಧ ವಾಗಿಸಿದನು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತ, ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ಹೋದಾನು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಮಾನವನ್ನು ತನ್ನ ಗುಣ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ದೋಷವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅವನು ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಲಾರನು.

‘ಪರಮಾತ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತಃ’ — ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಈ ಆರರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಶಾಂತ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ನಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ —ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಆನಂದ ದೊರೆಯದೆ ಹೊರಗಿನ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಿ ಇರಲಾರನು. ಅವನು ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಿ ದ್ದಾನೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏಕಸವಾಗಿರುವ ವಿಲಕ್ಷಣ ಆನಂದ ಸಿಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರು ಇದೇ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವರು (5/19). ಯಾವ ಲಾಭದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆದ ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಾಭವಾಗು ವುದು ಒಪ್ಪಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗಲಾರನು (6/22) ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾರ ಆತ್ಮಾ ಮಿತ್ರನಂತಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದು ಇಲ್ಲವೋ ಅವನು ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗಲೂ ಸಮ, ನಿರ್ವಿಕಾರನಾ ಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಆಗಿ ಹೋಗಿದೆ — ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನಗಳಾದರೋ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೋ ಇರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನತೃಪ್ತಾತ್ಮಾ ಕೂಟಸ್ಥೋ ವಿಜೇತೇಂದ್ರಿಯಃ ।

ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಯೋಗೀ ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ ॥

ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನತೃಪ್ತಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ತೃಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಕೂಟಸ್ಥಃ - ಯಾರು ಕೂಟದಂತೆ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ವಿಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ - ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಮತ್ತು), ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ - ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು ಹಾಗೂ ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳನೋ, ಇತಿ - ಇಂತಹ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಯುಕ್ತಃ - ಯುಕ್ತ (ಯೋಗಾರೂಢ)ನೆಂದು, ಉಚ್ಚತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥8॥

ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ತೃಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಕೂಟದಂತೆ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು ಹಾಗೂ ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳನೋ ಇಂತಹ ಯೋಗಿಯು ಯುಕ್ತ (ಯೋಗಾರೂಢ)ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನತೃಪ್ತಾತ್ಮಾ’ — ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಹೆಸರು ‘ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ‘ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಚಿಂತನೆ, ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಸಮಾಧಿ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಕ್ರಿಯೆ, ಚಿಂತನೆ, ಸಮಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಫಲಕ್ಕೂ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ ಕಾರಣ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನಿತ್ಯವಾದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಿಂದ ಈ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಏನು ತೃಪ್ತಿ ಸಿಗಬಹುದು? ಜಡದಿಂದ ಚೇತನಕ್ಕೇನು ತೃಪ್ತಿ ಸಿಗಬಹುದು? ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಏನೂ ಸಿಗಲಾರದು ಹೀಗೆ ಸರಿಯಾದ ಅನುಭವವಾದರೆ ಇದು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ‘ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ-ಅಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾದಾನು — ಇದು ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನು ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಕೂಟಸ್ಥಃ’* — ಕೂಟ (ಅಡಿಗಲ್ಲು) ಒಂದು ಕಬ್ಬಿಣದ ತುಂಡು ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರ ಮೇಲೆ ಕಬ್ಬಿಣ, ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಅನೇಕರೂಪದಿಂದ ಬಡಿಯಲಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅದು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕದಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮುಂದೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬಂದರೂ ಅವರು ಕೂಟದಂತೆ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ವಿಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ — ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇಂದ್ರಿ ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತುಂಬಾ ಗಮನಕೊಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾದರು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ — ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ತತಃ ಕುರು ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ (12/11) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಜಿತೇಂದ್ರಿ ಯತೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಸಾಧನಾ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಗಮನವಿಡುವ ಸಾಧಕನು ಸಿದ್ಧ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ‘ವಿಜಿತೇಂದ್ರಿಯ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ.

* ಯಾರು ಕೂಟ (ಚಿನ್ನ-ಕಬ್ಬಿಣ ಬಡಿಯುವ ಅಡಿಗಲ್ಲು)ದಂತೆ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಕೂಟಸ್ಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ’ಕೂಟವತ್ ತಿಷ್ಟತೀತಿ ಕೂಟಸ್ಥಃ’.

‘ಸಮಲೋಷ್ವಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ’ — ‘ಲೋಷ್ಟ’ ಎಂದು ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಗೆ, ‘ಅಶ್ಮ ಎಂದು ಕಲ್ಲಿಗೆ, ‘ಕಾಂಚನ’ ಎಂದು ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸಮನಾಗಿರುವ ಅರ್ಥ — ಮಣ್ಣಿನಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು, ಚಿನ್ನದ ಜ್ಞಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಲ್ಲ — ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವ್ಯವಹಾರವೂ ಅವುಗಳನುಸಾರ ಹೇಗಾಗಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್—ಅವನು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕಪಾಟಿನಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುತ್ತಾನೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಹೊನ್ನು ಕಳೆದುಹೋದರೂ, ಹಣ ಹೊರಟುಹೋದರೂ, ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹೊನ್ನು-ಹಣ ದೊರೆತಾಗಲೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ, ಇರುವುದರಿಂದ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹರ್ಷ-ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದೇ ಅವನು ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಕಲ್ಲುಗಳಿದ್ದಂತೆ ಚಿನ್ನವೂ ಇದೆ, ಚಿನ್ನವಿದ್ದಂತೆ ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಗಳಿವೆ, ಹೆಂಟೆಗಳಂತೆ ಚಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಹೊರಟು ಹೋದರೇನು? ಯಾವುದಾದರು ಕೆಟ್ಟು ಹೋದರೇನು? ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ವರ್ಣಾದಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಬೆಲೆಯಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿದಾಗಲೇ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವುಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿವೆ-ಕೆಟ್ಟದಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಪರಿಣಾಮ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಬೋಧ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದಾಗ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ (ಭೌತಿಕ) ಪದಾರ್ಥಗಳ ಯಾವ ಬೆಲೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು — ನಷ್ಟ ವಾಗುವುದು ಅದರ ಸ್ವಭಾವದ ಕುರಿತು ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಸಾರವಾಗಿದೆ. ಹೊನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಲ್ಲು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಮಣ್ಣಿನಹೆಂಟೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಈ ಅನಿತ್ಯತೆ ಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಹೊನ್ನು, ಕಲ್ಲು, ಹೆಂಟೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮೂರರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರವಾದರೋ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವಾಗಬೇಕು ಹಾಗೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಮಾಡುವುದೂ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ವಿನಾಶತ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಮತೆಯು ಅವನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

‘ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಯೋಗೀ’ — ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನ ದಿಂದ ತೃಪ್ತ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸಮಬುದ್ಧಿ ಯುಳ್ಳ ಸಿದ್ಧಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಯುಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್-ಯೋಗಾರೂಢ, ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-೯)

ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಾರ್ಯುದಾಸೀನಮಧ್ಯಸ್ಥದ್ವೇಷ್ಯಬಂಧುಷು ।

ಸಾಧುಷ್ವಪಿ ಚ ಪಾಪೇಷು ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಾರ್ಯುದಾಸೀನಮಧ್ಯಸ್ಥದ್ವೇಷ್ಯಬಂಧುಷು - ಸಹೃದ್, ಮಿತ್ರ, ವೈರೀ, ಉದಾಸೀನ, ಮಧ್ಯಸ್ಥ, ದ್ವೇಷ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸಾಧುಷು - ಸಾಧುಗಳಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿ (ಮತ್ತು), ಪಾಪೇಷು - ಪಾಪಾಚರಣೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿಯೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸಮಬುದ್ಧಿಃ - ಸುಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ವಿಶಿಷ್ಯತೇ - ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥9॥

ಸುಹೃದ್, ಮಿತ್ರ, ವೈರಿ, ಉದಾಸೀನ, ಮಧ್ಯಸ್ಥ, ದ್ವೇಷ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಾಧುಗಳಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಪಾಚರಣೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಎಂಟನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಸ್ತುವಾದರೋ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾದರೋ ತನಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಮತೆ ಅಥವಾ ಪಕ್ಷಪಾತ ವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಇಂತಹ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.]

‘ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಾರ್ಯುದಾಸೀನಮಧ್ಯಸ್ಥದ್ವೇಷ್ಯಬಂಧುಷು’ — ತಾಯಿಯಂತೆ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವನಾದರೂ ಮಮತೆ ಯಿಲ್ಲದೆ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮತ್ತು ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನನ್ನು ‘ಸುಹೃದ್ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಮಿತ್ರ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹೇಗೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ಸುಹುೃದ್ನಲ್ಲಿರುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ವಿರುತ್ತದೋ, ಅವನನ್ನು ‘ಅರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರು ಕಾರಣ ವಿಶೇಷದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತ, ಅಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ‘ದ್ವೇಷ್ಯ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇಬ್ಬರು ಪರಸ್ಪರ ವಾದವಿವಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾರು ತಟಸ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಲ್ಲೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಪಕ್ಷಪಾತಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ತಾನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು, ‘ಉದಾಸೀನ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಜಗಳ ಮುಗಿದು ಹೋಗಲೀ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹಿತವಾಗಲೀ — ಎಂಬ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಒಬ್ಬನು ಬಂಧು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಬಂಧುವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಈರ್ವರೊಂದಿಗೂ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮಗನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರದೋ ಮಗನು ಯಾವುದಾದರು ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಅವರ ಅಪರಾಧಕ್ಕನುಸಾರ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಪುತ್ರನು ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರ ಪುತ್ರನು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪಾರಿತೋಷಕ ವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಪಾತ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸಾಧುಷ್ಟಪಿ ಚ ಪಾಪೇಷು ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆಮಾಡುವವರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಾಚರಣೆ ಉಳ್ಳವರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇರಲೂಬೇಕು; ಆದರೆ ಇಬ್ಬರ ಹಿತೈಷಿತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಹಿತಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ದುಃಖದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಮಭಾವ, ಪಕ್ಷಪಾತ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಅನುಭವವು ಸ್ವಯಂದಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಹಿತೈಷಿತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಹಿತ ಚಿಂತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರತೆ-ಮಮತೆ ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಷಮಬುದ್ಧಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಸಂಭವವಿರುವಲ್ಲಿಯೂ, ಸಮ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಾವ, ಗುಣ, ಆಚರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಒಂಭತ್ತು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಾವ, ಗುಣ, ಆಚರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಅವರೊಂದಿಗೆ ವರ್ತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ ಬಂದರೆ ಅದು ದೋಷವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆ ವರ್ತನೆ ಯಾದರೋ ಅವರ ಭಾವ, ಆಚರಣೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ನುಸಾರವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ — ಈ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸಬರಬಾರದು. ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆಯಾಗಲೀ — ಈ ಭಾವದಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತರ ಬೀಳಬಾರದು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದಾದರು ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಬೋಧವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪಕ್ಷಪಾತ ವಿರದೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಹಿತದ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾವ್ (5/29) ಹಾಗೆಯೇ ಆಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಹೃದಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾವ್ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 3/25/21).

ಇಲ್ಲಿ ಸುಹೃದ್, ಮಿತ್ರ — ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದನಂತರ ಕೊನೆಗೆ ‘ಸಾಧುಷ್ಟಪಿ ಚ ಪಾಪೇಷು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿಕೃಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರೊಂದಿಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗಳದ್ದೇ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಆಚರಣೆಗಳದ್ದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಆಚರಣೆಗಳಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೇ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೆ ಸದ್ಭಾವ-ದುರ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ — ‘ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋಜನಾಃ’ (3/21) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಚರಣೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆ ಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪಾಪಾಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದು ಕಷ್ಟ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ ಚ’ ಎರಡು ಅವ್ಯಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. ಅದರ ಅರ್ಥ — ‘ಮತ್ತು ಪಾಪಾಚರಣೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾರಿಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇದೆಯೋ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ’.

ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವವರ ಕುರಿತು ನೋಡುವವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ನೋಡುವವನಲ್ಲಿರುವ ಸಮಬುದ್ಧಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನಿಗಾದರೋ ಅದೇ ಮುಖ್ಯ ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಾಧಕನು ‘ನಾನು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ನೋಡು ತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (6/5).

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಇತರರ ಆಚರಣೆಗಳ ಕಡೆಗೇ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು — ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ನನ್ನ ಭಾವಗಳ ಕಡೆಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಇತರರ ಆಚರಣೆಗಳ ಕಡೆಗಿದೆಯೋ? ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೋ ಆ ದೃಷ್ಟಿಯು ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಕತ್ತಲೆಯೇ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇತರರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡದೆ ಅವರ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಬೇಕು. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಚರಣೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಮೇಲಿರುವ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಸತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲಿರುವ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅಸತ್ತಿನ ಮೇಲಿರುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವವರ ಪತನವೆಂದೇ ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆದರಣೀಯವಲ್ಲದ ಅಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಡುವವನು ತನ್ನ ಪತನವನ್ನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ಅಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಯುಳ್ಳವನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಕಾರಣ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸತ್ಯತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಹೋದಾಗ ‘ಯಾವುದೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನದ್ದೇ ಮಹಿಮೆ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ಗೀತೆಯಯೋಗ ಸಮತೆಯೇ ಆಗಿದೆ’ — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ’ (2/48) ಗೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಸಮತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಲಕ್ಷಣದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಜವಾದ ಸಮತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದವನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುವವು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಉಂಟಾಗುವುದು (5/19). ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದರೂ ಕೂಡ-ಸಮತೆಯು ಭಗವಂತನ ಆರಾಧನೆ (ಭಜನೆ)ಯಾಗಿದೆ — ‘ಸಮತ್ವಮಾರಾಧನಮಚ್ಯುತಸ್ಯ (1/17/90) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ಈ ರೀತಿ ಯಾವ ಸಮತೆಯ ಅಸೀಮ, ಅಪಾರ, ಅನಂತ ಮಹಿಮೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಎಂದೂ ಯಾರೂ ವರ್ಣಿಸಲಾರರೋ, ಆ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವು — ಕೆಟ್ಟತನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು. ಕೆಟ್ಟತನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಉಪಾಯವು — (1) ಯಾರನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟವನೆಂತು ತಿಳಿಯಬಾರದು. (2) ಯಾರಿಗೂ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. (3) ಯಾರ ಕೆಡುಕನ್ನು ಬಗೆಯಬಾರದು. (4) ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಡುಕನ್ನು ನೋಡಬಾರದು. (5) ಯಾರ ಕೆಟ್ಟತನವನ್ನು ಕೇಳ ಬಾರದು. (6) ಯಾರ ಕೆಟ್ಟತನವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು. ಈ ಆರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸಿದರೆ ನಾವು ಕೆಟ್ಟತನದಿಂದ ರಹಿತರಾಗುವೆವು. ಕೆಟ್ಟತನ ರಹಿತವಾಗುತ್ತಲೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಒಳ್ಳೆತನ ಬಂದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಳ್ಳೆತನ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಒಳ್ಳೆತನವನ್ನು ತರಲು ನಾವು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ; ಆದರೆ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೂ ನಿಜವಾದ ಒಳ್ಳೆತನ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಮಾಡಿದಾಗ ಸ್ವಂತಕ್ಕೂ ಸಂತೋಷವಾಗದೆ ಇಷ್ಟು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಸದ್ಗುಣ ಸದಾಚಾರಗಳು ಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಅರಿತುಕೊಂಡು ನಾವು ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಹತಾಶರಾ ಗುತ್ತೇವೆ. ಹತಾಶರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ನಾವು ಒಳ್ಳೆತನವನ್ನು ಉದ್ಯೋಗ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟತನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟಲ್ಲ ಇದೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕೆಟ್ಟತನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಆಂಶಿಕ ಒಳ್ಳೆಯತನವು ಕೆಟ್ಟತನಕ್ಕೆ ಬಲಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಆಂಶಿಕ ಒಳ್ಳೆಯ ತನದಿಂದ ಉತ್ತಮತೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಕೆಟ್ಟತನವು ಒಳ್ಳೆತನದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಪೂರ್ಣ ಒಳ್ಳೆತನ ಉಂಟಾದಾಗ ಒಳ್ಳೆತನದ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟತನವೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾ ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಟ್ಟತನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆತನವು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡದೆಯೇ, ಬಯಸದೆಯೇ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆತನವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ನಾವು ಒಳ್ಳೆಯವರಾಗುತ್ತೇವೆ. ನಾವು ಒಳ್ಳೆಯವ ರಾದಾಗ ನಮ್ಮಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಒಳ್ಳೆತನ ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆತನ ಆಗ ತೊಡಗಿದಾಗ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ನಮ್ಮ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಆಶ್ರಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಲೇ ನಮಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸಮತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಕೃತೃಕೃತ್ಯರಾಗುತ್ತೇವೆ, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ರಾಗುತ್ತೇವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಮತೆಯ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ವಿಷಮತೆಯ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತ್ತ್ವ ಸಮವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಪಂಚ ವಿಷಮವಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಗೆ ವಿಷಮ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ವ್ಯವಹರಿಸಲು ಯಾವುದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಆಗಲಾರದೋ, ಏಕತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲೂ ಬಾರದೋ ಮತ್ತು ಏಕತೆ ಮಾಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು, ಚಿನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸುಹೃದ್, ಮಿತ್ರ, ವೈರೀ, ಉದಾಸೀನ, ಮಧ್ಯಸ್ಥ, ದ್ವೇಷ್ಯ, ಸಾಧು ಹಾಗೂ ಪಾಪಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಅವನಿಗೆ ‘ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಈ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ.

ಒಂದೇ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೂರ್ತಿಯಿರಲಿ, ನಾಯಿಯ ಮೂರ್ತಿ ಇರಲೀ ತೂಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆದ ಕಾರಣ ಎರಡರ ಬೆಲೆಯೂ ಒಂದೇ ಆದೀತು. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಪರಮಪೂಜ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನಾಯಿಯು ನೀಚ, ಅಪೂಜ್ಯವಾದೆ ಈ ರೀತಿ ಹೊರಗಿನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ, ಆದರೆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಮಿತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಮಹಾತ್ಮ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ದುರಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಒಳ್ಳೆಯವನಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಕೆಟ್ಟವನಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಸಜ್ಜನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ದುರ್ಜನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಸದಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಧಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಪಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರೋ ಮೂರ್ಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಇವೆಲ್ಲವು ಹೊರಗಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಅನಂತ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಂಬ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವನು ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆಯವನು ಗುರುತಿಸಲಾರನು.

ಸ್ನಾನಮಾಡುವಾಗ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಸಾಬೂನು ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಶರೀರವು ತುಂಬಾ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ, ಅಸಹ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದೀತು. ಎಲ್ಲೋ ನೊರೆ ಕಂಡೀತು, ಎಲ್ಲೊ ಗೆರೆಗಳಿರುವಂತೆ ಕಂಡೀತು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಕಂಡರೂ ಎಂತಹ ಕಾಯಿಲೆ ಬಂತಪ್ಪಾ ಎಂಬ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇದಾದರೋ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ನೀರು ಹಾಕಿದರೆ ತೊಳೆದು ಹೋದೀತು ಎಂಬ ಭಾವ ಒಳಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ವಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಾಣುವವರೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಅವರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ-ಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆ. ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ‘ಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಪ್ತತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ‘ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭೌತಿಕ ಸಾಧನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮುಂದೆ ವಿಷಮತೆ ಹೆಚ್ಚು ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವ ಸಮತೆ (ಸಮಬುದ್ಧಿ)ಯು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೋ ಅದೇ ಸಮತೆಯು ಧ್ಯಾನಯೋಗ ದಿಂದಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಮೊದಲಿಗೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಯೋಗೀ ಯುಂಜೀತ ಸತತಮಾತ್ಮಾನಂ ರಹಸಿ ಸ್ಥಿತಃ ।

ಏಕಾಕೀ ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ನಿರಾಶೀರಪರಿಗ್ರಹಃ ॥

ಅಪರಿಗ್ರಹಃ - ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸದವನು, ನಿರಾಶೀಃ - ಇಚ್ಛಾರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ- ಅಂತಃಕರಣ ಹಾಗೂ ಶರೀರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಏಕಾಕಿ - ಒಂಟಿಯಾಗಿ, ರಹಸಿ - ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರವಾಗಿ, ಯುಂಜೀತ - (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ) ತೊಡಗಿಸಲಿ. ॥10॥

ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸದವನೂ, ಇಚ್ಛಾರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ ಹಾಗೂ ಶರೀರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಯೋಗಿಯು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಿ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಭಗವಂತನು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27, 28ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಯುಜ್ ಸಮಾಧೌ’ — ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿರೋಧಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.* ಆ ಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.].

* ’ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿನಿರೋಧಃ’ (ಪಾತಂಜಲಯೋಗ ದರ್ಶನ 1/2).

‘ಅಪರಿಗ್ರಹಃ’ — ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧರೂಪೀ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲನೆಯ ಸಾಧನೆ ‘ಅಪರಿಗ್ರಹಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನಗಾಗಿ ಸುಖಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನದ ಸೆಳೆತ ಇದ್ದೀತು, ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಪರಿಗ್ರಹನಾ ಗುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ನಿರಾಶೀಃ’+ — ಮೊದಲು ‘ಅಪರಿಗ್ರಹಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿ, ಈಗ ‘ನಿರಾಶೀಃ’ ಪದದಿಂದ ಒಳಗಿನ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಭೋಗವನ್ನು ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ, ಕಾಮನೆ, ಆಸೆ ಇರಿಸಬಾರದು. ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ, ಆಸೆ, ಕಾಮನೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು.

+ ’ಆಶಿಷ್’ ಹೆಸರು ಇಚ್ಛೆಯದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನಿಸ್’ ಹೆಸರು ರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಿರಾಶೀಃ’ಯ ಅರ್ಥ — ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತ ನಾಗುವುದು ಎಂದಾಯಿತು.

‘ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ’ — ಹೊರಗಿನಿಂದ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಒಳಗಿನಿಂದ ಅದರ ಕಾಮನೆ, ಆಸೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದ ಬಳಿಕವೂ ಅಂತಃಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ‘ಯತ ಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ಅರ್ಥಾತ್’ — ಸಾಧಕನು ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವವನಾಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇವುಗಳು ವಶವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ರಾಗವು ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಇವುಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಾಯ — ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕೆಲಸ, ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಬಾರದು. ಕಾರಣ — ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ಶರೀರದ ಸುಖ-ಆಲಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಭೋಗಗಳ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯರ್ಥಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಯೋಗೀ’ — ಧ್ಯೇಯ, ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡುವವನು, ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಏಕಾಕೀ’ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾ ಗಿರಲೀ, ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸಹಾಯಕನಿಲ್ಲದಿರಲೀ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಬ್ಬರಿದ್ದರೆ ಮಾತು-ಕತೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದೀತು ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಯಾರಾದರು ಸಹಾಯಕರಿದ್ದರೆ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಅವನ ನೆನಪು ಬರುತ್ತಾ ಇದ್ದೀತು, ಅದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರದು.

‘ರಹಸಿ ಸ್ಥಿತಃ’ — ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಬೇಕು? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲೀ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಯಾವುದೇ ವಾತಾವರಣ ಇಲ್ಲದಿರು ವಂತಹ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಬೇಕು. ಹೊಳೆಯದಂಡೆ ಇರಲೀ, ಕಾಡಿನ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳವಿರಲೀ ಏಕಾಂತ ಮಂದಿರ ವಿರಲೀ, ಅಥವಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ಕೋಣೆ ಇರಲೀ, ಅದರಲ್ಲಿ ಭಜನೆ — ಧ್ಯಾನಮಾಡುವಂತಿರ ಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಊಟ-ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಬಾರದು.

‘ಆತ್ಮಾನಂ ಸತತಂ ಯುಂಜೀತ’ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಏಕಾಂತ ದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತು — ಧ್ಯಾನಮಾಡಲು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ, ಹೋಗುವ ಮೊದಲು — ‘ಈಗ ನನಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನವೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಈಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಮಾತಿನಂತೆ ನಿರಂತರ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರ ಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ, ಜಾಗರೂಕತೆಯೇ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿದ್ದು, ವ್ಯವಹಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವ್ಯವಹಾರದ ಸಮಯ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಆಗದಿರುವು ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯ ಸರಿಯಾಗಿ ಚಿಂತನೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ವ್ಯವಹಾರಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಎರಡೂ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಚಿಂತನೆ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನ ಸಾಧನತೆಯು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರಲಿ. ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸೇರಿಸಲಿ ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸೇರಿಸದಿರಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗಲೂ ಭಗವತ್ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಸಾಧಕನು ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ‘ಇಂತಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ಇಷ್ಟು ಪಡೆಯಲಿದೆ, ಇಷ್ಟು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಿದೆ, ಇಂತಹ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿದೆ, ಇಂತಹವನನ್ನು ಕಾಣುವು ದಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಾಗ — ‘ಬೇಕಾದ್ದಾಗಲೀ, ಕತ್ತು ತುಂಡಾಗಲೀ, ನನಗೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಹೀಗೆ ದೃಢ ನಿಶ್ಟಯಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಂತಹ ವಿಚಾರ ದೃಢವಾದಾಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅನುಕೂಲವಾದೀತು.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣ ವೇನು? ಎಂಬ ದೂರು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದು ಕೊಂಡು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡದೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸುಖ, ಸೇವೆಗಾಗಿ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ ಇಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮಮತೆ ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ಹೋದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇದ್ದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಬಲ್ಲದು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು. ಕೇವಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಅವನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಈ ರೀತಿ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಸಂಗ ಇರುವುದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯ ಬರುವುದು ಸರಿಯೇ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಪಾರ ಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಹೇಗೆ ಬಂತು? ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಧ್ಯಾನಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಂತು?

ಅರ್ಜುನನು ಪಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದೀತು, ಆ ಮಾತನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸು ತ್ತಾನೆ (2/7; 3/2 ಮತ್ತು 5/1). ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಎಷ್ಟು ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳ ಬೇಕಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಹಠಯೋಗ, ಲಯಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುವುದು ಕರ್ತವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅವೆಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ- ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಇದಿರು ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಸಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗ,* ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗವಾದರೋ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

* ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ ಕರಣ ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ ಆದರೆ ‘ಯೋಗ’ ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದನು. ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಉಪಯೋಗೀ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿರಮಾಸನಮಾತ್ಮನಃ ।

ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಂ ನಾತಿನೀಚಂ ಚೈಲಾಜಿನಕುಶೋತ್ತರಮ್ ॥

ಶುಚೌ - ಶುದ್ಧವಾದ, ದೇಶೇ - ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ನ, ಅತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಮ್ - ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಿಲ್ಲದ (ಮತ್ತು), ನ, ಅತಿನೀಚಮ್ - ಅತೀ ತಗ್ಗು ಇಲ್ಲದ, ಆತ್ಮನಃ - ತನ್ನ, ಆಸನಮ್ - ಆಸನವನ್ನು, ಸ್ಥಿರಮ್ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ - ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಚೈಲಾಜಿನಕುಶೋತ್ತರಮ್ - (ಕ್ರಮಶಃ) ದರ್ಭೆ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ, ಬಟ್ಟೆ ಹಾಸಬೇಕು. ॥11॥

ಶುದ್ಧವಾದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವಿಲ್ಲದ ಹಾಗೂ ಅತೀ ತಗ್ಗು ಇಲ್ಲದ ತನ್ನ ಆಸನವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಕ್ರಮಶಃ ದರ್ಭೆ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ, ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಬೇಕು. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶುಚೌದೇಶೆ’ — ಭೂಮಿಯ ಶುದ್ಧಿ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ (1) ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶುದ್ಧಿ-ಗಂಗಾದಿ ಪುಣ್ಯನದಿಗಳ ತೀರ, ಕಾಡು, ತುಲಸೀ, ನೆಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವತ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಪವಿತ್ರವೃಕ್ಷಗಳ ಸಮೀಪದ ಸ್ಥಾನ. (2) ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಸ್ಥಾನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸೆಗಣಿ ಸಾರಿಸಿ ಅಥವಾ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ ಶುದ್ಧಮಾಡಲಾದ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಮಣ್ಣನ್ನು ಎರಡು-ಮೂರು ಅಂಗಲು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ್ದು. ಹೀಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಥವಾ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಮಿ ಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನ ಮಣೆ ಹೂಡಬೇಕು.

‘ಚೈಲಾಜಿನ ಕುಶೋತ್ತರಮ್’ — ಪಾಠಕ್ಕನುಸಾರ ಕ್ರಮಶಃ ವಸ್ತ್ರ, ಮೃಗಚರ್ಮ ದರ್ಭೆ ಹಾಸಬೇಕು,+ ಆದರೂ ಹಾಸುವಾಗ ಮೊದಲಿಗೆ ದರ್ಭೆ ಹಾಸಬೇಕು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಕೊಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಮೃಗದ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸತ್ತಿರುವ ಮೃಗದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹಾಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಕೊಂದ ಮೃಗದ ಚರ್ಮ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮೃಗ ಚರ್ಮ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ದರ್ಭೆಯ ಮೇಲೆ ಗೋಣಿತಾಟು ಅಥವಾ ಉಣ್ಣೆಬಟ್ಟೆ ಹಾಸಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೃದುವಾದ ಬಟ್ಟೆ ಯನ್ನು ಹಾಸಬೇಕು.

+ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾಠವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಕೆಳಗೆ ಬಟ್ಟೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೃಗಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ದರ್ಭೆ ಹಾಸಬೇಕಾದೀತು. ಆದರೆ ಈ ಕ್ರಮ ಯುಕ್ತಿಸಂಗವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ದರ್ಭೆ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಳಗೆ ದರ್ಭೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೃಗಚರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ಬಟ್ಟೆ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪಾಠಕ್ರಮದಿಂದ ಅರ್ಥಕ್ರಮ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ‘ಪಾಠಕ್ರಮಾದರ್ಥಕ್ರಮೋ ಬಲೀಯಾನ್’.

ಭಗವಾನ್ ವಾರಾಹಸ್ವಾಮಿಯ ರೋಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾದ್ದರಿಂದ ದರ್ಭೆಯು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಸನವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿ ಸುತ್ತಾರೆ. ಗ್ರಹಣಾದಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ, ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ದರ್ಭೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಪವಿತ್ರಕ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ದರ್ಭೆ ಹಾಸಲು ಹೇಳಿರುವನು.

ದರ್ಭೆಯು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚದಿರಲಿ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಶರೀರ ದಲ್ಲಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್ಶಕ್ತಿಯು ನೆಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಾರದೆಂದು ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯು ತಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ) ಮೃಗಚರ್ಮ ವನ್ನು ಹಾಸುವ ವಿಧಾನವಿದೆ.

ಮೃಗಚರ್ಮದ ರೋಮಗಳು ಶರೀರಕ್ಕೆ ತಾಕದಿರಲಿ, ಆಸನವು ಮೃದುವಾಗಿರಲಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿಯ ಶುದ್ಧ ಬಟ್ಟೆ ಹಾಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೃಗಚರ್ಮದ ಬದಲಿಗೆ ಕಂಬಳಿ ಅಥವಾ ಗೋಣಿತಾಟು ಬಿಸಿಯಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು ಅದರ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿಯ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಾಸಬೇಕು.

‘ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಂ ನಾತಿನೀಚಮ್’ — ಸಮತಟ್ಟಾದ ಶುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವ ಮಣೆಯು ಅತಿ ಎತ್ತರವಿರಬಾರದು, ಹೆಚ್ಚು ತಗ್ಗು ಇರಬಾರದು. ಕಾರಣ — ಹೆಚ್ಚ ಎತ್ತರವಿರುವುದ ರಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ನಿದ್ದೆಬಂದರೆ ಬಿದ್ದು ಏಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ತಗ್ಗಾದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವ ಇರುವೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಂತುಗಳು ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿಕೊಂಡು ಕಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪ ಉಂಟಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತೀ ಎತ್ತರ, ಅತೀ ತಗ್ಗು ಆಸನದ ನಿಷೇಧಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರತಿಷ್ಟಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿರಮಾಸನಮಾತ್ಮನಃ’ — ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಡಲಾಗುವ ಮಣೆ-ಚೌಕವು ಅಲ್ಲಾಡಬಾರದು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಇಟ್ಟಿರಬೇಕು.

ಧ್ಯಾನಮಾಡಲು ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುವ ಆಸನವು ತನ್ನದೇ ಆಗಿರಬೇಕು, ಬೇರೆಯವರದ್ದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಆಸನವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತಹುದೇ ಪರಮಾಣುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮನಃ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಆಸನವು ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕೆಂಬ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಗೋಮುಖಿ, ಮಾಲೆ, ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯ ಪಂಚಪಾತ್ರೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತನ್ನದೇ ಯಾಗಿರಬೇಕು. ‘ಬೇರೆಯವರು ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುವ ಆಸನ, ತೊಡುವ ಎಕ್ಕಡ, ಖಡಾವು, ಬಟ್ಟೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಾವು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಅವರ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಿಗೆ ಭಾಗಿಯಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಸಂತರು, ಗುರುಗಳು ಇವರ ಆಸನದಲ್ಲಿಯೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಆಸನ, ಬಟ್ಟೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಕಾಲು ತಗಲುವುದು ಅವರ ಅನಾದರ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ತತ್ರೈಕಾಗ್ರಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ ಯತಚಿತ್ತೇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಃ ।

ಉಪವಿಶ್ಯಾಸನೇ ಯುಂಜ್ಯಾದ್ಯೋಗಮಾತ್ಮವಿಶುದ್ಧಯೇ ॥

ತತ್ರ - ಆ, ಆಸನೇ - ಆಸನದಲ್ಲಿ, ಉಪವಿಶ್ಯ - ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಯತಚಿತ್ತೇಂದ್ರಿಯ ಕ್ರಿಯಃ - ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಏಕಾಗ್ರಮ್ - ಏಕಾಗ್ರ, ಕೃತ್ವಾ - ಮಾಡಿ,
ಆತ್ಮವಿಶುದ್ಧಯೇ - ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗವನ್ನು, ಯುಂಜ್ಯಾತ್ - ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕು. ॥12॥

ಆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರ ಮಾಡಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯೋಗವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕು. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಸುವ ಆಸನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನಂತರ ಈಗ ಭಗವಂತನು 12ನೇ ಮತ್ತು 13ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಆಸನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ತತ್ರ ಆಸನೇ’ — ಕ್ರಮಶಃ ದರ್ಭೆ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ, ಬಟ್ಟೆ ಹಾಸಿರುವ ಆಸನವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ರ ಆಸನೆ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಉಪವಿಶ್ಯ’ — ಆ ಹಾಸಿರುವ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧಾಸನ, ಪದ್ಮಾಸನ, ಸುಖಾಸನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆಸನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ಯಾವುದೇ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರಲಿ ಅದೇ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಸತತ ಮೂರು ಗಂಟೆ ಕುಳಿತಿರಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಅಲ್ಲಾಡ ಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಅಭ್ಯಾಸವು ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳು ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶಾಂತ (ಚಂಚಲತೆ ಯಿಲ್ಲದೆ)ವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶರೀರದ ಚಂಚಲತೆ ಕ್ರಿಯಾ-ಪ್ರವಣತೆಯುಳ್ಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಶರೀರವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

‘ಯತ್ತಚಿತ್ತೇಂದ್ರಿಯ ಕ್ರಿಯಃ’ — ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ವ್ಯವಹಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಶರೀರ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ವಿರಬೇಕು. ಕಾರಣ — ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರದಿದ್ದರೆ ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬೇಗನೆ ವಶವಾಗಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಚಿತ್ತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಡುವುದು ಆವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಜೀವನವು ಸರಿಯಾಗಿ ಸಂಯಮಿತವಾಗಿರ ಬೇಕು. ಮುಂದೆ 16- 17ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಯಮಿತ ಜೀವನವಿರಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಏಕಾಗ್ರಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ’ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸ ಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್-ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಈಗ ನಾನು ಧ್ಯಾನಮಾಡಲು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಈಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ವಾಗಲಾರದು, ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನವೂ ಆಗಲಾರದು. ಈ ರೀತಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ನಾನು ಬರಿದಾಗುವೆ ಹಾಗೂ ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯವೂ ಕಳೆದುಹೋದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ನನಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸುವುದಿದೆ; ಹೀಗೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಇಂತಹ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದಾದರು ಮಾತು ನೆನಪಾದರೆ — ಈ ಚಿಂತನೆ ನಾನು ಮಾಡಿದುದಲ್ಲ ಆದರೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದಿರುವ ಚಿಂತನೆ ಯನ್ನು ನಾವು ಹಿಡಿಯಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಬಾರದು, ವಿರೋಧಿಸಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಚಿಂತನೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಿರ್ಜೀವವಾಗಿ ನಾಶವಾದೀತು. ಅರ್ಥಾತ್—ಹೇಗೆ ಬಂತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅನೇಕ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸದಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳ ಪ್ರಭಾವ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಮಗೆ ಅವುಗಳ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬರುವ ಚಿಂತನೆಯೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸದಿದ್ದರೆ ಆ ಚಿಂತನೆಯ ಪ್ರಭಾವ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಆಗಲಾರದು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಅಂಟದು, ಮನಸ್ಸು ಅಂಟದಿರುವಾಗ ಅದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಏಕಾಗ್ರ-ಶಾಂತವಾದೀತು.

‘ಯುಂಜ್ಯಾದ್ಯೋಗಮಾತ್ಮವಿಶುದ್ಧಯೇ’ — ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥ, ಭೋಗ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಯಶ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಸುಖ-ಸುವಿಧೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಇರಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರಿಸುವುದೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ, ಕಾಮನೆ ಇಡದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸುವುದೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

ಋದ್ಧಿ, ಸಿದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತೋರಿಕೆಗಾಗಿಯೂ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ ಆದೀತು — ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ‘ಯೋಗ ಒಂದು ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಭೋಗ-ಋದ್ಧಿಗಳು, ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾವು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ವಾದೀತು.

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಸಮಂ ಕಾಯಶಿರೋಗ್ರೀವಂ ಧಾರಯನ್ನಚಲಂ ಸ್ಥಿರಃ ।

ಸಂಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ನಾಸಿಕಾಗ್ರಂ ಸ್ವಂ ದಿಶಶ್ಚಾನವಲೋಕಯನ್ ॥

ಕಾಯಶಿರೋಗ್ರೀಮ್ - ಕಾಯ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆ, ಸಮಮ್ - ನೆಟ್ಟಗೆ, ಅಚಲಮ್ - ಅಚಲವಾಗಿ, ಧಾರಯನ್- ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದಿಶಃ - ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ಅನವಲೋಕಯನ್ - ನೋಡದೆ (ಕೇವಲ), ಸ್ವಮ್ - ತನ್ನ, ನಾಸಿಕಾಗ್ರಮ್ - ಮೂಗಿನ ತುದಿಯನ್ನು, ಸಂಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ - ನೋಡುತ್ತಾ, ಸ್ಥಿರಃ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿ (ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು). ॥13॥

ಕಾಯ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆ ನೆಟ್ಟಗೆ ಅಚಲವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಮೂಗಿನ ತುದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಮಂ ಕಾಯಶಿರೋಗ್ರೀವಂ ಧಾರಯನ್ನಚಲಮ್’ ‘ಕಾಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಡೀ ಶರೀರದ್ದಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ (ಆಸನ ದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಬಳಿಕ) ಸೊಂಟದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕತ್ತಿನವರೆಗಿನ ಭಾಗವನ್ನು ‘ಕಾಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಶಿರ’ ಎಂಬುದು ಮೇಲಿನ ಭಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಸ್ತಿಷ್ಕ (ತಲೆ)ದ ಹೆಸರು. ‘ಗ್ರೀವಾ ಎಂಬುದು ತಲೆಯ ಮತ್ತು ಕಾಯದ ಮಧ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಯ, ಶಿರ, ಗ್ರೀವಾ ಸಮವಾಗಿ ನೆಟ್ಟಿಗೆ ಇರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್—ಬೆನ್ನೆಲುಬು ನೆಟ್ಟಗಿದ್ದು ಅದೇ ನೇರಕ್ಕೆ ತಲೆ —ಕತ್ತು ಇರಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಕಾಯ, ತಲೆ, ಕತ್ತು ಈ ಮೂರು ಒಂದೇ ನೇರದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿರಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಈ ಮೂರು ಮುಂದೆ ಬಾಗಿದಾಗ ನಿದ್ದೆಬರುತ್ತದೆ, ಹಿಂದೆ ಬಾಗಿದರೆ ಜಡತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ವಾಲಿದಾಗ ಚಂಚಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬಾಗದೆ, ಹಿಂದೆ ಬಾಗದೆ, ಎಡ-ಬಲಕ್ಕೆ ವಾಲಬಾರದು. ದಂಡದಂತೆ ನೇರವಾಗಿ ನೆಟ್ಟಗೆ ಕುಳಿತಿರಬೇಕು.

ಸಿದ್ಧಾಸನ, ಪದ್ಮಾಸನ ಇತ್ಯಾದಿ ಆರೋಗ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಆಸನಗಳು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಎಲ್ಲ ಆಸನಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಕಾಯಾ, ಶಿರ, ಗ್ರೀವಾ ಇವನ್ನು ನೇರ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುವುದನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಸಿದ್ಧಾಸನ, ಪದ್ಮಾಸನ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ ಆಸನದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಆಸನದ ಆಗ್ರವಿರಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಲೀ, ಆದರೆ ಕಾಯಾ, ಶಿರ, ಗ್ರೀವಾ ಒಂದೇ ನೇರದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳು ಒಂದೇ ನೇರದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ನಿದ್ದೆ ಕಾಡಿದರೆ ಎದ್ದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅತ್ತ- ಇತ್ತ ತಿರುಗಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ‘ಈಗ ನಾನು ಏಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಇಣುಕುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ನೆಟ್ಟಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಧ್ಯಾನಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ತಂದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

‘ದಿಶಶ್ಚಾನವಲೋಕಯನ್’ — ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಬಾರದು; ಆಗ ಧ್ಯಾನವಾಗದು, ವಿಕ್ಷೇಪ ವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕತ್ತನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಸಬೇಕು.

‘ಸಂಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ನಾಸಿಕಾಗ್ರಂ ಸ್ವಮ್’ — ತನ್ನ ಮೂಗಿನ ತುದಿ ಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅರ್ಧ ನಿಮೀಲಿತ (ಅರೆಮುಚ್ಚಿದ)ವಾಗಿರಿಸಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ನಿದ್ದೆ ಬರುವ ಸಂಭವವಿದೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಿದ್ದರೆ ಇದಿರ್ಗಡೆಯ ದೃಶ್ಯ ಕಂಡೀತು, ಅದರ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬಿದ್ದರೆ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪವಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂಗಿನ ತುದಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಧನಿಮೀಲಿತ ಕಣ್ಣುಗಳಿರಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಸ್ಥಿರಃ’ — ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೂ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಆಗದಿರಲಿ ಕೇವಲ ಕಲ್ಲಿನ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆ ಕುಳಿತಿರಬೇಕು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮೂರು ಗಂಟೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸವಾದರೆ ಆ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಉಂಟಾದೀತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ‘ಜಿತಾಸನನಾದಾನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಮೂಗಿನ ತುದಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಿರದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮಾಡು ವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಾಸುವ ಮತ್ತು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಆಸನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಫಲಸಹಿತ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಧ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ ವಿಗತಭೀರ್ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವ್ರತೇ ಸ್ಥಿತಃ ।

ಮನಃ ಸಂಯಮ್ಯ ಮಚ್ಚಿತ್ತೋ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ ॥

ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ, ವಿಗತಭೀಃ - ಯಾರು ಭಯರಹಿತನಾಗಿರುವನೋ (ಮತ್ತು), ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವ್ರತೇ, ಸ್ಥಿತಃ - ಯಾರು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಿರುವನೋ (ಅಂತಹ), ಯುಕ್ತಃ - ಜಾಗರೂಕನಾದ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನೂ, ಸಂಯಮ್ಯ - ಸಂಯಮಿಸಿ, ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ,
ಮತ್ಪರಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಆಸೀತ - ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ॥14॥

ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಭಯರಹಿತನಾಗಿರುವನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವನೋ, ಅಂತಹ ಜಾಗರೂಕನಾದ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ, ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ’ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನು ‘ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಶೇಷತೆ ಪಡೆಯುವ, ಋದ್ಧಿ-ಸಿದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯದ್ದೇ ದೃಢ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಶಾಂತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣವೇ ಹರ್ಷ- ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಕಾರಣ ಶಾಂತಿಯು ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದವನ ಹೆಸರೇ ‘ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ ಆಗಿದೆ.

‘ವಿಗತಭಿಃ’ — ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ರೋಗದ, ನಿಂದೆಯ, ಅಪಮಾನದ, ಸಾಯುವ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಭಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ‘ನಾನು ‘ನನ್ನದು ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ — ಈ ಶರೀರವು ಬದುಕಿರುವುದಾದರೆ ಬದುಕಿ ರುತ್ತದೆ, ಯಾರೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರರು ಮತ್ತು ಈ ಶರೀರವು ಸಾಯುವುದಿದ್ದರೆ ಸತ್ತೆ ಹೋದೀತು, ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನು ಯಾರೂ ಉಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇದು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ತುಂಬಾ ಆನಂದದ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇನೋ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು. ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಭಯ ಏತರದು? ಈ ಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವ್ರತೇ ಸ್ಥಿತಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವ್ರತದ ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಕೇವಲ ವೀರ್ಯರಕ್ಷಣೆಯೇ ಇರದೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಚಾರಿಯ ವ್ರತದಿಂದ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ಜೀವನ ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಸಂಯಮಿತ ಮತ್ತು ನಿಯತವಾಗಿರುವಂತೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಜೀವನವೂ ಸಂಯಮಿತ ಹಾಗೂ ನಿಯತವಾಗಿರಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಈ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಶರೀರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯೂ ಕೂಡ ಮೇಲಿನ ಎಂಟು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ರಸಬುದ್ಧಿ ಯಿಂದ ಸೇವಿಸದೆ ನಿರ್ವಾಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸುಖಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸೇವನೆ ಆಗದಿರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಧ್ಯಾನಕಾಲವಾಗಿರಲೀ, ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲವಾಗಿರಲೀ, ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಮನಃ ಸಂಯಮ್ಯ ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ’ — ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿ ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಚಿತ್ತವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರಸರಿಸಿ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ, ನನ್ನ ಲೀಲೆ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಮಹಿಮೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಕಲ್ಪ ವಿಕಲ್ಪರೂಪದಿಂದ ಆಗುವ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಓರ್ವ ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಿಡಬೇಕು.

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕೆಲವು ಚಿಂತನೆಗಳು ಪ್ರಾಯಶಃ ಭೂತ ಕಾಲದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಭವಿಷ್ಯಕಾಲದ್ದೂ ಆಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂತಕಾಲದ ಮಾತು ನೆನಪಾದರೆ ಆ ಘಟನೆ ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭವಿಷ್ಯದ ಮಾತು ನೆನಪಾದರೆ ಅದೂ ಈಗ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಎಷ್ಟು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅವು ಈಗ ಇಲ್ಲದಿರುವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳದ್ದೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ. ನಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನದ್ದಾಗಿದೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆಯದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮೊದಲೂ ಇದ್ದ, ಇಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವನು. ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಕಾರಣ-ಭೂತಕಾಲದ ಎಷ್ಟೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಚಿಂತನೆಮಾಡಿದರೆ ಆ ಕೆಲಸ ಈಗ ಮಾಡಲಾರಿರಿ ಹಾಗೂ ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯದ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಈಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಧ್ಯಾನವೂ ಆಗಲಾರದು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಬರಿದಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುವಿರಿ.

‘ಯುಕ್ತಃ’ — ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರ ಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್-ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಸದಾ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ, ಜಾಗ್ರತನಾಗಿರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಮಾಡಬಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯು ಸದಾಕಾಲ ಇರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯ ಮಾಡು ವಾಗಲೂ ಜಾಗರೂಕತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಸುಲಭವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ವ್ಯವಹಾರದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಏಕಾಂತದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ವಾಗಿದೆ.

‘ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ — ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಉದ್ದೇಶ, ಲಕ್ಷ್ಯ, ಧ್ಯೇಯ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಇರಬೇಕು. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಾಸನಾ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರಬಾರದು.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ ಯುಂಜೀತ ಸತತಮಾತ್ಮಾನಂ ರಹಸಿ ಸ್ಥಿತಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ಪರಃ ಪದದಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗಾಗಿಯೂ ತನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಬಲವಿರುವುದರಿಂದ ವಿಕಾರಗಳು ಬೇಗನೇ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನ’ ಮತ್ತು ‘ಚಿತ್ತ’ ಇವೆರಡು ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ‘ಮನದಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಪದೇ-ಪದೇ ಮನನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಚಿತ್ತದಿಂದ ಯಾವುದಾದರು ಒಂದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮನಃ ಸಂಯಮ್ಯ ಮಚಿತ್ತಃ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಮನನ ಮಾಡಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಚಿತ್ತದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಮಾಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್- ಚಿತ್ತವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಯುಂಜನ್ನೇವಂ ಸದಾತ್ಮಾನಂ ಯೋಗೀ ನಿಯತಮಾನಸಃ ।

ಶಾಂತಿಂ ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಂ ಮತ್ಸಂಸ್ಥಾಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ನಿಯತಮಾನಸಃ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಮನವನ್ನು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಸದಾ - ಸದಾಕಾಲ, ಯುಂಜನ್ - (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ಸಂಸ್ಥಾ) ಮಾಮ್ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳ, ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಮ್ - ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.॥15॥

ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮನವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಮನವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳ ನಿರ್ವಾಣ ಪರಮಾಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋಗೀ ನಿಯತಮಾನಸಃ’ — ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವನು ‘ನಿಯತಮಾನಸಃ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುವಾಗ ಅವನು ನಿಯತಮಾನಸನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ನಿಯತವಾಗಲಾರದು.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಗೃಹಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಇದು ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಅದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ ಬೇಗನೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಗೃಹಸ್ಥ, ಸಾಧು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದವನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಋದ್ಧಿ-ಸಿದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂತೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ನಿಯತ ವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಂತೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಬಹಿಃಕರಣಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಯುಂಜನ್ನೇವಂ ಸದಾತ್ಮಾನಮ್’ — ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಯೋಗಿಯುಂಜೀತ ಸತತಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ’ ಪದಗಳವರೆಗೆ ಆಗಿರುವ ಧ್ಯಾನದ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ವರ್ಣನೆಯೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವಮ್’ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

‘ಯುಂಜನ್ ಆತ್ಮಾನಮ್’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

‘ಸದಾ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರತಿದಿನವು ನಿಯಮಿತ ರೂಪದಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕು. ಎಂದಾದರು ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿ, ಎಂದಾದರು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಬೇಗನೇ ಆಗಲಾರದು. ಇನ್ನೊಂದು ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಇರಬೇಕು.

‘ಶಾಂತಿಂ ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಂ ಮತ್ಸಂಸ್ಥಾಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿರುವ ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಪಡೆಯುವಂತಹುದು ಯಾವುದೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಶಾಂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಇಂತಹ ಪರಮಾ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಒಂದು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವಿರುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ವಾಣ ಪರಮಾಶಾಂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿ ಎಂದು ಶಾಂತಿಯು ಎರಡು ವಿಧ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ತ್ಯಾಗ (ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ)ದಿಂದ ‘ಶಾಂತಿ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ‘ಪರಮಶಾಂತಿ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಗೀತೆಯು ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀಶಾಂತಿ’ (5/12), ‘ಶಾಶ್ವತಶಾಂತಿ’ (9/31) ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಶಾಂತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ವ್ಯತಿರೇಕ ಮತ್ತು ಅನ್ವಯ ರೀತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು ಯೋಗೋಸ್ತಿ ನ ಚೈಕಾಂತಮನಶ್ನತಃ ।

ನ ಚಾತಿ ಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೊ ನೈವ ಚಾರ್ಜುನ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯೋಗಃ - (ಈ) ಯೋಗವು, ಅತಿ, ಅಶ್ನತಃ, ತು - ಬಹಳ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ, ನ, ಅಸ್ತಿ- ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕಾಂತಮ್, ಅನಶ್ನತಃ, ಚ - ಸರ್ವಥಾ ತಿನ್ನದಿರುವವನಿಗೂ, ನ - ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅತಿ, ಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ, ಚ- ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವವನಿಗೂ, ನ - ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಜಾಗ್ರತಃ, ಏವ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಲಗದೇ ಇರುವವನಿಗೂ, ನ - ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 16॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಯೋಗವು ಬಹಳ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸರ್ವಥಾ ತಿನ್ನದಿರುವವನಿಗೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವವನಿಗೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಲಗದೇ ಇರುವವನಿಗೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು ಯೋಗೋಽಸ್ತಿ’ — ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ.* ಕಾರಣ — ಅನ್ನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಹಸಿವಿಲ್ಲದೆ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಹಸಿವೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಅನ್ನತಿನ್ನು ವುದರಿಂದ, ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಟ್ಟೆ ಭಾರವಾದಾಗ ಶರೀರವು ಜಡವಾಗುತ್ತದೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ತಲೆದೋರುತ್ತದೆ. ಪದೇ-ಪದೇ ಹೊಟ್ಟೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ, ಅಥವಾ ಸಾಧನೆ, ಭಜನೆ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ನಡೆದಾಡಲೂ ಮನಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಜೀರ್ಣ ಆಗುವುದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಾಸ್ತಿ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಯೋಗವು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಬಲ್ಲದು? ಆಗಲಾರದು.

* ಬೇರೆಯವರ ಊಟಕ್ಕಿಂತ ತನ್ನ ಊಟವು ಪರಿಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ, ತನ್ನ ಹಸಿವೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಆ ಊಟವು ಜಾಸ್ತಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನ ಚೈಕಾಂತಮನಶ್ನತಃ’ — ಹೀಗೆಯೇ ಸರ್ವಥಾ ತಿನ್ನದಿರುವವನಿಗೂ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಊಟ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಊಟದ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಂಸ, ಮಜ್ಜೆ ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಶರೀರವು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತದೆ. ನಡೆದಾಡುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಲಗಿ ಇರಲು ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಬದುಕೇ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಳಿತು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ತವು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯೋಗವು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸೀತು?

‘ನ ಚಾತಿ ಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ’ — ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ವನಿಗೂ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವ ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಗಾಗ ನಿದ್ದೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಮಲಗಿದ್ದರೆ ಸುಖ, ಕುಳಿತಿರುವುದರಿಂದ ಪರಿಶ್ರಮ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಗಾಢವಾದ ನಿದ್ದೆಯೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಢ ನಿದ್ದೆ ಬಾರದಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಪ್ನಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಆಲಸ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹವನು ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರನು, ಮತ್ತೆ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗಾದೀತು?

‘ಜಾಗ್ರತೋ ನೈವ ಚಾರ್ಜುನ’ — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದರಿಂದಲೂ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಮಲಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಏಕೆಂದರೆ, ಆವಶ್ಯಕದಷ್ಟು ನಿದ್ದೆ ಮಾಡದೆ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗರಣೆಯಿಂದ ಕುಳಿತು ಕೊಂಡಾಗ ನಿದ್ದೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಟ್ಟೀತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾರನು.

ಸಾತ್ವಿಕ ಜನರಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದಾದರು ಸತ್ಸಂಗದ, ಸಾತ್ವಿಕ ಆಳವಾದ ಮಾತುಗಳ, ಭಗವಂತನ ಕಥೆಯ ಅಥವಾ ಭಕ್ತರ ಚರಿತ್ರೆಗಳ ಪ್ರಸಂಗ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡರೆ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಕೇಳುತ್ತಾ ಅದರಲ್ಲಿ ರಸ ಆನಂದ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವರಿಗೂ ನಿದ್ದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರು ಎಚ್ಚರವಿರುವುದು ಬೇರೆರೀತಿಯದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳವರು ಎಚ್ಚರವಿರುವಂತೆ ಸಾತ್ವಿಕ ವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳವರ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದು ಹಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುವ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ತುತ್ತು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆಮಾಡಿದರೂ ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ, ಅವರ ಈ ಜಾಗರಣೆಯೂ ಕೂಡ ಗುಣಾತೀತನಾಗಲು ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜಸೀ ಮತ್ತು ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳವರು ಜಾಗರಣೆಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ರೋಗ ವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತಜನರು ಭಗವಂತನ ನಾಮ-ಜಪದಲ್ಲಿ, ಕೀರ್ತನದಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದೇ ಮರೆತುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಹಸಿವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರು ‘ಅನಶ್ನತಃ’ರಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗುವುದರಿಂದ ಅವರಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಸತ್’ ಆಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸ್ಯ ಯುಕ್ತಚೇಷ್ಟಸ್ಯ ಕರ್ಮಸು ।

ಯುಕ್ತಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಭವತಿ ದುಃಖಹಾ ॥

ದುಃಖಹಾ - ದುಃಖಗಳ ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸ್ಯ - ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಹಾರ- ವಿಹಾರ ಮಾಡುವವರಿಗೂ, ಕರ್ಮಸು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಕ್ತಚೇಷ್ಟಸ್ಯ - ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಮಾಡುವವರಿಗೂ (ಹಾಗೂ), ಯುಕ್ತ ಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧಸ್ಯ - ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಮಲಗಿ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರವಿರುವವರಿಗೂ, ಭವತಿ - (ಸಿದ್ಧ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 17॥

ದುಃಖಗಳ ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಯೋಗವು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಮಾಡುವವರಿಗೂ, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ಹಾಗೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಮಲಗಿ — ಎಚ್ಚರವಿರುವವರಿಗೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸ್ಯ’ — ಭೋಜನವು ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕಗಳಿಕೆಯ ಧನದ್ದಾಗಿರಲೀ, ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿರಲೀ, ಅಪವಿತ್ರವಾಗದಿರಲಿ. ಭೋಜನವು ಸ್ವಾದಬುದ್ಧಿ ಯಿಂದ, ಪುಷ್ಟಿಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡದೆ ಸಾಧನಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಭೋಜನವು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಯುರ್ವೇದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕರಗುವಷ್ಟೇ ಇರಬೇಕು. ಭೋಜನವು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಹಗುರ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವನೇ ಯುಕ್ತ (ಯಥೋಚಿತ) ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ವಿಹಾರವೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿರಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೆಚ್ಚು ತಿರುಗಾಡುವುದು ಇರದೆ ಸ್ವಾಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹಿತಕರ ವಾಗುವಷ್ಟೇ ತಿರುಗಾಟವಿರಬೇಕು. ವ್ಯಾಯಾಮ, ಯೋಗಾಸ ನಗಳೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಾಡದೆ, ಅದರ ಅಭಾವವು ಆಗಬಾರದು. ಇದೆಲ್ಲವು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿರಲಿ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವವನಿಗೇ ಇಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರ ಮಾಡುವ ವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಯುಕ್ತ ಚೇಷ್ಟಸ್ಯ ಕರ್ಮಸು’ — ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕನು ಕೂಲ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗು ತ್ತವೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು. ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರ ಕುಟುಂಬದವರ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜದ ಹಿತಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಇದಿರಾದಾಗ ಅವನ್ನು ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ವಿರುವವನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಚೇಷ್ಟ’ ಎಂದಿದೆ.

‘ಯುಕ್ತಸ್ವಪ್ನಾವ ಬೋಧಸ್ಯ’ — ಮಲಗುವುದು, ಎಚ್ಚರ ವಾಗಿರುವಾಗ ನಿದ್ದೆ-ಆಲಸ್ಯಗಳು ತೊಂದರೆ ಕೊಡದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರ ಬೇಕು. ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ರಾತ್ರಿಯ ಮೊದಲಿನ ಜಾವ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ವಾಗಿರಬೇಕು. ರಾತ್ರಿಯ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ರಾತ್ರಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಎಚ್ಚರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗ ಮಲಗಿ ಬೇಗ ಏಳಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಲಗುವುದು ಎಚ್ಚರ ವಾಗಿರುವುದು ಆರೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗದೆ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಬರದೆ, ಯಥೋಚಿತ ಮಲಗುವುದು — ಎಚ್ಚರ ವಾಗಿರುವುದು ಇರಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಯಥೋಚಿತವೆಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ತಗಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ‘ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದು ಹಾಗೂ ಮಲಗದೇ ಇರುವುದು ಇದರ ನಿಷೇಧ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಮಲಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ ಬೋಧ ಶಬ್ದ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು? ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವಬೋಧ ಶಬ್ದ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾನವ ಜನ್ಮ ದೊರಕಿದೆಯೋ, ಆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಭಗವಂತನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮೇಲಕೆದ್ದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸಮಯ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರ ಹೆಸರೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಆಹಾರ, ವಿಹಾರ, ಚೇಷ್ಟೆ, ಮಲಗುವುದು, ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು — ಈ ಐದನ್ನೂ ‘ಯುಕ್ತ (ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯ)ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಜೀವಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ನಿಯಮಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉಚಿತವೋ ಹಾಗೇ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದುಃಖಗಳ ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಯೋಗವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಯೋಗೋ ಭವತಿ ದುಃಖಹಾ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಥೋಚಿತ ಆಹಾರ, ವಿಹಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗೆ ದುಃಖಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿಸುವ ಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಯೋಗ ಮತ್ತು ಭೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅಂತರವಿದೆ. ಯೋಗದಲ್ಲಾದರೋ ಭೋಗದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಿದೆ ಆದರೆ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಸುಖಾನುಭೂತಿಯೂ ಕೂಡ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿರದೆ, ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗದ ಸುಖವನ್ನು ಸಂಯೋಗಜನ್ಯವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖಗಳ ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಆ ಯೋಗವೇ ದುಃಖಗಳ ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹುದು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ಉಪಯೋಗಿಸಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯುಕ್ತ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ, ಯುಕ್ತ-ಕರ್ಮ, ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮಲಗುವುದು, ಮತ್ತು ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಾಧಕರು ಹೇಗೆ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರಬಹುದು? ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡೋಣ.

ನಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕೆ 24 ಗಂಟೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಾಲ್ಕು ಕೆಲಸಗಳಿವೆ. 24 ಗಂಟೆಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಒಂದೊಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಆರಾರು ಗಂಟೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. (1) ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಅರ್ಥಾತ್ ಊಟ ಮಾಡುವುದು, ತಿರುಗಾಡು ವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಆರುಗಂಟೆಗಳು. (2) ಕರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ನೌಕರೀ, ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಂಬಂಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಆರುಗಂಟೆ. (3) ಮಲಗಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆರು ಗಂಟೆ. (4) ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಆರು ಗಂಟೆ.

ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡೆರಡು ಮಾತುಗಳ ಎರಡು ವಿಭಾಗವಿದೆ. ಒಂದು ‘ಉಪಾರ್ಜನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಗಳಿಸುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು ‘ವ್ಯಯ ಅರ್ಥಾತ್ — ಖರ್ಚು ಮಾಡುವುದು. ಯುಕ್ತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತ ಜಾಗರಣ ಈ ಎರಡು ಮಾತು ಉಪಾರ್ಜನ. ಯುಕ್ತ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತ ನಿದ್ದೆ ಈ ಎರಡು ಮಾತು ವ್ಯಯದ್ದು, ಉಪಾರ್ಜನ ಮತ್ತು ವ್ಯಯ ಈ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಬಂಡವಾಳವಿದೆ — (1) ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಧನ-ಧಾನ್ಯ, (2) ಆಯುಸ್ಸು.

Adyay%206%20Img%201.jpg 

ಮೊದಲನೇ ಬಂಡವಾಳ — ಧನ್ಯ-ಧಾನ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡೋಣ —ಗಳಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚಾದರೂ ನಡೆದೀತು, ಆದರೆ ಗಳಿಕೆಗಿಂತ ಜಾಸ್ತಿಖರ್ಚುಮಾಡುವುದು ನಡೆಯಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಗಂಟೆ ತೊಡಗಿಸಿದೆ ನಾಲ್ಕೆ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಬೇಕು. ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಗಂಟೆ ತೊಡಗಿಸಿರಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಆಹಾರ-ವಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತೊಡಗಿಸಿರಿ.

ಮತ್ತೊಂದು ಬಂಡವಾಳ — ಆಯುಸ್ಸಿನ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ, ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಆಯುಸ್ಸು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಖರ್ಚಾ ಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಆರುಗಂಟೆ ತೊಡಗಿಸದೆ ನಾಲ್ಕೆ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಿ, ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟುಗಂಟೆ ತೊಡಗಿಸಿರಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಸಮಯ ನಡೆದಿತೋ ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಪೂರೈಸಿರಿ. ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಉಳಿದ ಸಮಯವನ್ನು ಭಜನ- ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿರಿ. ಈ ಗಳಿಕೆ (ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ)ಯ ಪ್ರಮಾಣ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಧನ-ಧಾನ್ಯ, ವೈಭವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಬರದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದಿರುವೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಸಮಯಗಳಿಂದ ಎಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು ಸಮಯ ಉಳಿಸಿ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಂಬಂಧಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೆನೆಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಮಲಗುವಾಗಲೂ ಭಗವಂತ ನೆನಪು ಇರಲಿ. ಮಲಗು ವಾಗ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಡೆದಾಡಿ, ಕುಳಿತು ಭಜನೆ ಮಾಡಿದೆ ಈಗ ಮಲಗಿ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಮಲಗಿ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿದ್ದೆ ಬಂದರೆ ಬರಲೀ, ಆದರೆ ನಿದ್ದೆಗಾಗಿ ನಿದ್ದೆಮಾಡ ಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಲಗಿ ಭಗವತ್ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಪೂರ್ಣವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ-ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯವು ಭಜನೆಯೇ ಆದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹದಿನಾರನೇ, ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯೇ ಆಗಿವೆ, ಬೇರೆ ಯೋಗಿಗಳಿಗೂ (ಸಾಧಕರಿಗೆ) ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅನ್ವಯ-ವ್ಯತಿರೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಮುಖ್ಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಇಂತಹ ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಯದಾ ವಿನಿಯತಂ ಚಿತ್ತಮಾತ್ಮನ್ಯೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ ।

ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ಸರ್ವಕಾಮೇಭ್ಯೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ತದಾ ॥

ವಿನಿಯತಮ್ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ, ಚಿತ್ತಮ್ - ಚಿತ್ತವು, ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಆತ್ಮನಿ, ಏವ - ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ದಲ್ಲಿಯೇ, ಅವತಿಷ್ಠತೇ - ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೋ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಕಾಮೇಭ್ಯಃ - (ಸ್ವಯಂ) ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ, ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ- ನಿಃಸ್ಪೃಹ (ನಾಗುತ್ತಾನೋ), ತದಾ - ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಯುಕ್ತಃ - (ಅವನನ್ನು) ಯೋಗಿ, ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ - ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥18॥

ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಚಿತ್ತವು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನನ್ನು ಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ರಿಂದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಹಾಸುವುದು, ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುವ ಆಸನಗಳ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು. 14 ಮತ್ತು 15ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ 16-17ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗೀ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಈ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣಿಸು ತ್ತಾನೆ.ಘೆ

‘ಯದಾ ವಿನಿಯತಂ ಚಿತ್ತಮಾತ್ಮನ್ಯೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ’ — ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಚಿತ್ತ* ಅರ್ಥಾತ್-ಸಂಸಾರದ ಚಿಂತನದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಚಿತ್ತವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವಾಗ ಇದೆಲ್ಲ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಆಗಲೂ ಯಾವುದಿತ್ತೋ, ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಇರಲಾರದೋ, ಆಗಲೂ ಯಾವುದು ಇದ್ದಿತೋ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲದರ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲೂ ಯಾವುದಿತ್ತೋ ಎಲ್ಲವೂ ಲಯವಾದ ಬಳಿಕವೂ ಯಾವುದು ಉಳಿಯುವುದೋ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ರಸ, ಆನಂದವು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದಿಗೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ರಸ, ಸಿಗುತ್ತಲೇ ಮನಸ್ಸು ಅದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

* (ಕ) ಚಿತ್ತದ ಐದು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ತಿಳಿಯಲಾಗಿವೆ — ಮೂಢ, ಕ್ಷಿಪ್ತ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ, ಏಕಾಗ್ರ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಧ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಢ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳವನು ಯೋಗಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿತ್ತವು ಕೆಲವುಸಲ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಕೆಲವುಸಲ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇಂತಹ ೞವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾವಾಗ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯು ೞಏಕಾಗ್ರವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಸವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕಾಗ್ರ ವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ ಯಾವಾಗ ಚಿತ್ತದ ೞನಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಆಗ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯನ್ನೇ ‘ಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ೞವಿನಿಯತಂ ಚಿತ್ತವ್ ಪದಗಳಿಂದ ಏಕಾಗ್ರವೃತ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯ ಸಂಕೇತಮಾಡಿರುವನು.

(ಖ) ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ‘ನಿಯತಮಾನಸಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ನಿಃಸ್ಪೃಹ ಸರ್ವಕಾಮೇಭ್ಯೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ತದಾ’ — ಯಾವಾಗ ಅವನು ಪ್ರಾಪ್ತ-ಅಪ್ರಾಪ್ತ, ದೃಷ್ಟ-ಅದೃಷ್ಟ, ಇಹಲೌಕಿಕ — ಪಾರಲೌಕಿಕ, ಶ್ರುತ-ಅಶ್ರುತ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿಂದ, ಭೋಗಗಳಿಂದ ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ಭೋಗಗಳ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾ ತ್ರವೂ ಪರಿವೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವನನ್ನು ‘ಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಪದಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗಿ ಆದಾನು ಇಂತಹ ಮಾತಿರದೆ ಯಾವ ಕ್ಷಣ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಚಿತ್ತವು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದಿತೋ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹ ನಾಗುವನೋ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಅವನು ‘ಯೋಗೀ ಆಗಿ ಹೋಗುವನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಎರಡು ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ — ಒಂದು ಚಿತ್ತವು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುವುದು, ಇನ್ನೊಂದು — ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿಂದ ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುವುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಲೇ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗದೆ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ತಲ್ಲೀನ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯು ವಾಸನಾ, ಕಾಮನೆ, ಆಸೆ, ತೃಷ್ಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ಉಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿಂದಲೂ ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸ್ಪೃಹೆ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ನಿಜವಾದ ಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಇದೇ ಅವಸ್ಥೆಯ ಸಂಕೇತ ಮೊದಲು 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ‘ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥ (ಭೋಗ)ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಅವನನ್ನು ಯೋಗಾರೂಢನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (6/4). ಅಲ್ಲಿಯ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿಷ್ಟೆ — ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗಿರುವ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗಿರುವ ರಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಅವನು ಕ್ರಿಯೆ ಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕಾಮನೆಗಳು ಮೊದಲು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ ಆಗ ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತವು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಅವನ ಕಾಮನೆಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಸ್ವಯಂ ಮನದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀಪದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

ಯಥಾ ದೀಪೋ ನಿವಾತಸ್ಥೋ ನೇಂಗತೇ ಸೋಪಮಾ ಸ್ಮೃತಾ ।

ಯೋಗಿನೋ ಯತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯುಂಜತೋ ಯೋಗಮಾತ್ಮನಃ ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ನಿವಾತಸ್ಥಃ - ವಾಯುವು ಚಲಿಸದಿರುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ, ದೀಪಃ - ದೀಪದ ಜ್ಯೋತಿಯು, ನ, ಇಂಗತೇ - ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಾ - ಅದೇ, ಉಪಮಾ - ಉಪಮೇಯನ್ನು, ಯೋಗವ್ - ಯೋಗದ, ಯುಂಜತಃ- ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುತ್ತಾ, ಯತಚಿತ್ತತಸ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿಯ, ಆತ್ಮನಃ - ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ, ಸ್ಮೃತಾ - ಕೊಡ ಲಾಗಿದೆ. ॥19॥

ಹೇಗೆ ಗಾಳಿಯು ಚಲಿಸದಿರುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ದೀಪದ ಜ್ಯೋತಿಯು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ॥ 19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಥಾ ದೀಪೋ ನಿವಾತಸ್ಥೋ .... ಯುಂಜತೋ ಯೋಗಮಾತ್ಮನಃ’ — ಸ್ಪಂದನರಹಿತ ವಾಯುವಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ದೀಪದ ಶಿಖೆಯು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಲುಗಾಡು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಆ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ದೀಪಶಿಖೆಯ ಉಪಮೆ ಕೊಡ ಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತವು ಒಂದು ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಚಿಂತನೆ ಇರದಷ್ಟು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ವಿನಿಯತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಆ ಯೋಗಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.

ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಳವು ವಾಯುವಿನಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ರುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಯು ಸರ್ವತ್ರವಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ವಾಯುವು ಸ್ಪಂದನರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದರೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಸ್ಪಂದನ ರಹಿತವಾಗಿ ರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿವಾತಸ್ಥಃ ಪದವು ವಾಯುವಿನ ಅಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿರದೆ, ಸ್ಪಂದಿತ ವಾಯುವಿನ ಅಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೇಯ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಪರ್ವತಾದಿ ಸ್ಥಿರ-ಅಚಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉಪಮೆ ಕೊಡದೆ ದೀಪದ ಜ್ಯೋತಿಯ ಉಪಮೆ ಏಕೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ? ದೀಪ ಶಿಖೆಯು ಸ್ಪಂದಿತ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಅಲುಗಾಡಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಪರ್ವತವು ಎಂದೂ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿತ್ತಲ್ಲ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಪರ್ವತವು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿರ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ ಹೀನವಾಗಿದೆ. ದೀಪ ಶಿಖೆಯು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಚಂಚಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದೆ. ಚಂಚಲವಸ್ತುವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಲು ವಿಶೇಷ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ತವೂ ದೀಪಜ್ಯೋತಿಯಂತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಂಚಲವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ದೀಪ ಶಿಖೆಯ ಉಪಮೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ದೀಪ ಶಿಖೆಯು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಿರು ವಂತೆ ಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತವು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಜಾಗ್ರತಿಯು ಸುಷುಪ್ತಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿವೃತ್ತಿ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದ ಜಾಗ್ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ದೀಪಶಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪೂರ್ಣತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಆ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಯತ್ರೋಪರಮತೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ಯೋಗಸೇವಯಾ ।

ಯತ್ರ ಚೈವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾತ್ಮನಿ ತುಷ್ಯತಿ ॥

ಯೋಗಸೇವಯಾ - ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಯತ್ರ - ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ನಿರುದ್ಧಮ್ - ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡ, ಚಿತ್ತಮ್ - ಚಿತ್ತವು, ಉಪರಮತೆ - ಉಪರಾಮವಾಗುತ್ತದೋ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯತ್ರ - ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (ಸ್ವತಃ), ಆತ್ಮನಾ - ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತನ್ನನ್ನು, ಪಶ್ಯನ್ - ನೋಡುತ್ತಾ, ಆತ್ಮನಿ, ಏವ - ತಾನು-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ತುಷ್ಯತಿ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥20॥

ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಚಿತ್ತವು ಉಪರಾಮವಾಗು ತ್ತದೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ತಾನು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತ್ರೋಪರಮತೇ ಚಿತ್ತಂ .... ಪಶ್ಯನ್ನಾತ್ಮನಿ ತುಷ್ಯತಿ’ — ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಈ ಧಾರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಧಾರಣೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರ ಉಪೇಕ್ಷೆಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿ, ಚಿತ್ತವನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮನದ ಪ್ರವಾಹವು ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯ ಧ್ಯಾತಾ, ಧ್ಯಾನ, ಧ್ಯೇಯ. ಈ ತ್ರಿಪುಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನು ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಧ್ಯಾತಾ (ಧ್ಯಾನಮಾಡುವವನು) ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪವಾಗುವ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧ್ಯರೂಪೀ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯೇಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಮೂರರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಜ್ಞಾನ ಇರುವತನಕ ಅದು ‘ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಧ್ಯೇಯದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಧ್ಯಾತಾತ್ವ ಮರೆತುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಧ್ಯಾನದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧ್ಯೇಯವೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೆ ‘ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ್ ಸಮಾಧಿಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಚಿತ್ತದ ಏಕಾಗ್ರ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಾಧಿಯ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ‘ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿ’ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಸಮಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭೇದವು — ಧ್ಯೇಯ, ಧ್ಯೇಯದ ನಾಮ ಮತ್ತು ನಾಮ ನಾಮಿಯ ಸಂಬಂಧ ಈ ಮೂರು ಇರುವವರೆಗೆ ಅದು ‘ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಚಿತ್ತದ ‘ಏಕಾಗ್ರ ಅವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾಮದ ಸ್ಮೃಲೆಯಿರದೆ ಕೇವಲ ನಾಮೀ (ಧ್ಯೇಯ)ಯೇ ಉಳಿಯುವಾಗ ಅದು ‘ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಚಿತ್ತದ ‘ನಿರುದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಿರುದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆಯ ಸಮಾಧಿಯು ಸಬೀಜ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬೀಜ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಸನೆ ಇರುವುದನ್ನು ‘ಸಬೀಜ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಾಸನೆಯ ಕಾರಣ ಸಬೀಜ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಚೇತನ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ) ವಿಘ್ನವಾಗಿವೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಈ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನಿಸ್ತತ್ತ್ವವೆಂದು ತಿಳಿದು ಇವುಗಳಿಂದ ಉಪರಾಮನಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ‘ನಿರ್ಬೀಜ ಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರುದ್ಧವ್ ಪದದಿಂದ ಸಂಕೇತಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದಾಗ ಒಂದು ಶಾಂತಿ, ಒಂದು ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವಿರುವಾಗ ಎಂದೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ‘ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿಗಿಂತಲೂ ‘ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ನಿರ್ಬೀಜ ಸಮಾಧಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸುಖ-ಆನಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಚಿತ್ತವು ನಿರುದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆ- ನಿರ್ಬೀಜ ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ಉಪರಾಮ ವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯೋಗಿಯು ನಿರ್ಬೀಜ ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖವನ್ನೂ ಪಡೆಯದಿದ್ದಾಗ ಆ ಸುಖದ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಉಪರಮತೆ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗ ಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಚಿತ್ತವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಜಡವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವು ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಜಡವಾದ ಚಿತ್ತವು ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲದು? ಹಿಡಿಯಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ಉಪರಾಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ತವು ಉಪರಾಮ ವಾದಾಗ ಯೋಗಿಗೆ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತುಷ್ಯತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಿಗೆ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಕಾರಣವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಅವನ ಸಂತೋಷದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದನು ಸಾರ — ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭೂತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ತತ್ತ್ವವು ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಚಿತ್ತದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿವೆ. ಅದರಿಂದ ಆ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ತವು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಉಪರಾಮವಾದಾಗ ಯೋಗಿಗೆ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗಲೇ ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಚಿತ್ತವು ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖದಿಂದಲೂ ಉಪರಾಮವಾದಾಗ ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಮನೋಗತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತನ್ನಲ್ಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ (2/55).

ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮನವು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತದಾಕಾರ ವಾದಾಗ ಸಮಾಧಿ ಹತ್ತುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಉಪರಾಮವಾದಾಗ ಯೋಗಿಗೆ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ಆಗ ಮನೋಗತ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತಲೇ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾಗಿ ಅವನು ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನಸ್ಸು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ ಉಪರಾಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಮನಸ್ಸಿನ ಜಾತಿ ಬೇರೆ ಯಾಗಿದೆ, ಆತ್ಮನ ಜಾತಿ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಚೇತನ)ಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮನೇ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ‘ಆತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾತ್ಮನಿ ತುಷ್ಯತಿ.

ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ, ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ನೋಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆತ್ಮ ತತ್ತ್ತವು ಪರಸಂವೇದ್ಯವಾಗಿರದೆ ಸ್ವಸಂವೇದ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಗುವ ಚಿಂತನೆಯು ಮನದ ವಿಷಯ (ಅನಾತ್ಮಾ)ದ್ದೇ ಚಿಂತನವಾಗುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ನಿಶ್ಚಯವು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯದ್ದೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಲ್ಲ. ವಾಣಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವುದು ವಾಣಿಯ ವಿಷಯದ ವರ್ಣನೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಾಣಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಅನಾತ್ಮಾ)ದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ, ನಿಶ್ಚಯ, ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಾಣಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖ (ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ) ವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.*

* ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯದ್ದೇ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಾಣಿಯಿಂದ ಚಿಂತನೆ, ನಿಶ್ಚಯ ಹಾಗೂ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದೂ ಅನುಚಿತವಾಗದೆ ಅದೂ ಕೂಡ ಸಾಧನಾರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಂತೋಷ ಪಟ್ಟರೆ, ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರೆ ಅದು ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಷ್ಟೇ — ಧ್ಯಾನಯೋಗವಾದರೋ ಕರಣ ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷ ಸಾಧನೆ ಯಾಗಿದೆ. ಕರಣ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವು ತಡವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಅನಂತರ ಏನಾಗುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಸುಖಮಾತ್ಯಂತಿಕಂ ಯತ್ತದ್ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯಮತೀಂದ್ರಿಯಮ್ ।

ವೇತ್ತಿ ಯತ್ರ ನ ಚೈವಾಯಂ ಸ್ಥಿತಶ್ಚಲತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ಆತ್ಯಂತಿಕಮ್ - ಆತ್ಯಂತಿಕವೂ, ಅತೀಂದ್ರಿಯಮ್ - ಅತೀಂದ್ರಿಯವೂ (ಮತ್ತು), ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯಮ್ - ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ ಸುಖದ, ಯತ್ರ - ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ವೇತ್ತಿ - ಅನುಭವಿ ಸುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು ( ಆ ಸುಖದಲ್ಲಿ), ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾದ, ಅಯಮ್ - ಈ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು, ತತ್ತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ಏವ - ಮತ್ತೆ (ಎಂದೂ), ನ, ಚಲತಿ - ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 21॥

ಯಾವ ಸುಖವು ಆತ್ಯಂತಿಕವೂ, ಅತೀಂದ್ರಿಯವೂ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸುಖದ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಈ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸುಖಮಾತ್ಯಂತಿಕಂ ಯತ್’ — ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಸುಖವು ಪ್ರಾಕೃತ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದು ಇರಲಾರದು, ಇರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಈ ಸುಖವು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಮಸ್ತ ಸುಖಗಳ ಕೊನೆಯ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ — ‘ಸಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಸಾ ಪರಾ ಗತಿಃ’. ಇದೇ ಸುಖವನ್ನೂ ಅಕ್ಷಯಸುಖ (5/21), ಅತ್ಯಂತ ಸುಖ (6/28) ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖ (14/27) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಸುಖವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸುಖವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ಪರಮಾತ್ಮ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. (18/37) ಆದರೆ ಈ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖವು ಉಂಟಾಗದೆ ಇದು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅನುತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ.

‘ಅತೀಂದ್ರಿಯಮ್’ — ಈ ಸುಖವನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅತೀತವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸುಖವು ರಾಜಸ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ರಾಜಸ ಸುಖವು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಿಸ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಸುಖದ ಭೋಗವು ಆ ವಿಷಯ (ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳ ಅಧೀನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಪರಾಧೀನತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಪರಾಧೀನತೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ ವಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮಾತೇನು, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮನಸ್ಸೂ ತಲುಪಲಾರದು. ಈ ಸುಖವಾದರೋ ಸ್ವಯಂನಿಂದಲೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸುಖವನ್ನು ಅತೀಂದ್ರಿಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯಮ್’ — ಈ ಸುಖವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸುಖವು ತಾಮಸ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿದೆ. ತಾಮಸ ಸುಖವು ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಢನಿದ್ದೆ (ಸುಷುಪ್ತಿ) ಯಲ್ಲಿ ಸುಖವೇನೋ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದಗಳಿಂದಲೂ ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಸರಿಯಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯೂ ಲುಪ್ತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಲೀನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯು ಹಿಡಿಯಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಸುಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲದು?

ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಆತ್ಯಂತಿಕ, ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸುಖವು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಸುಖಗಳಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಣಾತೀತ ಸ್ವರೂಪ ಭೂತವಾಗಿದೆ.

‘ವೇತ್ತಿ ಯತ್ರ ನ ಚೈವಾಯಂ ಸ್ಥಿತಶ್ಚಲತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ — ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತಾನು ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಸುಖದ ಅಖಂಡತೆ ನಿರಂತರ ತಾನೇ-ತಾನಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಮೋಸದಿಂದ ಶಿವಾಜಿಯ ಮಗ ಸಂಭಾಜಿಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದರು. ಅವನಿಗೆ ಮುಸ್ಲೀಂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಸಂಭಾಜಿಯು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದಾಗ ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಅವನ ಕಣ್ಣು ಕಿತ್ತರು, ಚರ್ಮ ಸುಲಿದರು, ಆದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆ ಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಬಿಡುವತನಕ ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬಿಡಿಸ ಲಾರರು. ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಬೇರೆಯವರು ಬಿಡಿಸಲಾರರು ಎಂದಾದರೆ ಯಾರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸುಖ ದೊರಕಿದೆಯೋ ಆ ಸುಖವನ್ನು ಯಾರಾದರು ಹೇಗೆ ಬಿಡಿಸಬಲ್ಲರು? ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕೂಡ ಆ ಸುಖದಿಂದ ಹೇಗೆ ವಿಚಲಿತನಾಗಬಲ್ಲನು? ಆಗಲಾರನು.

ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸುಖದಿಂದ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಆನಂದದಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ — ಮನುಷ್ಯನು ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದಿಂದಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ಅವನ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅವನು ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಂತರ, ಭೇದ, ಭಿನ್ನತೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಕೇವಲ ಅವನೇ ಅವನು ಉಳಿದನು. ಈಗ ಅವನು ವಿಚಲಿತ ಹಾಗೂ ವ್ಯತ್ಥಾನ ಹೇಗಾದಾನು? ಜಡತೆಯ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧ ವಿದ್ದಾಗಲೇ ವಿಚಲಿತ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ತನಕ ಅವನು ಏಕರಸನಾಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸದಾ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಗೆ ಆ ಅವಿನಾಶೀ, ಅಖಂಡ ಸುಖದ ಅನುಭೂತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ, ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಅರ್ಥಾತ್-ರಾಜಸ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ, ‘ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್-ತಾಮಸ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಅವಿನಾಶೀ ಸುಖಕ್ಕೆ ‘ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅದು ಬುದ್ಧಿಯ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಗುವಂತಹುದು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಬುದ್ಧಿಯಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವಿನಾಶೀ ಸುಖವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯ ವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಸುಖವನ್ನು ತಾಮಸಸುಖಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ (18/39) ಗಾಢನಿದ್ದೆ (ಸುಷುಪ್ತಿ)ಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅವಿನಾಶೀ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಲೀನವಾಗದೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ‘ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೆ (4/27) ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಜಾಗ್ರತಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದಲೇ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಸೂರ್ಯನು ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರದೆ ಅವನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಸುಖವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆ ಸುಖದ ಬಿಂಬ ಆಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅದನ್ನು ‘ಬದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಅಖಂಡ ಸುಖವು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಸುಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಣಾತೀತವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅದು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿದೆ ಎಂದಾಯಿತು.

ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ (ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬೆರೆತಿರುವ) ಚೈತನ್ಯವೇ ಬುದ್ಧಿ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ, ಶುದ್ಧ ಚೇತನವಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಬೆರೆತಿರುವಂತೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5).

ಸಂಬಂಧ — ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಏಕೆ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಯಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಚಾಪರಂ ಲಾಭಂ ಮನ್ಯತೇ ನಾಧಿಕಂ ತತಃ ।

ಯಸ್ಮಿನ್ಸ್ಥಿತೋ ನ ದುಃಖೇನ ಗುರುಣಾಪಿ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ ॥

ಯಮ್ - ಯಾವ, ಲಾಭಮ್ - ಲಾಭವು, ಲಬ್ಧ್ವಾ - ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ, ತತಃ - ಅದರಿಂದ, ಅಧಿಕಮ್ - ಹೆಚ್ಚಾದ, ಅಪರಮ್ - ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ (ಲಾಭ), ನ, ಮನ್ಯತೇ - (ಅವನ) ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಸ್ಮಿನ್ - ಯಾವುದ ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ, (ಅವನನ್ನು), ಗುರುಣಾ - ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ, ದುಃಖೇನ, ಅಪಿ - ದುಃಖವೂ ಕೂಡ, ನ, ವಿಚಾಲ್ಯತೇ- ವಿಚಲಿತನಾಗಿಸಲಾರದು — ॥ 22॥

ಯಾವ ಲಾಭವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಲಾಭ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖವೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸ ಲಾರದು ॥ 22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಚಾಪರಂ ಲಾಭಂ ಮನ್ಯತೇ ನಾಧಿಕಂ ತತಃ’ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಸುಖವು ಕಂಡರೆ ಅವನು ಅದರ ಲೋಭದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಿಗಾದರು ಒಂದು ಗಂಟೆಗೆ ನೂರುರೂಪಾಯಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಿಗುವುದಿದ್ದರೆ ಅವನು ನೂರು ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಿ, ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದಾನು. ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ ಇವುಗಳ ತಾಮಸ ಸುಖ ದೊರಕಿದರೂ, ವಿಷಯಜನ್ಯ ಸುಖ ಹೆಚ್ಚು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಕಂಡಾಗ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖಕಂಡಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ತಾಮಸ ಸುಖವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿಷಯಜನ್ಯ ಸುಖದ ಕಡೆಗೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ವಿಷಯ ಜನ್ಯ ಸುಖದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಾಗ ಅವನು ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ವಿಚಲಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಿಂದಲೂ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಾಗ ಅವನು ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ವಿಚಲಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅದರಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದೇ ಸುಖ, ಯಾವುದೇ ಲಾಭ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಕೊನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗೆ ಇಂತಹ ಸುಖಸಿಕ್ಕಿಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಈ ಸುಖದಿಂದ ಹೇಗೆ ವಿಚಲಿತನಾಗಬಲ್ಲನು?

‘ಯಸ್ಮಿನ್ಸ್ಥಿತೋ ನ ದುಃಖೇನ ಗುರುಣಾಪಿ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ’ — ವಿಚಲಿತನಾಗುವ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ — ಲಾಭವೇನೋ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆಗೆ ಮಹಾನ್ ದುಃಖವಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಲಾಭದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಿಗುವುದಿದ್ದು, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಅಪಾಯವಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಭಯಂಕರ ಸಂಕಟ ಬಂದರೆ ಅವನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ನಾದಾಗ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖವೂ ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲೀ, ಶರೀರವನ್ನು ತುಂಡು-ತುಂಡಾಗಿಸಲೀ, ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಪ್ಪಳಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಶರೀರವು ಪುಡಿ ಯಾಗಲೀ, ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಶರೀರದ ಚರ್ಮಸುಲಿಯಲೀ, ಶರೀರವು ಛಿದ್ರ-ಛಿದ್ರವಾಗಲೀ, ಕುದಿಯುವ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಹಾಕಲೀ — ಈ ರೀತಿಯ ಗುರುತರ, ಮಹಾನ್ ಭಯಂಕರ ದುಃಖಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗು ವುದಿಲ್ಲ.

ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ವಿಚಲಿತನಾಗಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಕಾರಣ ಎಷ್ಟೇ ದುಃಖಗಳು ಬಂದರೂ ಅವೆಲ್ಲವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಬರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖವು ಸ್ವರೂಪಬೋಧ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥನಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಸುಖೀ- ದುಃಖೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ (13/21). ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಾಗ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ, ಮತ್ತೆ ಈ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ದುಃಖವು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರದು, ಅದನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ವಿಪತ್ತು ಬಂದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಲಾರನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಒರೆಗಲ್ಲಾ ಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಈ ಒರೆಗಲ್ಲನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗೀ ಆಗಿದೆ. ಜೀವಮಾತ್ರರ ಧ್ಯೇಯ ‘ನನ್ನ ದುಃಖ ಅಳಿದು ಹೋಗಲಿ ಮತ್ತು ಸುಖಸಿಗಲೀ ಎಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನ ಸಾಧನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗದು. ಸಾಧಕನು ನಡುವೆಯೇ ಎಡವಬಾರದು, ತನ್ನ ಅರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಇದರಲ್ಲಿ ಲಾಭದ ಕೊನೆಯೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ — ಇಂತಹ ದುರ್ಲಭ ಪದವನ್ನು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ದೊರೆಯ ಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಅವನು ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಎಷ್ಟು ಅನರ್ಥಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಕೊನೆ — ಮೊದಲಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಾಭದ ಸಂಭವನೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖವೂ ಕೂಡ ವಿಚಲಿತನಾಗಿಸಲಾರದೋ, ಅಂತಹ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ದುಃಖಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಂ ಯೋಗಸಂಜ್ಞಿತಮ್ ।

ಸ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ಯೋಗೋನಿರ್ವಿಣ್ಣಚೇತಸಾ ॥

ದುಃಖಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಮ್ - ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗದ್ದೇ ವಿಯೋಗವಿದೆಯೋ, ತಮ್ - ಅದನ್ನೇ, ಯೋಗಸಂಜ್ಞಿತಮ್ - ಯೋಗ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ವಿದ್ಯಾತ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸಃ - (ಯಾವ ಯೋಗವು ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ) ಆ, ಯೋಗಃ - ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು, ಅನಿರ್ವಿಣ್ಣಚೇತಸಾ - ಬೇಸರವಿಲ್ಲದ ಚಿತ್ತ ದಿಂದ, ನಿಶ್ಚಯೇನ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ, ಯೋಕ್ತಮ್ಯಃ - ಮಾಡಬೇಕು. ॥ 23॥

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗದ್ದೇ ವಿಯೋಗವಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಯೋಗ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ಯಾವ ಯೋಗವು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬೇಸರವಿಲ್ಲದ ಚಿತ್ತದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ॥ 23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದುಃಖಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಂ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ — ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲವೋ, ಆಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಆಗಲಾರದೋ, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ದುಃಖರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚ- ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ, ಇದೇ ‘ದುಃಖಸಂಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ದುಃಖ ಸಂಯೋಗವು ಯೋಗವಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇದು ಯೋಗವಾಗಿದ್ದರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದರೆ ಈ ದುಃಖಸಂಯೋಗವು ಎಂದೂ ವಿಯೋಗ (ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ) ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಇದರ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ — ದುಃಖಸಂಯೋಗವು ಕೇವಲ ನಾವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ನಾವು ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದು, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಎಷ್ಟೇ ದೀರ್ಘಕಾಲ ದವರೆಗೆ ಸಂಯೋಗ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಸಂಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಆಗಂತುಕ ದುಃಖಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು. ಈ ದುಃಖ ಸಂಯೋಗ (ಪ್ರಪಂಚ- ಶರೀರ)ದ ವಿಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ‘ಯೋಗ ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರೂಪ ದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ನಮ್ಮ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭೂತಿ ನಮಗಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗಿರುವ ನಿತ್ಯಯೋಗವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖರೂಪೀ ಸಂಸಾರದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಯೋಗವನ್ನೇ ‘ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ‘ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲು ನಮಗೆ ವಿಯೋಗವಿತ್ತು, ಈಗ ಯೋಗ ವಾಯಿತು ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಬರಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವಿದೆ. ದುಃಖರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗದ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಂಯೋಗ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಯೋಗದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಆರಂಭ-ಅಂತ್ಯ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಈ ಯೋಗವು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಾಗದೆ, ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಿತ್ಯಯೋಗವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಆದರೂ ಅನಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಈ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಅರ್ಜುನನು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 73ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯೋಗವು ಹೊಸದಾಗಿರದೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭೂತಿಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ದುಃಖದ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗದ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸಮತೆಯನ್ನೇ ‘ಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯರೂಪೀ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಅಲ್ಲಿ (2/48)ರಲ್ಲಿ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳು ತತ್ತ್ವತಃ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸಮತೆಯೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯರೂಪೀ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪತಂಜಲಿಯವರು ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧವನ್ನು ‘ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ‘ಯೋಗಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧಃ’ (ಯೋಗ ದರ್ಶನ 1/2). ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧವಾದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಾನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವರು — ‘ತದಾ ದ್ರಷ್ಟುಃ ಸ್ವರೂಪೇವಸ್ಥಾನಮ್’

(1/3) ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದುಖ-ಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಂ ಯೋಗಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ದೃಷ್ಟಾನ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ‘ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತವ್ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀಪದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಆ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತವು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಪರಾಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಸಂಕೇತವನ್ನು 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ರ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಆ ಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಇದರ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ರ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಿದನು. 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ ಪದದಿಂದ ಆ ಯೋಗಿಯ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ರ’ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಅವಸ್ಥೆಯ ಸಂಕೇತಮಾಡಿದನು. 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ಯೋಗಿಯ ಲಾಭವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಲಾಭವನ್ನು ‘ಯಸ್ಮಿನ್ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ಈ ರೀತಿ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆರು ಬಾರಿ ‘ಯತ್’* ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು ಹೇಳಿರುವ ಯೋಗಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಸಂಕೇತಗೈದು ಅವನ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು.

* ಯತ್ರ, ಯಮ್, ಯಸ್ಮಿನ್ - ಈ ಮೂರು ‘ಯತ್’ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿವೆ.

‘ಸ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ಯೋಗೋ-ನಿರ್ವಿಣ್ಣಚೇತಸಾ’ — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗದ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಯೋಗ (ಸಾಧ್ಯರೂಪೀ ಸಮತೆ)ದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಸಾಧಕನು ಬೇಸರಿಸದೆ ಇರುವ ಚಿತ್ತದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕು, ಇದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ರಿಂದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಯೋಗದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನನಗೆ ಯೋಗವನ್ನೇ ಪಡೆಯುವುದಿದೆ ಇಂತಹ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳು ಬಂದರೂ, ಎಷ್ಟೇ ಭಯಂಕರ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು.

‘ಅನಿರ್ವಿಣಚೇತಸಾ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತುಂಬಾ ಸಮಯವಾಯಿತು, ಪುರುಷಾರ್ಥ ತುಂಬಾ ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ! ಇದರ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದಾದೀತು? ಹೇಗಾದೀತು ಈ ರೀತಿ ಎಂದೂ ಬೇಸರಿಸಬಾರದು. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ — ‘ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ವರ್ಷ ಕಳೆಯಲೀ, ಎಷ್ಟೇ ಜನ್ಮಗಳಾಗಲೀ, ಎಷ್ಟೇ ಭಯಂಕರ ದುಃಖಗಳು ಬರಲೀ, ಆದರೂ ನಾನು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವಿರಬೇಕು. ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ — ನನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಾದುವು, ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಹೊರಟು ಹೋದುವು; ಅದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವು ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಸಲ ನರಕಗಳ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಭೋಗಿಸಿಯೂ ಏನೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟ ವಾದುವು; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬರಬೇಕು. ಈಗ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಮಯ, ಆಯುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು !

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಯೋಗದ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ ಹಾಗೂ ಯೋಗದ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ. ಯಾವುದ ರೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಸದಾ ಕಾಲ ಇರಲಾರೆವೋ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರದೋ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಸದಾಕಾಲ ಇರಬಲ್ಲೆವೋ, ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಇರಬಲ್ಲದೋ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಯೋಗ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಯೋಗವಿಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಯೋಗವಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚವು ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವು ಸಿಕ್ಕಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಇದೇ ಮನುಷ್ಯನ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯೋಗದ ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಆಗುತ್ತದೆ ವಿಯೋಗ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚವು ದುಃಖರೂಪವಾಗಿದೆ ‘ದುಃಖಾಲಯಮಶಾಶ್ವತಮ್’ (8/15). ಏನಾದರು ಬಯಸುವುದರಿಂದಲೇ ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿದ್ದರೆ ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗವಾಗದೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಯ ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಹೆಸರೇ ‘ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆ ನಿತ್ಯಯೋಗವು ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಲ್ಲಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗಳಲ್ಲಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ, ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಸತ್ (ಶರೀರ)ದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ನಿತ್ಯ ಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದುಃಖರೂಪೀ ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗ (ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ) ವಾಗುತ್ತಲೇ ಈ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಯೋಗದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಗೀತೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು — ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾದಾಗಲೇ ‘ಯೋಗ ವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಯೋಗದ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಮಾಡಿರುವನು —

(1) ಸಮತೆಯ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ — ‘ಸಮತ್ವ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ (2/48).

(2) ದುಃಖರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗದ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗವಾಗಿದೆ — ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದುಃಖಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಂ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಞಿತವ್ (6/23).

ಬೇಕಾದರೆ ಸಮತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎರಡೂ ಒಂದೇ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗ ಆಗಿ ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗವಾದಾಗ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಆದಾಗ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋದೀತು. ಆದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದುಃಖಸಂ- ಯೋಗವಿಯೋಗಂ ಯೋಗಸಂಜ್ಞಿತವ್ ಇದು ಮೊದಲ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ಇದು ನಂತರದ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿ, ಪರಮಾಶಾಂತಿ, ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇದೆ.

ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಯಾವುದು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ನಿತ್ಯ ನಿವೃತ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರದ್ದೇ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ನಿವೃತ್ತದ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಹೆಸರೂ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳು ದುಃಖಗಳದ್ದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ದುಃಖವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವವು.

(5/22) ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ವಿಯೋಗ (ಸಂಸಾರ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಚೇದ)ದಲ್ಲಿರುವ ಸುಖದ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಯೋಗವಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಯೋಗ ವಿದೆ ಎಂದಾದರೆ ವಿಯೋಗವೇ ನಿತ್ಯವಾಯಿತು. ಈ ನಿತ್ಯ ವಿಯೋಗ ವನ್ನೇ ಗೀತೆಯು ‘ಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ‘ಇದೆ ಎಂಬ ರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ‘ಇಲ್ಲ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕಮಾತಿದೆ ‘ಇದೆ ಇದನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ‘ಇದೆ ಕಾಣಲಾರದು, ಆದರೆ ‘ಇಲ್ಲ ಇದನ್ನು ‘ಇಲ್ಲ ರೂಪದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಶುದ್ಧ ‘ಇದೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ‘ಇದೆ ಇದನ್ನು ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ, ವೃತ್ತಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ‘ಇದೆ ಇದರೊಂದಿಗೆ ವೃತ್ತಿರೂಪೀ ‘ಇಲ್ಲವೂ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಇಲ್ಲವನ್ನು ‘ಇಲ್ಲ ರೂಪದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ವೃತ್ತಿಯೂ ‘ಇಲ್ಲ ದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ‘ಇದೆ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದೀತು. ಕಸ-ಕಡ್ಡಿಯು ದೂರವಾದಾಗ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಪರಕೆಯ ತ್ಯಾಗವೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಮನೆಯು ಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ — ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಾಗ, ವೃತ್ತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದೀತು. ಆದರೆ ‘ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅಭಾವರೂಪದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿ — ಎರಡರಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದೀತು ಮತ್ತು ಭಾವರೂಪೀ ಶುದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಯೋಗ (ಸಾಧ್ಯರೂಪಿ ಸಮತೆ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಧ್ಯಾನದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

ಸಂಕಲ್ಪಪ್ರಭವಾನ್ಕಾಮಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ಟಾ ಸರ್ವಾನಶೇಷತಃ

ಮನಸೈವೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ವಿನಿಯಮ್ಯ ಸಮಂತತಃ ॥ 24॥

ಸಂಕಲ್ಪಪ್ರಭವಾನ್ - ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ಸರ್ವಾನ್ - ಎಲ್ಲ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ಅಶೇಷತಃ - ಸರ್ವಥಾ, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ (ಮತ್ತು), ಮನಸಾ, ಏವ - ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ, ಇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮೂಹವನ್ನು, ಸಮಂತತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ, ವಿನಿಯಮ್ಯ - ದೂರಗೊಳಿಸಿ — ॥ 24॥

ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮೂಹವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ — ॥ 24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯದಾಗಿರುತ್ತದೋ (6/1-9), ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವವನಿಗೆ (6/14,15) ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನಮಾಡು ವವನಿಗೂ ಇರುತ್ತದೆ (6/18-23). ಈಗ ನಿರ್ಗುಣ- ನಿರಾಕಾರದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ಸಂಕಲ್ಪಪ್ರಭವಾನ್ಕಾಮಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸರ್ವಾನಶೇಷತಃ’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಸ್ಫುರಣೆಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಸ್ಫುರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಆ ಸ್ಫುರಣೆಯು ‘ಸಂಕಲ್ಪದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವ ಸ್ಫುರಣೆಯಲ್ಲಿ ‘ಈ ವಸ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತುಂಬಾ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿವೆ, ಇವು ನಮಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಲ್ಲ ಇಂತಹ ವಿಪರೀತ ಭಾವ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಫುರಣೆಯೂ ‘ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಕಲ್ಪ ದಿಂದ ‘ಹೀಗಾಗಬೇಕು, ಹೀಗಾಗಬಾರದು’ ಈ ‘ಕಾಮನೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಪದವು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ, ಆದರೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಪದ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ, ಯಾವರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಕಾಮನೆ ಇರಬಾರದು ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

‘ಅಶೇಷತಃ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆಯ ಬೀಜ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರ)ವೂ ಕೂಡ ಉಳಿಯಬಾರದು. ಕಾರಣ — ವೃಕ್ಷದ ಒಂದು ಬೀಜದಿಂದಲೇ ಕಾಡುಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಜ ರೂಪೀ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

‘ಮನಸೈವೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ವಿನಿಯಮ್ಯ ಸಮಂತತಃ’ — ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಈ ವಿಷಯಗಳ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ, ಭೋಗವಾಗು ತ್ತದೋ, ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಯಮನ ಮಾಡಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

‘ಸಮಂತತಃ’ — ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗದಿರಲೀ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸೆಳೆತವಿಲ್ಲದಿರಲಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೊದಲು ಸ್ಫುರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಫುರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತಾ, ಆಸಕ್ತಿ, ಆಗ್ರಹವಾ ದಾಗ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾದ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ಫುರಣೆ’ಯು ಕನ್ನಡಿಯ ಗಾಜಿನಂತೆ ಇದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಸಂಕಲ್ಪ ಕ್ಯಾಮರೆಯ ಗಾಜಿನಂತಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು — ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾದರೂ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡುವ ನಿಶ್ಚಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಗ್ರಹ ಹೇಗೆ ಮಾಡುವುದು? ಇದರ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಶನೈಃ ಶನೈರುಪರಮೇದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಧೃತಿಗೃಹೀತಯಾ ।

ಆತ್ಮಸಂಸ್ಥಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ ನ ಕಿಂಚಿದಪಿ ಚಿಂತಯೇತ್ ॥

ಧೃತಿಗೃಹೀತಯಾ - ಧೈರ್ಯವುಳ್ಳ, ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ (ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ), ಶನೈಃ, ಶನೈಃ - ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ, ಉಪರಮೇತ್ - ಉಪರಾಮನಾಗಿ (ಹಾಗೂ), ಮನಃ - ಮನ (ಬುದ್ಧಿ)ವನ್ನು, ಆತ್ಮಸಂಸ್ಥಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ, ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಕೃತ್ವಾ - ಮಾಡಿ (ಮತ್ತೆ), ಕಿಂಚಿತ್, ಅಪಿ - ಏನನ್ನೂ, ನ, ಚಿಂತಯೇತ್ - ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬಾರದು.॥25॥

ಧೈರ್ಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಉಪರಾಮನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಮನ (ಬುದ್ಧಿ)ವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬಾರದು. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಧೃತಿಗೃಹೀತಯಾ’ — ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ — ಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರಿಗೆ — ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಎಷ್ಟೋ ದಿನಗಳಾದುವು, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವ-ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಿಲ್ಲವಾದರೆ ಈಗ ಏನಾದೀತು? ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂದು ಬೇಸರವಾಗುತ್ತದೆ, ನಿರಾಶರಾಗು ತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕರಿಗೆ — ‘ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗ ದಿದ್ದರೂ ಬೇಸರಿಸದೆ ಧೈರ್ಯದಿಂದಿರಬೇಕು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿ ಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ, ಸಫಲತೆಯಾದಾಗ ಧೈರ್ಯ ವಿರುವಂತೆ ವಿಫಲತೆಯಾದಾಗಲೂ, ವರ್ಷಾನುವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದರೂ, ಶರೀರ ಹೊರಟುಹೋದರೂ ಯಾವುದರ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲೇಬೇಕೆಂಬ* ಧೈರ್ಯವಿರಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಇದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮುಂದೆ ಯಾವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿದೆ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಇದರಿಂದಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಕೆಲಸವಿದ್ದರೆ ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡು! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ — ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಉಂಟಾಗಿದೆ; ಆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಹೇಳಲಾ ಗಿದೆಯೋ, ಧೈರ್ಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು.

* ಇಹಾಸನೇ ಶುಷ್ಯತಿ ಮೇ ಶರೀರಂ ತ್ವಗಸ್ಥಿಮಾಂಸಂ ಪ್ರಲಯಂಚ ಯಾತು ।

ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಬೋಧಂ ಬಹುಕಲ್ಪದುರ್ಲಭಂ ನೈವಾಸನಾತ್ ಕಾಯಮಿದಂ ಚಲಿಷ್ಯತಿ ॥

ಈ ಆಸನದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶರೀರ ಒಣಗಿಹೋಗಲೀ, ಚರ್ಮ, ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಎಲುಬುಗಳವರೆಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ನಾಶವಾಗಲೀ, ಆದರೆ ಬಹುಕಲ್ಪದುರ್ಲಭ ಬೋಧ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದೆ ಈ ಆಸನದಿಂದ ಈ ಶರೀರ ಅಲುಗಾಡದು.

‘ಶನೈಃ ಶನೈರುಪರಮೇತ್’ — ಉಪರಾಮನಾಗಲು ಅವಸರ ಮಾಡಬಾರದು; ಆದರೆ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಉಪೇಕ್ಷೆಮಾಡುತ್ತಾ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಉದಾಸೀನನಾಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನ ವಾದಾಗ ಅವುಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು.

ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯ- ಸಮೂಹದ ಸಂಯಮನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಪರಾಮನಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಆ ತ್ಯಾಜ್ಯವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ಆಂಶಿಕ ದ್ವೇಷದ ಭಾವ ಇರಬಲ್ಲದು. ಆ ದ್ವೇಷ-ಭಾವವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಉಪರಾಮ ನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಂಕಲ್ಪ ಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗವಿರಬಾರದು, ದ್ವೇಷಮಾಡಬಾರದು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಉಪರಾಮನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಮನಸ್ಸಿನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿಯಲಾಗದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಅವನ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮನಸ್ಸು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲದು? — ‘ಯನ್ಮನಸಾ ನ ಮನುತೇ ಯೇನಾಹುರ್ಮನೋ ಮತಮ್’ (ಕೇನ — 1/5). ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ದೀಪ, ಮಿಂಚು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿತ ವಾಗುತ್ತವೆ, ಆ ದೀಪ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಬಲ್ಲವು? ಕಾರಣ ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಕಾಶ ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವುದು. ಹೀಗೆಯೇ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಕ್ತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮ ನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಈ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲವು? ಹಿಡಿಯಲಾರವು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಸುಖ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದುಃಖವೇ ದುಃಖವು ದೊರೆಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಈಗ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಅದರಿಂದ ಉಪರಾಮ ನಾಗಬೇಕು.

‘ಆತ್ಮಸಂಸ್ಥಂ ಮನಃ+ ಕೃತ್ವಾ’ — ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮ ನಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಕಲ್ಪ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶರೂಪದಿಂದ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸತ್ತೆಯು ಹುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ, ನಿರ್ಣಯವಿರಲೀ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತರಂಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೂ ಆ ತರಂಗವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

+ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನಃ’ ಶಬ್ದವು ಅಂತಃಕರಣದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ — ಪರಮಾತ್ಮನು ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಆಗುವುದು ಕೆಡುವುದು ಇಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರ ಗೊಳಿಸಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲ — ಇಂತಹ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಏನನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು.

‘ನ ಕಿಂಚಿದಪಿ ಚಿಂತಯೇತ್’ — ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಚಿಂತಿಸ ಬಾರದು — ಈ ಮಾತು ಮೊದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಈಗ ‘ಪರಮಾ ತ್ಮನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ಚಿಂತನೆಯೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಕಾರಣ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸವಿಕಲ್ಪ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿತು, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಲಾರದು. ‘ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೀಗೇ ಇರಲೀ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದರೆ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿತು ಅರ್ಥಾತ್- ಚಿತ್ತದ ಮತ್ತು ಚಿಂತಿಸುವವನ ಸತ್ತೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉಪರಾಮವಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗಿ ಹೋದೀತು, ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮೊದಲು 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ.

ಧ್ಯಾನ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ, ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲಾ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು — ‘ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ಆಳವಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವವರೆಗೆ ನೀರೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿದರೆ ನೀರು, ಮೇಲೆ ನೋಡಿದರೆ ನೀರು, ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೂ ನೀರೆ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಒಳಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಹೊರಗೆ, ಮೇಲೂ-ಕೆಳಗೂ, ನಾಲ್ಕೂಕಡೆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಶರೀರದ ಕಣ-ಕಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಿಂದ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ದೂರವಾಗಲಾರರು. ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯು ವಿನಾಶೀ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೇ ಇರುವುದರಿಂದ, ಆ ಸದಾ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಸಮ, ಶಾಂತವಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಕಾಣವುದಿಲ್ಲ.

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿ, ಲಕ್ಷ್ಯ ಅವನತ್ತ ಹೋದರೆ ಧ್ಯಾನವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವುದು, ಧ್ಯಾನಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮೊಳಗೆ, ಹೊರಗೆ, ಮೇಲೆ, ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗೆ ಆಕಾಶವೇ ಇದೆ, ಪೊಳ್ಳುತನವಿದೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಕಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹೋದರೆ ನಾವು ನಿರಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಇದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದೀತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಡೆದಾಡುತ್ತೇವೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗು ವುದು, ಏಳುವುದು. ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಾವೆಲ್ಲ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಅರಿವು ನಮಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶವಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಿವೆ, ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಿದ್ದಾರೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿವೆ ಎಂಬ ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹೋದರೆ ಆಕಾಶದ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲ. ಆಕಾಶದ ನೆನಪಾಗದಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಆಗತ್ತಾ ಇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ — ‘ಶನೈಃ ಶನೈರುಪರಮೇದ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಧೃತಿಗೃಹೀತಯಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಧೈರ್ಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮೆಲ್ಲ ಮೆಲ್ಲನೆ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು. ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನಮಾಡಲು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಾಗ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ, ಆಗ ಅವನು ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಾಧಕನ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ವಿರೋಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಬಂಧ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ರಾಗ ಉಂಟಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗವಾಗಲೀ, ವಿರೋಧವಾಗಲಿ ಮಾಡಬಾರದು. ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಉದಾಸೀನ ನಾಗಿರಬೇಕು. ಅಲಕ್ಷ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚದ ನೆನಪಾದರೆ ಆಗಲೀ, ಆಗದಿದ್ದರೆ ಬೇಡ, ಈ ಅಲಕ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಅದರಿಂದ ಉದಾಸೀನನಾಗುವುದೇ ಅಲ್ಲ, ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು — ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಉಪರಮೇತ್ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದು, ಇದು ನಿಯಮ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಆದರೂ ಅವೆಲ್ಲ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು, ನಾಶಮಾಡಲು ಉದ್ಯೋಗಮಾಡುವುದೂ ತಪ್ಪೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ನಮಗೆ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಬಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಆದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಯಾವದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ನೆನಪಾಗುವ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ನೆನಪಾಗುವ ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ವಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವಾಗುವ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕೆ ರಾಗ ವಿಡಬೇಕು, ಏಕೆ ದ್ವೇಷಿಸಬೇಕು? ಇದಾದರೋ ಒಂದು ಉತ್ಪತ್ತಿ- ವಿನಾಶದ ಪ್ರವಾಹವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು, ವಿಮುಖನಾಗಬೇಕು, ಇದರ ಯಾವ ಪರಿವೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು.

ಓರ್ವಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾವು ನಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಾಗ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ‘ನಾನುತನವೂ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ಆ ಅಪಾರ, ಅಸೀಮ, ಸಮ, ಶಾಂತ, ಚಿದ್ಘನ, ಸದ್ಘನ, ಆನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶದ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿರುವಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ. ಆ ಪ್ರಕಾಶದ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕಾಶವು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಸಂಬಂಧವಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ, ಈ ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳೆಲ್ಲವು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನುತ್ಪನ್ನ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು.

ಒಂದು ಚಿಂತನೆ ‘ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಗುತ್ತದೆ. ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದೆ, ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಯಾವುದಾದರು ಚಿಂತನೆ ಆದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದೆ, ತಟಸ್ಥ ರಾಗಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ನಾವು ತಟಸ್ಥರೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನ-ನಾಶವಾಗು ತ್ತವೆ, ಆದರೆ ನಾವು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದರೆ ಆವು (ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪ) ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಲಾರವು. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ನೆನಪಾದಾಗ ಅದನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ, ಅದನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಲು, ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡದೆ, ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಂಜುಗಡೆ ಹಾಕಿದರೆ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಸ್ವತಃ ನೀರೇ ಆಗಿದೆ, ಹೊರಗೂ ನೀರೆ ಇದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಏನೇ ಬರಲಿ ಅವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪ ದೊಳಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ತೆರೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಆ ತೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರೆ ಇದೆ. ನೋಡಿದರೆ ತೆರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡರೂ ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ತತ್ತ್ವವಿಲ್ಲ, ವಸ್ತು ಇಲ್ಲ.

ಈಗ ಯಾವುದಾದರು ಹಳೆಯ ಘಟನೆ ನೆನಪಾದರೆ ಆ ಘಟನೆ ಮೊದಲಿತ್ತು, ಈಗ ಆ ಘಟನೆ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆ ಘಟನೆಯನ್ನು ನೆನೆದುಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡಲಿ, ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಗಾಬರಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಹಳೆಯ ವಿಷಯಗಳ ನೆನಪು, ಹಳೆ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ನಾಶವಾಗಲೆಂದೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಅದಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನಿತ್ತು ಇನ್ನೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆಮಾಡಬೇಕು. ಅವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವು — ಕೆಟ್ಟವು ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾಶವಾದಾವು. ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿದೆ. ನಾವು ಪರಮಾತ್ಮನವರು, ಪರಮಾತ್ಮನು ನಮ್ಮವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಎಲ್ಲ ಸಮಯ ದಲ್ಲಿದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡ ಬಾರದು. ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಚಿಂತನೆಯಾದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಬಾರದು. ಮತ್ತೆ ವೃತ್ತಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗುವವು ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವುದು. ಕಾರಣ-ವೃತ್ತಿಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದೇ ನಿದೆ? ಮಾಡುವುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ‘ನಾನು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುವುದಾದರೆ ಏನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು? ಏನು ಧ್ಯಾನಮಾಡುವುದು? ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತೆರೆಗಳಿವೆ ಆದರೆ ಜಲತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತೆರೆಗಳಾಗಲೀ, ಸಮುದ್ರವಾಗಲೀ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ, ಆಕೃತಿಯಿಲ್ಲ, ಬಂದು-ಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಸಮವಾಗಿದೆ, ಶಾಂತವಾಗಿದೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ, ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಚಿಂತನೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಅದರಲ್ಲಾದರೋ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ವತಃ ಇದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ನಾವು ಬೇರೆಯಾಗದೆ ನಿರಂತರ ಅದರಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ವ್ಯವಹಾರದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಆದರ ಕೊಟ್ಟಾಗ, ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಾಗ ವಿಕ್ಷೇಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದು ಯಾವುದಾದರು ಮಾತು ನೆನಪಾದರೆ ವಿಕ್ಷೇಪವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ವಿಕ್ಷೇಪವು ಆ ಮಾತಿನಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ, ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ವಿಕ್ಷೇಪ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಮೋಡಗಳು ಬಂದು ಹೋದರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರು ನೆನಪಾಗಲೀ, ಆಗದಿರಲೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಏನಾದರು ನೆನಪಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಏನೂ ನೆನಪಾಗದಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಏನೆಲ್ಲ ಬಂದರೂ ಅದೆಲ್ಲದರ ಹೊರಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲದರ ಒಳಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಚರ-ಅಚರವೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅತಿ ದೂರದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಅತಿ ಹತ್ತಿರವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಬರುವುದಿಲ್ಲ (13/15). ಹೀಗೆ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದ್ಘನ, ಚಿದ್ಘನ, ಆನಂದ ಘನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಆನಂದ, ಅಪಾರ ಆನಂದ, ಸಮ ಆನಂದ, ಶಾಂತ ಆನಂದ, ಘನ ಆನಂದ, ಅಚಲ ಆನಂದ, ಅಟಲ ಆನಂದ, ಆನಂದವೇ ಆನಂದವಾಗಿದೆ.

ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಸಮಯದ ಲ್ಲಿಯೂ, ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿದರೆ ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಹಾಯವಾದೀತು ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ- ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾದರೆ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಹಾಯತೆ ದೊರೆಯಬಹುದು. ಸಾಧಕ ನಾದವನು ಒಂದೆರಡು ಗಂಟೆ ಸಾಧಕನಾಗಿರದೆ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಯೂ ಸಾಧಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಜೀವಮಾತ್ರರು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದರೋ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೆ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಡೆಗೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವೆಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವಾಗ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು — ‘ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಕಡೆಗಿರಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ — (1) ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು (2) ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದು. ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದನದಿಂದ ತತ್ಕಾಲ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೂ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನೇ ಉಪರತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿ ಯೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧವಿರಬಾರದು. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ —

ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕಂ ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯಯಾತ್ಮಾಮನೀಷಯಾ

ಪರಿಪಶ್ಯನ್ನುಪರಮೇತ್ ಸರ್ವತೋ ಮುಕ್ತಸಂಶಯಃ॥

(11/29/18)

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆ (ಮನ, ವಾಣೀ, ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ) ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಈ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಂಶಯರಹಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಚಿಂತನೆಯೂ ಇರದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕಾಣತೊಡಗುವನು.

ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಕ್ರಿಯಾ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಅವಸ್ಥೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಸತ್ರೂಪದಿಂದ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಾಗಿದೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾದರೋ ಅಭಾವವಿದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ನಿತ್ಯ ಭಾವವಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ‘ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ ಇದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಮತ್ತೆ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲಿ ಮತ್ತು ಸುಮ್ಮನಾಗಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್- ಏನನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸದಿರಲಿ. ಆತ್ಮನ, ಅನಾತ್ಮದ, ಪರಮಾತ್ಮನ, ಪ್ರಪಂಚದ, ಸಂಯೋಗದ, ವಿಯೋಗದ ಯಾವುದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಏನಾದರು ಚಿಂತನೆಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಪಂಚ ಬಂದೇ ಬಂದೀತು. ಕಾರಣ — ಯಾವುದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಚಿತ್ತ (ಕರಣ) ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದೀತು. ಕರಣ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರಣವೂ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನ ಕಿಂಚಿದಪಿ ಚಿಂತಯೇತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಕರಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರಣವು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರದಿದ್ದಾಗಲೇ ನಿಜವಾದ ಧ್ಯಾನವಾದೀತು. ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ವೃತ್ತಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ವೃತ್ತಿಯ ಅಭಾವ ವಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಏನನ್ನೂ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದಿರುವ ಭಾವ ಇರುವುದ ರಿಂದ ವೃತ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಚಿಂತನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಉಪೇಕ್ಷಿಸ ಬೇಕು. ನೀರು ಸ್ಥಿರ (ಶಾಂತ)ವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಮಣ್ಣು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ತಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಹಂ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವ (ಅಹಂರಹಿತ ಸತ್ತೆ)ದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಅಭಾವ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋವಾಗಿದೆ. ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬಲವಂತ ಮಾಡಬಾರದು ಅವಸರ ಪಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವಸರದಿಂದ ಅಳಿಯಲಾರವು. ಅವಸರವು ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರ, ಸ್ಥಾಯಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಚಂಚಲತೆಯು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ತತ್ತ್ವದ ಚಿಂತನೆ, ಮನನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಆಗಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತತ್ತ್ವದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಚಿತ್ತವು ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದೀತು, ಮನನ ಮಾಡಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ಜೊತೆಗಿದ್ದೀತು, ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದರೆ ಬುದ್ಧಿಯು ಜೊತೆಗಿದ್ದೀತು, ದರ್ಶನಮಾಡಿದರೆ ದೃಷ್ಟಿ ಜೊತೆಗಿದ್ದೀತು, ಶ್ರವಣಿಸಿದರೆ ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯ ಜೊತೆಗಿದ್ದೀತು, ಕಥನ ಮಾಡಿದರೆ ವಾಣಿ ಜೊತೆ ಗಿದ್ದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ‘ಇದೆ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಒಪ್ಪುವವನು ಉಳಿಯುವನು ಮತ್ತು ‘ಇಲ್ಲ ಇದರ ನಿಷೇದ ಮಾಡಿದರೆ ನಿಷೇಧ ಮಾಡುವವನು ಉಳಿದಾನು. ಕರ್ತತ್ವಾಭಿ ಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ — ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರ ಉಳಿದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತ್ಯಾಗ ಮಾಡವುದರಿಂದ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗೀ ಉಳಿದಾನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಉಪರಾಮ ನಾಗಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಬಾರದು, ನಿಷೇಧ ಮಾಡಬಾರದು; ಸ್ವೀಕರಿಸ ಬಾರದು, ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಒಳ-ಹೊರಗೆ ಸುಮ್ಮನಾಗಬೇಕು. ನಾನು ಸುಮ್ಮನಾಗಬೇಕು — ಈ ಆಗ್ರಹ (ಸಂಕಲ್ಪ)ವೂ ಇಡಬಾರದು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ವೌನವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ನಾನು, ನೀನು, ಅದು, ಇದು — ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ಒಂದೇ ‘ಇದೆ (ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ) ಇದ್ದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ‘ಇದೆ ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಏನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ಒಂದು ವೇಳೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಚಿಂತನೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗವಿಡಬಾರದು, ದ್ವೇಷಮಾಡ ಬಾರದು, ರಾಜಿಯಾಗ ಬಾರದು, ಸಿಟ್ಟಾಗ ಬಾರದು, ಅದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದು — ಕೆಟ್ಟದು ಎಂದು ತಿಳಿಯ ಬಾರದು ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಚಿಂತಿಸುವುದಲ್ಲ, ಆದರೆ ಚಿಂತನೆಯಾದರೆ ಅದರ ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ, ಛಳಿ-ಸೆಕೆ ಬರುತ್ತವೆ, ಮಳೆಯಾದರೆ ಅದರ ಯಾವ ದೋಷವು ನಮಗೆ ತಟ್ಟದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮಗೇನೂ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ. ದೋಷವಾದರೋ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಿಂತನೆಯಾದರೆ ಅದರ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಇರಲಿ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಬೆರೆಸ ಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಚಿಂತನೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ನನಗೇನೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ.

‘ಆತ್ಮಸಂಸ್ಥಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸು ಶಬ್ದವು ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಚಂಚಲತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಆತ್ಮಸಂಸ್ಥವ್ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಂಚಲತೆ ಇರದೆ ಸ್ಥಿರತೆ ಇರಬೇಕು. ‘ಇದು ಇಂತಹ ಊರು ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ದೃಢವಾದಾಗ ಅದರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪರಮಾತ್ಮ ಇದ್ದಾನೆ ಇಂತಹ ಮಾನ್ಯತೆ ದೃಢವಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಇದರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಏನು ಚಿಂತಿಸುವುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆತ್ಮಬೋಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆತ್ಮ ಚಿಂತೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಚಿಂತಕ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅನಾತ್ಮದ ಸತ್ತೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅನಾತ್ಮದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿದಾಗಲೇ ಅನಾತ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವಿರಿ.

‘ನ ಕಿಂಚಿದಪಿ ಚಿಂತಯೇತ್ ಇದನ್ನು ‘ವೌನಸಾಧನೆ ‘ಮೂಕಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಅಂಚಿತ್ಯದ ‘ಧ್ಯಾನ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ ಚಿಂತನೆ ಇಲ್ಲ, ಕಾರಣಶರೀರದ ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳು ಸುಮ್ಮನಿರುವವು ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಸುಮ್ಮನಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದು ನೋಡುವುದಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ನೋಡಿಯಾಯಿತು, ಕೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಿಯಾಯಿತು, ಮಾತಾಡುವುದನ್ನು ಮಾತಾಡಿ ಆಯಿತು, ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮಾಡಿಯಾಯಿತು ಈಗ ಯಾವುದೂ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ — ಹೀಗಾದರೆನೇ ‘ವೌನ ಸಾಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವೌನ ಸಾಧನೆಯು ಸಮಾಧಿಗಿಂತಲೂ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ. ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಯ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಕಷಾಯ, ರಸಾಸ್ವಾದ - ಈ ನಾಲ್ಕು ದೋಷ(ವಿಘ್ನ)ಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವೌನಸಾಧನೆ ಯಲ್ಲಿ ಈ ದೋಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವೌನ ಸಾಧನೆಯು ವೃತ್ತಿರಹಿತವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಯತೋ ಯತೋ ನಿಶ್ಚರತಿ ಮನಶ್ಚಂಚಲಮಸ್ಥಿರಮ್ ।

ತತಸ್ತತೋ ನಿಯಮ್ಯೈ ತದಾತ್ಮನ್ಯೇವ ವಶಂ ನಯೇತ್ ॥

ಅಸ್ಥಿರಮ್ - (ಈ) ಅಸ್ಥಿರ (ಮತ್ತು), ಚಂಚಲಮ್ - ಚಂಚಲವಾದ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಯತಃ, ಯತಃ - ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ, ನಿಶ್ಚರತಿ - ವಿಚರಿಸುತ್ತದೋ, ತತಃ ತತಃ - ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ, ನಿಯಮ್ಯ - ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ, ಏತತ್ - ಅದನ್ನು, ಆತ್ಮನಿ, ಏವ - (ಒಂದು) ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ವಶಮ್, ನಯೇತ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.* ॥ 26॥

* ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಈ ಅಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಚಂಚಲವಾದ ಮನವು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ॥ 26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತೋ ಯತೋ ನಿಶ್ಚರತಿ .... ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ವಶಂ ನಯೇತ್’ — ಸಾಧಕನು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮನಸ್ಸು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅಸ್ಥಿರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮನಸ್ಸು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ, ಪದಾರ್ಥಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಚಂಚಲವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು — ಈ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ, ಯಾವ-ಯಾವ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಹೋದರೂ, ಹೇಗೇಗೆ ಹೋದರೂ ಮತ್ತು ಎಂದೆಂದು ಹೋದರೂ ಇದನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ, ಆಯಾಯ ಕಾರಣ ಗಳಿಂದ, ಹಾಗೆ-ಹಾಗೇ ಮತ್ತು ಆಗಾಗಲೇ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಈ ಅಸ್ಥಿರ ಹಾಗೂ ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು, ಸಡಿಲು ಬಿಡಬಾರದು.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ‘ಚಿಂತನದ ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಷಯದ ಆಧಾರ - ಪ್ರಕಾಶಕ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಯುಕ್ತಿಗಳು —

(1) ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದಾದರು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದಾದರು ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರೆ ಅದೇ ಸಮಯ ಆ ವಿಷಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಪುನಃ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಪುನಃ ತಂದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

(2) ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದು. ಗಂಗೆಯು ನೆನಪಾದರೆ ಗಂಗೆಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಸು ನೆನಪಾದರೆ ಗೋವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಿ. ಇನ್ನೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಗಂಗಾನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತಾರೂಪ ದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ಮೊದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದನು. ಇವುಗಳು ಅಳಿದು ಹೋದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇರುವನು ಮತ್ತು ಇವುಗಳು ಇರುವಾಗಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.

(3) ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಾತುಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನು — ‘ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸಮಾಡು ವಾಗ ಇಷ್ಟು ಮಾತುಗಳು ನೆನಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇಷ್ಟು ಚಿಂತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಗಾಬರಿಪಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಗಾಬರಿಪಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶವು ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಳಗಿರುವ ಕಸ-ಕಡ್ಡಿ ಹೊರಗೊಗುತ್ತಿದೆ, ಒಳಗೆ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗ ಒಳಗೆ ಜಮೆಯಾದ ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾರ್ಯಬಿಟ್ಟು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವು ಹೊರಗೆ ಹೊರಡಲು ತೊಡಗುತ್ತವೆ.

(4) ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಚಿಂತನೆಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು — ಭಗವಂತನವನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ ‘ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ನಾನು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದವನಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ನನ್ನದಲ್ಲ — ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಚಿಂತನೆ ಮಾಡ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(5) ಧ್ಯಾನಮಾಡುವಾಗ ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯ ಬಾಕಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಇಂತಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು, ಇಂತಹ ಕಡೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇಟಿಯಾಗುವುದಿದೆ, ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಬರುವವನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮಾತು- ಕತೆಯಾಡಬೇಕು ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯ ದಂತೆ ಎಚ್ಚರವಹಿಸಬೇಕು. ಈ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಧ್ಯಾನವು ತೊಡಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

(6) ಧ್ಯಾನಮಾಡುವಾಗ ಎಂದಾದರು ಸಂಕಲ್ಪ- ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಬಂದರೆ ‘ಸ್ವಾಹಾ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಸ್ವಾಹಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸಂಕಲ್ಪ -ವಿಕಲ್ಪಗಳ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.

(7) ಮುಂದುಗಡೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಕಣ್ಣಿನ ರೆಪ್ಪೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಬೇಗೆ-ಬೇಗ ಮಚ್ಚಿ ತೆರೆಯಬೇಕು. ಅನಂತರ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡಬೇಕು. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವುದರಿಂದ ಹೊರಗಿನ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಒಳಗಿನ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

(8) ಮೊದಲು ಮೂಗಿನಿಂದ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಎರಡು ಮೂರು ಬಾರಿ ಜೋರಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಬೇಕು ಮತ್ತೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗಿ (ಫೂಂಕರಿಸುತ್ತಾ) ಎಲ್ಲ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿ ಹೊರಗೆಯೇ ತಡೆದಿಡಬೇಕು. ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಶ್ವಾಸವನ್ನು ತಡೆಯ ಬಹುದೋ ಅಷ್ಟುಹೊತ್ತು ತಡೆದು ಬಳಿಕ ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛಾಸದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರಬೇಕು. ಇದರಿಂದಲೂ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ ‘ವೌನ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸ ಬೇಕು. ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು — ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡಬೇಕು ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತುಂಬಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿದೆ — ಸಾಧಕನು ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ನಿರುದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ರಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗದು ಮತ್ತು ರಾಗದ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗದೆ ಮನಸ್ಸು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ವಿಷಯ ವಾಗಲಾರದು. ರಾಗವು ಇರುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಸೀಮಿತ ನಿರೋಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಲೌಕಿಕ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವಾಗ ನಿರುದ್ಧವಾಗುವ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ ಇವೆರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೆ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸರ್ವಥಾ ನಿರೋಧವು ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ ಆದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ, ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಯಾವ ಉಪರತಿಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅದರ ಸಾಧನೆಯ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಪ್ರಶಾಂತಮನಸಂ ಹ್ಯೇನಂ ಯೋಗಿನಂ ಸುಖಮುತ್ತಮಮ್ ।

ಉಪೈತಿ ಶಾಂತರಜಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮಕಲ್ಮಷಮ್ ॥

ಅಕಲ್ಮಷಮ್ - ಯಾರ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ಶಾಂತರಜಸಮ್ - ಯಾರ ರಜೋಗುಣವು ಶಾಂತವಾಗಿ ದೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಪ್ರಶಾಂತಮನಸಮ್ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ಶಾಂತ (ನಿರ್ಮಲ)ವಾಗಿದೆಯೋ (ಇಂತಹ), ಏನಮ್- ಈ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ, ಯೋಗಿನಮ್ - ಯೋಗಿಗೆ, ಹಿ - ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ, ಉತ್ತಮಮ್ - ಉತ್ತಮ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ) ವಾದ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ಉಪೈತಿ - ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ॥ 27॥

ಯಾರ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರ ರಜೋಗುಣವು ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ಶಾಂತ (ನಿರ್ಮಲ)ವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಈ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ ಯೋಗಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ॥ 27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಸಂ ಹ್ಯೇನಂ .... ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮ ಕಲ್ಮಷಮ್’ — ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಮೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಅಪ್ರಕಾಶ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಮೋಹ (14/13) ಈ ವೃತ್ತಿಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಯೋಗಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕಲ್ಮಷಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾರ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಅಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಪೃಹೆ (14/12) ಮುಂತಾದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಯೋಗಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾಂತರಜಸವ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಮೋಗುಣ, ರಜೋಗುಣ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಶಾಂತವಾಗುವುದರಿಂದ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಂಕಲ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಇಂತಹ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಸವ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಶಾಂತ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಶಾಂತವೇನೋ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಪ್ರಶಾಂತ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಥಾ ಶಾಂತವಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸಿ ನಿಂದಲೂ ಉಪರಾಮನಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿ ರುವಾಗ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡಾಗ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವು ದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಉಪರಾಮತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನೇ (ಉಪರಾಮನಾದ್ದರಿಂದ) ಪಾಪ ರಹಿತ, ರಜೋಗುಣ ಶಾಂತವಾದವನು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಯೋಗಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏನವ್ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇಂತಹ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪೀ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಉತ್ತಮ ಸುಖ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತೋ — ‘ಸ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಯೋಕ್ತವ್ಯಃ’ ಆ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಯೇ ಉತ್ತಮ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋದೀತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಈ ನಿಃಸಂದಿಗ್ಧತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

‘ಸುಖಮುಪೈತಿ’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲದರಿಂದ ಉಪರಾಮನಾದ ಯೋಗಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಆ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ — ಪರಿಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡದೇ ಆ ಉತ್ತಮ ಸುಖವು ಅವನಿಗೆ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಯುಂಜನ್ನೇವಂ ಸದಾತ್ಮಾನಂ ಯೋಗೀ ವಿಗತಕಲ್ಮಷಃ ।

ಸುಖೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸ್ಪರ್ಶಮತ್ಯಂತಂ ಸುಖಮಶ್ನುತೇ ॥

ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು, ಸದಾ - ಸದಾಕಾಲ, ಯುಂಜನ್ - (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ) ತೊಡಗಿಸಿ ಕೊಂಡು, ವಿಗತಕಲ್ಮಷಃ - ಪಾಪರಹಿತ, ಯೋಗೀ ಯೋಗಿಯು, ಸುಖೇನ - ಸುಖಪೂರ್ವಕ, ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸ್ಪರ್ಶಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪೀ, ಅತ್ಯಂತಮ್ - ಅತ್ಯಂತ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವನ್ನು, ಅಶ್ನುತೇ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 28॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಪಾಪರಹಿತ ಯೋಗಿಯು ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ, ಅತ್ಯಂತ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯುಂಜನ್ನೇವಂ ಸದಾತ್ಮಾನಂ ಯೋಗೀ ವಿಗತ ಕಲ್ಮಷಃ’ — ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ (ಪದೇ-ಪದೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ) ಅಭ್ಯಾಸವು ಇದಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿಯ ಅನಭ್ಯಾಸವೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸುವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಆ ಯೋಗಿಯು ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಗಳಿಂದ ರಹಿತ ನಾಗುವುದೇ ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವುದೇ ಪಾಪ ವಾಗಿದೆ.

ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಂಜನ್ನೇವಮ್’ ಪದವು ಸಗುಣ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಂಜನ್ನೇವವ್ ಪದವು ನಿರ್ಗುಣ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಮಾನಸಃ’ ಬಂದಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಗತ ಕಲ್ಮಷಃ ಬಂದಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸು ಸಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ತನ್ನಿಂದ -ತಾನೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅಹಂತಾ-ಮಮತಾ ರೂಪೀ ಕಲ್ಮಷದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಒಂದೇ ಆಯಿತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವು ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಬಿಟ್ಟುಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದನು.

‘ಸುಖೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸ್ಪರ್ಶಮತ್ಯಂತಂ ಸುಖಮಶ್ನುತೇ’ — ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಆಗುವ ಅಭಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನುತನದ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸತ್ತೆಯೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸುಖ ಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬರುವವನು ಈ ಎರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ‘ಅತ್ಯಂತ ಸುಖವಾಗಿದೆ. ಈ ಸುಖವನ್ನು ಯೋಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ‘ಅತ್ಯಂತಸುಖ ‘ಅಕ್ಷಯ ಸುಖ (5/21) ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖ (6/21) ಇವು ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವರೂಪೀ ಆನಂದದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನೆಂಟರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆ ಅವನ ಅನುಭವದ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಮಾತ್ಮಾನಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾತ್ಮನಿ ।

ಈಕ್ಷತೇ ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶನಃ ॥

ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮದರ್ಶನಃ - ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವವನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ- ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು), ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಮ್- ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಿರುವುದನ್ನು, ಈಕ್ಷತೇ - ನೋಡುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಆತ್ಮನಿ - ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ (ನೋಡುತ್ತಾನೆ). ॥ 29॥

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವವನು ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಈಕ್ಷತೇ ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶನಃ’ — ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಬೊಂಬೆಗಳ ನಾಮ, ರೂಪ, ಆಕೃತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಾ ನವಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಬ್ಬಿಣ ವನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮಣ್ಣನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಡವೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಚಿನ್ನವನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ತರ-ತರದ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರೂಪದಿಂದ ಒಂದೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಯೋಗಿಯ ಅಂತಃಕರಣವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ತಲ್ಲೀನವಾದ ಬಳಿಕ ಅವನಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಸಂಕೇತ ‘ಸರ್ವ- ಭೂತಸ್ಥಮಾತ್ಮಾನಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾತ್ಮನಿ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.ಘೆ

‘ಸರ್ವ ಭೂತಸ್ಥಮಾತ್ಮಾಮ್’ — ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಯು ಇಡೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಎಂಬದನ್ನೇ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಮದರ್ಶಿ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರು ವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಯಾರಾದರು ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅವನು ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ, ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಆ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ವತಃ ಆಗಿರುವನು. ಜಾಗ್ರತ- ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಜಡ ಅಥವಾ ಚೇತನ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥ ನೆನಪಾದರೆ ಅದು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮರೆತುಹೋದಾಗ ಅದೆಲ್ಲ ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು ತ್ತಾನೆ. ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ರೂಪದಿಂದ ತನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸದ್ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಏಕರೂಪವಾಗಿ ಇರದೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ರೂಪವನ್ನು ಒಂದು ಬಾರಿ ನೋಡಿ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ ನೋಡಲಾರನು. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಮೊದಲಿನ ರೂಪವು ಬದಲಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯು ಸತ್ ರೂಪದಿಂದ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾತ್ಮನಿ’ — ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಸರ್ವಗತ, ಅಸೀಮ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶದ ಅಂತರ್ಗತ ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಕಪ್ಪು, ನೀಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲ ಬಣ್ಣಗಳು ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕಂಡುಬರುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಸೂರ್ಯ ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಆ ಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುವುದನ್ನು, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುವುದನ್ನು, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಿಗೆ ಕಾಣುವುದೆಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಾದರೋ ತನ್ನನ್ನೆ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಲ್ಲಾದರೋ ತನ್ನ ಸತ್ತೆ ಇದೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಸದಾ ಏಕವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ತನೆಯಾದರೂ ಕೂಡ ಆ ಸಮದರ್ಶಿ ಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು 14ನೇ, 15ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಅವನ ಅನುಭವವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಯೋ ಮಾಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಂ ಚ ಮಯಿ ಪಶ್ಯತಿ ।

ತಸ್ಯಾಹಂ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯಾಮಿ ಸ ಚ ಮೇ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥

ಯಃ - ಯಾವ (ಭಕ್ತನು), ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನಿಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ನ, ಪ್ರಣಶ್ಯಾಮಿ- ಅದೃಶ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಃ - ಅವನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ನ, ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ - ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 30॥

ಯಾವ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ನಾನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನು ನನಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋ ಮಾಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವತ್ರ’ — ಭಕ್ತನಾದ ವನು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ದೇವತೆ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕರುಗಳನ್ನು, ಗೋಪಬಾಲಕರನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದಾಗ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಸ್ವತಃ ಕರುಗಳು ಮತ್ತು ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರಾದನು. ಕರುಗಳು, ಬಾಲಕರೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅವರ ಕೋಲು, ಕೊಂಬು, ಕೊಳಲು, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭೂಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಆದನು.* ಈ ಲೀಲೆ ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಇದರ ಅರಿವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕರುಗಳು ಕೇವಲ ಹಾಲೇ ಕುಡಿಯುವ ವುಗಳಿದ್ದುವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವು ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದುವು ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡ ಕರುಗಳನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ಬಲರಾಮನು ನೋಡಿದ-ಸಣ್ಣ ಕರುವಿನ ಹಸುಗಳೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಮೊದಲಿನ (ದೊಡ್ಡ) ಕರುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅವುಗಳಿಗೂ ಹಾಲುಕುಡಿಸಲು ಅಂಬಾ ಎಂದು ಓಡುತ್ತಿವೆ. ದೊಡ್ಡ ಗೋಪಾಲಕರು ಆ ಹಸುಗಳನ್ನು ತಡೆದರೂ ಅವು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಆ ಗೋಪಾಲಕರಿಗೆ ಸಿಟ್ಟುಬಂತು, ಆದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಬಾಲಕರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವರ ಸಿಟ್ಟು ಶಾಂತವಾಗಿ ಸ್ನೇಹ ಉಕ್ಕಿಬಂತು. ಅವರು ಬಾಲಕರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಲೆಯನ್ನು ಮೂಸಿದರು. ಈ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಲರಾಮನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ಇದೇನಿದು? ಅವನು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಕರುಗಳ ಮತ್ತು ಗೋಪ ಬಾಲಕರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಕಂಡು ಬಂದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಸತ್ತೆಯ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಕಿಂಚಿತ್ತು ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

* ಯಾವದ್ವತ್ಸಪವತ್ಸಕಾಲ್ಪಕವಪುರ್ಯಾವತ್ಕರಾಂಘ್ರ್ಯಾದಿಕಂ, ಯಾವದ್ಯಷ್ಟಿ ವಿಷಾಣವೇಣುದಲಶಿಗ್ಯಾವದ್ವಿಭೂಷಾಂಬರವ್॥

ಯಾವಚ್ಛೀಲಗುಣಾಭಿಧಾಕೃತಿವಯೋ ಯಾವದ್ವಿಹಾರಾದಿಕಂ, ಸರ್ವಂ ವಿಷ್ಣುಮಯಂ ಗಿರೋಂಗವದಜಃ ಸರ್ವಸ್ವರೂಪೋ ಬಭೌ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 10/13/19).

ಆ ಬಾಲಕರು ಮತ್ತು ಕರುಗಳು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟಿದ್ದವೋ, ಎಷ್ಟು ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಅವರ ಶರೀರವಾಗಿತ್ತೋ ಅವರ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳು ಹೇಗಿದ್ದವೋ, ಅವರ ಬಳಿ ಎಷ್ಟು ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಬೆತ್ತಗಳು, ಕೊಂಬುಗಳು, ಕೊಳಲುಗಳು, ಎಲೆ ಮತ್ತೆ ನೆಲವುಗಳಿದ್ದವೋ, ಎಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಹೇಗೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಿದ್ದವೋ, ಅವರ ಶೀಲ, ಸ್ವಭಾವ, ಗುಣ, ನಾಮ, ರೂಪ, ವಯಸ್ಸು ಹೇಗಿತ್ತೋ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಹೇಗೆ ಊಣ್ಣುತ್ತಿದ್ದರೋ, ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಆಗ ೞಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ವಿಷ್ಣುರೂಪವಾಗಿದೆ — ಈ ವೇದವಾಣಿಯು ಮೂರ್ತಿಮಂತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದಂತಿತ್ತು.

‘ಸರ್ವಂ ಚ ಮಯಿ ಪಶ್ಯತಿ’ — ಭಕ್ತನಾದವನು ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಅಂತರ್ಗತವೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು; ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪ ವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ‘ಚರಾಚರ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ತನ್ನ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಹೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪಶ್ಯಾದ್ಯ ಸಚರಾಚರವ್ ಮಮ ದೇಹೆ.... (11/7). ಆಗ ಅರ್ಜುನನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವಾಂಸ್ತವ ದೇವ ದೇಹೆ ಸರ್ವಾಂಸ್ತಥಾ ಭೂತವಿಶೇಷಸಂಘಾನ್’ (11/15). ಸಂಜಯನೂ ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಿದನು — ‘ತತ್ರೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮನೇಕಥಾ’ (11/13) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ನೋಡಿದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನೋಡಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

‘ತಸ್ಯಾಹಂ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯಾಮಿ’ — ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾನು ಅವನಿಂದ ಹೇಗೆ ಅಡಗಿರಲೀ, ಎಲ್ಲಿ ಅಡಗಲೀ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಹಿಂದೆ ಅಡಗಿರಲೀ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರಂತರ ಅವನ ಮುಂದೆಯೇ ಇರುತ್ತೇನೆ.

‘ಸ ಚ ಮೇ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ — ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ — ಯಾರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ ನಾನೂ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಏಕತೆ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಕ್ತನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಂದೂ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಅದೃಶ್ಯವಲ್ಲ — ‘ವೇದಾಹಂ ಸಮತೀತಾನಿ ವರ್ತಮಾನಾನಿಚಾರ್ಜುನ ಭವಿಷ್ಯಾಣಿ ಚ ಭೂತಾನಿ....’ (7/26), ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಕ್ತನಿಗೇ — ‘ಅವನು ನನಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಲ್ಲ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಅದೃಶ್ಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವವನ ಭಾವದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನೂ ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ನಾಹಂ ಪ್ರಕಾಶಃ ಸರ್ವಸ್ಯ’ (7/25). ಆದ್ದರಿಂದ (ಅವನ ಭಾವದ ಕಾರಣ) ಅವನೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಭಾವವಿಲ್ಲವೋ ಅಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿರುವನು, — ‘ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ಯಾರು ದ್ವೇಷಿಗಳಿಲ್ಲ, ಪ್ರಿಯರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ.’

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇರುವ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇರುವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರವುಳ್ಳ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಆತ್ಮನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಮಾತ್ಮಾನಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾತ್ಮನಿ’ (6/29). ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರವುಳ್ಳ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರದ್ಧಾ - ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋ ಮಾಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಂ ಚ ಮಯಿ ಪಶ್ಯತಿ’.

‘ಯೋ ಮಾಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವತ್ರ’ — ಪದಗಳ ಭಾವ-ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಂ ಚ ಮಯಿ ಪಶ್ಯತಿ’ — ಪದಗಳ ಭಾವ — ಅವನು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಜೇ-ಮಂಜುಬಿದಿದ್ದರೆ ಮಂಜು ಹೇಗೆ ಅಡಗೀತು? ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಹಿಂದೆ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಇಟ್ಟರೆ ಅದೇ ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾಗ ಅವನು ಹೇಗೆ ಅಡಗುವನು? ಎಲ್ಲಿ ಅಡಗುವನು ಹಾಗೂ ಯಾವುದರಿಂದ ಅಡಗುವನು? ಏಕೆಂದರೆ, ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರೀರ-ಶರೀರಿ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಜಡ-ಚೇತನ, ಈಶ್ವರ-ಜಗತ್ತು, ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ -ನಿರಾಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ ವಿಭಾಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಒಂದರಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದು ವಿವೇಕ- ವಿಚಾರದ ವಿಷಯವಿರದೆ ಶ್ರದ್ಧಾವಿಶ್ವಾಸದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಇದನ್ನು ಸಾಧಕನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ದೃಢತೆ ಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅದೇ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಹತ್ತಿರ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಬಳಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಭಜತ್ಯೇಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ ।

ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ಸ ಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ ॥

ಏಕತ್ವಮ್ - (ನನ್ನಲ್ಲಿ) ಏಕೀಭಾವದಿಂದ, ಆಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾದ, ಯಃ - ಯಾವ, ಯೋಗೀ - ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ, ಸರ್ವಭೂತ ಸ್ಥಿತಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜತಿ - ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸರ್ವಥಾ - ಏನೆಲ್ಲ, ವರ್ತಮಾನಃ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲೇ, ವರ್ತತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 31॥

ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಯಾವ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಏನೆಲ್ಲ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುವವನಿಗೆ ನಾನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ನನಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದೃಶ್ಯವೇಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಕಾರಣ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಿದೆ.

ಅದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಏಕತೆ ಆಗತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಏಕತೆ ಅಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವಿದ್ದರೂ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಭಕ್ತ ನೋಡಲು ಇಬ್ಬರಿದ್ದಾರೆ ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.* ಪತಿ- ಪತ್ನಿಯರು ಎರಡು ಶರೀರ ವಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಅಭಿನ್ನರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಇಬ್ಬರು ಮಿತ್ರರು ತಮ್ಮನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹವಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

* ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಎರಡಿದ್ದು ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಆನಂದದ ಆದಾನ-ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಪ್ರೇಮದ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದರೂ ಎರಡಾಗುತ್ತವೆ; ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಧೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದು ಎರಡಾಗಿವೆ.

‘ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಭಜತಿ’ — ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಇದೇ ಅವನ ಭಜನೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಮ್’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅನಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಹಾಗಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರದೆ ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ-ಕಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಚಿನ್ನ ದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಚಿನ್ನದಲ್ಲೇ ಅವುಗಳ ಪರ್ಯವಸಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿನ್ನವೇ ಚಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಡವೆಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಒಡವೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲು, ಸೃಷ್ಟಿಯಾದಾಗ ಹಾಗೂ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಂತರ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೆ ಇದ್ದು ಬೇರೆಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಂ ಮಾಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ಸ ಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ’ — ಆ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವರ್ಣಾ ಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗು ವುದು-ಏಳುವುದು, ಎದ್ದು-ಕುಳಿತಿರುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆ ಇರದಿರುವಾಗ ಅವನು ಏನಾದರು ವ್ಯವಹರಿಸುವುದಾದರೆ ಅದು ಎಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸುವನು? ಅವನಾದರೋ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುವನು.

ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಎಲ್ಲವನ್ನು ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿ ಜಾಯತೇ’ (13/23) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುವನೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ — ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವ ಮಾತು ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾಗುವ ಮಾತಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗು ತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಆದಾಗ ಭಕ್ತನು ಪ್ರೇಮದ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ರಸದ ಆಸ್ವಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಅನಂತ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಈ ಯೋಗಿಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಏನು ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಿಜವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ, ಭಗವಂತನ ಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಭಗವಂತನಲ್ಲೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರ ವರ್ತನೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿರುವರು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್ (7/5). ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಜಗತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದು ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವಾದರೋ ಸಂಸಾರಿ ಮನುಷ್ಯರು, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವವರು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ವಾಸುದೇವರೂಪ ವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಭಕ್ತನು ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಕ್ತನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ದೃಷ್ಟಾ, ದೃಶ್ಯ, ದರ್ಶನ ಮೂರೂ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗಂಗಾಜಲದಿಂದಲೇ ಗಂಗೆಯಪೂಜೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಆ ಭಕ್ತನ ಎಲ್ಲ ವರ್ತನೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವಂತೆ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಮುಂದೆ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಗಾಗಿ — ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿ ಜಾಯತೇ (13/23) ಎಂದು ಹೇಳಿರು ವನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ — ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ಸ ಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ ದಲ್ಲಾದರೋ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಮುಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಭಕ್ತಿ-ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ- ಮರಣ ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ತಸ್ಯಾಹಂ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯಾಮಿ ಸ ಚ ಮೇ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ (6/30), ‘ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋತ್ಯರ್ಥ ಮಹಂ ಸ ಚ ಮಮ ಪ್ರಿಯಃ’ (7/17), ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ (7/18), ‘ಯೇ ಭಜಂತಿ ತು ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್’ (9/29). ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಸೂಕ್ಷ ಅಹಂಕಾರದ ಗಂಧ ಇರುವುದರಿಂದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಆದಾಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರದ ಗಂಧ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದಾಗುವ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿಜಾಯತೇ’ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಕೇವಲ ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಸ ಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಯಂ (ಯೋಗಿ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಯಂ ಯೋಗೀ ರೂಪ ಇರದೆ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಂ ಪಶ್ಯತಿ ಯೋರ್ಜುನ ।

ಸುಖಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ದುಃಖಂ ಸ ಯೋಗೀ ಪರಮೋ ಮತಃ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಃ - ಯಾವ (ಭಕ್ತನು), ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ - ತನ್ನ ಶರೀರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ, ಸರ್ವತ್ರ- ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ (ನನ್ನನ್ನು), ಸಮಮ್ - ಸಮಾನವಾಗಿ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ವಾ - ಮತ್ತು, ಸುಖಮ್ - ಸುಖ, ಯದಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ದುಃಖಮ್ - ದುಃಖವನ್ನು, (ಕೂಡ ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ), ಸಃ - ಅವನು, ಪರಮಃ - ಪರಮ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗೀ ಎಂದು, ಮತಃ - ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥ 32॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖವನ್ನು ಕೂಡ ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪರಮಯೋಗೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಂ ಪಶ್ಯತಿ ಯೋರ್ಜುನ’ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಶರೀರದ ಯಾವುದೇ ಅವಯವದಲ್ಲಿ ನೋವು ಇರದೆ ಇಡೀ ಶರೀರವು ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಖವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮುಂದೆ ಯಾರಾದರು ದುಃಖಿ ಪ್ರಾಣಿಯು ಕಂಡುಬಂದರೆ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಯಾವುದಾದರು ಅಂಗದ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವಂತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನವಿರುವಂತೆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರಗಳ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನವಿರುತ್ತದೆ.

‘ಸರ್ವತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಿಂದ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ವೇಶ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ, ಲತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಾವರ- ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸುಖಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ದುಃಖದೂರ ಮಾಡಲೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಉದ್ಯೋಗ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಶರೀರದ ಅಂಗಗಳ ದುಃಖದೂರಮಾಡಲು ಸಮಾನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆದರೂ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದ-ದೃಷ್ಟಿ ಇದ್ದೇ ಇರ್ತುತದೆ ಮತ್ತು ಇರಲು ಆವಶ್ಯಕವೂ ಇದೆ. ಕೈಯ ಕೆಲಸ ಕಾಲಿನಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೈಯು ಕೈಗೆ ತಾಕಿದರೆ ಕೈತೊಳೆಯವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕಾಲಿಗೆ ಕೈತಾಕಿದರೆ ತೊಳೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮಲ- ಮೂತ್ರದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡಿದರೆ ಕೈಗೆ ಮಣ್ಣುಹಚ್ಚಿ ವಿಶೇಷ ವಾಗಿ ತೊಳೆದು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಎಲ್ಲರ ಸುಖ- ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾದ ಭಾವವಿರಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ಪರ್ಶದ ಎಚ್ಚರ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಕುರಿತು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಭಾವನೆಯೂ ಇರಬಾರದು. ತನ್ನ ಶರೀರದ ಪವಿತ್ರ-ಅಪವಿತ್ರ ಅಂಗಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರಿಸದಿದ್ದರೂ ಶುದ್ಧಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ಪರ್ಶದ ಭೇದವಿರುಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ಪರ್ಶದ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತನ ಮೂಲಕ ಅವರ ದುಃಖದೂರ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೊರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಶರೀರದ ಯಾವುದೇ ಅಂಗವು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಅಪ್ರಿಯವಾಗದಿರುವಂತೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಹಿತೈಷಿತನ ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸುಖಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ದುಃಖಮ್’ — ತನ್ನ ಶರೀರದ ಉಪಮೇಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ವಾಗಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದ ಯಾವುದೇ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ನೋವಾದರೆ ಆ ನೋವು ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಲೀ, ತನಗೂ ಆ ನೋವಿನ ಅನುಭವವಾಗಲೀ ಎಂದಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಮತೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ನಮಗೆ ದುಃಖವೇ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು, ದುಃಖವು ಅಳಿಯಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಪ್ರಾಣಿಗಳೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ವಿರಕ್ತ ತ್ಯಾಗೀ ಮಹಾತ್ಮರು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ನೋವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದ ಮತ್ತು ಅವರ ಶರೀರದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ನೋವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾಗಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಶರೀರದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಭಾವ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಆಗದಿರಲಿ ಇದೂ ಕೂಡ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಲ್ಲ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ನೋವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಸುಖಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವಿರುವಂತೆ, ತತ್ಪರತೆ ಇರುವಂತೆ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸುಖ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವಿರುತ್ತದೆ, ತತ್ಪರತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯಾರಿಗಾದರು ಕೈಗೆ ಏಟಾದರೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಜನರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಹೋದರೆ ಆ ನೋವಿನ ಕೈಗೆ ಏನೂ ತಾಕದಿರಲಿ ಎಂದು ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯನ್ನು ಮುಂದೆಮಾಡಿ ಆ ನೋವಿನ ಕೈಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಏನು ತಾಕದಿರಲಿ ಎಂಬ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಕೈಯ ನೋವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವವನು, ಇದಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡುವವನು ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಆ ಕೈಗೆ — ನೋಡು ಕೈ! ನಾನು ನಿನ್ನ ನೋವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದೆ! ಎಂಬ ಉಪಕಾರ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ನೋವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತನಿಂದ ದುಃಖಿಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ನಾನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದುಃಖ ದೂರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ದುಃಖ ದೂರ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವುದು, ಅವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೋವುಂಟಾದರೆ ಅವನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅವನಿಂದ ಅದರ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಆದೀತು; ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೋವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಅವನು ಸಹಿಸಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಭಕ್ತನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ನೋವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ನೋವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಅಂತಹ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದ ನೋವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ವಿಶೇಷ ತತ್ಪರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಅಪರಾಧ ವಿಲ್ಲದೆಯೇ ದಧಿಚಿ ಋಷಿಯ ಶಿರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ. ನಂತರ ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು ಅವರನ್ನು ಪುನಃ ಜೀವಂತ ಗೊಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾದಾಗ ದಧಿಚಿಯು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವನಿಗೆ (ವಜ್ರ ತಯಾರಿಸಲು) ತನ್ನ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟನು.

ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶರೀರದ ದುಃಖದ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದಾದರೋ ವಿಷಮತೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಸಮತೆ ಹೇಗಾಯಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳಬಲ್ಲದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಿಜವಾಗಿ ಈ ವಿಷಮತೆಯು ಸಮತೆಯ ತಂದೆಯಾಗಿದೆ, ಸಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಷಮತೆಯು ಸಮತೆ ಗಿಂತಲೂ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಷಮತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸಿದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಇಂತಹುದೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ವಿಷಮತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ ಯೋಗೀ ಪರಮೋ ಮತಃ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಿತ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ (ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ) ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಎಂದೂ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಯೋಗಿ ಎಂದು ನನಗೆ ಮಾನ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಶರೀರದ ಯಾವುದೇ ಅಂಗದ ನೋವನ್ನು ಬಯಸದೆ, ಯಾವುದೇ ಅಂಗದ ದ್ವೇಷಮಾಡದೆ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆಯೇ, ಭಕ್ತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಸುಖಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗಾಜಲದಿಂದ ಗಂಗೆಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವಂತೆ, ದೀಪದಿಂದ ಸೂರ್ಯ ನಪೂಜೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತ್ವದೀಯಂ ವಸ್ತು ಗೋವಿಂದ ತುಭ್ಯಮೇವ ಸಮರ್ಪಯೇ’.

ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಅಂಗಗಳ ನೋವು ದೂರಮಾಡು ವುದೂ, ಹಾಗೂ ಅವಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುವಂತೆ ‘ದೇವರಂತೆ ಪೂಜೆ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲ, ಸಾಧು ಮತ್ತು ಕಟುಕ, ಹಸು ಮತ್ತು ನಾಯಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾ ದೆಗನುಸಾರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತನ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ದುಃಖ ದೂರ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದರ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಏಕತೆ ಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತೆಯೇ (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಅವನು ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳ ಏಕತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿ ಮತ್ತು ಸುಖದಿಂದ ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರ ದುಖ ದುಖ ಸುಖ ಸುಖ ದೇಖೆ ಪರ (ಮಾನಸ ಉತ್ತರ-38/1) ಅವನು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಸುಖ-ದುಃಖದಂತೆ ಎಲ್ಲರ ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವತಃ ದುಃಖಿಯಾಗದೆ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದೂರ ಮಾಡುವುದರ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸ್ವತಃ ಸುಖಿಯಾಗಲು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ದೂರಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಿಯಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವತಃ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸದೆ ‘ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದೂರ ವಾಯಿತು ಅವನು ಸುಖಿಯಾದನು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡುವುದು.

ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತೇವೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಕಾಲು-ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದೆ; ಕಣ್ಣು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯವಾಗಿದೆ, ಕಾಲು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ಭೇದವಿದ್ದರೂ ಕಾಲಿಗೆ ಮುಳ್ಳು ಚುಚ್ಚಿದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಳುತುಂಬಿದರೆ ಕಾಲು ಎಡವುತ್ತದೆ ಇಷ್ಟು ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲಾರೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಶರೀರದ ಪರಿವೆಮಾಡಿದರೆ ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಿವೆಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರವನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿರಿ. ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದಾದರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ, ಇದರಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಇದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಸಮತೆಯು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸಮತೆಯ ಕುರಿತು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಯೋಯಂ ಯೋಗಸ್ತ್ವಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಾಮ್ಯೇನ ಮಧುಸೂದನ ।

ಏತಸ್ಯಾಹಂ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಚಂಚಲತ್ವಾಸ್ಥಿತಿಂ ಸ್ಥಿರಾಮ್ ॥

ಮಧೂಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ!, ತ್ವಯಾ - ನಿನ್ನಿಂದ, ಸಾಮ್ಯೇನ - ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ, ಯಃ - ಯಾವ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಪ್ರೋಕ್ತಃ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಚಂಚಲತ್ವಾತ್ - (ಮನಸ್ಸಿನ) ಚಂಚಲತೆಯ ಕಾರಣ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಏತಸ್ಯ - ಈ ಯೋಗದ, ಸ್ಥಿರಾಮ್ - ಸ್ಥಿರವಾದ, ಸ್ಥಿತಿಮ್ - ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ನ, ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 33॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಮಧೂಸೂದನಾ! ನಿನ್ನಿಂದ ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ಯಾವ ಈ ಯೋಗವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತೋ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯ ಕಾರಣ ನಾನು ಈ ಯೋಗದ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇರಬೇಕೆಂಬ ಮುಖ್ಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಸಮತೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದನು, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು — ‘ಜಯ- ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡು, ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪಗಳು ತಟ್ಟಲಾರವು

(2/38) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ಪಾಪಗಳು ನಮಗೆ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ವಿಷಮಬುದ್ಧಿ ಇರದೆ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ — ‘ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವವನೇ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದೇ ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಸಮತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. (6/9) ಈ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಇದೇ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ].

‘ಯೋಯಂ ಯೋಗಸ್ತ್ವಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಾಮ್ಯೇನ’ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಇರದೆ ಧ್ಯಾನದ ಸಾಧನೆಯ ಕುರಿತಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — 32ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಧ್ಯಾಯನಯೋಗದಿಂದಾದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನದ್ದಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷನ ಸಮತೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಯವ್ ಪದದಿಂದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಲಾದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

‘ಏತಸ್ಯಾಹಂ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಚಂಚಲತ್ವಾತ್ಸ್ಥಿತಿಂ ಸ್ಥಿರಾಮ್’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದಲಾದರೋ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯಿಂದ ಆ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದು ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯು ನಾಶವಾಗುವವರೆಗೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗದೆ ಸಮತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಚಂಚಲತೆಯ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ದೃಢ ಸ್ಥಿತಿಯು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಉದಾಹರಣೆ ಸಹಿತ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಚಂಚಲಂ ಹಿ ಮನಃ ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರಮಾಥಿ ಬಲವದ್ ದೃಢಮ್ ।

ತಸ್ಯಾಹಂ ನಿಗ್ರಹಂ ಮನ್ಯೇ ವಾಯೋರಿವ ಸುದುಷ್ಕರಮ್ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಚಂಚಲಮ್ - (ತುಂಬಾ) ಚಂಚಲವೂ, ಪ್ರಮಾಥಿ - ಪ್ರಮಥನ ಶೀಲವೂ, ದೃಢಮ್ - ದೃಢವೂ (ಹಟಮಾರಿ), ಬಲವತ್ - (ಮತ್ತು) ಬಲಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ, ತಸ್ಯ - ಅದನ್ನು, ನಿಗ್ರಹಮ್ - ತಡೆಯುವುದು, ಅಹಮ್ - ನಾನು (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ), ವಾಯೋಃ, ಇವ - ವಾಯುವಿನಂತೆ, ಸುದುಷ್ಕರಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವೆಂದು, ಮನ್ಯೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥ 34॥

ಕಾರಣ — ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಚಂಚಲವೂ, ಪ್ರಮಥನಶೀಲವೂ, ದೃಢವೂ (ಹಟಮಾರಿ) ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಚಂಚಲಂ ಹಿ ಮನಃ ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರಮಾಥಿ ಬಲವದ್ ದೃಢಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಹೇ ನಾಥಾ! ನೀನೇ ಕೃಪೆಗೈದು ಈ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗೀತು ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ನನ್ನಿಂದ ಇದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ. ಚಂಚಲತೆಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಪ್ರಮಥನಶೀಲವೂ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ತುಂಬಾ ಹಟಮಾರಿ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ‘ಕಾಮ (ಕಾಮನೆ)ವು ಇರುವ ಐದು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ (3/40,34 ಮತ್ತು 2/59). ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಮವು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಚಿಜ್ಜಡ ಗ್ರಂಥಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮವು ಸ್ವಯಂನಿಂದ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವವರೆಗೆ ಈ ಕಾಮ ಆಗಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂನಿಂದ ನಿವೃತ್ತವಾದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ — ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕಾಮವಿರುವತನಕ ಮನಸ್ಸು ಸಾಧಕನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ‘ಪ್ರಮಾಥಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕಾಮವಿರುವ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವ್ಯಥಿತವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 60ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಥಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಹರಂತಿ ಪ್ರಸಭಂ ಮನಃ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆಯು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ಅದು ಸಾಧಕನನ್ನು ತುಂಬಾ ವ್ಯಥಿತ ನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆ ಕಾಮವು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕುರಿತು ಆಳವಾದ ಸೆಳೆತವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅದರ (ಸ್ವಯಂ) ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹಠಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಈ ದೃಢತೆ ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಾಧಕನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು-ಮನಸ್ಸೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹೇಳಿದೆ — ‘ಮನ ಏವ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಾರಣಂ ಬಂಧಮೋಕ್ಷಯೋಃ ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಕಾಮವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಹೊರಹಾಕು ವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಮಥನಶೀಲತೆ, ದೃಢತೆ, ಬಲಿಷ್ಠತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಕಾಮರಹಿತನಾದಾಗ, ಪದಾರ್ಥಗಳ, ವಿಷಯಗಳ ಎಷ್ಟೇ ಸಂಸರ್ಗ ಆದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಥನ ಶೀಲತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ಅಂಶವಿರುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯು ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮದ ಅಂಶವು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರು ಹೇಳಿರುವರು —

ದೇಹಾಭಿಮಾನೇ ಗಲಿತೇ ವಿಜ್ಞಾತೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿ

ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಮನೋ ಯಾತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ಪರಾಮೃತವ್॥

(ಸರಸ್ವತೀರಹಸ್ಯೋಪನಿಷತ್ — 31)

ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇಹಾಭಿಮಾನ (ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನ) ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾದ ಮೇಲೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಬೋಧವಾದಾಗ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಅಖಂಡ ಸಮಾಧಿ (ಸಹಜ ಸಮಾಧಿ) ಇರುತ್ತದೆ.

‘ತಸ್ಯಾಹಂ ನಿಗ್ರಹಂ ಮನ್ಯೇ ವಾಯೋರಿವ ಸುದುಷ್ಕರವ್ ಈ ಚಂಚಲ, ಪ್ರಮಾಥಿ, ದೃಢ, ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಯಾರಾದರು ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯ ಬಲ್ಲರೇ? ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಯಾರೂ ಹಿಡಿದಿಡಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು ಮಹಾನ್ ಕಷ್ಟವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು 30 ರಿಂದ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದೇ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರಉಳ್ಳ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಉಳ್ಳ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು ‘ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುವುದು ‘ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನೊಳಗೆ 10 ರಿಂದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಕುಳಿತಿದ್ದುವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನ ಆಗದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಆಂತರಿಕ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳತ್ತ ಹೋಗದೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಅಸಂಶಯಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಮನೋ ದುರ್ನಿಗ್ರಹಂ ಚಲಮ್ ।

ಅಭ್ಯಾಸೇನ ತು ಕೌಂತೇಯ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಮನಃ - ಈ ಮನಸ್ಸು, ಚಲಮ್ - ತುಂಬಾ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ದುರ್ನಿಗ್ರಹಮ್ - ಇದನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಅಸಂಶಯಮ್- ನೀನು ಹೇಳುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸರಿ ಯಾಗಿದೆ, ತು - ಆದರೆ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಅಭ್ಯಾಸೇನ - ಅಭಾಸದಿಂದ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೈರಾಗ್ಯೇಣ - ವೈರಾಗ್ಯ ದಿಂದ, ಗೃಹ್ಯತೇ - (ಇದನ್ನು) ನಿಗ್ರಹಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥35॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಈ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಸಂಶಯಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಮನೋ ದುರ್ನಿಗ್ರಹಂ ಚಲಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಬಾಹೋ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳು ವುದರಲ್ಲಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ಎಂದೂ ಬೇಸರ ಪಡಬಾರದು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯಪೂರ್ವಕ ಹಾಗೆಯೇ ಶೂರವೀರತೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಚಂಚಲತೆಯ ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದೇ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ಹೇಳುವುದು ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ನಿಃಸಂದಿಗ್ಧ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಚಂಚಲವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅತೀ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

‘ಅಭ್ಯಾಸೇನ ತು ಕೌಂತೇಯ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ’ — ಅರ್ಜುನನ ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯು ತುಂಬಾ ವಿವೇಕವತಿ ಹಾಗೂ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತಳಾಗಿರುವವಳು. ಕುಂತಿಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತುಗಳ ವರದಾನ ಕೇಳಿದಳು.* ಇಂತಹ ವರದಾನ ಕೇಳುವವರು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿರಳರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೌಂತೇಯ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕುಂತೀಮಾತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾ ‘ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯು ತುಂಬಾ ವಿರಕ್ತಳಂತೆ ನೀನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತೊಡೆದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

* ವಿಪದಃ ಸಂತು ನಃ ಶಶ್ವತ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಜಗದ್ಗರೋ । ಭವತೋದರ್ಶನಂ ಯತ್ಸ್ಯಾದಪುನರ್ಭವದರ್ಶನಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 1/8/25)

ಹೇ ಜಗದ್ಗುರುವೇ! ನಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಪತ್ತುಗಳೇ ಬರುತ್ತಿರಲಿ; ಅದರಿಂದ ನಾವು ಪುನಃ ಸಂಸಾರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸದೆ ಇರುವ ನಿನ್ನ ದುರ್ಲಭ ದರ್ಶನವು ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿ.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಹೆಸರು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಸಮಯವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಮಯವನ್ನೂ ನಿರಂತರ, ಪ್ರತಿದಿನ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಎಂದಾದರು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದು, ಎಂದಾದರು ಮಾಡದಿರುವುದು ಹೀಗಾಗಬಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಭ್ಯಾಸವು ನಿರಂತರವಾಗಬೇಕು. ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಆದರ ಬುದ್ಧಿ ಇರಬೇಕು. ಈ ರೀತಿ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸದ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ — (1) ತನ್ನ ಯಾವ ಲಕ್ಷ್ಯ, ಧ್ಯೇಯವಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮನೋವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ವೃತ್ತಿ ಬಂದರೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಬೇರೆ ಏನಾದರು ಚಿಂತನೆ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಅದರಿಂದ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರಬೇಕು. (2) ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಹೋದರೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಇಷ್ಟವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲದೆ ಮನ ತೊಡಗಿಸುವ ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳಿವೆ.

(1) ಸಾಧಕನು ಧ್ಯಾನಮಾಡಲು ಕುಳಿತು ಕೊಂಡಾಗ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಮೂರ್ನಾಲ್ಕು ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಚೆಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಹೊರ ಹಾಕಿದೆ, ಈಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಾರದು, ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡೀತು, ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಬರುವುದೋ ಅದು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆದೀತು. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವಿಷಯ ಖಂಡಿತ ಬರಲಾರದು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಇದು — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಇದರ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗದೆ, ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿ ತೊಡಗೀತು?

(2) ಭಗವಂತನ ನಾಮಜಪಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಜಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿನಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡಬೇಕು — ಒಂದು ನಾಮೋಚ್ಛಾರದಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಖಾಲಿ ಹೋಗಗೊಡಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ರಾ..ಮ... ರಾ... ಮ ಈ ರೀತಿ ನಾಮವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು, ಆದರೆ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಖಾಲಿ ಹೋಗಬಾರದು. ಇನ್ನೊಂದು — ನಾಮನ್ನು ಕೇಳದೇ ಹೋಗಬಿಡಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಪದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರಬೇಕು.

(3) ಯಾವ ನಾಮವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತೇವೋ ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ನಾಮ ವನ್ನು ಬೆರಳು ಅಥವಾ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಎಣಿಸದೆ ಮನಸ್ಸಿ ನಿಂದಲೇ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಎಣಿಸಬೇಕು.

(4) ಒಂದು ನಾಮವನ್ನು ವಾಣಿಯಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸಿ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಪಮಾಡಬೇಕು. ವಾಣಿಯಿಂದ ರಾಮ-ರಾಮ-ರಾಮ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೃಷ್ಣ- ಕೃಷ್ಣ-ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ಜಪಿಸಬೇಕು.

(5) ರಾಗ-ರಾಗಿಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ (ಸಂಗೀತ) ಹಾಡುತ್ತಾ ನಾಮಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾಮಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

(6) ಚರಣಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕಿರೀಟದತನಕ ಹಾಗೂ ಕಿರೀಟದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಚರಣಗಳವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

(7) ಭಗವಂತನು ನನ್ನೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವನು — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಭಗವಂತನ ಬಲ ಚರಣದ ಐದು ಬೆರಳುಗಳ ಮೇಲೆ ಐದು ನಾಮ ಬರೆಯುವುದು, ಬೆರಳುಗಳ ಮೇಲಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉದ್ದವಾಗಿ ಮೂರು ನಾಮ ಬರೆಯುವುದು, ಕಾಲಿನ ವಿಾನಗಂಡ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಮೀನಗಂಡದ ಸಂದಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಾಮಗಳ ವೃತ್ತಮಾಡಿರಿ, ಮತ್ತೆ ಮೀನಗಂಡದ ಮೇಲೆ ಉದ್ದವಾಗಿ ಮೂರು ನಾಮ ಬರೆಯುವುದು. ಮೊಣಕಾಲಿನ ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಒಂದು ನಾಮವನ್ನು ವೃತ್ತಾಕಾರ ಬರೆಯುವುದು. ಮೇಲೆ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ದವಾಗಿ ಮೂರು ನಾಮ ಬರೆಯುವುದು, ಅರ್ಧ ಬಲಭಾಗದ ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಾಮಗಳ ಸೊಂಟಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಮೂರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಪಕ್ಕೆಲುಬುಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವುದು. ಎರಡು ನಾಮ ಹೆಗಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೂರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಭುಜದ ಮೇಲ್ಗಡೆ ಬರೆಯುವುದು. ಮೊಳಕೈ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ ಎರಡೆರಡು ನಾಮಗಳ ಬಳೆ ಬರೆಯಿರಿ. ಮತ್ತೆ ಮೂರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಮೊಳಕೈ ಕೆಳಗೆ ಮಣ್ಣಿಕಟ್ಟಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವುದು. ಮಣ್ಕಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಾಮಗಳ ಬಳೆ ಬರೆಯಿರಿ. ಐದು ಬೆರಳುಗಳ ಮೇಲೆ ಐದು ನಾಮ ಬರೆಯಿರಿ. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನಾಮಗಳ ಅರ್ಧಹಾರ ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಾಮಗಳ ಕುಂಡಲ ರಚಿಸಿರಿ. ಕಿರೀಟದ ಬಲ ಅರ್ಧಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೆಳಗಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಾಮಗಳ ವೃತ್ತ, ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಾಮಗಳ ವರ್ತುಲ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಾಮಗಳ ವೃತ್ತ ಬರೆಯಿರಿ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಬಲ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಚರಣದಿಂದ ಮಕುಟದವರೆಗೆ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕು ನಾಮ ಅಥವಾ ಮಂತ್ರ ಬರಬೇಕು ಮತ್ತು ಎಡ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಮುಕುಟದಿಂದ ಕಾಲಿನವರೆಗೆ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕು ನಾಮ ಅಥವಾ ಮಂತ್ರಬರಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೂರಎಂಟು ನಾಮಗಳ ಒಂದು ಮಾಲೆ ಜಪವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಕನಿಷ್ಟವಾಗಿ ಇಂತಹ ಒಂದು ಮಾಲೆ ಜಪಮಾಡ ಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಮಾಡ ಬಹುದು.

ಈ ರೀತಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ರೂಪ, ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳಿವೆ. ಇಂತಹ ಉಪಾಯಗಳು ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಯೋಚಿಸಬಲ್ಲನು.

ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ‘ವೈರಾಗ್ಯವೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಎಷ್ಟು ದೂರವಾದೀತೋ ಅಷ್ಟು ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗೀತು. ಸಾಂಸಾರಿಕ ರಾಗವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದ ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಚಿಂತನೆ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಗಳಿಂದಾಗಿ ಎಂದಾದರು ಯಾವುದಾದರು ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾದರೂ ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿರಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗವಿಡಬೇಡಿ, ದ್ವೇಷಮಾಡಬೇಡಿ. ಮತ್ತೆ ಆ ಸ್ಫುರಣೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲ ವಾದೀತು. ಈ ರೀತಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವ ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳಿವೆ —

(1) ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವು ಎಂದೂ, ಯಾವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ, ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯ, ತಾರುಣ್ಯ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ತಮ್ಮವರೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಕುಟುಂಬದವರು, ಸಂಬಂಧಿಗಳು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸಿದರೆ, ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಯೋಗ್ಯತೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇವುಗಳನುಸಾರ ಅವರ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮಗೈದು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಅವರಿಂದ ನಮ್ಮ ಅನುಕೂಲತೆ ಹಾಗೂ ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ಈ ರೀತಿ ನಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕನುಸಾರ ವಸ್ತು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮಗೈದು ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಳೆಯ ರಾಗವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

(3) ಎಷ್ಟು, ದೋಷ, ಪಾಪ, ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚದ ರಾಗದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಸುಖ, ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ರಾಗ ರಹಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ-ವ್ಯತಿರೇಕದಿಂದ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅಸಂಯತಾತ್ಮನಾ ಯೋಗೋ ದುಷ್ಪ್ರಾಪ ಇತಿ ಮೇ ಮತಿಃ ।

ವಶ್ಯಾತ್ಮನಾ ತು ಯತತಾ ಶಕ್ಯೋವಾಪ್ತುಮುಪಾಯತಃ ॥

ಅಸಂಯತಾತ್ಮನಾ - ಮನಸ್ಸು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ದುಷ್ಪ್ರಾಪಃ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ತು - ಆದರೂ, ಉಪಾಯತಃ - ಉಪಾಯದಿಂದ, ಯತತಾ - ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವವರಿಗೆ (ಹಾಗೂ), ವಶ್ಯಾತ್ಮನಾ- ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಾಧಕನಿಗೆ, ಅವಾಪ್ತುಮ್, ಶಕ್ಯಃ - (ಯೋಗವು) ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು, ಇತಿ, ಮೇ, ಮತಿಃ - ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ॥ 36॥

ಮನಸ್ಸು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಯೋಗವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಉಪಾಯ ದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯೋಗವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ॥ 36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಸಂಯತಾತ್ಮನಾ ಯೋಗೋ ದುಷ್ಪ್ರಾಪಃ’ — ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ವಶವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗದಿರುವುದು ಎಷ್ಟು ಬಾಧಕ ವಾಗಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಬಾಧಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಬೇಕು. ಮನಸ್ಸು ವಶವಾದಾಗ ಆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸು ವನೋ ಅಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸಿದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ತೊಡಗಿಸಬಲ್ಲನು. ಎಲ್ಲಿಂದ ದೂರವಾಗಿಸಬೇಕೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರವಾಗಿಸಬಲ್ಲದು.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ — ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃ ಕರಣ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಯಮಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾ-ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಬೇಗನೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನತ್ತ ಸಾಗುವ, ವೈಷ್ಣವ ಸಂಸ್ಕಾರವುಳ್ಳ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಮಾಂಸಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಇರುವಂತೆ, ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ವಿಷಯಭೋಗಗಳು ಅಷ್ಟು ನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಪತನವಾಗಿಸುವವು ಎಂದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಭ್ಯಸ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಂಸಾದಿಗಳಂತೆ ಅರುಚಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಂಸಾದಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿಷಿದ್ಧವಸ್ತು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು — ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಮಾಂಸಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇದು ನಿಷಿದ್ಧ ವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇದು ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಭೋಗಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಒಳಗೆ ಕೂತುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಅವು ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರ ವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಾಂಸಾದಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪವು ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸಿ ನಾಶವಾದೀತು. ಆ ಪಾಪವು ಮುಂದೆ ಹೊಸ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಾರದು. ಆದರೆ ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ವಿಷಯಭೋಗಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರ ದವರೆಗೆ ವಿಷಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ರುಚಿಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುವವು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ರುಚಿ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಸಂಯತಾತ್ಮಾ ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಶ್ಯಾತ್ಮನಾ ತು ಯತತಾ ಶಕ್ಯೋವಾಪ್ತುಮುಪಾಯತಃ’ — ಆದರೆ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಉಪಯೋಗೀ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ, ಮಲಗುವುದು- ಏಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್- ನಿಯಮಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿ ತವಾಗಿ ಹಾಗೂ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸುವವನ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ವಶದಲ್ಲಿದೆ. ಇಂತಹ ವಶ್ಯಾತ್ಮಾ ಸಾಧಕನಿಂದ ಯೋಗವು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ದೊರೆಯಬಲ್ಲದು, ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ — ‘ಇತಿ ಮೇ ಮತಿಃ’.

ವಶ್ಯಾತ್ಮಾ ಆಗುವ ಉಪಾಯ — ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು — ‘ನಾನು ಭೋಗಿಯಲ್ಲ, ನಾನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ, ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತ ವಾಗುವುದೇ ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದು ನನ್ನ ಕೆಲಸ ವಲ್ಲ ಎಂದು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ತಂಬಾ ಬೇಗನೇ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಅದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ರಾಗವಿರುವುದೇ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಬ್ಬನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ದೃಢ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ರಾಗವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು — ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪರರ ಹಕ್ಕು ಬರದಿರಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಅಶುದ್ಧವಾಗತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾದರು ನೌಕರಿ, ಕೂಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಸಿಗುವ ಹಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸಮಾಡಿರಿ. ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಅಳತೆ-ತೂಕ- ಎಣಿಕೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಚೆನ್ನಾಗಿರದಿದ್ದರೂ, ಕಡಿಮೆ ಆಗದಿರಲಿ, ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಹಣಕೊಡವುದಿದ್ದರೆ ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಹಣವಾಗುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚೇ ಕೊಡಿರಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಯನ್ನು ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿದನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ವಾಯುವನ್ನು ತಡೆದಂತೆ ಅಸಂಭವವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ವೈರಾಗ್ಯ ಇವೆರಡು ಉಪಾಯ ಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇವೆರಡಲ್ಲಿಯೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ (6/26) ‘ವೈರಾಗ್ಯವು ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ವೈರಾಗ್ಯವು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವಾಗಲೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಡೆಯ ಬಹುದು. ರಾಗವು ಇರುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾದರೆ, ಒಂದು ಆಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ. ಪಾತಂಜಲಯೋಗ ದರ್ಶನಕ್ಕನುಸಾರ ಚಿತ್ತ-ವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲುದು. ಅದರಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? (ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗ ದರ್ಶನದ ವಿಭೂತಿಪಾದದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಳಗೆ ರಾಗವಿರುವಾಗ ಚಿತ್ತವು ಏಕಾಗ್ರ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಧವಾದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗದ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ- ಸಂಯಮವು (ಧಾರಣಾ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ) ಯಾವುದಾದರೂ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿಗಳೇ ಉದ್ದೇಶ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ರಾಗದ ಅಭಾವ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಉದ್ದೇಶವಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಧಾರಣಾ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಗಳೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ.

ಏಕಾಗ್ರದ ಬಳಿಕ ಚಿತ್ತದ ನಿರುದ್ಧ ಅವಸ್ಥೆ ಬಂದಾಗ ಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾಧಿಯು ಕಾರಣ ಶರೀರದಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ ಇವೆರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುವರೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಿತ್ತದ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಚಿತ್ತವನ್ನು ನಿರುದ್ಧಗೊಳಿಸು ವುದು ಭಗವಂತನ ಧ್ಯೇಯವಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್-ಭಗವಂತನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಧ್ಯಾನವು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ, ಧ್ಯೇಯವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ರಾಗವೇ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನವಾದರೋ ಒಂದು ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಬಂಡವಾಳವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕ ಸಿದ್ಧಿಗಳೇ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್-ಉಪಯೋಗಮಾಡಬಹುದು.

ಸ್ವಯಂ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವಷ್ಟು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತನ್ನತನ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವಷ್ಟು ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ಉಪರತವಾದಾಗ ಸರ್ವಾತೀತ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಾಧಿ ಅವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಕರ್ಷಣವಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಅವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರದೆ, ನಿಜವಾದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಉಪರತಿ ಆಗಿ ಹೋಗು ತ್ತದೆ. ಉಪರತಿ ಆಗುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಸ್ಥಾಮಾತ್ರ ದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವಸ್ಥಾತೀತ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂವಿನ ನಿತ್ಯಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಜವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡುವ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶುದ್ಧಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ರಾಗವಿಲ್ಲದಿರುವುದು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವವನಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದಾಗ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಭಜತ್ಯೇಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ — ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಆಗದಿರುವುದೇ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಂಪಶ್ಯತಿ ಯೋರ್ಜುನ — ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ —ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಾಗುವುದು ಮುಖ್ಯ ಬಾಧೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯೇ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ನಿಜವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಬಾಧಕವಿರದೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವುದು ಬಾಧಕ ವಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವರೆಗೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತ ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ವಿರೋಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವೃತ್ತಿಯ ನಿರೋಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವೃತ್ತಿಯ ಸತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವೃತ್ತಿಯ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವನು, ಅದರಿಂದಲೇ ನಿರೋಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೃತ್ತಿಯ ನಿರೋಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕೆಲಕಾಲದವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರೋಧ ವಾದೀತು, ಮತ್ತೆ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾದೀತು. ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಬೇರೆ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರು ಶಿಥಿಲ ಪ್ರಯತ್ನವುಳ್ಳವನೋ ಅವನಿಗೆ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಅಯತಿಃ ಶ್ರದ್ಧಯೋಪೇತೋ ಯೋಗಾಚ್ಚಲಿತಮಾನಸಃ ।

ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಕಾಂ ಗತಿಂ ಕೃಷ್ಣ ಗಚ್ಛತಿ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಶ್ರದ್ಧಯಾ, ಉಪೇತಃ - ಯಾರಿಗೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದೆಯೋ, ಅಯತಿಃ - ಆದರೆ ಯಾರ ಪ್ರಯತ್ನ ಶಿಥಿಲವಾಗಿದೆಯೋ (ಅವನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೊಮ್ಮೆ), ಯೋಗಾತ್ - ಯೋಗದಿಂದ, ಚಲಿತಮಾನಸಃ - ವಿಚಲಿತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾದರೆ, ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಅಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆಯದೆ, ಕಾಮ್ - ಯಾವ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು, ಗಚ್ಛತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ? ॥ 37॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಯಾರಿಗೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದ್ದು, ಪ್ರಯತ್ನ ಶಿಥಿಲವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾದರೆ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಯಾವ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥ 37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಯತಿಃ ಶ್ರದ್ಧಯೋಪೇತೋ ಯೋಗಾಚ್ಚಲಿತಮಾನಸಃ’ — ಯಾರು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಾನೋ, ಆದರೆ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಬಹಿಃಕರಣ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಇದೆ, ತತ್ಪರತೆ ಇಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಸಾಧಕನು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದ, ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಗತಿ ಏನಾದೀತು?

‘ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಕಾಂ ಗತಿಂ ಕೃಷ್ಣ ಗಚ್ಛತಿ’ — ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ, ಎಚ್ಚರವಿರದ ಕಾರಣ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧನೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿ, ಅವನಿಗೆ ಯೋಗದ ಸಂಸಿದ್ಧಿ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗಲಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ?

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಪಾಪಮಾಡುವುದಾದರೋ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಹೋಗಲಾರನು ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವೂ ಆಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮೃತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ, ಬೇರೆ ಚಿಂತನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಅವನ ಗತಿ ಏನಾದೀತು? ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನು?

‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುವವನಿದ್ದಿಯೇ ಹಾಗೂ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿ-ಆಗತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಗತಿಗಳ ವಿಧಾಯಕನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ — ‘ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದ ಸಾಧಕನನ್ನು ನೀನು ಎತ್ತ ಸೆಳೆಯುವೆ? ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ ಕೊಡುವಿ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿ ನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಯದಾ ವಿನಿಯಿತಂ ಚಿತ್ತಮಾತ್ಮನ್ಯೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ (6/18). ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ವಿಚಲಿತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಕರಣವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ದ್ದರಿಂದಲೇ ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷ ಸಾಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು (ಕರಣ) ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನ ತೊಡಗಿಸುವುದ ರಿಂದಲೇ ಅವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷತೆಯೇ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಕರಣ ಸಾಪೇಕ್ಷತೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೂರು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಇರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ವಹಾಮ್ಯಹಮ್’ (9/22), ‘ಮಚ್ಚಿತಃ ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತರಿಷ್ಯಸಿ’ (18/58).

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಕಚ್ಚಿನ್ನೋಭಯವಿಭ್ರಷ್ಟಶ್ಛಿನ್ನಾಭ್ರಮಿವ ನಶ್ಯತಿ ।

ಅಪ್ರತಿಷ್ಠೋ ಮಹಾಬಾಹೋ ವಿಮೂಢೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪಥಿ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಃ - ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಹಿತ (ಮತ್ತು), ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ, ಪಥಿ - ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ವಿಮೂಢಃ - ಮೋಹಿತ ಅರ್ಥಾತ್-ವಿಚಲಿತ, ಉಭಯವಿಭ್ರಷ್ಟಃ - (ಈ ರೀತಿ) ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಸಾಧಕನು, ಕಚ್ಚಿತ್ - ಏನು, ಛಿನ್ನಾಭ್ರಮ್, ಇವ - ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮೋಡದಂತೆ, ನ, ನಶ್ಯತಿ - ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ ? ॥ 38॥

ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಅರ್ಥಾತ್-ವಿಚಲಿತ ಈ ರೀತಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಸಾಧಕನು ಏನು ಛಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಮೋಡದಂತೆ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ ? ॥ 38॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂ ಗತಿಂ ಕೃಷ್ಣ ಗಚ್ಛತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ಅಪ್ರತಿಷ್ಠೊ ಮಹಾಬಾಹೋ ವಿಮೂಢೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪಥಿ’ ಅವನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ (ಸ್ಥಿತಿ)ಯಿಂದಲಾದರೋ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಖ- ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ, ಯಶ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಿರುವನು, ಅವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವು ಅವನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯ ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದನು; ಆದರೆ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮೃತಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.

‘ಕಚ್ಚಿನ್ನೋಭಯವಿಭ್ರಷ್ಟಶ್ಛಿನ್ನಾಭ್ರಮಿವ ನಶ್ಯತಿ’ — ಹೀಗೆ ಅವನು ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದನು ಅರ್ಥಾತ್- ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಎರಡೂ ಉನ್ನತಿಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಸಾಧಕನು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮೋಡದಂತೆ ನಷ್ಟವಾಗುವು ದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಯಾವುದೋ ಮೋಡದ ತುಂಡು ತನ್ನ ಮೋಡವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಬೇರೆ ಮೋಡದವರೆಗೆ ತಲುಪಲಿಲ್ಲ, ಗಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇನೋ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನು ನಷ್ಟವಾದರೋ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಅವನ ಪತನ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ?

ಮೋಡದ ಉದಾಹರಣೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆ ಮೋಡದ ತುಂಡು ಯಾವ ಮೋಡದಿಂದ ಹೊರಟಿತೋ, ಅದು ಮೋಡ ಮತ್ತು ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅದು ಮೋಡವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ (ಮೋಡದ ತುಂಡು) ಇವು ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಜಾತಿಯವು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂರೂ ಜಡವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನೋ ಆ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಯಾರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಹೊರಟನೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಹಾಗೂ ಅವನು ಸ್ವತಃ (ಸಾಧಕ) ಈ ಮೂರು ಒಂದು ಜಾತಿಯವು ಅಲ್ಲ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ ಜಡ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಚೇತನವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಮೊದಲ ಆಶ್ರಯ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟ, ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಮೇಲಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಅಭಾವ ವಾದರೋ ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲೂ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇವನೊಳಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯವಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ನರಕಗಳಿಗೆ, ಹಾಗೂ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಇರುವುದಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ. ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳು ಇರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕನುಸಾರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆಯೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭ್ರಷ್ಟನಾದನು. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ಯಾವ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವನು?

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು — ‘ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟ (ಚ್ಯುತ)ನಾದನು ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಿದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಮುಂದೆ ಯಾವ ಮೋಡಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಮೇಲಿನ ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಸರಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಮೋಡದ ತುಂಡು ಒಂದು ಮೋಡವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಮೋಡದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿತು. ಆದರೆ ಎರಡನೇ ಮೋಡದವರೆಗೆ ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವಾಯಿತು. ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಮೋಡದ ತುಂಡು ಮೊದಲು ಮೋಡವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಮೊದಲಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಎರಡನೆ ಮೋಡದವರೆಗೆ ತಲುಪಲಿಲ್ಲ, ಆಗ ಅದು ಉಭಯ ಭ್ರಷ್ಟವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಸಾಧಕನಾದರೋ ಈಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟ (ಚ್ಯುತ)ನೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು?

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನು ಸಾಧ್ಯದಿಂದ ಎಂದೂ ಚ್ಯುತನಾಗಲಾರನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾಧ್ಯದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರನು, ಅದನ್ನು ಬಿಡಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಾಧ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಇರದ ಕಾರಣ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮೃತಿ ಇರದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ಸಾಧನಭ್ರಷ್ಟ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು, ಆದರೆ ‘ಉಭಯಭ್ರಷ್ಟ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೋಡದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕ್ಕನುಸಾರ — ಯಾರು ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡೇ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಹೊರಟನು, ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ನೆನಪು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಮಾನಸನಾದನು, ಇವನನ್ನೇ ಉಭಯ ಭ್ರಷ್ಟನೆನ್ನುವುದು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಉಭಯ ಭ್ರಷ್ಟನಾದನು. ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಾಚ್ಚಲಿತಮಾನಸಃ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಈ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಃ ‘ವಿಮೂಢೋಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪಥಿ ಹಾಗೂ ‘ಛಿನ್ನಾಭ್ರಮಿವ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದನು, ಮೋಹಿತನಾದನು, ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಏತನ್ಮೇ ಸಂಶಯಂ ಕೃಷ್ಣ ಛೇತ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷತಃ ।

ತ್ವದನ್ಯಃ ಸಂಶಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ಛೇತ್ತಾ ನ ಹ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ ॥

ಕೃಷ್ಣ — ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಏತತ್ - ಈ, ಸಂಶಯಮ್ - ಸಂದೇಹವನ್ನು, ಅಶೇಷತಃ - ಸರ್ವಥಾ, ಛೇತ್ತುಮ್- ಛೇದಿಸಲು, ಅರ್ಹಸಿ - (ನೀನೇ) ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಸಂಶಯಸ್ಯ - ಸಂಶಯವನ್ನು, ಛೇತ್ತಾ - ಛೇದಿಸಲು, ತ್ವದನ್ಯಃ - ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ, ನ, ಉಪಪದ್ಯತೆ - ಯಾರು ಇರಲಾರರು. ॥ 39॥

ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ನನ್ನ ಈ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಛೇದಿಸಲು ನೀನೇ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಸಂಶಯ ವನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು. ॥ 39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತನ್ಮೇ ಸಂಶಯಂ ಕೃಷ್ಣ ಛೇತ್ತು ಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷತಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವು ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಿಂದಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದನು, ಇದರಿಂದ ಅವನು ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಧ್ಯೇಯವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಹೋಗಲಾರನು. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿ ಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಉದ್ದೇಶ ಅವನಿಗಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಬರಲಾರನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆ ಯಿಂದಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗಿ ಹೋದನು. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ಛಿನ್ನ- ಭಿನ್ನ ಮೋಡದಂತೆ ನಷ್ಟವಾಗವನೇನು? ಇದು ನನ್ನ ಸಂಶಯವಾಗಿದೆ.

‘ತ್ವದನ್ಯಃ ಸಂಶಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ಛೇತ್ತಾ ನ ಹ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ’ — ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಛೇದಿಸುವವರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶಾಸ್ತ್ರದ ಯಾವುದಾದರು ಕಗ್ಗಂಟಿರಿಲೀ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಗಹನ ವಿಷಯವಿರಲೀ, ಅರ್ಥವಾಗದಿರುವ ಯಾವುದಾದರು ಸಾಲು ಇರಲೀ, ಅದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಯಾರೇ ವಿದ್ವಾಂಸನು ತಿಳಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಗತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ ಅವನು ಕೊಡಲಾರನು. ಹೌದು! ಯೋಗಿಯಾದವನು ಕೆಲಹಂತದವರೆಗೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿ-ಆಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೋಗಿ-ಬರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ‘ಯುಂಜಾನ ಯೋಗೀ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ಯೋಗಿಯಾದವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮೇರೆ ಇರುವಷ್ಟು ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ನೀನು ‘ಯುಕ್ತ ಯೋಗೀ ಆಗಿರುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ, ಪರಿಶ್ರಮ ವಿಲ್ಲದೆ ಸರ್ವತ್ರ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನಂತೆ ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥ ಯಾರೂ ಆಗಲಾರರು. ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತ ನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿ-ಆಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿರುವೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಗತಿ ವಿಷಯಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ನೀನೇ ಕೊಡಬಲ್ಲೆ. ನೀನೇ ನನ್ನ ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಬಲ್ಲೆ.

* ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಲಯಂಚೈವ ಭೂತಾನಾಮಾಗತಿಂ ಗತಿಮ್ । ವೇತ್ತಿ ವಿದ್ಯಾಮವಿದ್ಯಾಂ ಚ ಸ ವಾಚ್ಯೋ ಭಗವಾನಿತಿ ॥

(ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ 6/5/78, ನಾರದ ಪು-ಪೂರ್ವ 46/21)

ಯಾರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಗತಿ-ಆಗತಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾ-ಅವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಭಗವಂತ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಮನ ಭಗವತ್ತತೆಯ ಕುರಿತು ವಿಶ್ವಾಸವಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನ ವಿಷಯವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ತಿಳಿಸಲಾರರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಭಗವತ್ತತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಒಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸಶಸ್ತ್ರ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಿಃಶಸ್ತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ಸಾಧಕನ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ವಲ್ಲ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಪಾರ್ಥ ನೈವೇಹ ನಾಮುತ್ರ ವಿನಾಶಸ್ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ ।

ನ ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಕೃತ್ಕಶ್ಚಿದ್ದುರ್ಗತಿಂ ತಾತ ಗಚ್ಛತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ವಿನಾಶಃ, ನ, ವಿದ್ಯತೆ - ವಿನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಅಮುತ್ರ, ಏವ, ನ - ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ವಿನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತಾತ - ಹೇ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನೇ!, ಕಲ್ಯಾಣಕೃತ್ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು, ದುರ್ಗತಿಮ್ - ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು, ನ, ಗಚ್ಛತಿ- ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 40॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು- ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅವನ ವಿನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಹೇ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನೇ! ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗದಿರುವವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾದರು ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? — ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಇದೆ. ಈ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಡಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ‘ಕಾಂ ಗತಿಂ ಕೃಷ್ಣ ಗಚ್ಛತಿ’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವ ಮೊದಲೇ ಅವನ ಹೃದಯದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಪಾರ್ಥ ನೈವೇಹ ನಾಮುತ್ರ ವಿನಾಶಸ್ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ —

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಸತ್ತ ನಂತರವಾಗಲೀ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (6/41-45). ತಾತ್ಪರ್ಯ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟಾಗಿತ್ತೋ ಅದರಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಅವನು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿಯು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉದ್ದೇಶ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಅವನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ- ಸಾಯತ್ತಾ ಇದ್ದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯು ವಂತಹ ಪತನ ಅವನಿಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭರತಮುನಿಯು ಭಾರತವರ್ಷದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ದಯಾಪರವಶ ನಾಗಿ ಅವನು ಜಿಂಕೆಯ ಮರಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಮರು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಜಿಂಕೆಯಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವನು ತ್ಯಾಗ, ತಪಸ್ಸು ಎಷ್ಟು ಮಾಡಿದ್ದನೋ, ಸಾಧನೆಯ ಮೊತ್ತ ಎಷ್ಟುಗಳಿಸಿದ್ದನೋ ಅದು ಜಿಂಕೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಜಿಂಕೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ವಿಷಯಗಳು ನೆನಪಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು (ಜಿಂಕೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ) ಸಣ್ಣದಿರುವಾಗಿನಿಂದ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಯೊಂದಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಹಸುರು ಎಲೆ ತಿನ್ನದೆ, ಒಣಗಿದ ಎಲೆಗಳನ್ನೆ ತಿನ್ನುತ್ತಿತ್ತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಜಾರಿದ ಕಾರಣ ಜಿಂಕೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಪತನವಾಗಲಿಲ್ಲ. (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ 5ನೇ ಸ್ಕಂಧ 7-8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು) ಇದೇ ರೀತಿ ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಸೇವೆಮಾಡುವ, ಜಪ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವವಿತ್ತೋ, ಅವರು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನಾದರೆ, ಹಾಗೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನ ಆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಭಾವ- ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ — ಯಾರಾದರು ಮರು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಆನೆ, ಒಂಟೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಆದರೂ ಆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವು ಭಗವತ್ ಕಥೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಒಂದು ಕಡೆ ಹರಿಕಥೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಆಗ ಒಂದು ಕರಿ ನಾಯಿ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಕಥೆ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಕೀರ್ತನ ಮಂಡಳಿಯು ಹೋದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಈ ನಾಯಿಯು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ನಾವು ಕಂಡ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

‘ನ ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಕೃತ್ಕಶ್ಚಿದ್ದುರ್ಗತಿಂ ತಾತ ಗಚ್ಛತಿ’ — ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಪಾರ್ಥ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿದನು, ಇದು ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಎಲ್ಲ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಪಾರ್ಥ ಈ ಹೆಸರು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಹೇ ಪ್ರೀತಿ ಪಾತ್ರನೇ! ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವವನ ದುರ್ಗತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತಾತ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಅದು ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರೀತಿಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಾ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ತುಂಬಾ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರೆತಿದೆಯೋ ಆ ನಿಜವಾದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಲ್ಲ; ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಡೆಯಲೀ ಅವನ ದುರ್ಗತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಧ್ಯೇಯ ಚಿನ್ಮಯತತ್ತ್ವನಾದ ನಾನೇ (ಪರಮಾತ್ಮ) ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದಿದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನನ್ನು ನಾನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನ ದುರ್ಗತಿ ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು?

ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೋ, ತನ್ನ ಪರಮಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡು ತ್ತಾನೋ ಅವನು ನನಗೆ ತಂಬಾ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಅವನು ನನ್ನ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಪ್ರಪಂಚದ್ದಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಅವನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು, ನಿಜವಾದ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡನು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನ ದುರ್ಗತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅವನು ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆಯು ಹೇಗೆ ನಷ್ಟ ವಾದೀತು? ಹೌದು! ಎಂದಾದರು ಅವನು ಮೋಹಿತನಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಸಾಧನೆ ಅಗಲಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಅವನ ಅಭಿಮಾನದ ಕಾರಣವೇ ಅವನ ಮುಂದಿರುತ್ತದೆ. ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು, ಅವನ ಅಭಿಮಾನ ದೂರಮಾಡಲು ಅಂತಹ ಘಟನೆ ಘಟಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಗೋಪಿಯರ ಅಭಿಮಾನ (ಮದ)ವನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ರಾಸದಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದೆನು, ಆಗ ಎಲ್ಲ ಗೋಪಿಯರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು. ಅವರು ವಿಶೇಷ ವ್ಯಾಕುಲರಾದಾಗ ನಾನು ಆ ಗೋಪಿಯರ ಸಮುದಾಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕಟನಾದೆನು. ಅವರು ಕೇಳಿದಾಗ ಹೇಳಿದೆ ‘ಮಯಾ ಪರೋಕ್ಷಂ ಭಜತಾ ತಿರೋಹಿತವ್ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/32/21) ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀವೆಲ್ಲ ಭಜನೆಮಾಡುವಾಗಲೇ ನಾನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮಗಳ ನೆನಪು ಮತ್ತು ಹಿತವು ನನ್ನಿಂದ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮರೆತಿರುವ ಈ ಜೀವಿಯು ಕೇವಲ ನನ್ನತ್ತ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನು ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಂಬಾ ದುಃಖ ಪಟ್ಟು ಈಗ ಸನ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವನು. ತಾಯಿಯು ಸಣ್ಣ ಮಗುವಿನ ರಕ್ಷಣೆ-ಪಾಲನೆ, ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ನಾನು ಆ ಸಾಧಕನ ಸಾಧನೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರೊಳಗೆ ಒಮ್ಮೆ ಸಾಧನೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬಿದ್ದಿವೆಯೋ ಅವು ಮತ್ತೆ ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ- ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳು ‘ಸತ್ ಆಗಿರುತ್ತವೆ — ‘ಕರ್ಮ ಚೈವ ತದರ್ಥೀಯಂ ಸದಿತ್ಯೇವಾಭಿಧೀಯತೇ (17/27) ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ (2/16). ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ದುರ್ಗತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸದ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಎಂತಹ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಪ್ರಾಣಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ದಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೂ ಆ ಸದ್ಭಾವಗಳು ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡಿಯೇ ತೀರುವವು. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದೇ ನೀಚಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಅಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಸಜಾತಿಯ ಯೋನಿಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದ್ದೀತು.*

* ಯಾರ ಸ್ವಭಾವ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರೊಳಗೆ ಸದ್ಭಾವವಿದೆಯೋ, ಅವನು ಯಾವುದೇ ನೀಚಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾವು, ಚೇಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗ ಲಾರನು. ಕಾರಣ - ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ಹಾವು, ಚೇಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳನುಸಾರವಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಅವನು ಆ ಯೋನಿಗಳನುಸಾರ ಕೆಲಸವೂ ಮಾಡಲಾರನು.

ಅಜಾಮಿಳನಂತಹ ಶುದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವೇಶ್ಯಾಗಾಮಿ ಯಾದರೆ, ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನೂ ಚಿಂತಾಮಣಿ ಎಂಬ ವೇಶ್ಯೆಯ ವಶನಾದರೆ, ಇವರುಗಳ ಈ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪತನ ಹೇಗಾಯಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಬಲ್ಲುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಅವರ ಪತನ ವಾಯಿತು ಎಂದು ಜನರಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರ ಪತನವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಉದ್ಧಾರವೇ ಆಯಿತು. ಅಜಾಮಿಳನನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗಲು ಭಗವಂತನ ಪಾರ್ಷದರೇ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಮೊದಲು ಸದಾಚಾರಿಗಳಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಉದ್ಧಾರವಾಯಿತು. ಕೇವಲ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಕುಸಂಗದಿಂದ, ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಅವನ ಭಾವ, ಆಚರಣೆಗಳು ಕುಸಿಯಬಲ್ಲವು ಮತ್ತು ‘ನಾನು ಯಾರು, ನಾನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಇವುಗಳ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿ ಅವನು ಸಂಸಾರ ಪ್ರವಾಹ ದಲ್ಲಿ ಹರಿದುಹೋಗಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಮೊದಲಿನ ಸಾಧನಾ ವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ್ದನೋ, ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಗೆ ಎಷ್ಟು ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗಿತ್ತೋ, ಅಷ್ಟು ಬಂಡವಾಳವಾದರೋ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗದೆ ಅವನೊಳಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಗತಿ ದೊರೆತಾಗ ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರು ಆಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ಆ ಒಳಗಿನ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಅವನು ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಹೌದು! ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಭಾವ ಹಾಗೂ ಆಚರಣೆ ಗಳು ಕುಸಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುವುದು — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಂದ ಅವನ ಪತನವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಸಾಧಕನು — ‘ನಾನು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರು ಕುಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬಾರದು, ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ನನ್ನ ಸಾಧನೆ ಬಿಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವಿಪರೀತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳಬಾರದು ಎಂಬ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಯಾವುದೇ ಸಾಧಕನ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ದುರ್ಗತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಂದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗನುಸಾರ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪುಣ್ಯಕೃತಾಂ ಲೋಕಾನುಷಿತ್ವಾ ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ ।

ಶುಚೀನಾಂ ಶ್ರೀಮತಾಂ ಗೇಹೇ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟೋಭಿಜಾಯತೇ ॥

ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟಃ - (ಆ) ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು, ಪುಣ್ಯಕೃತಾಮ್ - ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಮಾಡುವವರ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದು (ಮತ್ತು), ಶಾಶ್ವತೀಃ - (ಅಲ್ಲಿ) ಅನೇಕ, ಸಮಾಃ - ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ, ಉಷಿತ್ವಾ - ಇದ್ದು (ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ), ಶುಚೀನಾಮ್- ಶುದ್ಧ (ಮಮತಾ ರಹಿತ), ಶ್ರೀಮತಾಮ್ - ಶ್ರೀಮಂತರ, ಗೇಹೇ - ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅಭಿಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ॥ 41॥

ಆ ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇದ್ದು, ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ, ಮಮತಾರಹಿತ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ॥ 41॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಾಷ್ಯ ಪುಣ್ಯಕೃತಾಂ ಲೋಕಾನ್’ — ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿವಿಧಾನದಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಮಾಡುವ ಆ ಜನರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ‘ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರ ಲೋಕ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಪಾಪಕರ್ಮಮಾಡುವವರು ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳು ವಿಘ್ನರೂಪದಲ್ಲಿ, ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಜ್ಞಾದಿ ಶುಭ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೇಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾ ಗುತ್ತವೆ. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾ ಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಭೋಗವಾಸನಾ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿ ರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ಉದ್ದೇಶವು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಮಾನಸ ನಾದವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಬೇಡ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಬೇಕಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳು ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಉದ್ದೇಶವು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಇಲ್ಲವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಸನೆಯಿಂದ ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಆ ವಾಸನೆಯು ಭೋಗೀ ಪುರುಷನಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೇವಲ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾಗುವಂತೆ ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನು ತಲ್ಲೀನನಾಗಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳಪುರುಷರು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನು ವಿಘ್ನರೂಪದಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಉಷಿತ್ವಾ ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ’ — ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರು (ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ) ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಅವರು ಮರಳಿ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭೋಗಭೋಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಸನೆಯು ಕಾರಣ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಅವರ ಸಾಧನ ಸಂಪತ್ತು ಕ್ಷೀಣವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಅಸೀಮ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಅಲ್ಲಿರುವ ಸೀಮೆಯೇ ಇರು ವುದಿಲ್ಲ.

ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಅವರ ಕರ್ಮಜನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗು ವುದು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇದಾದರೋ ಯೋಗದ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ, ಅವರ ಸಾಧನ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ, ಅವರ ಸತ್-ಉದ್ದೇಶದ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವವರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಬರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಇಲ್ಲ. ಅವರು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಿರುವುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ತೀರುವತನಕ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬರಲಾರರು ಮತ್ತು ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ತೀರಿದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಇರಲಾರರು. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಗಾಗಿಯೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರು, ಕೇವಲ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾದ ಕಾರಣ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿರುವರು, ವಾಸನೆಯ ತಾರತಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಲಾರರು. ಕಾರಣ — ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸವೂ ಕೂಡ ಶಬ್ದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾನಾದರೆ (6/44) ಆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಿಲುಕಬಲ್ಲನು?

‘ಶುಚೀನಾಂ ಶ್ರೀಮತಾಂ ಗೇಹೇ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟೋಭಿ ಜಾಯತೇ’ — ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಭೋಗಭೋಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಮರಳಿ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರುವ ಕಾರಣವೇನೆಂಬುದನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ಅವನು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸಾಧನೆಯ ಮಹತ್ವ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಿಗೆ ಅಜ್ಞಾತ ರೂಪದಿಂದ ಪುನಃ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೆಪಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ‘ನಾನು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹೀಗೇಕೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಇದರ ಅರಿವು ಅವನಿಗೆ ಹತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಪರವಶನಾದರೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಅಭ್ಯಾಸವು ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ (6/44) ಹಾಗಿರುವಾಗ ಆ ಸಾಧನೆಯು ಅವನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರಗೊಟ್ಟೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಗಳಿಸಿದವನು, ಎಂದೂ ಪರರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಬಳಿಸದಿರುವವನು, ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವವನು, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ, ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದವನು, ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥ, ಮನೆ, ಪರಿವಾರ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು, ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯಾರ ಮೇಲೂ ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿ ಗತ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸದವನು ‘ಶುದ್ಧಶ್ರೀಮಂತ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಧನ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನಡೆಸುವವನು ತನ್ನನ್ನು ಧನ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಅವುಗಳ ಗುಲಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತನಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗನುಸಾರ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಥವಾ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಬೇರೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಅಥವಾ ಯೋಗಿನಾಮೇವ ಕುಲೇ ಭವತಿ ಧೀಮತಾಮ್ ।

ಏತದ್ಧಿ ದುರ್ಲಭತರಂ ಲೋಕೇ ಜನ್ಮ ಯದೀದೃಶಮ್ ॥

ಅಥವಾ - ಅಥವಾ (ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನು), ಧೀಮತಾಮ್ - ಜ್ಞಾನವಂತ, ಯೋಗಿನಾಮ್ - ಯೋಗಿಗಳ, ಕುಲೇ, ಏವ - ಕಲದಲ್ಲಿಯೇ, ಭವತಿ - ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಈದೃಶಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಏತತ್ - ಈ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವಿದೆಯೋ (ಇದು), ಲೋಕೇ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ, ಹಿ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ದುರ್ಲಭತರಮ್ - ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ॥ 42॥

ಅಥವಾ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಜ್ಞಾನವಂತ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಈ ಜನ್ಮವಿದೆಯೋ ಇದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ತಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ॥ 42॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ವಾಸನಾಸಹಿತ ಮತ್ತು ವಾಸನಾರಹಿತ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಿಗೆ ಸಾಧನೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ, ಯಾರಿಗೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೋ, ಆದರೆ ಇನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸನಾ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದಾಗ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಾಧಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇದ್ದು ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. (ಈ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ) ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲ, ತೀವ್ರವೈರಾಗ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ತೀವ್ರವಾದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷ ಕಾರಣದಿಂದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ನಾದರೆ, ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗದೆ ನೇರವಾಗಿಯೇ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಈ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಮಾತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.]

‘ಅಥವಾ’ — ನೀನು ಕೇಳಿದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಮಾತನ್ನಾದರೋ ನಾನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ, ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವನೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ, ಯಾವುದೋ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿರ ದಿದ್ದರೆ ಅವನೂ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಹ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಗತಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆನು.

‘ಯೋಗಿನಾಮೇವ ಕುಲೇ ಭವತಿ ಧೀಮತಾಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ, ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಂತಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಆ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಲೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನ ಜನ್ಮವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಯೋಗೀ ಮಹಾಪುರುಷನ, ಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ರಹಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲರೂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ — ‘ನಾಸ್ಯಾಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ ಕುಲೇ ಭವತಿ’ (ಮುಂಡಕ — 3/2/9).

‘ಏತದ್ಧಿ ದುರ್ಲಭತರಂ* ಲೋಕೇ ಜನ್ಮ ಯದೀದೃಶಮ್’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅವನ ಹುಟ್ಟು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶುದ್ಧ ಸಾತ್ತ್ವಿಕರಾದ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗುಣವಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದೂ ಕೂಡ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪುಣ್ಯದ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಯೋಗೀ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಂತೂ ದುರ್ಲಭತರ — ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭ ವಾಗಿದೆ! ಕಾರಣ — ಆ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ವಾಯುಮಂಡಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಚರ್ಚೆಯೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ವಾಯುಮಂಡಲದಿಂದ, ದೃಶ್ಯದಿಂದ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದ, ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣಾದಿಗಳಿಂದ, ಅವನಿಗೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುವುದನ್ನು ದುರ್ಲಭತರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಲಭತರ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ‘ತರಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವರು ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವರು - ಈ ಎರಡೂ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರಲ್ಲಿನ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವನ ಜನ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತತ್ ಮತ್ತು ‘ಈದೃಶವ್ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ‘ಏತತ್ ಪದದಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು (ಅವನ ವರ್ಣನೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾಗಿದೆ) ಮತ್ತು ‘ಈದೃಶವ್ ಪದದಿಂದ ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಯೋಗೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗದ ಅವಕಾಶ ದೊರೆತಿರುವವನು — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧಕನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬಿಂದುಜ ಹಾಗೂ ನಾದಜ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಜೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ರಜವೀರ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಜೆ — ‘ಬಿಂದುಜ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮಹಾಪುರುಷರ ನಾದದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಬ್ದದಿಂದ, ಉಪದೇಶದಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ವವನು ‘ನಾದಜ ಪ್ರಜೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ‘ಬಿಂದುಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಸಂಗಪ್ರಾಪ್ತ ಸಾಧಕನು ‘ನಾದಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಇಂತಹ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಸಂಗ ದೊರೆಯುವುದು ತಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವನ್ನು ದುರ್ಲಭವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗ ಸಿಗುವುದು ಇನ್ನು ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ.+ ನಾರದರು ತಮ್ಮ ಭಕ್ತಿಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಹತ್ಸಂಗಸ್ತು ದುರ್ಲಭೋಗ- ಮ್ಯೋಮೋಘಶ್ಚ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಹಾಪುರುಷ ಸಂಗ ದುರ್ಲಭ, ಅಗಮ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಮೋಘ ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಒಂದು ಅವರ ಸಂಗಸಿಗುವುದು ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇಂತಹ ಸಂಗ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಸಂಗ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ, ಅದು ಎಂದೂ ನಿಷ್ಫಲ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗವು ಸಿಗುವುದರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ಸಾಧಕರನ್ನು ‘ದುರ್ಲಭತರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

+ ದುರ್ಲಭೋ ಮಾನುಷೋ ದೇಹೋ ದೇಹಿನಾಂ ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರಃ । ತತ್ರಾಪಿ ದುರ್ಲಭಂ ಮನ್ಯೇ ವೈಕುಂಠಪ್ರಿಯ ದರ್ಶನಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 11/2/29)

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಅಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾದ ಮೇಲೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ತತ್ರ ತಂ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗಂ ಲಭತೇ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮ್ ।

ಯತತೇ ಚ ತತೋ ಭೂಯಃ ಸಂಸಿದ್ಧೌ ಕುರುನಂದನ ॥

ಕುರುನಂದನ - ಹೇ ಕುರುನಂದನಾ!, ತತ್ರ - ಅಲ್ಲಿ, ತಮ್ - ಅವನಿಗೆ, ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮ್ - ಮೊದಲ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ, ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗಮ್ - ಸಾಧನ-ಸಂಪತ್ತಿಯು (ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ), ಲಭತೇ - ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಚ - ಮತ್ತೆ, ತತಃ- ಅವನು (ಆ), ಸಂಸಿದ್ಧೌ - ಸಾಧನದ ಸಿದ್ಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಭೂಯಃ - ಪುನಃ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ), ಯತತೇ - ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 43॥

ಹೇ ಕುರುನಂದನಾ! ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮೊದಲ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಸಾಧನ-ಸಂಪತ್ತಿಯು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನು ಆ ಸಾಧನದ ಸಿದ್ಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ರ ತಂ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗಂ ಲಭತೇ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮ್’ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ರ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮ್’ ಹಾಗೂ ‘ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗಮ್’ ಈ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾದ ಆ ಸಾಧಕನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸಾಧನ ಸಂಪತ್ತು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗಾದರು ದಾರಿ ನಡೆಯುವಾಗ ನಿದ್ದೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು. ಅವನು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಹಿಂದೆ ನಡೆದಷ್ಟು ದಾರಿ ಕಳೆದಿರುತ್ತದೆ; ಅಥವಾ ಯಾರಾದರು ವ್ಯಾಕರಣದ ಪ್ರಕರಣ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಬಿಟ್ಟುಹೋಯಿತು. ಪುನಃ ಅವನು ಓದಲು ತೊಡಗಿದರೆ, ಹಿಂದೆ ಓದಿದ ಪ್ರಕರಣ ಬೇಗ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಬಾಯಿಪಾಠವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆಗಳು, ಬಿದ್ದಿರುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಯತತೇ ಚ ತತೋ ಭೂಯಃ ಸಂಸಿದ್ಧೌ’ — ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯ ಸಂಗ ಒಳ್ಳೆಯದಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಸಾಧನದ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಹೊಸ-ಹೊಸ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಸಿಗುವಂತೆ ಅವನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಅವನು ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಕುರಿತು ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರು ಮೊದಲು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಿದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ವಾಸನೆ ಉಳಿದಿರುವವನಾದರೋ ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲದ ಅವನು ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಪ್ರಕರಣದ ಪದಗಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಮಾತು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸಿದರೆ ‘ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವನಿಗೆ ‘ಪೌರ್ವ ದೇಹಿಕ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್-ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತ ಸಾಧನ- ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ — ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಶರೀರದ ವ್ಯವಧಾನ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಪೌರ್ವದೇಹಿಕ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಬೀಳುತ್ತದೆ. ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅವನನ್ನು ‘ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು (ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಿಗಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ). ಆದರೆ ‘ಪೌರ್ವದೇಹಿಕ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ವ್ಯವಧಾನ ಬೀಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ದೇಹಕ್ಕೆ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗ- ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಬಾಹುಳ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಯಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟರಿಬ್ಬರೂ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಸರಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭೋಗಗಳ ವಾಸನೆ ಇರುವವರಾದರೋ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಭೋಗಗಳ ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ, ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಿಗೆ ಕಳಿಸುವುದು ಅವನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಟ್ಟಂತೆ, ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿ ‘ಸ್ವದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಉನ್ನತಿ ‘ಪರ’ದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಬಂಡವಾಳ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಬಂಡವಾಳ (ಸಾಧನೆ) ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾದರೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿ ಮುಚ್ಚಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತವೆ, ಅವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಯೋಗಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವನಿಗೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ ತೇನೈವ ಹ್ರಿಯತೇ ಹ್ಯವಶೋಪಿ ಸಃ ।

ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ ॥

ಸಃ - ಆ (ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯನು), ಅವಶಃ - (ಭೋಗಗಳಿಗೆ) ಪರವಶ ನಾದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ತೇನ - ಅವನಿಂದ, ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ, ಏವ - ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಅಭ್ಯಾಸ (ಸಾಧನೆ)ದ ಕಾರಣವೇ, ಹ್ರಿಯತೇ - (ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ) ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡತ್ತಾನೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಯೋಗಸ್ಯ - ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ, ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ, ಅಪಿ - ಜಿಜ್ಞಾಸು ಕೂಡ, ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಅತಿವರ್ತತೆ - ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 44॥

ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಪರವಶನಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನಿಂದ ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಅಭ್ಯಾಸ (ಸಾಧನೆ)ದ ಕಾರಣವೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಕೂಡ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 44॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ ತೇನೈವ ಹ್ರಿಯತೇ ಹ್ಯವಶೋಪಿ ಸಃ’ — ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನಿಗೆ ಸಿಗುವಂತಹ ಸಾಧನದ ಸೌಲಭ್ಯ, ವಾಯುಮಂಡಲ, ಸಂಗ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ, ಸಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದು, ಆ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಭ್ಯಾಸದ ಕಾರಣವೇ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಕಡೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅವಶೋಪಿ’ — ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭೋಗಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ (ಸಾಧಾರಣ ಮನೆಗಳಿಂದ) ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭೋಗಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವಿದೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಳಿದು ಹೋಗಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಪರವಶ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರವಶನಾದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾದರೂ, ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸಾದಿಗಳ ಕಾರಣ ಅವನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಭೋಗ-ವಾಸನೆ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ‘ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಅದರ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಜೀವಿಯ ಸತ್- ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಧ್ಯಾನಯೋಗಾದಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆಗಳು, ಸಾಧನೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಎಷ್ಟೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವು ‘ಸತ್ ಆಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಜೀವಿಯ ಸತ್-ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಪರವಶನಾದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಿಗೆ ಒಳಗಿನಿಂದ ಸೆಳೆದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ’ — ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ — ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಶಿಥಿಲ ಪ್ರಯತ್ನವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದರೆ ಅವನು ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಯಾವ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಪತನ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಎಂಬುದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟನ ಪತನವಾಗದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ವರೆಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಯೋಗಿಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೂ ಕೂಡ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗು ತ್ತಾನಾದರೆ, ಮತ್ತೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಿಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಪತನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಶಂಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆದೀತು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ಯಾರು ಇನ್ನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾರು ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೂ ಕೂಡ ಶಬ್ದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು* ಅರ್ಥಾತ್ — ವೇದಗಳ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮದ ಭಾಗವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

* ವೇದಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಈ ‘ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ’ದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು.

ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಂತೆ ಮಹತ್ವಕೊಡದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವವನೇ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ರುಚಿ ಅಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಲಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಮಹತ್ವದಿಂದ ಅವನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ — ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ರುಚಿ-ಪೂರ್ಣ ವಾಗಿ ಅಳಿಸಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾಗದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮಹತ್ವ ಇಷ್ಟಿರುವಾಗ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ! ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 40ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಆರಂಭವು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದವನ ಪತನ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅವನಿಗಾದರೋ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆದೀತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1) ‘ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ’ ಎಂಬುದು ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷತೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಆ ವಿಶೇಷತೇ ಎಂತಹುದು? — ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (7/3) ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವನ ಮಹಿಮೆಯೂ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದು. ಈ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೂ ಕೂಡ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅತೀ ಎತ್ತರವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪುನರಾವರ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಅಪುನರಾವರ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಮಾತ್ರನಾಗುವ ಮಹಿಮೆ ಇಷ್ಟು ಇರುವಾಗ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಮಹಿಮೆ ಎಷ್ಟಿರಬೇಡ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯೋಗ (ಸಮತೆ) ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ನಾದನು.

ಈ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಮಹಿಮೆ ಇದೆ, ಭ್ರಷ್ಟ ನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ‘ಆಚಾರ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಫೇಲಾದರೆ ಅವನು ‘ಶಾಸ್ತ್ರೀ’ ಅಥವಾ ‘ಮಧ್ಯಮಾ ಪರೀಕ್ಷೆ ಪಾಸಾಗುವವನಿಗಿಂತಲೂ ಕೇಳಗಾಗುತ್ತಾನೋ? ಆಗಲಾರನು. ಹೀಗೆಯೇ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾದವನು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವವರಿಗಿಂತ ಕೀಳಾಗದೆ ತುಂಬಾ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಸಮತೆಯೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಜನರು ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಮತೆಯೇ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರುವವನೇ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಮತೆಯ ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳವನು ಶಬ್ದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹ ಕೊಡುವಂತಹ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಸಾಧಕರು ನಾವಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲೇಬೇಕು ಹೀಗೆ ದೃಢತೆಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಕೊಂಡರೆ ಅವರು ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

(2) ಸಾಧಕನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಸಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯ ದಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ರುಚಿ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶ ಸಮತೆಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿರಬೇಕು; ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಮತಿ ಅತಿ ನೀಚ ಊಂಚಿ ರುಚಿ ಆಛೀ

ಚಹಿಅ ಅಮಿಅ ಜಗ ಜುರಇ ನ ಛಾಛೀ॥

(ಮಾನಸ-1/8/4)

ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ಅವನ ರುಚಿ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶ್ಯ ಸದಾಕಾಲ ಎತ್ತರವಾಗಿರ ಬೇಕು. ಸಾಧಕನ ರುಚಿ — ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರೀತಿ ಎಷ್ಟು ವೇಗ-ತೀವ್ರವಾದಿತೋ ಅಷ್ಟು ಬೇಗ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಯಾದೀತು. ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವು ಸಾಧಕನು ಏನುಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಇವನ್ನು ನೋಡದೆ ಏನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಓರ್ವ ಪ್ರಜ್ಞಾಚಕ್ಷು (ಕುರುಡ) ಸಂತನು ನಿತ್ಯ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ (ಭಗವದ್ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು) ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಯಾರೋ ಕೇಳಿದರು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೇಕೆ ಬರುತ್ತಿ? ಸಂತನು ಉತ್ತರಿಸಿದ — ದೇವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ! ಅವನೆಂದ — ನಿಮಗಾದರೋ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಸಂತನೆಂದ — ನನಗೆ ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಏನು ಭಗವಂತನಿಗೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ? ನಾನು ಅವನನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಸಾಕು, ಇದರಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿಹೋದೀತು.

ಇದೇ ರೀತಿ ನಾವು ಸಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳ ಲಾಗದಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ರುಚಿ — ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶವು ‘ಸಮತೆ ಯದ್ದೇ ಇರಬೇಕು, ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ನೋಡಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ! ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಆದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪುಣ್ಯವಾದರೋ ಪಾಪದ ಅಪೇಕ್ಷೆ (ದ್ವಂದ್ವವುಳ್ಳ)ಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವತ್ಸಂಬಂದೀ (ಸತ್ಸಂಗ ಭಜನಾದಿಗಳು) ಉಂಟಾಗುವ ಪುಣ್ಯವು (ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ) ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪುಣ್ಯವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಪುಣ್ಯವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪುಣ್ಯವು ಫಲವನ್ನು ನೀಡಿ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (2/40) ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಎರಡೂ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಪುಣ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ ತೇನೈವ’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಸಂಗ, ಸಚ್ಚರ್ಚೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಆಗದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದ ಕಾರಣ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ (ಪ್ರವೃತ್ತಿ) ಇರದೆ ಗತಿ ಇದೆ.* ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ’ ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆಯುಳ್ಳ ಅಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲದೆ ಗತಿಯುಳ್ಳ ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇಲ್ಲ, ಕರ್ತೃತ್ವವೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಗತಿ ಇದೆ. ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯುಳ್ಳ ಅಭ್ಯಾಸವು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಗತಿಯುಳ್ಳ ಅಭ್ಯಾಸ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ಗತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿರಿ.

ಸಂಬಂಧ — ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕ ಆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ಪ್ರಯತ್ನಾದ್ಯತಮಾನಸ್ತು ಯೋಗೀ ಸಂಶುದ್ಧಕಿಲ್ಬಿಷಃ ।

ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಸ್ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯೋಗೀ - ಯಾವ ಯೋಗಿಯು, ಪ್ರಯತ್ನಾತ್ - ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ, ಯತಮಾನಃ - ಯತ್ನಮಾಡು ತ್ತಾನೋ (ಮತ್ತು), ಸಂಶುದ್ಧ ಕಿಲ್ಮಿಷಃ - ಯಾರ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಃ - ಯಾರು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವನೋ, ಆ ಯೋಗಿಯು, ತತಃ - ಮತ್ತೆ, ಪರಾಮ್ - ಪರಮ ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು, ಯಾತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 45॥

ಆದರೆ ಯಾವಯೋಗಿಯು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವನೋ ಆ ಯೋಗಿಯು ಮತ್ತೆ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 45॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾದರೋ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಅಲ್ಲಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ಇದನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ತು’ ಈ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೂ ಕೂಡ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ವಿಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಾನಾದರೆ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಯತ್ನಮಾಡುವವನು ವೇದಗಳಿಂದ ವಿಾರಿ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ವೇನಿದೆ?

‘ಯೋಗೀ’ — ಪರಮಾತ್ಮನತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಸಮತೆಯನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪ್ರಯತ್ನಾದ್ಯತಮಾನಃ’ — ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಯತ್ನ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನೊಳಗೆ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಉತ್ಸಾಹ, ತತ್ಪರತೆ ಇವುಗಳು ಪ್ರತಿದಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ನಿರಂತರ ಜಾಗರೂಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ — ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೂ ಕೂಡ ಶಬ್ದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋದಾಗ, ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನಿಗೆ ಹೇಳುವು ದೇನಿದೆ? ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಒಮ್ಮೆ ಏಟು ತಿಂದ ಬಳಿಕ ವಿಶೇಷ ವೇಗವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಂತೆ, ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕ ವಿಶೇಷ ವೇಗವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಂಶುದ್ಧಕಿಲ್ಬಿಷಃ’ — ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ದೋಷ, ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನೊಳಗೆ ಭೋಗ, ಸಂಗ್ರಹ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಇಚ್ಛೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಯತ್ನಮಾಡುವವನ ಪಾಪಗಳೆಲ್ಲ ನಷ್ಟವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

‘ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಃ’* — ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಅರುಚಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದೇ ಅನೇಕ ಜನ್ಮ ಸಂಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.+

* ಅನೇಕ ಜನ್ಮದ ಅರ್ಥ - ‘ನ ಏಕಜನ್ಮ ಇತಿ ಅನೇಕ ಜನ್ಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ - ಒಂದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಜನ್ಮಗಳು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯೋಗಿಯ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ. ‘ಸಂಸಿದ್ಧಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಭೂತಕಾಲದ ೞಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯವಿರುವುದರಿಂದ ಇದರ ಅರ್ಥ - ಆ ಯೋಗಿಯು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸಿದ್ಧ (ಶುದ್ಧ)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು.

+ ಹೀಗೆಯೇ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಮೊದಲ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಂದ ವಿರಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದನು, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತತ್ಪರಯಿಂದ ಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದು ಅವನು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

‘ತತೋಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಅತಿ ಭಯಂಕರ ದುಃಖವೂ ವಿಚಲಿತನನ್ನಾಗಿಸಲಾರದೋ (6/22) ಇಂತಹ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಅವನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಅನೇಕ ಜನ್ಮ ಸಂಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಮೊದಲು ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವರ್ಗ ಪ್ರಾಪಕ ಪುಣ್ಯಗಳು ಮುಗಿದವು ಮತ್ತು ಅವನು ಪುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದನು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಾರಕೀಯ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಅವನ ನರಕಪ್ರಾಪಕ ಪಾಪಗಳು ಮುಗಿದುಹೋಗಿ, ಪಾಪಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದನು. ಅವನು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಆಯಾಯ ಯೋನಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ, ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ಮನುಷ್ಯೇತರ ಯೋನಿಪ್ರಾಪಕ ಪಾಪಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗಿ, ಅವನು ಶುದ್ಧವಾದನು.+ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಜೀವಿಯು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದನು. ಈ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದೇ ಇವನು ‘ಸಂಸಿದ್ಧ’ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

+ ಜೀವಿಯು ಈ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಗೈದು, ಅರ್ಥಾತ್ - ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿ ಅಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗ, ನರಕ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕ ಯತ್ನಗೈದು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಈ ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕೇವಲ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಇವನಿಗೆ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು? ಈಗ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೂ ಕೂಡ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಹಿಮೆ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವುದು ಆಗಿರದೆ ಯೋಗದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಯೋಗದ್ದೇ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ತಪಸ್ವಿಭ್ಯೋಧಿಕೋ ಯೋಗೀ ಜ್ಞಾನಿಭ್ಯೋಪಿ ಮತೋಧಿಕಃ ।

ಕರ್ಮಿಭ್ಯಶ್ಚಾಧಿಕೋ ಯೋಗೀ ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗೀ ಭವಾರ್ಜುನ ॥

ತಪಸ್ವಿಭ್ಯಃ - (ಸಕಾಮಭಾವವುಳ್ಳ) ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಅಧಿಕಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಜ್ಞಾನಿಭ್ಯಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗಿಂತ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಧಿಕಃ - (ಯೋಗಿ) ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮಿಭ್ಯಃ - ಕರ್ಮಿಗಳಿ ಗಿಂತಲೂ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಅಧಿಕಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮತಃ - (ಹೀಗೆ ನನ್ನ) ಮತವಾಗಿದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು), ಯೋಗೀ, ಭವ - ಯೋಗಿಯಾಗು. ॥ 46॥

ಸಕಾಮಭಾವವುಳ್ಳ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಯೋಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಯೋಗಿಯಾಗು. ॥ 46॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಪಸ್ವಿಭ್ಯೋಧಿಕೋಯೋಗೀ’ — ಋದ್ಧಿ-ಸಿದ್ಧಿ ಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಸೆಕೆ-ಛಳಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುವವರು ತಪಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಕಾಮ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಿಂತ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ರುಚಿಯುಳ್ಳ, ಧ್ಯೇಯವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಜ್ಞಾನಿಭ್ಯೋಪಿ ಮತೋಧಿಕಃ’ — ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವವನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎಂದರೇನು? ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದರೇನು? ಭಕ್ತಿಯೋಗವೆಂದರೇನು? ಲಯಯೋಗ ವೆಂದರೇನು ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಮಾತು ತಿಳಿದಿದ್ದು, ಹೇಳುತ್ತಲು ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವೇ ಉದ್ದೇಶವಿರುಂವತಹ ಸಕಾಮ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಯೋಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

‘ಕರ್ಮಿಭ್ಯಶ್ಚಾಧಿಕೋ ಯೋಗೀ’ — ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗಲೀ, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ಸುಖ-ಸೌಲತ್ತು, ಭೋಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಗಲೀ, ಸತ್ತನಂತರ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾದ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲೀ, ಆ ಲೋಕಗಳ ಸುಖಸಿಗಲೀ, ಇಂತಹ ಉದ್ದೇಶ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಿಗಳಿಗಿಂತ ಯೋಗೀ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಸಾರದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ ನಾದವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಯೋಗೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಯೋಗಿಯು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಿಂತ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಪಂಡಿತರಿಗಿಂತ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕಾಂಡಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಕಾಮಭಾವ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಾಗಿದೆ.

ತಪಸ್ವೀ, ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಿ — ಈ ಮೂರರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂವರಲ್ಲಿಯೂ ಸಕಾಮಭಾವ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಮೂವರೂ ಯೋಗಿಗಳಿರದೆ ಭೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮೂವರೂ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಇವರೊಂದಿಗೆ ಯೋಗಿಯ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಈ ಮೂವರಿಂದಲೂ ಯೋಗಿ ಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗೀ ಭವಾರ್ಜುನ’ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಮಹಿಮೆ ಹಾಡಿರುವನೋ, ಅವನ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಯೋಗಿ ಯಾಗು, ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗಲೂ ನಿರಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲದ ಎಲೆಯಂತೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಭವಾರ್ಜುನ (8/27).

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ನೀನು ನನಗೆ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನೀನು ಇಂತಹವನಾಗು, ಈ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ಎಂದು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗನುಸಾರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಯೋಗಿಯಾಗು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನಗೆ ಇದೇ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭೋಗಿಯ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಯೋಗಿಯ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಭೋಗಿಯು ಯೋಗೀ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯೋಗಿಯು ಭೋಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಕಾಮ ಭಾವವಿರುವವರು ಭೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿರುವವರು ಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಕಾಮಭಾವವುಳ್ಳ ತಪಸ್ವೀ, ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಿಗಳಿ ಗಿಂತಲೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗುವ ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ, ಧ್ಯಾನಯೋಗೀ, ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ ಮುಂತಾದವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗಿಯಾಗಬೇಕು ಇದನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಜುನನು ಭಕ್ತಿಯೋಗೀಯಾಗಲೀ ಈ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಯೋಗಿನಾಮಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮದ್ಗತೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ ।

ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ಭಜತೇ ಯೋ ಮಾಂ ಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ ॥

ಸರ್ವೇಷಾಮ್ - ಎಲ್ಲಾ, ಯೋಗೀನಾಮ್ - ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಯಃ - ಯಾವ, ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್- ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಭಕ್ತನು, ಮದ್ಗತೇನ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾದ, ಅಂತರಾತ್ಮಾ - ಮನದಿಂದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜತೇ - ಭಜಿಸು ತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಮೇ ನನ್ನ, ಮತಃ - ಮತದಲ್ಲಿ, ಯುಕ್ತತಮಃ - ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 47॥

ಎಲ್ಲಾ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಭಕ್ತನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥47॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋಗಿನಾಮಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಮ್’ — ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಹಠಯೋಗ, ಮಂತ್ರ ಯೋಗ, ಲಯಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ (ಅನುಭವ)ಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಆ ಯೋಗಿಯು, ಸಕಾಮ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಿಂತ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗಿಂತ, ಕರ್ಮಿಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಎಲ್ಲಾ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವಂತಹ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಯಃ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್’ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರೊಳಗೆ ನನ್ನ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ವಿರುವಂತಹ ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಭಕ್ತನು ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಮದ್ಗತೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ ಮಾಂ ಭಜತೇ’ — ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ತಲ್ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮದುವೆ ಯಾದ ಮೇಲೆ ಹುಡುಗಿಯ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಗಂಡನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವಂತೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ತಿನ್ನುವಾಗ-ಕುಡಿಯುವಾಗ ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ಮಲಗಿ ದಾಗ-ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ.

ಯಾರು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಿಗೆ ತನ್ನಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಸಾಧನೆ- ಭಜನೆ, ಜಪ-ಕೀರ್ತನೆ, ಶ್ರವಣ-ಮನನ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು; ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಅಡ್ಡಾಡುವುದು, ಮಲಗುವುದು-ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು; ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ನೌಕರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ ಸಂಬಂಧೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಜನೆಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನ ಭಜನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಆ ಭಕ್ತನು ನನ್ನ ಸಂತೋಷ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸದಾಕಾಲ ನನ್ನ ಪರಾಯಣ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ನನ್ನ ಭಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಸಾರದ ಭಕ್ತನಲ್ಲ. ಸಂಸಾರದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ’ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖ ನಾಗಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿರುವ ಎಲ್ಲರೂ ಯೋಗಿ (ಸಾಧಕ)ಯಾಗಬಲ್ಲರು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ‘ಯುಕ್ತರಾಗಿ ದ್ದಾರೆ. ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಅರ್ಥಾತ್-ವ್ಯಾಪಕರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ ವರೆಲ್ಲರು ‘ಯುಕ್ತತರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಸಗುಣ ಭಗವಂತನಾದ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಶರಣಾಗುವವರು ನನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತತಮ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳು ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಾಗ ಅವನು ‘ಯುಕ್ತತಮನಾದನು. ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಶರಣಾಗತನ ಯಾವ ಯೋಗ ಬಾಕಿ ಉಳಿದೀತು? ಅವನಾದರೋ ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ‘ಯುಕ್ತತಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಯುಕ್ತತಮಭಕ್ತನು ಎಂದೂ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಡಲಾರದು, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಬಿಡಲಾರನು. ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ನೋವು, ಮೂರ್ಛೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮರೆತರೆ, ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು?

* ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ೞಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಎರಡೂ ಕಡೆ ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಕೇವಲ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಇಲ್ಲಿ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣನಾಗಿ ತನ್ನ ಬಲದ, ಉದ್ಯೋಗದ, ಸಾಧನೆಯ ಆಸರೆ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವ ಭಕ್ತನನ್ನು ಭಗವಂತನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವವಿದ್ದು, ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಆಸರೆ, ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ಇರುವವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಮಹತ್ವ ಇರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಣಬಿಡುವ ಸಮಯ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಅವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಬಲದ ಆಸರೆ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಅಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೊರಟುಹೋದರೂ ಅವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ (ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೋದಾಗ) ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾದ ಇಂತಹ ಭಕ್ತನ ಚಿಂತನೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗದೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ಕಿಯೋಗಿಯನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಯೋಗಿಗಳೆಲ್ಲರ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಏನಾದ ರೊಂದು ಕೊರತೆ ಇರಬಹುದು! ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳು ಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರರಾಗು ತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪರಮಸುಖ, ಪರಮಶಾಂತಿ, ಪರಮ ಆನಂದದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾರ ಪೂರ್ಣತೆ ಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರಲಾರದು. ಆದರೆ ಅಂತರಾತ್ಮನಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು, ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡವನಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಾಪೇಕ್ಷ, ವೃದ್ಧಿ, ಕ್ಷಯ, ಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಮಾನ್ಯಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗ ಮತ್ತು ಯೋಗ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗನುಸಾರ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಯೋಗ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಇದರ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ದೊರಕುವ ತತ್ತ್ವ (ಸಮತೆ)ವೇ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಈ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಧ್ಯಾನಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಪುನಃ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದನು — ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವನು ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತ ಮನಸ್ಸು ಳ್ಳವನಾದರೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಮಾತನ್ನು ತಾನಾಗಿಯೇ (ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದಿದ್ದರೂ) ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. — ‘ಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಿದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಾದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದೆ 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಪುನಃ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡುವವನು ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ* ತನ್ನ ಭಕ್ತನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುವನು.

* ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

ತತಸ್ತಂ ಮ್ರಿಯಮಾಣಂ ತು ಕಾಷ್ಠಪಾಷಾಣ ಸನ್ನಿಭಮ್ । ಅಹಂ ಸ್ಮರಾಮಿ ಮದ್ಭಕ್ತಂ ನಯಾಮಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ಕಾಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪಾಷಾಣದಂತೆ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾಗಿ ಮರಣಾಸನ್ನನಾದ ಆ ಭಕ್ತನನ್ನು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಕಫವಾತಾದಿದೋಷೇಣ ಮದ್ಭಕ್ತೋ ನ ಚ ಮಾಂ ಸ್ಮರೇತ್ । ತಸ್ಯ ಸ್ಮರಾಮ್ಯಹಂ ನೋ ಚೇತ್ ಕೃತಘ್ನೋ ನಾಸ್ತಿ ಮತ್ಪರಃ ॥

ಕಫ, ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಸ್ವಯಂ ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನನ್ನಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಕೃತಘ್ನರು ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಮತೆ (ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವ)ಯ ಸಮ್ಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿ (ಭಕ್ತ) ಯನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಪಂಚ-ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ ಇವನು ಸ್ವಾಧೀನ ಹಾಗೂ ಸುಖೀಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥ ಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪರಾಧೀನತೆ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಈ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖವು ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ದುಃಖವಿಲ್ಲ, ಸಂತಾಪವಿಲ್ಲ, ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ — ಈ ಸುಖದ ಭೋಗವು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ (ಪರಾಧೀನತೆ) ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. (18/54).

ಸುಖದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಕಂಡುಬರುವತನಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆ) ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಅಹಂಕಾರವೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ‘ಅಹಮ್’ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳು ಕೂಡ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಯಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರಹಿತರಾಗು ತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯಾದರೋ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಹಂಕಾರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮಾತು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಯಾನಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗಿ ಇವರ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಆಗುವಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಕೋಮಲತೆ ಕಂಡು ಬರವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಾದರೋ — ‘ಅದ್ವೆಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಮೈತ್ರಃ ಕರುಣ ಏವ ಚ (12/13) ಈ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪದಗಳು ಬಂದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತರು ಮೊದಲೇ ಸಣ್ಣವರಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ.+ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ನಮ್ರತೆ, ಕೋಮಲತೆ, ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಗುಣಗಳು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತುಗಳು ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇವೇ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

+ ತೃಣಾದಪಿ ಸುನೀಚೇನ ತರೋರಿವ ಸಹಿಷ್ಣುನಾ । ಅಮಾನಿನಾ ಮಾನದೇವ ಕೀರ್ತನೀಯಃ ಸದಾ ಹರಿಃ॥ (ಶಿಕ್ಷಾಷ್ಟಕ)

ತನ್ನನ್ನು ಹುಲ್ಲಿಗಿಂತಲೂ ಕನಿಷ್ಟವೆಂದರಿತು, ಮರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಿಷ್ಣುವಾಗಿ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ, ಸ್ವತಃ ಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಸದಾಕಾಲ ಹರಿಯ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಶಾಂತಿ, ಸ್ವಾಧೀನತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ರಸಗಳು ಚಿನ್ಮಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಖಂಡವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿರಸವು ಚಿನ್ಮವಾಗಿದ್ದು ‘ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ’ ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅದು ನಿತ್ಯ-ನವೀನವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಂದೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಕೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ರಸದ, ಪ್ರೇಮಾನಂದದ ಹಸಿವು ಭಗವಂತನಿಗೂ ಇದೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಹಸಿವನ್ನು ಭಕ್ತರೇ ಪೂರ್ಣ ಮಾಡ ಬಲ್ಲರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದ ಮಾತು ತಿಳಿಯುವಂತಹುದಿದೆ — ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಇವೆರಡರಲ್ಲಾದರೋ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆ (ಸ್ಥಿತಿ) ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿಷ್ಠೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಭಕ್ತನಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ — ‘ತತ್ಸುಖೇ ಸುಖಿತ್ಪಮ್’ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರದ ಚಿಂತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮದು ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಈ ಕಡೆ ಅವನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠ ಭಕ್ತನ ಎಲ್ಲ ಹೊಣೆ, ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ವಹಾಮ್ಯಹಮ್’.

ಪರಿಶಿಷ್ಚ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ. (12/8) ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಗತೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಗಾಢವಾದ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ, ಧ್ಯಾನಯೋಗೀ, ಹಠಯೋಗೀ, ಲಯಯೋಗೀ, ರಾಜಯೋಗೀ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಯೋಗಿಗಳಿರಬಲ್ಲರೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಭಕ್ತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಮಾತು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿರುವನು. ‘ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ’ (12/2), ‘ಭಕ್ತಾಸ್ತೇತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ (12/20) ‘ಸ ಯೋಗೀ ಪರಮೋ ಮತಃ’ (6/32).

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಕೊನೆ ಭಕ್ತಿಯ ಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮುಂತಾದವು ಸಾಧನೆಯಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧನೆಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರನು. ಸಾಧನೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ — ‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್’ (18/54) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿ ವಿಷಯಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಅತಸ್ತ್ವಿರಜ್ಯಾಯೋ ಲಿಂಗಾಚ್ಚ’ (3/4/39).

ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಆ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮಾನವಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗೋನಾಮ ಷಷ್ಠೋಧ್ಯಾಯಃ ॥6॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗವೆಂಬ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥6॥

ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಯಮನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗೆ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಯೋಗ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಷಷ್ಠೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ 10, ಶ್ಲೋಕಗಳ 573, ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ಪದಗಳು 599 ಇವೆ.

(2) ‘ಅಥ ಷಷ್ಠೋಧ್ಯಾಯಃ ಇದರ 6, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 33, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1,504 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 47 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 1590 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳಾದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧಾಯದಲ್ಲಿ ಐದು ‘ಉವಾಚ’ಗಳಿವೆ — ಮೂರು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಮತ್ತು ಎರಡು ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 47 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 1ನೇ ಮತ್ತು 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’; 10ನೇ, 14ನೇ ಮತ್ತು 25ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 15ನೇ, 27ನೇ, 36ನೇ ಮತ್ತು 42ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಉಪಯೋಗವಾದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ; ಮತ್ತು 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 37 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಿದನು ಹಾಗೂ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಪ್ರೇಮವಿರಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವ ಆ ಭಕ್ತನೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ನೆನಪಾಗುತ್ತಲೇ ಅವರು ಅದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಉನ್ಮತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಮುಂದೆ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಾಗ ಅವನೂ ತನ್ಮಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ತನ್ಮಯತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದೆಯೇ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ ಪಾರ್ಥ ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್ಮದಾಶ್ರಯಃ ।

ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಂ ಯಥಾ ಜ್ಞಾಸ್ಯಸಿ ತಚ್ಛೃಣು ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಆಸಕ್ತಮನಾಃ - ಆಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಮದಾಶ್ರಯಃ - ನನ್ನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗದ, ಯುಂಜನ್ - ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಮಾಮ್ - (ನೀನು) ನನ್ನ, ಸಮಗ್ರಮ್ - ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು, ಅಸಂಶಯಮ್ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಜ್ಞಾಸ್ಯಸಿ - ತಿಳಿಯುವೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ, ಶ್ರುಣು - ಕೇಳು. ॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು- ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀನು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳುವೆನು ಕೇಳು. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ — ನನ್ನಲ್ಲೇ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೆಚ್ಚಾದ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆಯೋ, ಅಂಟಿ ಕೊಂಡಿದೆಯೋ, ಅವನಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮೃತಿ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆಯೇ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು.

ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಇವುಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲದಿರುವವನ್ನು, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಸುಖ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ, ಹೆಸರಿನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸೆಳೆತ, ಆಸಕ್ತಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರದೆ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆತವಿರುವ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬೇಕು, ಅವನು ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ ಹೇಗಾಗುವನು — ಇದರ ಕುರಿತು ಎರಡು ಉಪಾಯ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —

(1) ಸಾಧಕನು ನಿಜವಾದ ನಿಯತ್ತಿನಿಂದ ಭಗವಂತ ನಿಗಾಗಿಯೇ ಜಪ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಾಗ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಭಜನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೋ ಧನಿಕ ಮನುಷ್ಯ ನೋರ್ವ ಆಳಿಗೆ — ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೋ, ಏನಾದರು ಕೆಲಸವಿದ್ದರೆ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಎಷ್ಟೋದಿನ ಧನಿಕನು ಆ ಆಳಿಗೆ ಕೆಲಸ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆಳು ದಿನವಿಡೀ ಕುಳಿತೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಂಜೆ ಯಜಮಾನನ ಬಳಿ — ಸ್ವಾಮಿ! ನನಗೆ ಸಂಬಳ ಕೊಡಿ! ಎಂದು ಕೇಳಿದ. ಧನಿಕನೆಂದ ನೀನು ಇಡೀ ದಿನ ಕುಳಿತೇ ಇದ್ದೆ, ಹಣ ಏತಕ್ಕೆ? ಆಳು ಹೇಳಿದ — ಇಡೀ ದಿನ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕೆ! ಈ ರೀತಿ ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರೂ ಹಣಸಿಗುವುದಾದರೆ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕುಳಿತರೆ ಅವನ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಿರರ್ಥಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವನೇ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು, ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು, ಭಗವಂತನ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಕುಳಿತು ಕೊಂಡವನು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

(2) ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿದ್ದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರವನಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನವನಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಅವನಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಅವನಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಭಗವನ್ನಾಮದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಶರೀರದ ಕಣ-ಕಣದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಭಾವವನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾಮ-ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಧಕನು ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವ ನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ — ಯಾರಿಗೆ ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ ಆಸೆ ಇದೆಯೋ, ನನ್ನದೇ ಭರವಸೆ ಇದೆಯೋ, ನನ್ನದೇ ಆಸರೆ ಇದೆಯೋ, ನನ್ನದೇ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನು ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಯಾವುದಾದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದು ಜೀವಿಯ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಅಂಶಿವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ, ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲದಿರುವ ತನಕ ಇವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಯಾವುದರ ಅಂಶವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಏನಾದರು ಸಿಗಬಹುದು, ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾದೆನು, ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುವುದೋ ಅದೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಆಗುವುದು ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯತೊಡಗುವನು. ಆದರೆ ಇವನು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಸರ್ವೋಪರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಇವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ವೈಭವ, ವಿದ್ಯಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಕುಟುಂಬ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಯವು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಅಳಿದು ಹೋಗುವಂತಹುದು, ಸ್ಥಿರವಾಗಿರು ವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ, ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಪೂರ್ತಿ, ಮತ್ತು ತೃಪ್ತಿ ನೀಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವು ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಮೊದಲೂ ಇತ್ತು, ಈಗಲೂ ಇದೆ, ಮುಂದೆಯೂ ಇದ್ದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಶ್ರಯ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಆಶ್ರಯ, ಅವಲಂಬನೆ, ಆಧಾರ, ಆಸರೆ ಇರಲಿ. ಇದರ ವಾಚಕ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ಪದವಿದೆ.

ಮನಸ್ಸು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತವಾಗಲಿ ಹಾಗೂ ಆಶ್ರಯವೂ ನನ್ನದೇ ಆಗಿರಲಿ ಎಂದು ಭಗವಂತ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮನಸ್ಸು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಆಸಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರೇಮವು ಆತ್ಮೀಯತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಯವು ದೊಡ್ಡವರ, ಸರ್ವಸಮರ್ಥರ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾದರೋ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭುವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಶ್ರಯ ಅವನದ್ದೇ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಧಾನವನ್ನು ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಳಿಸಿ ಪ್ರಭುವು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಸಂತೋಷವಾಗಿರಬೇಕು. ನನ್ನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಿ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಎಷ್ಟು ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡುತ್ತಾನೆ! ಇಂತಹ ದಯಾಳು ನನ್ನ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟು ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇದೆ! ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುವುದೇ ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ಆಗುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್’ — ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಇರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅಖಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸಿದ್ಧಿ, ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು ಸಾಧಕನು — ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅಚಲ ಭಾವದಿಂದ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೃತಿಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ‘ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಆಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವ ನಾದಾಗ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಆಶ್ರಿತನಾದಾಗ ಅವನು ಏನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಯಾವ ಯೋಗವನ್ನು ಆಚರಿಸುವನು? ಅವನು ಭಗವಂತ್ಸಂಬಂಧೀ ಅಥವಾ ಸಂಸಾರ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲ ಯೋಗದ್ದೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಾಗವಂತಹುದೇ (ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರ ಮಾರ್ಥಿಕ) ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ವಿಯೋಗವಾಗುವಂತಹ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವನು ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಮ್’ — ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತ ನಾಗಿರುವನೋ, ಮತ್ತು ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅಂತಹ ಪುರುಷನು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ಅವತಾರ-ಅವತಾರೀ ಮತ್ತು ಶಿವ, ಗಣೇಶ, ಸೂರ್ಯ, ವಿಷ್ಣು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ-ಹೇಳುತ್ತಾ ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವ ನಾದರೋ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಾದರೋ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದ ಅರ್ಥಾತ್ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಥಾ ಜ್ಞಾಸ್ಯತಿ ತಚ್ಛ್ರುಣು’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’* ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲೆಯೋ ಆ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ತತ್’+ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲೆಯೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

* ಸ್ಥೂಲದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸೂಕ್ಷ್ಮದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸುವುದು (ಭೂಮಿಗಿಂತ ಜಲತತ್ತ್ವವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ, ಜಲಕ್ಕಿಂತ ಅಗ್ನಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ, ಅಗ್ನಿಗಿಂತ ವಾಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ, ಇತ್ಯಾದಿ) ‘ಯಥಾ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಯಥಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕಾರದ ವರ್ಣನೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4 ರಿಂದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಗಿದೆ.

+ ಏನೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ (ಪ್ರಪಂಚ) ಕಾಣುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇದು ‘ತತ್ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ರಿಂದ 12 ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಗಿದೆ.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಭಜತೇ ಯೋ ಮಾಂ ಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ — (ಅವನು)ದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತು ಹೇಳಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ‘ಯಥಾ ಜ್ಞಾಸ್ಯಸಿ ತಚ್ಛ್ರುಣು’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ (ನೀನು)ದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ — ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಆರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ‘ಸಮಗ್ರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಬಂದಿಲ್ಲ. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ‘ಸಮಗ್ರ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಶಬ್ದವು ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷಣ ರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ‘ಸಮಗ್ರ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪವೆಲ್ಲವೂ ಬರುತ್ತದೆ, ಬಾಕಿ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1) ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಆಸಕ್ತಿ ಕೇವಲ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರಲೀ, ಆಶ್ರಯವೂ ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ ಇರಲಿ, ಮತ್ತೆ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನ ಆಸಕ್ತಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಆಶ್ರಯ ಹಣ-ಕಾಸು, ಕುಟುಂಬ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಮವಿರಲಿ, ನನ್ನದೇ ಆಶ್ರಯವಿರಲೀ, ನನ್ನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಪೂರ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಹೀಗಾಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಹೀಗಾಗಬಾರದು — ಈ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಏನು ಮಾಡುವನೋ ಅದೇ ಆಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಏನನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಆಗಬಾರದು — ಈ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯುವವನೇ ನನ್ನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನೀನು ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ಆಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(2) ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸಂಬಂಧದ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗವ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಖಂಡಭಾವದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಸರು ‘ಯಂಜನ್’ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನ್ನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿತವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯಬಿಡುವಷ್ಟು ‘ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್’ ಇದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದೀತು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆತವಿರುವವನು ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ನೆಲೆಸಿರುವವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಅವನ ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಮಹತ್ವ ಪ್ರಪಂಚ ವಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯೊಡನೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸದಾಕಾಲದ ನಮ್ಮ ಹಿತೈಷಿ, ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಅಂಶೀ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಜಾಗ್ರವಾದಾಗ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುತ್ತಾ, ಒಂದು ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಸಾಧಕನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಶರಣಾಗತಿಯ ಪರ್ಯಾಯ

ಆಶ್ರಯ, ಅವಲಂಬನೆ, ಅಧೀನತೆ, ಪ್ರಪತ್ತಿ, ಆಸರೆ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಶಬ್ದಗಳು ‘ಶರಣಾಗತಿಯ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮದಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.

(1) ‘ಆಶ್ರಯ’ — ನಾವು ಪೃಥ್ವಿಯ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕ ಲಾರೆವು ಮತ್ತು ನಡೆದಾಡುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆದಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರೆವು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ನಾವು ಬದುಕಲಾರೆವು, ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರೆವು. ಬದುಕುವುದು, ಏನಾದರು ಮಾಡುವುದು ಪ್ರಭುವಿನ ಆಧಾರದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ‘ಆಶ್ರಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(2) ‘ಅವಲಂಬನೆ’ — ಯಾರಾದರ ಕೈಯ್ಯ ಎಲುಬು ತುಂಡಾದರೆ ವೈದ್ಯರು ಅದಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಿಕಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ಕತ್ತಿನ ಆಸರೆಯಿಂದ ತೂಗು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಎಂದಾಗ ಆ ಕೈ ಕತ್ತಿಗೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶನಾಗಿ, ಅನಾಶ್ರಿತನಾಗಿ ಭಗವಂತ ನಿಗೆ ಗಂಟುಬೀಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಅವಲಂಬನೆ’ಯಾಗಿದೆ.

(3) ‘ಅಧೀನತೆ’ — ಅಧೀನತೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿ ರುತ್ತದೆ — (1) ಯಾರಾದರು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಧೀನ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು. (2) ನಾವಾಗಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅಧೀನವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಅವನ ದಾಸನಾಗುವುದು. ಹೀಗೆಯೇ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಡದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನ ದಾಸನಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ (ಒಡೆಯ)ಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ‘ಅಧೀನತೆ’ಯಾಗಿದೆ.

(4) ‘ಪ್ರಪತ್ತಿ’ — ಯಾರಾದರು ಸಮರ್ಥನ ಕಾಲಿಗೆ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವಂತೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಪೂರ್ಣ ನಿರಾಶನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು ‘ಪ್ರಪತ್ತಿ’ (ಪ್ರಪನ್ನತೆ) ಯಾಗಿದೆ.

(5) ‘ಆಸರೆ’ — ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವವನಿಗೆ ಯಾವು ದಾದರು ಮರ, ಬಳ್ಳಿ, ಹಗ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಧಾರ ಸಿಗುವಂತೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವ ಭಯದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆಧಾರ ಪಡೆಯು ವುದೇ ‘ಆಸರೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶರಣಾಗತಿಯ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತಿ ಆದಾಗ, ಭಗವಂತನದೇ ಆಶ್ರಯಪಡೆದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟು, ಬುದ್ಧಿಯೂ ತೊಡಗಿದಾಗ ಶರಣಾಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಸಹಿತ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತ (ಸಮರ್ಪಿತ)ನಾದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶರಣಾಗತಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಭಾವಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.

ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ‘ಇವು ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ ಹೀಗೆ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಳಯದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ತನಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ — ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಳಿದು ಹೋಗುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಇವನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಿವೆ (ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ) ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಕೇವಲ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ (ನಿಜವಾಗಿ ವಿಮುಖತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಭಗವಂತ ನೊಡನೆ ಇರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾದ, ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯಯೋಗ (ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧ)ವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಆ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪ ವಾಗಿದೆ.

‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದ ಮತ್ತು ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

‘ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಸಮಗ್ರಮ್’ (ಸಮಗ್ರ ರೂಪ) ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಮಾಮ್’ (ಭಗವಂತನು) ವಿಶೇಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಕ್ತನ ಸಂಬಂಧ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗಿರದೆ ವಿಶೇಷ್ಯನೊಂದಿಗಿರುತ್ತದೆ.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ಭಜತೇ ಯೋ ಮಾವ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮಾಮ್’ ಇದರ ಸ್ವರೂಪ ವೇನು? — ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ಅದು ‘ಮಾಮ್’ ನನ್ನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಥಾಜ್ಞಾಸ್ಯಸಿ ತಚ್ಛ್ರಣು’ ಆ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು — ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯ ಬಹುದಾದ ಕ್ರಮದಿಂದ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ, ಶೈಲಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವೆನು.’

ಅರ್ಜುನನು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ‘ಏತನ್ಮೇ ಸಂಶಯಂ ಕೃಷ್ಣ’ (6/39), ತನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದನು ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು — ‘ಈಗ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯ ಉಳಿಯದಂತಹ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅರುಹಿದನು.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವೆಯೋ ಹಾಗೆ ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಜ್ಞಾನಂ ತೇಽಹಂ ಸವಿಜ್ಞಾನಮಿದಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ ।

ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನೇಹ ಭೂಯೋಽನ್ಯಜ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಮವಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ತೇ - ನಿನಗಾಗಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಇದಮ್ - ಈ, ಸವಿಜ್ಞಾನಮ್ - ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಅಶೇಷತಃ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ವಕ್ಷಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು, ಯತ್ - ಇದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದ ನಂತರ, ಭೂಯಃ - ಮತ್ತೆ, ಇಹ- ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಅನ್ಯತ್ - ಬೇರೆ (ಏನೂ), ನ, ಅವಶಿಷ್ಯತೇ - ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.॥2॥

ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಬೇರೆ ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜ್ಞಾನಂ ತೇಽಹಂ ಸವಿಜ್ಞಾನಮಿದಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯ ಶೇಷತಃ’ — ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವನು — ‘ಅಯ್ಯಾ ಅರ್ಜುನಾ! ಈಗ ನಾನು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು.* ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಹೇಳುವೆನು ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ಹೇಳುವೆನು. ಹಾಗಂತ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಗುರುವಿನಿಂದ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಲಾಭವೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿನಗೆ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸ್ವತಃಯಾರು? ಸಮಗ್ರನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಸ್ವತಃ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ ಬೇರೆಯವರು ವರ್ಣಿಸಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗನುಸಾರ ವಿಚಾರಗೈದು ಹೇಳುವರು.+ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯ ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಅದು ಎಷ್ಟು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಅವರಾದರೋ ಮೊದಲು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಬಳಿಕ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಸದಾ ಅಲುಪ್ತ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು, ಇರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಆ ತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವೆನು, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದನಂತರ ತಿಳಿಯ ಬೇಕಾದುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಾರದು.

* ನಾನು ‘ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನ’ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು — ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನವು ಜ್ಞಾನದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷಣವು ವಿಶೇಷ್ಯದ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಶೇಷ್ಯ ವ್ಯಾಪಕವಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣ ವ್ಯಾಪ್ಯವಾಯಿತು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಜ್ಞಾನ (ವಿಶೇಷ್ಯ) ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು ಮತ್ತ ವಿಜ್ಞಾನ (ವಿಶೇಷಣ) ಸಣ್ಣದಾಯಿತು. ಆದರೆ ವಿಜ್ಞಾನವು ಜ್ಞಾನದ ವಿಶೇಷತೆ ಹೇಳಿತು — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಜ್ಞಾನ ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚ — ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಶೇಷವಾಯಿತು.

+ ಯಾರಾದರು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದರೆ ವರ್ಣಿಸುವವನಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಅನುಭವವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವಷ್ಟು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುವಷ್ಟು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾರದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಭಗವಂತನಂತೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲನು?

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ — ‘ವಕ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷೇಣ ದಿವ್ಯಾ ಹ್ಯಾತ್ಮವಿಭೂತಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ವಿಸ್ತಾರದ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ‘ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಸ್ತ್ಯಂತೋ ವಿಸ್ತರಸ್ಯ ಮೇ’ (10/19) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ‘ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ — ‘ನಾಂತೋಸ್ತಿ ಮಮ ದಿವ್ಯಾನಾಂ ವಿಭೂತೀನಾಂ ಪರಂತಪ’ (10/40) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ (7/2) ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ಹೇಳುವೆನು, ಬಾಕಿ ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಅಶೇಷತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಹೇಳುವೆನು, ತತ್ತ್ವತಃ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ವಿಭೂತಿಗಳ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ದಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಕ್ತಿಗಳ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಯೋಗದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯದ ಕೊನೆ ಮುಟ್ಟು ವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ —

ನಿರ್ಗುನರೂಪ ಸುಲಭ ಅತಿ ಸಗುನ ಜಾನ ನಹಿಂ ಕೋಇ

ಸುಗಮ ಅಗಮ ನಾನಾ ಚರಿತ ಸುನಿ ಮುನಿ ಮನ ಭ್ರಮಹೋಇ॥

(ಮಾನಸ — ಉತ್ತರ 73ಖ)

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವದ, ಐಶ್ವರ್ಯದ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಂತವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯ ಹೊರಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರಿಯಬಲ್ಲನು. ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಗಳೆಷ್ಟು ಇವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಅರಿಯಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಒಡವೆಗಳ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲ ಒಡವೆಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವತಃ ಒಂದು ಚಿನ್ನವೇ ಇದೆ — ಇದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಅರಿಯಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮಸ್ತ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ಅರಿಯಲಾರನು; ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವತಃ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಮೇಲೆ ಅವನ ತಿಳಿವು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ನೀರು ಕುಡಿದೆ ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಹೇಳಿದರೆ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈಗ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ನೀರಿನ ಅಂತ್ಯವಾಗಿರದೆ ನಮ್ಮ ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅಂತ್ಯವಾಗದೆ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವು, ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ಅದರ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಉಳಿಯಿತು.

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿಯಲಾರರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ನನ್ನನ್ನು ಅಜ ಹಾಗೂ ಅನಾದಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಸಮ್ಮೂಢ ನಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾದರೆ ದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿಯದಿರುವವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನು ಇದು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಭಗವಂತನು ಅಜನೂ, ಅನಾದಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪುವುದೇ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜ, ಅನಾದಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಬಾಲಕನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಮದುವೆಯನ್ನು ನೋಡಲಾರನೋ, ಹಾಗೆಯೇ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಅನಾದಿಯಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ತತ್ತ್ವಜ್ಞರು, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರು ಮುಂತಾದವರು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುವುದನ್ನು, ಲೀಲೆಯನ್ನು, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಅಪಾರವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಗಾಧವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅನಂತವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದಲಾದರೋ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅರಿವಿನ (ತಿಳಿಯುವ) ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯತೆ (ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು)ಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿರುವ ಮಾನ್ಯತೆಯು ತುಂಬಾ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಕದಲಿಸಲಾರರು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವವರು ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಿಡುವವರೆಗೆ ಅವನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಕದಲಿಸಲಾರರು. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಉಪಯೋಗಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ತಾನು ಸ್ವತಃ ಬಿಡದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬಿಡಿಸಲಾರರು. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ತಾನು — ಇವೆಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹವು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಬಿಡಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಮಾನ್ಯತೆ ಅಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮಿಥ್ಯಾ ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ಯ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಬೇರೆಯವರು ಬಿಡಿಸ ಲಾರರೋ ಆಗ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಮೂಲ ವಾಗಿರುವವನ್ನು ಯಾರಾದರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಹೇಗೆ ಬಿಡ ಬಲ್ಲದು? ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಮಾನ್ಯತೆ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಯಥಾರ್ಥ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರದೆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ ಅರ್ಜುನಾ! ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮ (ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ) ವಚನ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಕೇಳು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಈ ವಚವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೋ. ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. 14ೀ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ಪುನಃ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಮುನಿಗಳು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕರಣ ಆದ್ದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗ ದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದಾಗ ಎರಡರ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹಾ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪುವುದು ‘ಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ‘ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ, ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ (4ರಿಂದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ‘ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ನೂಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮಣಿಗಳನ್ನು ಪೊಣಿಸಿದಂತೆ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ (7ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ‘ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ನೀರಿನಲ್ಲಿ ರಸ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೆ ನಾನಾ ಗಿದ್ದೇನೆ ಇತ್ಯಾದಿ; ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸನಾತನ ಬೀಜ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ (8ರಿಂದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ‘ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಇವು ನನ್ನಲ್ಲಿವೆ, ನಾನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ (12ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು.

ನಾನಲ್ಲದೆ ಗುಣಗಳ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವವನು ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಗುಣಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವವರು ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವವರು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಜ್ಞಾನೀ (ಪ್ರೇಮಿ). ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಉದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೇಮೀ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಆತ್ಮವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (13ರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುವ ಮಹಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ (19ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು.

ನನ್ನನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುವವನಿಗೆ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ ಫಲ (ಜನ್ಮ-ಮರಣ) ಸಿಗುತ್ತದೆ. ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವವನಿಗೆ ನಾನು ಸಿಗುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಅಜ, ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದವರ ಮುಂದೆ ನಾನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ ಮೂರೂ ಕಾಲಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು, ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಅರಿಯಲಾರರು. ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗುವವರು ಪದೇ-ಪದೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ ನನ್ನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವರಾಗುತ್ತಾರೆ (20ರಿಂದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಹೀಗೆ ತಿಳಿಸಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವರು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಅವರಿಗಾಗುತ್ತದೆ (7/29-30) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು.

‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನೇಹ ಭೂಯೋಽನ್ಯಜ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಮವಶಿಷ್ಯತೇ’ — ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮೂಲ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ‘ಮತ್ತಃ ಪರಂತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ ಧನಂಜಯ’ (7/7) ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವತಃ ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಹೇಗೆ ಉಳಿದೀತು? ಏಕೆಂದರೆ ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅನೇಕ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಒಣ ಪರಿಶ್ರಮವೇ ಆಗಿದೆ.

ತಿಳಿಯಲು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ನಿಜವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಾಕೃತವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರವು. ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಾಗಲೇ ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಾ-ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ವಿಲ್ಲ — ಇದು ‘ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಪರಾ-ಅಪರಾ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ—ಇದು ‘ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂಸಹಿತ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದೇ ‘ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್’ — ಯಾವುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವುದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ‘ಜ್ಞಾತವ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.

ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುವವನಿಗೆ ತಿಳಿಯು ವುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಏನು ಬಾಕಿ ಉಳಿದೀತು?

‘ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತಜ್ಞಾನ’ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಮುಖ್ಯತೆ, ವಿಜ್ಞಾನದ ಗೌಣತೆಯಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಕೇಳ ಬಹುದು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಯಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದ ಅನಂತ ಆನಂದವು — ಅದರೊಂದಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾನವೂ ಸೇರಿದರೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ‘ಜ್ಞಾನ ಧನದಂತಿದೆ, ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಆಕರ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಧನದ ಆಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸುಖವು ಧನದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ವಿಜ್ಞಾನ (ಭಕ್ತಿ)ದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆನಂದ ‘ಜ್ಞಾನ’ದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ‘ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಾದರೋ ಅಖಂಡ ರಸವಿದೆ, ಆದರೆ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನರಸವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನ’ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ದ ಕಡೆಗೇ ಇದೆ. ಅದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಸಮಗ್ರತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು, ಅದರಿಂದ ಏನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರೇಷು ಕಶ್ಚಿದ್ಯತತಿ ಸಿದ್ಧಯೇ ।

ಯತತಾಮಪಿ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಾಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ॥

ಸಹಸ್ರೇಷು - ಸಾವಿರಾರು, ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೋ (ಒಬ್ಬನು), ಸಿದ್ಧಯೇ - ಸಿದ್ಧಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿ)ಗಾಗಿ, ಯತತಿ - ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಯತತಾಮ್ - (ಆ) ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ, ಸಿದ್ಧಾನಾಮ್ - ಸಿದ್ಧ (ಮುಕ್ತಪುರುಷ)ರಲ್ಲಿ, ಕಶ್ಚಿತ್, ಅಪಿ - ಯಾರೋ (ಒಬ್ಬನೇ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ತತ್ತ್ವತಃ - ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ, ವೇತ್ತಿ- ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥3॥

ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಸಿದ್ಧಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿ)ಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಸಿದ್ಧ (ಮುಕ್ತಪುರುಷ)ರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ನನ್ನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರೇಷು ಕಶ್ಚಿದ್ಯತತಿ ಸಿದ್ಧಯೇ’* — ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯತ್ವ ಇರವವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಶುಗಳಂತೆ ತಿನ್ನುವುದು-ಕುಡಿಯುವುದು, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಇಲ್ಲದವರೇ ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ನೀತಿ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಡೆಯುವವರು ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿದ್ದಾರೆ, ಆ ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ+ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಲವಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಆನಂದದ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ, ಕೊರತೆಯ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ ಅಂತಹ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

* ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಶಬ್ದವನ್ನು ಯಾವುದಾದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ಆ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ವಚನಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ ಪದದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸಹಸ್ರಾಣಿ’ ಪದದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಾರಣ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮಿಯ ಬಹುವಚನವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರೇಷು ಕಶ್ಚಿದ್ಯತತಿ ಸಿದ್ಧಯೇ’ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ‘ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಭಗವತಿ ರುಚಿಂ ಕುರ್ವಂತಿ ಸಹಸ್ರೇಷು ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಿದ್ಧಯೇ ಯತತಿ ಚ’ ‘ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ರುಚಿವಿರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಆ ಸಾವಿರಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’.

+ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಹಾಗೂ ಅಣಿಮಾ, ಮಹಿಮಾ, ಗರಿಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನಿಜವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಯೇ ಆಗಿರದೆ ಅದಾದರೋ ಅಸಿದ್ಧಿಯೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಕೊಡುವಂತಹುದು. (9/21) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸದವನು ಮತ್ತು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧನ, ಮಾನ, ಭೋಗ, ಕೀರ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಯಸದವನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವು ದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಭೋಗಿಸಿದ ಭೋಗಗಳ, ಮಾನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ, ಆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಗವಾದರೂ, ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ, ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆ, ಉದ್ದೇಶ, ವಿಚಾರ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತ ನಾಗದವನು, ಇಂತಹ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನೇ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ — ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯತ್ನಮಾಡುವವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಢತೆಯಿಂದ ಅತ್ತಕಡೆ ತೊಡಗುವವರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಮನುಷ್ಯರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗದೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ— ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಸುಖಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಾಯಶಃ ತತ್ಕಾಲ ಸುಖಕೊಡುವಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವೇನಾದೀತು — ಇದರ ಕುರಿತು ಅವರು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಸಿಗಲಾರದು, ಬರಿದಾಗಿಯೇ ಇರುವೆವು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಪಾಪ- ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳ ಹಾಗೂ ನರಕಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ ದುಃಖಸಿಗಬಹುದು ಹೀಗೆ ಅವರು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವರು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ — ಸಾಧಾರಣ ಜನರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದರೆ ಅವರು ಪರಲೋಕದ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಭೋಗ ಭೂಮಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲೀ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗಲೀ, ಹೀಗೆ ದೃಢತೆಯಿಂದ ವಿಚಾರಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗುವ ಜನರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರ ಚರಿತ್ರೆಗಳೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರ ಚರಿತ್ರೆಗಳು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಸಿಗುತ್ತವೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕಠಿಣ ಅಥವಾ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇತ್ತ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗುವವರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಾರೆ. ಇದರತ್ತ ದೃಢತೆಯಿಂದ ತೊಡಗದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಆಸೆ ಇಡವುದೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಪರಿಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಕರ್ಮ ಜನ್ಯವಲ್ಲ. ಕರ್ಮಜನ್ಯವಾದ ವಸ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಜನ್ಯವಾದ ವಸ್ತುವು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ದೇಶ ಕಾಲದ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭವಿಷ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಇಲ್ಲಿಯೆ ಇರುವಾಗ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾಗ ಭವಿಷ್ಯವೇಕೆ? ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುವ ಪರಾಧೀನತೆ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರವನಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾಗ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನದಾದ ವಸ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸೆಳೆದೀತು.

ಮೇಲಿನ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ದೃಢವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಸೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸದು. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ಕಾಲ ಪಡೆಯುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರು ಈ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಠಿಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ತತ್ತ್ವದ ಕಠಿಣತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕಠಿಣವಾಗಿರದೆ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇರುವುದು, ಮತ್ತು ಅಭಿಲಾಷೆ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸಿಗುವುದು ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ, ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ಹೇಳುವೆನು ಮತ್ತು ನೀನು ತಿಳಿಯುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅರ್ಜುನನಂತಹ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ನಂತಹ ಸರ್ವಜ್ಞ ಹೇಳುವವನು ಸಿಗುವುದು ದುರ್ಲಭ ವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕೇವಲ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇರುವುದೇ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಅಭಿಲಾಷೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ನನ್ನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ಗಣಪತಿ, ಸೂರ್ಯ, ವಿಷ್ಣು ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗವಂತಹ ಮತ್ತು ಆಗಾಗ ಅನೇಕರೀತಿಯ ಅವತಾರವೆತ್ತುವ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂದೇಹ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಓರ್ವಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನ ಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ (ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ) ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಹೋದ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತರು ದುರ್ಲಭರಾಗಿದ್ದಾರೆ* (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕ).

* ಧರ್ಮಸೀಲ ಬಿರಕ್ತ ಅರುಗ್ಯಾನೀ । ಜೀವನ ಮುಕ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಪರ ಪ್ರಾನೀ । ಸಬ ತೇ ಸೋ ದುರ್ಲಭ ಸುರರಾಯಾ । ರಾಮ ಭಗತಿ ರತ ಗತ ಮದ ಮಯಾ॥

(ರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸ — ಉತ್ತರ 54/3, 4)

‘ಯತತಾ ಮಪಿ ಸಿದ್ಧಾನಾಮ್’ — ಆ ಸಿದ್ಧ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ — (ಮುಕ್ತಾವಸ್ಥಾ)ಯಿಂದ ಅಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರೊಳಗೆ ಪರಮಪ್ರೇಮ (ಅನಂತ ರಸ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಹಸಿವು ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಮುಕ್ತೋಪಸೃಷ್ಯಪದೇಶಾತ್’ (1/3/2) ‘ಆ ಪ್ರೇಮಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನು ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರಿಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಮುಕ್ತರಾದಮೇಲೆನಾಶವುಳ್ಳ ರಸದ ಕಾಮನೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅನಂತ ರಸದ ಕಾಮನೆ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಹಸಿವು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ, ಒಳಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇರುವವರಿಗೆ, ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟ ರಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರ ಮುಕ್ತಿಯ ರಸವನ್ನು ಸಪ್ಪೆಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಿದ್ಧ (ಮುಕ್ತ)ರಾದರೋ ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನ ಯೋಗೀ, ಧ್ಯಾನಯೋಗಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲರೂ ಆಗಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹವರು ಎಲ್ಲರೂ ಆಗಲಾರರು ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯತತಾಮಪಿ ಸಿದ್ಧಾನಾಮ್’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದರೋ ಆದರು, ಆದರೆ ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದಾದರು. ಕಾರಣ ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಪರಾಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ‘ಮಾಮಭಿಜಾನಾತಿ ಯಾವಾನ್ಯಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ (18/55).

‘ಕಶ್ಚಿನ್ಮಾಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಚಾರದಿಂದಲ್ಲ (10/11). ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮೋಹನಾಶವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು’ — ‘ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಯಾಚ್ಯುತ’ (18/73) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಾಲು ಕುಡಿಸುವಾಗ ಹಸುವು ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನೆಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದಾಗುವ ಪುಷ್ಟಿಯು ಕೇವಲ ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ಞಾನವು ತನ್ನ ವಿಚಾರದಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತದ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುತ್ತದೆ.

ಕೇವಲ ನಿರ್ಗುಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಅಲ್ಲದೆ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಎರಡನ್ನೂ (ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು) ತಿಳಿಯುವವವನೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ‘ಶಾಂತ ಆನಂದ (ಶಾಂತಿ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗಲೇ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಆಗುವುದರಿಂದ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್’ (12/12) ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ‘ಅಖಂಡ ಆನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಖಂಡ ಆನಂದವನ್ನು ‘ನಿಜಾನಂದ’ವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಆನಂದವಾಗಿದೆ. ನಿಜಾನಂದದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಾಧರ್ಮ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮವು ಸತ್-ಚಿತ್ತ-ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪವಿರುವಂತೆ ಜೀವಿಯು ಸತ್-ಚಿತ್ ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ (14/2). ನಿಜಾನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಯಾರೊಳಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಆಶ್ರಯವಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ನಿಜಾನಂದದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಒಳಗೆ ‘ಅನಂತ ಆನಂದ’ದ ಹಸಿವು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ‘ಅನಂತ ಆನಂದ’ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜಾನಂದವಾದರೋ ಅಂಶ (ಸ್ವರೂಪ)ದ ಆನಂದವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ‘ಅನಂತ ಆನಂದ ಅಂಶೀ (ಭಗವಂತ)ಯ ಆನಂದ ವಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುವಿನ ಆಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸುಖವು ವಸ್ತುವಿನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಹಣದ ಲೋಭದಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖವು ಹಣದ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಣದ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಅದರ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇನೋ ಬರಬಹುದು, ಆದರೆ ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರಲಾರದು. ‘ಇನ್ನೂ ಸಿಗಿಲೀ, ಇನ್ನೂ ಸಿಗಲಿ’ ಈ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾದರೋ ಲೋಭ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಆದೀತು. ಹಣದ ಸುಖ ವಾದರೋ ಲೋಭ ರೂಪೀ ದೋಷದ ಕಾರಣ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಆನಂದ ನಿರ್ದೋಷ ಪ್ರೇಮದ ಕಾರಣವಿದೆ, ಅದು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನದೇ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಶೀ (ಭಗವಂತ)ಯ ಆಕರ್ಷಣೆ ಸ್ವತಃ ಇದೆ. ಅಂಶದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಅಂಶೀಯ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವತಃ ಇರುತ್ತದೆ; ಪೃಥ್ವಿಯ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಎಸೆದ ಕಲ್ಲು ಸ್ವತಃ ಪೃಥ್ವಿಯ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅಗ್ನಿಯು ಸ್ವತಃ ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆಗೆ (ಮೇಲೆ) ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ* ನದಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ ಇತ್ಯಾದಿ.

* ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೂ ಅಗ್ನಿಯು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆಯೇ ಏಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ರಾತ್ರಿ ಇರಲಿ, ದಿನವಿರಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತದ ಜನರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುವಂತೆ (ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರವ) ಅಮೇರಿಕೆಯ ಜನರೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೇಲೆಯೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ನಮಗೆ ಭಗವಂತನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏಕಿದೆ? ಇದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ — ನಮಗಿರುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ನಾವಾದರೋ ನಮ್ಮಿಂದ ಪೂರ್ಣಮಾಡಲಾರೆವು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲಕವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಲಾರೆವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದುಃಖಗಳ ನಾಶಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಮಗೆ ಭಗವಂತನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ನಾವು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಮ್ಮ ದುಃಖಗಳ ನಾಶವಾಗಿ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋದೀತು — ‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ನಾವು ಮುಕ್ತರಾಗುವೆವು. ನಮಗೆ ಪರಮ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಭಗವಂತನದೇ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಾಧೀನತೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಸ್ವಾಧೀನನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಮುಕ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗಿ — ಯಾರಾದರು ನನ್ನವರಿದ್ದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ಶರಣಾಗಿಸಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಪಾಪ, ಅಭಾವ, ನೀರಸತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕಳೆಯುವನೋ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವವನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ಈಶ್ವರನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಭಕ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ಈಶ್ವರನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ, ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ, ಯಾರ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವಿದೆಯೋ ಅವನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾ ನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನೊಳಗೆ ಭಗವಂತನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿರುವ ವಸ್ತುವೇ ನಮ್ಮದಾಗಬಲ್ಲುದು ಮತ್ತು ನಾವು ಸದಾ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಇರಬಲ್ಲೆವು. ಅದು ಎಂದೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲಲಾರದು. ಮತ್ತು ನಾವು ಎಂದೂ ಅದರಿಂದ ಅಗಲಿರಲಾರೆವು. ಇಂತಹ ವಸ್ತು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಬಲ್ಲನು.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಮರೆತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ದೊರಕಿದ ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರೆ, ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿರಲು ಆಗದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಲ್ಲಿ ತಡವೇಕೆ? ಇಂದು ನೆಟ್ಟು, ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳನಂತ ಫಲ ಸಿಗುವಂತೆ ಭಗವಂತನೇನೂ ಮರವಲ್ಲವಲ್ಲ! ಅವನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ನಾವೇ ಅವನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಅವನು ನಮ್ಮಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಮುಖನಾಗಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಉಪಕ್ರಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಭೂಮಿರಾಪೋನಲೋ ವಾಯುಃ ಖಂ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರೇವ ಚ ।

ಅಹಂಕಾರ ಇತೀಯಂ ಮೇ ಭಿನ್ನಾ ಪ್ರಕೃತಿರಷ್ಟಧಾ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಅಪರೇಯಮಿತಸ್ತ್ವನ್ಯಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮೇ ಪರಾಮ್ ।

ಜೀವಭೂತಾಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್ ॥

ಭೂಮಿಃ - ಪೃಥ್ವಿ, ಆಪಃ - ಜಲ, ಅನಲಃ - ತೇಜ, ವಾಯುಃ - ವಾಯು, ಖಮ್ - ಆಕಾಶ (ಈ ಪಂಚ ಮಹಾ ಭೂತಗಳು), ಚ - ಮತ್ತು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿ, ಏವ - ಹಾಗೂ, ಅಹಂಕಾರಃ - ಅಹಂಕಾರ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಇಯಮ್- ಇದು, ಅಷ್ಟಧಾ - ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದ, ಭಿನ್ನಾ - ಭೇದವುಳ್ಳ, ಇಯಮ್ - ಇದು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಅಪರಾ - ಅಪರಾ, ಪ್ರಕೃತಿಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ, ತು - ಮತ್ತು, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಇತಃ - ಈ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ, ಅನ್ಯಾಮ್ - ಬೇರೆಯಾದ, ಯಯಾ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತು, ಧಾರ್ಯತೇ - ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (ಅದು), ಮೇ - ನನ್ನ, ಜೀವಭೂತಾಮ್ - ಜೀವರೂಪವಾದ, ಪರಾಮ್ - ಪರಾ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥4,5॥

ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ (ಈ ಪಂಚಮಹಾಭೂತ) ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರ ಈ ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವುಳ್ಳ ಇದು ನನ್ನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಈ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ, ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಆ ನನ್ನ ಜೀವಸ್ವರೂಪವಾದ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿ. ॥4,5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾದುದು ಎಂದೂ ಒಂದೇ ರೂಪವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಜಡವನ್ನೂ ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪದಿಂದ ‘ಕ್ಷರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು — ‘ಕ್ಷರಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ’ (15/16) ಮತ್ತೆ ‘ಭೂಮಿರಾಪೋನಲೋ ವಾಯುಃ.... ಪ್ರಕೃತಿರಷ್ಟಧಾ’ (7/4) ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಎಂಟು ಭೇದವುಳ್ಳ ‘ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು; ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ‘ಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಹಂಕಾರಃ................. ಪಂಚಚೇಂದ್ರಿಯ ಗೋಚರಾಃ’ (13/5) — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರದ್ದೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳು ಹೇಳಿವೆ.]

‘ಭೂಮಿರಾಪೋಽನಲೋ ವಾಯುಃ .... ವಿದ್ಧಿ ಮೇ ಪರಾಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.* ಯಾವ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ರಚನೆ ಮಾಡು ತ್ತಾನೋ ಅವರ ಹೆಸರು ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಂಶ ಜೀವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿಕೃಷ್ಟ, ಜಡ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಚೇತನ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನರಹಿತವಾಗಿದೆ.

* ಕೆಲವೆಡೆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ (9/8) ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ರಚಿಸುತ್ತದೆ (9/10) ಈ ಎರಡೂ ರೀತಿಗಳಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ರಚನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಭಾವವು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾರರು, ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ (ಸ್ವತಂತ್ರ) ಎಂದು ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾಗದು. ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪ್ರಭುವಿನದ್ದೇ ಒಂದು ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವೆಂದು ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾಗದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ ಕಾರಣ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕೃತಿ (ಮಾಡುವುದು)ಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದಲೇ ಇವನು ಜೀವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ ಇವನು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಮತ್ತೆ ಇವನಿಗೆ ಜೀವ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂಧನಕಾರಕ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (18/17).

ಇಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಮಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಈ ಎಂಟು ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಐದು ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಹಾಗೂ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ — ಈ ಮೂರರಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೃಷ್ಟಿ ಯನ್ನು ತಿಳಿದರೆ, ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾರಣರೂಪೀ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣರೂಪೀ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಅರ್ಧವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆದರಣೀಯ ಟೀಕಾಕಾರರು ಐದೂ ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು (ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ) ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಅದು ಐದು ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ‘ಮನ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮಹತತ್ತ್ವ (ಸಮಷ್ಟಿಬುದ್ಧಿ) ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಎಂಟು ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೀಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆನೇ ಸಮಷ್ಟಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ-ಈ ಮೂರೂ ಸಮಷ್ಟಿ ಶರೀರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.+ ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಗಮನಿಸ ಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ‘ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಕೃತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಕೃತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರೆ ಚೇತನವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಚೇತನವು ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ವಿಕೃತಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಜಡದ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಚೇತನದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವನು.

+ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿರವಿಕೃತಿರ್ಮಹದಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಯಃ ಸಪ್ತ ಷೋಡಶಕಸ್ತು ವಿಕಾರೋ ನ ಪ್ರಕೃತಿರ್ನ ವಿಕೃತಿಃ ಪುರುಷಃ ॥

(ಸಾಂಖ್ಯಕಾರಿಕಾ 3)

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಯಾವುದರ ವಿಕೃತಿ(ಕಾರ್ಯ) ಅಲ್ಲ. ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾರಣ ಮಹತತ್ತ್ವ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ಈ ಏಳು ಪದಾರ್ಥಗಳು ‘ವಿಕೃತಿಯೂ’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳು ಹಾಗೂ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ೞಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಏಳೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು ೞಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಿಕೃತಿಯಾಗಿವೆ. ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳು, ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಈ ಹದಿನಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕೇವಲ ೞವಿಕೃತಿಯಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಯಾವುದರ ಪ್ರಕೃತಿ (ಕಾರಣ)ಯೂ ಅಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಇವುಗಳಿಂದ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥವೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.

ಚೇತನವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವಿಕೃತಿಯೂ ಅಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದರ ಕಾರ್ಯವೂ — ಕಾರಣವೂ ಅಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ — ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ — ಈ ಐದು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥೂಲಸೃಷ್ಟಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪ ಯಾವ ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಅವುಗಳಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೃಷ್ಟಿ ಪರಿಗಣಿಸ ಲಾಗಿದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅಂಗ-ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಅಹಂಕಾರ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ — (1) ‘ಅಹಂ-ಅಹಂ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಕಾರಣರೂಪವಾದ ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಯ ಹೆಸರೂ ಕೂಡ ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ. ಇದಾಯಿತು ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’. ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು (2) ‘ಅಹಮ್’ ರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಏಕದೇಶಿಯತೆಯ ಹೆಸರೂ ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅದು ಕರ್ತಾರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನನ್ನು ಕ್ರಿಯೆ ಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದಾಯಿತು ‘ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ. ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಹಂಕಾರವು ಕಾರಣ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಡ ಅಂಶವಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಚೇತನ ಅಂಶವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಜಡ ಅಂಶವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕಾರಣ ಶರೀರವಾಗಿದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅಭಿಮಾನ ಪಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ಚೇತನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಬೋಧವಾಗುವವರೆಗೆ ಈ ಜಡ-ಚೇತನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವುಳ್ಳ ಕಾರಣಶರೀರವು ‘ಅಹಮ್’ ಕರ್ತಾರೂಪದಿಂದ ನಿರಂತರ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಸುಪ್ತರೂಪ ದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ‘ನಾನು ಮಲಗಿದ್ದೆ, ಈಗ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಅಹಮ್’ದ ಜಾಗೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದನಂತರ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ನಾನು ಎಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ, ಹೇಗಿದ್ದೇನೆ ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಜಾಗೃತಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಾನು ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇನೆ — ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುವುದು ಬುದ್ಧಿಯ ಜಾಗೃತಿ ಯಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತಾಗ ಆಗುವ ಅನುಭವವು ‘ಅಹವ್ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿರೂಪದಿಂದ ಇರುವ ‘ಅಹಂಕಾರವು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುವಂತಹ ಚೇತನವು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅದು ಜೀವರೂಪೀ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾ ರ್ಯತೇ ಜಗತ್’.

ಈ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಎಂದೂ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.* ಅದು ಮೊದಲು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆ ಪ್ರೇಮವು ಅನಂತ, ಅಗಾಧ, ಅಸೀಮ, ಆನಂದ ರೂಪೀ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಈ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ತನ್ನ ಅಸಂಗರೂಪದ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಜ್ಞಾನ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖವಾದ್ದರಿಂದ ಕೃತ-ಕೃತ್ಯ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಗಿದೆ, ಸಫಲತೆಯಾಗಿದೆ.

* ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿರುವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರೇಮವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದೀತು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರವಿರುವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಅದು ಪ್ರಭುಪ್ರೇಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದೀತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಆಗ್ರಹವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಭು ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾದೀತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧವಾದ ಮೇಲೆ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಿಗೆ ಆಗ್ರಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೊನೆಗೆ ಇಬ್ಬರೂ (ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ) ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಪ್ರಕೃತಿರಷ್ಟಧಾ ಅಪರೇಯಮ್’ — ಪದಗಳಿಂದ — ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ‘ವ್ಯಷ್ಟಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿ — ಶರೀರದಿಂದಲೇ ಬಂಧನಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನವಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಷ್ಟಿಯು ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ತತ್ತ್ವವಾಗಿರದೆ ಸಮಷ್ಟಿಯ ಒಂದು ಕ್ಷುದ್ರ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಸಮಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮಷ್ಟಿಯ ಅಂಶ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಆ ಸಮಷ್ಟಿಯ ಅಂಶ ಶರೀರವೇ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವ್ಯಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದೇ ಬಂಧನ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಭಗವಂತನು ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಜೀವರೂಪೀ ಪರಾಪ್ರ ಕೃತಿಯೇ ಈ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಧರಿಸದಿದ್ದರೆ ಬಂಧನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ’. ಆದರೆ ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಮನಃ ಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ’. ಇದೇ ರೀತಿ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರರೂಪದಿಂದ ಸಮಷ್ಟಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೃಷ್ಟಿಯ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ವಿಕಾರಗಳು ವೃಷ್ಟಿಯದೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಸಮಷ್ಟಿಯದಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ — ವೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಈ ವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದು ಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಮಷ್ಟಿಯ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರವು ಸಮಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ, ಎಂದೂ ಭಿನ್ನವಾಗಲಾರದು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ಬಾಧಕ ಅಥವಾ ಸಾಧಕ (ಸಹಾಯಕ)ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ಅದರೊಂದಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗಲಾದರೋ ಅದು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅದು ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಅಹಂತೆ (ನಾನೆಂಬುದು) ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂತೆಯೇ ಬಂಧನದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತೀಯಂ ಮೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ ನನ್ನದಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ತನ್ನತನ ಇಡುವುದೇ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಯಾರು ತಪ್ಪುಮಾಡುವರೋ, ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಈ ಅಪರಾದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನ ಇಡದಿರಲಿ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಜಿಜ್ಞಾಸೆ — ಇವೆರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿನ ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗ ದಿಂದ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ಣಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಮ್ಯಕ್ವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ (5/4, 5) ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದಾಗ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಪೂರ್ಣ ತೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಪೂರ್ತಿ ಯಾದಾಗ ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭೋಗೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಅಸಂಗತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಅಸಂಗತೆಯನ್ನೂ ಉಪಭೋಗಿಸದಿರುವಾಗ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮ ಸರ್ವಥಾ ಸಾರ್ಥಕ ವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಜೀವಭೂತಾಮ್’ — ನಿಜವಾಗಿ ಇವನು ಜೀವ ರೂಪನಾಗಿರದೆ ಜೀವತ್ವ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇವನಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರರೂಪೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವನು ಜೀವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸುಖವೇ ಇವನ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ದುಃಖದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ತುಂಬಾ ಶಕ್ತಿ ಶಾಲಿಯಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿ — ‘ವಿದ್ಧಿ’.

‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’* — ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತು ಜಗದ್ರೂಪವಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ‘ಸದಸ-ಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19) ಕೇವಲ ಈ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಜೀವಿಯು ಜಗತ್ ರೂಪದಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವನು ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ಇದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಬಂಧನವಾಯಿತು. ಜೀವಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಅವನ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನ ಇಲ್ಲವಾದೀತು.

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜಗತ್’ ಶಬ್ದವು ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯ (7/13), ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯ (7/5) ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಪರಾ-ಅಪರಾ’ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ (7/6).

ಭಗವಂತನ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಜೀವಾತ್ಮನು ಈ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾದ ದೃಶ್ಯಮಾನ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿ ರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ವಿಕಾರೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸ್ಥಾಯೀ, ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಸುಖಪ್ರದವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ‘ನಾನು ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು ರೂಪದಿಂದ ಧರಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಯಾರಿಗೆ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆಸಕ್ತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಅಷ್ಟೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚ ಹಾಗೂ ಶರೀರ ಸ್ಥಾಯೀ, ಸುಂದರ, ಸುಖಪ್ರದವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಲಾಲಸೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಅಭಿಮಾನಜನ್ಯ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಜೀವಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ಜಗತ್-ರೂಪದಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವೇ ಅವನು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನೋಡಲಾರನು. ಸ್ತ್ರೀಯು ನಿಜವಾಗಿ ಜನನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ; ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಪುರುಷ ಅವಳನ್ನೂ ಮಾತೃರೂಪದಿಂದ ನೋಡಲಾರನು; ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚವು ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನ ಭೋಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಭೋಗಾಸಕ್ತ ಪುರುಷನು ಅದನ್ನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ನೋಡಲಾರನು. ಈ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಗತ್ತನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ರಜ-ವೀರ್ಯದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಮಲೀನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಪುರುಷರಿಗೆ ಆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಿನ ಬುದ್ಧಿ ಇರದೆ ರಮಣೀಯ ಬುದ್ಧಿ ಇರ್ತುತದೆ. ಈ ರಮಣೀಯ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಓರ್ವ ಸಂತರ ಬಳಿ ಯಾರೋ ಹೇಳಿದರು — ನೋಡಿ ಸ್ವಾಮೀ! ಈ ನದಿಯ ನೀರು ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯರು ಹರಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಂತರು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು — ನೋಡಯ್ಯ! ನದಿಯ ನೀರೆ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವತಃ ನದಿಯು ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯರೇ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವತಃ ಸೇತುವೆಯೂ ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನದಿ, ಸೇತುವೆ, ಮನುಷ್ಯರು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ನಾಶದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಒಂದು ದಿನ ಈ ನದಿ, ಈ ಸೇತುವೆ, ಈ ಜನರು ಯಾವುದೂ ಉಳಿಯದು. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯೂ ಹರಿಯುತ್ತಾ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಳಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುವ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಇದನ್ನು ಭಾವರೂಪದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಇದೆ ರೂಪದಿಂದ ಧರಿಸಿ (ಸ್ವೀಕರಿಸಿ)ಕೊಂಡಿರುವನು. ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು (ಸ್ವರೂಪದಿಂದ) ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಗೈದ ಕಾರಣ ಇವನು ಶರೀರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ನಾಶವನ್ನು ತನ್ನ ನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಇವನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ- ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಅಪರಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅದರಿಂದ ವಿಮುಖನಾದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಾವ ರೂಪದಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಜಗತ್ತು ಸತ್ ರೂಪದಿಂದ ಖಂಡಿತ ಕಾಣಲಾರದು.

‘ಇದಮ್’ ಪದದಿಂದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತು — ಎರಡನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರ-ಜಗತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವತಃ (ಧಾತು-ವಸ್ತು) ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಭೇದವು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ದ್ದಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಭೇದವೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಇದಂ ಶರೀರಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (13/1); ಆದರೆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವರ್ಣನೆಯಾಗುವಲ್ಲಿ ಸಮಷ್ಟಿಯದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಯಾಗಿದೆ (13/5) ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾ, ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ವ್ಯಷ್ಟಿಯದ್ದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (13/6); ಏಕೆಂದರೆ, ಇಚ್ಛಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಾಣಿಯದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಸಮಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಷ್ಟಿ ತತ್ತ್ವತಃ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದೆ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಂತೆ’, ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಮಮತೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅಥವಾ ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅನುಭವವಾದರೆ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ — ‘ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ (2/71), ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ — ‘ಅಹಂಕಾರಂ .... ವಿಮುಚ್ಯ ನಿರ್ಮಮಃ’ (18/53) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ‘ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ’ (12/13). ತಾತ್ಪರ್ಯ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕದಿಂದ ಒಪ್ಪದೆ ಇರುವುದ ರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವಪಡೆದಾಗ ಆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಗುರುಶಿಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನೆಂದೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶಿಷ್ಯನು ತನ್ನ ಗುರು ಎಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುರು ಬೇರೆ, ಶಿಷ್ಯ ಬೇರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರಿಬ್ಬರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಒಂದು ಮೂರನೇ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಂಡುಬರಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ‘ಸಂಬಂಧದ ಸತ್ತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಜೀವಿಯು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಈ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ಒಂದು ಮೂರನೆಯ ಸತ್ತೆ ಕಂಡುಬರ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ನಾನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಬಂಧದ ಈ ಸತ್ತೆ (ನಾನೆಂಬುದು)ಯು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಜೀವಿಯು ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಇದರಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವವನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವವು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

* ಗುರುಶಿಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ಶಿಷ್ಯನ ಹಿತಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯನ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ಗುರುವಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧಗಳೆಲ್ಲ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತ ಅಥವಾ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ, ತನಗಾಗಿ ಇಲ್ಲ.

ಗುರು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸತ್ತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಜೀವ (ಚೇತನ) ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ (ಜಡ) ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್ತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವನೇ ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಜಗತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸುಖಕಂಡು ಬರುವತನಕ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ಥಾಯಿ ಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣವೇ ಪ್ರಪಂಚವು ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿಯುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧದ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾನೆಂಬುದನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಅದರಿಂದ ಏನಾದರು ಸಿಗುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಡಬಾರದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವೂ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇರುವ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕರ್ಮ ಯೋಗವಾಯಿತು. ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದಾಗ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ‘ಅಹಂತೆ (ನಾನೆಂಬುದು) ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ನಾನು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದವನಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ನನ್ನದಲ್ಲ-ಹೀಗೆ ದೃಢ ಮಾನ್ಯತೆ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ತಾನಾಗಿ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಹಂತೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರೊಂದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದ ಆಗಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಚೇತನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಅಹಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ, ಅವನ ಉಂಟಾದ ಜೀವರೂಪೀ ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು)ನಿಂದ ಇತ್ತ ಜಗತ್ತು (ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ) ಇದೆ ಅತ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಅಪರಾಪ್ರ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಜಗತ್ ರೂಪದಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಪರೇಯಮಿತಸ್ತ್ವನ್ಯಾಮ್’ — ಅಪರಾದಿಂದ ಅನ್ಯ ಪರ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಕ್ಕಿಂತ ಅನ್ಯ ಅಪರಾ ಇದೆ. ಅಪರಾ ‘ಅನ್ಯ’, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಜಾತೀಯವಾಗಿದೆ. ಅನ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ ಪರಾ ‘ಜೀವ ಉಂಟಾಗಿದೆ — ‘ಜೀವಭೂತಾಮ್’.

ಅಪರಾ (ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ) ಮತ್ತು ಪರಾ (ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ) ಎರಡೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು, ಅರ್ಥಾತ್- ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ, ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿರುವು ದರಿಂದ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶಕ್ತಿವಂತನಲ್ಲದೆ ಶಕ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಉಗುರು ಮತ್ತು ಕೂದಲು ನಿಷ್ಪ್ರಾಣ ವಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಯುಕ್ತ ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಜಡವಾಗಿದ್ದರೂ ಚೇತನ ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ (9/19) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ-ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬಾಕಿ ಏನು ಉಳಿಯಿತು? ಏನೂ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಪರಾ ಹಾಗೂ ಪರಾ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ‘ಸಮಗ್ರ’ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಾ- ಅಪರಾ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಜಡ-ಚೇತನ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರದೆ ಜೀವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ (ಮಾನ್ಯತೆ)ಯಲ್ಲಿದೆ. ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19) ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ (7/19). ಜೀವಿಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನಃ ಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಜೀವಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸುಖ ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು, ಅದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಜನ್ಮ- ಮರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಜೀವಿ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಜೀವಿಗೆ ಇದೆ. ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲಿದೆ?

ಭಗವಂತನು ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ — ಈ ಎಂಟನ್ನು ಅಪರಾ (ಜಡ) ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.* ಆದ್ದರಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯು ಜಡ ಮತ್ತು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವಂತಹುದು, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅಹಮ್’ ಕೂಡ ಜಡ ಮತ್ತು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವಂತಹುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಎಂಟೂ ಒಂದೇ ಜಾತೀಯವಾಗಿವೆ.+ ಆದ್ದರಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯು ಯಾವ ಜಾತಿಯದೋ ಅದೇ ಜಾತಿಯ ‘ಅಹಮ್’ ಕೂಡ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಅಹಂ’ ಕೂಡ ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಯಂತೆ ಜಡ ಹಾಗೂ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಏತತ್ತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಏತದ್ ಯೋ ವೇತ್ತಿ’ (13/1). ‘ಏತತ್’ (ಇದು) ಎಂದೂ, ‘ಅಹಮ್’ (ನಾನು) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಏತತ್ತೆಯಿಂದ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಚೇತನ (ಜೀವ)ವು ಈ ಅಹಂ ಜೊತೆ ತನ್ನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅದು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಹಂಕಾರ-ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27) ಇದನ್ನೇ ಚಿಜ್ಜಡಗ್ರಂಥಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಪೃಥ್ವಿ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದೆ, ಪೃಥ್ವಿಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಲವಿದೆ. ಜಲಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತೇಜವಾಗಿದೆ, ತೇಜಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಯು ಇದೆ. ವಾಯುವಿಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಕಾಶವಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮನವಾಗಿದೆ.ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂ ಆಗಿದೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಮ್ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಸ್ಥೂಲದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವನು.

+ ಒಂದು ಅನೇಕದಲ್ಲಿ ಅನುಗತವಾದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಜಾತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ — ಈ ಎಂಟರಲ್ಲಿ ಜಾತೀಯ ಏಕತೆಯಾದರೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದ ಏಕತೆ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಾತಿ ಒಂದಾದರೂ ಇವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅಷ್ಟಧಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಹಂಕಾರ ಇತೀಯಂ ಮೇ’ ಈ ಧಾತುರೂಪೀ ಅಹಂಕಾರವಾದರೋ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ (ಜಡ)ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ ಈ ಗ್ರಂಥಿರೂಪೀ ಅಹಂಕಾರ ಕೇವಲ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯದಾಗಿರದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ (ಚೇತನ)ಯೂ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಈ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಕೊಡುವಂತಹ ಗ್ರಂಥಿರೂಪೀ ಅಹಂಕಾರ ವಾದರೋ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧಾತುರೂಪೀ ಅಹಂಕಾರ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೂ ಇರದೆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕ್ರಿಯಾರೂಪೀ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥರೂಪೀ ಯಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಾಯತೆಯಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಜೀವನು ಕ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ ರೂಪೀ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಗೈದು, ಅದರ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಪರಾದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ ಪಾರ್ಥ ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್ ಮದಾಶ್ರಯಃ — ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ) ಇಡಲು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಜೀವಿಯು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಅವನು ‘ಮುಕ್ತ ನಾಗುವನು. ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ)ವಿಟ್ಟರೆ, ಅವನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರೆ ಅವನು ‘ಭಕ್ತನಾಗುವನು.

ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಜಗತ್ತನ್ನು ಜೀವಿಯೇ ಉಂಟು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಜೀವಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸುಖ-ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳು, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ, ದೇವತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳೂ ಹಾಗೂ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಸಂಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಊರ್ಧ್ವಗತಿ, ಮಧ್ಯಗತಿ, ಅಧೋಗತಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಗುಣಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿ, ಗುಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವು ಯಾವುವೂ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ‘ಪರಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಚೇತನಾ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಗಳಿಲ್ಲ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಅದರ ಸದುಪ ಯೋಗ-ದುರುಪಯೋಗಗೈದು ಜೀವಿಯು ಮೇಲು-ಕೀಳು ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಪರಿವರ್ತಶೀಲನಾಗಿದ್ದರೂ ಜೀವಿಯೂ ವಿಜಾತೀಯ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಜಗತ್ ರೂಪೀಯಾಗುತ್ತಾನೆ.* (7/13) ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಶರೀರದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಫುರಣೆ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತ್’ ಶಬ್ದವು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ — ‘ಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಗತ್’.

ನಮ್ಮಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾದ ಆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಜಗತ್ತು ನಮ್ಮದಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಮ್ಮದಾದ ವಸ್ತುವು ನಮಗೆ ದೊರಕಿದಾಗ, ನಮ್ಮ ಕಾಮನೆಗಳು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಳಿದುಹೋಗುತಿತ್ತು, ನಾವು ನಿರ್ಮಮ, ನಿರ್ಭಯ, ನಿಶ್ಚಿಂತ, ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆದರೆ ನಮ್ಮದಾದ ಅರ್ಥಾತ್-ನಮ್ಮಿಂದ ಎಂದೂ ಅಗಲದಿರುವ ವಸ್ತು ಜಗತ್ತು ನಮಗೆ ಕೊಡಲಾರದು. ನಿಜವಾದ ನಮ್ಮದಾದ ವಸ್ತು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದೆ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು. ನಮ್ಮ ವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾವು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನದೇ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇಃ’ (15/7). ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯ (ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ) — ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು (ಶರೀರಾದಿ) ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ, ಬದಲಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಯಾವ ಆಸೆ (ಫಲೇಚ್ಛೆ)ಯನ್ನೂ ಪಡದಿರುವುದು. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸದಿರುವುದು, ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖಕೊಡದಿರುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖ ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದ, ಯಾರ ಅಹಿತವನ್ನೂ ಮಾಡದಿರು ವುದರಿಂದ ಸೇವೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವುದು, ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.+ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ನಿಜವಾದ ನಮ್ಮದಾದ ವಸ್ತು ನಮಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

+ ಯಾರಿಗೂ ಅಹಿತ ಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿರಬಹುದು — ನಾವು ಏನೂ ಮಾಡಲಾರೆವು, ಏನಾದರು ಮಾಡಿದರೆ ಸೇವೆಯೇ ಆಗಬಹುದು. ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದು ಅಥವಾ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು — ಇವೆರಡರಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸೇವೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಊಟಮಾಡುವಾಗ ೞನಾನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಆಗುವ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಭಿಮಾನವು, ಊಟ ಕರಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕರಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸೇವೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’. ಅದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಜೀವಿಯೇ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಹಣಕ್ಕೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ, ನಾವೇ ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ. ನಾವು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತೇವೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ.* ಕಾಮರೂಪೀ ದೋಷದಂದ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಲೋಭರೂಪೀ ದೋಷದ ಕಾರಣ ಧನದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮೋಹರೂಪೀ ದೋಷದ ಕಾರಣ ಕುಟುಂಬ-ಪರವಾರದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ದೋಷಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ದೋಷಗಳು ದೋಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾವೇ ಅವುಗಳಿಗೆ (ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ) ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ದೋಷಗಳಾದರೋ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣಗಳೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

* ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳು ದೋಷ ಜನಿತವಾಗಿವೆ. ದೋಷಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸುಖ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮದ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ತ್ರೀಯಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು. ಲೋಭದ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯ ಧನವಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು. ಮೋಹದ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯ ಪರಿವಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು. ದೋಷದ ಕಾರಣವೇ ಅವನಿಗೆ ತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ವ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂರುಲೋಕ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳು ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಸ್ಥಲಚಲ, ಜಲಚರ, ನಭಚರ, ಜರಾಯುಜ, ಅಂಡಜ, ಸ್ವೇದಜ, ಉದ್ಬಿಜ್ಜ, ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ, ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು, ಗಂಧರ್ವ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ, ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸ, ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ಓದಲು ಹಾಗೂ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಪರಾ’ ಮತ್ತು ‘ಅಪರಾ’ — ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕೃತಿಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದು ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ಓದಲು, ಕಲ್ಪಿಸಲು ಬರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಅಹಂಕಾರದ ಮೂಲಕ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ಓದಲು, ಯೋಚಿಸಲು ಆಗುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ‘ಅಪರಾ’ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಕೇಳುತ್ತಾನೋ, ಓದುತ್ತಾನೋ, ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ‘ಪರಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ-ಎರಡೂ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಗಳಾದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೊಳಗೆ ಹಾಗೂ ಹೊರಗೆ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19), ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19). ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನಗಳು, ಮತ-ಮತಾಂತರಗಳು, ಆಚಾರ್ಯರಿಂದಲೇ ಇವೆ, ಆದರೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಯಾವುದೇ ಆಚಾರ್ಯರ ದರ್ಶನ, ಮತಗಳಿರದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ಅಚಲಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಎಲ್ಲ ದರ್ಶನ ಮತ-ಮತಾಂತರಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.

ಅಪರಾ (ಜಗತ್ತು)ಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಜೀವಿಯು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’. ‘ಅಪರಾ’ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ‘ಪರ’ ಅವನದ್ದೇ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ಜೀವಿಯು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳು ತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜಗತ್ತಾಗಿಕಂಡರೆ ಇದು ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ದೃಷ್ಟಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಣುವುದು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವವು ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನು ತಟ್ಟೆಯಂತೆ ಕಂಡರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನು ಊಟದ ತಟ್ಟೆಯ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರದೆ ಪೃಥ್ವಿ ಯಿಂದಲೂ ಎಷ್ಟೋ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜಗತ್ತು ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಅವನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವುದು ಅಸಾಧನವಾಗಿದೆ, ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಜಗತ್ತಿನವು ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತು ಜಗತ್ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ಜಗತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಆತ್ಮಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ತಿಳಿದು ಅವನು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ತತ್ತ್ವ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬಲ್ಲದು.

ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ (ಈ ಪಂಚಮಹಾಭೂತ) ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರ ಈ ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವುಳ್ಳ ಇದು ನನ್ನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಈ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ, ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಆ ನನ್ನ ಜೀವಸ್ವರೂಪವಾದ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿ. ॥4,5॥

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಏತದ್ಯೋನೀನಿ ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯುಪಧಾರಯ ।

ಅಹಂ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಲಯಸ್ತಥಾ ॥

ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತಾನಿ - ಪ್ರಾಣಿಗಳು (ಹುಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ), ಏತದ್ಯೋನೀನಿ - ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸಂಯೋಗವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಅಹವ್ - ನಾನು, ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ - ಸಮಸ್ತ, ಜಗತಃ - ಜಗತ್ತಿನ, ಪ್ರಭವಃ- ಉತ್ಪತ್ತಿ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಪ್ರಳಯಃ - ಪ್ರಳಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಪಧಾರಯ - ತಿಳಿದುಕೋ. ॥6॥

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸಂಯೋಗವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಳಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತದ್ಯೋನೀನಿ ಭೂತಾನಿ’* — ದೇವತೆ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಇತ್ಯಾದಿ ಜಂಗಮ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷ, ಲತೆ, ಹುಲ್ಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಾವರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯರೀತಿಯಿಂದ 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ — ಸ್ಥಾವರ, ಜಂಗಮ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಶರೀರಗಳೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಕೃತಿಯದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ಬೀಜ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವಾತ್ಮನು ನನ್ನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದೇ ಬೀಜವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಜೀವಾತ್ಮ ನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ (7/5) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ‘ಅಂಶ’ (15/7) ವೆಂದೂ ಹೇಳಿರುವನು.

* ‘ಏತದ್ಯೋನೀನಿ ಭೂತಾನಿ’ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ - ‘ಏತೇ ಅಪರಾ-ಪರೇ ಯೋನೀ ಕಾರಣೆ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ - ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಯಾರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಂತಹ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು.

‘ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯುಪಧಾರಯ’ — ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ, ಮರ್ತ್ಯ ಲೋಕ, ಪಾತಾಳಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಪೂರ್ಣಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಾವರ- ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಪರಾವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ,+ ಅದರ ಸಂಗ ಮಾಡಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ — ಇದನ್ನು ನೀನು ಧರಿಸಿಕೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ, ಅಥವಾ ಒಪ್ಪಿಕೋ.

+ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರಮಾತಿದೆ - ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೇವಲ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು, ಕ್ಷೇತ್ರವಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಇವನು ಪುನರ್ಜನ್ಮವು ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಆಗಿದೆ - ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21)

‘ಅಹಂ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಳಯ ಸ್ತಥಾ’ — ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಭವ (ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವವ) ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯ (ಲೀನಮಾಡುವವ)ನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಪ್ರಭವಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನೇ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಯು ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ — ‘ಸದೈಕ್ಷತ ಬಹು ಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯೇತಿ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ — 6/2/3).

ಜೀವಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾದ ಅನಾದಿಕಾಲದ ಕರ್ಮಗಳು ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಎಂದು ಪರಿಪಕ್ವವಾಗುತ್ತವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಫಲ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಉನ್ಮುಖವಾದಾಗ ಅದರಿಂದ (ಪ್ರಳಯ ಸಮಯ ಸಮಾಪ್ತವಾದಾಗ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅದೇ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಣ್ಣಿನ ಗಡಿಗೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಂಬಾರನು ಹಾಗೂ ಒಡವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣ ರಾಗಿರುವಂತೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪ್ರಳಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ಉಪಾದಾನಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಗಡಿಗೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗಡಿಗೆ ಮಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಗೆ, ಮಣ್ಣಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಒಡೆದುಹೋಗಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಮಣ್ಣಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ಎಲ್ಲಾ ಒಡವೆಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಚಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಕೊನೆಗೆ ಒಡವೆ ಕರಗಿದರೂ ಚಿನ್ನವೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ’ — ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಜಡ- ಚೇತನಾತ್ಮಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಭವ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಜಡ — (ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ)ದ ಪ್ರಭವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಹೇಳುವು ದೆನೋ ಸರಿ, ಆದರೆ ಚೇತನ — (ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಾತ್ಮಾ)ದ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಹೇಗಾಯಿತು? ಏಕೆಂದರೆ ಅದಾದರೋ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ — ‘ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಯಂ ಸನಾತನಃ’ (2/24). ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾದುದಕ್ಕೆ ಜಗತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಗಚ್ಛತೀತಿ’ ಜಗತ್. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಜಗತ್ ಶಬ್ದವು ಜಡ-ಚೇತನಾತ್ಮಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಜಡ ಅಂಶವಾದರೋ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಅಂಶವು ಸದಾ-ಸರ್ವಥಾ ಪರಿವರ್ತನರಹಿತ ಹಾಗೂ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿರ್ವಿಕಾರ ತತ್ತ್ವವು ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿದಾಗ ಆ ಜಡ (ಶರೀರ)ದ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶವನ್ನು ತನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಅದರ ಜನ್ಮ- ಮರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ-ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರಭವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತ್’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕೇವಲ ನಾಶವುಳ್ಳ, ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಮತ್ತು ವಿಕಾರೀ ಪ್ರಪಂಚವೆಂದೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಚೇತನವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದಿದ್ದರೆ ದೊಡ್ಡ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಭಗವಂತನು ‘ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.* ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಗತ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಜಡ-ಚೇತನ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಕೇವಲ ಜಡವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಚೇತನ ಭಾಗ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದೀತು. ಅದರಿಂದ ‘ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಕಾರಣ — ಮುಂದೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತವಾದ ಜಗತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಾಗಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಚೇತನದ್ದೇ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಜಡದ್ದು ತಿಳಿಯುವುದು, ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಜಗತ್’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕೇವಲ ಜಡವನ್ನೇ ಅಲ್ಲ, ಚೇತನವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದೀತು.

* ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಾದರೋ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಭಗವಂತನ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜೀವ) ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂಶ-ಅಂಶೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಯ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲ್ಲ.

ಹೀಗೆಯೇ 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರ ಮಾನ್ಯತೆಗನುಸಾರ ‘ಜಗತ್ ಶಬ್ದದಿಂದ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಎರಡನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರದಾರೀ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೇವಲ ಜಡವನ್ನಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ‘ಜಗತ್ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕೇವಲ ಜಡ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ಜಗತ್ತನ್ನು (ಜಡಪ್ರಪಂಚವನ್ನು) ಅಸತ್ಯ, ಮಿಥ್ಯಾ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರತಿಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವಂತಹ ಅದ್ವೈತ-ಸಿದ್ಧಾಂತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಾರು, ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಶುಕ್ಲ ಕೃಷ್ಣೇ ಗತೀ ಹ್ಯೇತೇ ಜಗತಃ’ — ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಜಗತ್’ ಶಬ್ದ ಕೇವಲ ಜಡದ್ದೇ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಜಡದ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಗತಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನಾದೀತು? ಗತಿಯಾದರೋ ಚೇತನದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಜಡದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಚೇತನವನ್ನು ‘ಜಗತ್’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಹೊರಡುವ ನಿಷ್ಕರ್ಷ — ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಏಕಾತ್ಮತೆ ಮಾಡು ವುದರಿಂದಲೇ ಜೀಪಿ ‘ಜಗತ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಜಡದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆದು ಕೊಂಡಾಗ ಇವನನ್ನು ‘ಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ವರ್ಣನೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ಬೇರೆಯ ವರನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರದವನು ‘ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲವನು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲವನು ‘ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ — ಎರಡನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ (13/26).

ಮೂಲ ದೋಷ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಅದು ಸ್ಥಾನಭೇದದಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆ ದೋಷ ಅಪರಾ ದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ. ಈ ಒಂದೇ ದೋಷದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಒಂದು ದೋಷ ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೋಷಗಳು ಬಂದುಬಿಡುವವು. ಈ ಒಂದು ದೋಷ ದೂರವಾದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣದೋಷಗಳು ದೂರವಾದಾವು. ಇದೇ ರೀತಿ ಮೂಲಗುಣವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ ಅದು-ಭಗವಂತನೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧ.

ಅಪರಾವನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ, ಆದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ — ಇದು ಸರ್ವಸಮ್ಮತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21) ಇದೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜವಾಗಿದೆ.

ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಭವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸ್ಥಾವರ- ಜಂಗಮರೂಪೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾನೇ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವವ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನಾನೇ ಉತ್ಪನ್ನನಾಗುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನೇ ನಾಶಮಾಡುವವನೂ ಹಾಗೂ ನಾನೇ ನಷ್ಟವಾಗುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ — (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನೇ ಇದರ ನಿಮಿತ್ತ ಮತ್ತು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್-ರೂಪದಂದ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ‘ಅಮೃತಂ ಚೈವ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ’ ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು’ ಹಾಗೂ ಸತ್-ಅಸತ್ತ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು —

ಆತ್ಮೈವ ತದಿದಂ ವಿಶ್ವಂ ಸೃಜ್ಯತೇ ಸೃಜತಿ ಪ್ರಭುಃ ।

ತ್ರಾಯತೇ ತ್ರಾತಿ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ಹ್ರಿಯತೇ ಹರತೀಶ್ವರಃ ॥

(11/28/6)

‘ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅಥವಾ ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಸ್ತುವಿದೆಯೋ, ಅದು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಂಡುಬರುವ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣವೂ ಕೂಡ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣವೂ ಕೂಡ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನೇ ವಿಶ್ವವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ವಿಶ್ವವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಭಗವಂತನೇ ಇದನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಂಹಾರವಾಗುವವನೂ ಕೂಡ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ತೈತರೀಯೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ — ಅನ್ನವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಹಾಗೂ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ‘ಅಹಮನ್ನಮಹಮನ್ನಮಹಮನ್ನಮ್ । ಅಹಮನ್ನಾದೋಹ ಮನ್ನಾದೋಽಹಮನ್ನಾದಃ’ (3/10/6) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣವೂ ಭಗವಂತನೇ, ಕಾರ್ಯವೂ ಅವನೇ!

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಅಪಾ-ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಸಂಪೂರ್ಣಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾರಾದರು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣರಿರಬಹುದೆ ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾನೆ —

ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ ಧನಂಜಯ ।

ಮಯಿ ಸರ್ವಮಿದಂ ಪ್ರೊತಂ ಸೂತ್ರೇ ಮಣಿಗಣಾ ಇವ ॥

ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ!, ಮತ್ತಃ, ಪರತರಮ್ - ನಾನಲ್ಲದೆ (ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ), ಅನ್ಯತ್ - ಬೇರೆ, ಕಿಂಚಿತ್ - ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ (ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯ), ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮಣಿಗಣಾಃ - (ನೂಲಿನ) ಮಣಿಗಳನ್ನು, ಸೂತ್ರೇ, ಇವ- ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ಪೊಣಿಸಿದಂತೆಯೇ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ಪ್ರೋತಮ್ - ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ. ॥7॥

ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ನಾನಲ್ಲದೆ ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬೇರೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನೂಲಿನ ಮಣಿಗಳನ್ನು ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ಪೊಣಿಸಿದಂತೆಯೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ ಧನಂಜಯ’ — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣರಿಲ್ಲ, ನಾನೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹಾಕಾರಣ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ವಾಯವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆಕಾಶವಲ್ಲದೆ ವಾಯುವಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆಯಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರತರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಕಾರಣನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂಲ ಕಾರಣದ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಲ ಕಾರಣದ ಉತ್ಪಾದಕರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲರ ಮೂಲ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಪಂಚ ಅರ್ಥಾತ್-ದೇಶ, ಕಾಲ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯಾರ ಇರುವಿಕೆಯಿಂದ ಇವೆಲ್ಲದರ ಇರುವಿಕೆ ಕಾಣುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರ ಸತ್ತೆಯಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ ‘ಇದೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ನಾನು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದ ಬಳಿಕ ತಿಳಿಯುವುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಾರದು — ‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನೇಹ ಭೂಯೋನ್ಯಜ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಮವಶಿಷ್ಯತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣರಿಲ್ಲ — ‘ಮತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ನ ಅನ್ಯತ್’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದ ಬಳಿಕ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಹೇಗೆ ಉಳಿದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿ ಸರ್ವಮಿದಂ ಪ್ರೋತಮ್’ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಹಾಗೂ ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19) ಹೇಳಿರುವನು.

ಆಗುವ ಕಾರ್ಯವು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವೇ ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾರಣದ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಕಾರ್ಯವು ಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾರ್ಯದ ಬೇರೆ ಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಾಣಲಾರದು ಮತ್ತು ‘ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಉಂಟಾದೀತು.

‘ಮಯಿ ಸರ್ವಮಿದಂ ಪ್ರೋತಂ ಸೂತ್ರೇ ಮಣಿಗಣಾ ಇವ’ ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ನೂಲಿನದ್ದೇ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಈ ಎಲ್ಲಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪೊಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನುಸ್ಯೂತ (ವ್ಯಾಪ್ತ)ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೂಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ನೂಲಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ತತ್ತ್ವವು ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ನೂಲಿನಮಣಿಗಳನ್ನು ಪೊಣಿಸಿದರೆ ನೋಡುವಾಗ ಮಣಿಗಳು ಮತ್ತು ನೂರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ನೂಲು ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಾಮ, ರೂಪ, ಆಕೃತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವ ಚೇತನ-ತತ್ತ್ವ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವೇ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಸರ್ವಕ್ಷೇತ್ರೇಷು ಭಾರತ’ (13/2) ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಣಿರೂಪೀ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯೂ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನೂಲುರೂಪೀ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ನಾನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ನಿಜವಾದ ಬೋಧವಾದಾಗ ವ್ಯಾಪ್ಯ-ವ್ಯಾಪಕ ಭಾವ ಅಳಿದು ಹೋಗಿ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನೂಲಿನ ಮಣಿಗಳನ್ನು ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ಪೊಣಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನೂಲಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಣಿರೂಪೀ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ನೂಲಿನರೂಪೀ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ — ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಣಿಗಳು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ನೂಲು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ‘ಮಣಿಗಣಾಃ’ ಪದವು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಪರಾಪ್ರ ಕೃತಿ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಜಲಚಲ-ಸ್ಥಲಚಲ-ನಭಚರ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳು, ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಅನಂತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಇದರ ಭೇದ ‘ಅಪರಾ’ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಪರಾಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವವನ್ನಿತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ ಕಾರಣವೇ ಜೀವನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಆದ್ದರಿಂದ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ, ಜೀವಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಪರಾ, ಪರಾ, ಜಗತ್ತು, ಜೀವ ಯಾವೂದು ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಜವಾಗಿ ನೂಲು, ಮಣಿಗಳೂ ಇರದೆ ಒಂದೇ ನೂಲು (ಹತ್ತಿ)ಯೇ ಇದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಅಪರಾ, ಪರಾ ಇರದೆ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮತ್ತಃ’ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮತ್ತ ಏವ’ ಪದಗಳವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತಃ’ ಪದವು ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಅವನು ಪರಾ-ಅಪರಾ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಹತ್ತಿಯೇ ನೂಲಾಗುವಂತೆ, ಬೀಜವೇ ವೃಕ್ಷವಾಗುವಂತೆ ಕಾರಣವೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಪರಮಕಾರಣವು ಭಗವಂತನಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ.

‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ — ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಪರತರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಅದ್ವೀತಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು (ಪರ) ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ‘ಪರತರ’ ಹೇಗಿರಬಲ್ಲದು? ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪರತರ’ ಶಬ್ದವೂ ಹೊಂದುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅದ್ವಿತೀಯ ನೆಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಪರತರ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಇಲ್ಲ. ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ —

ಪುರುಷಾನ್ನ ಪರಂ ಕಿಂಚಿತ್ಸಾಕಾಷ್ಠಾ ಸಾ ಪರಾ ಗತಿಃ॥

(ಕಠ — 1/3/11)

ಪುರುಷನಿಂದ ಪರವು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಪರಮ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ನ ತ್ವತ್ಸಮೋಽಸ್ತ್ಯಭ್ಯಧಿಕಃ ಕುತೋಽನ್ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯೇಽಪ್ಯ ಪ್ರತಿಮಪ್ರಭಾವ । (11/43) ಎಂದು ಅರ್ಜುನನೂ ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಕಂಡುಬರುವ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಈಗ ಭಗವಂತನು 8ರಿಂದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ರಸೋಽಹಮಪ್ಸು ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರಭಾಸ್ಮಿ ಶಶಿಸೂರ್ಯಯೋಃ ।

ಪ್ರಣವಃ ಸರ್ವವೇದೇಷು ಶಬ್ದಃ ಖೇ ಪೌರುಷಂ ನೃಷು ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಅಪ್ಸು - ನೀರುಗಳಲ್ಲಿ, ರಸಃ - ರಸವು, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಶಶಿ- ಸೂರ್ಯಯೋಃ - ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಭಾ - ಪ್ರಕಾಶ, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸರ್ವವೇದೇಷು - ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಣವಃ - ಪ್ರಣವ (ಓಂಕಾರ), ಖೇ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಶಬ್ದಃ - ಶಬ್ದ (ಮತ್ತು), ನೃಷು - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಪೌರುಷಮ್ - ಪುರುಷಾರ್ಥ (ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ).॥8॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ನೀರುಗಳ ರಸವೂ, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವೂ, ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣವ (ಓಂಕಾರ)ವೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದವೂ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾರ್ಥವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಸಾಧಾರಣ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜನರು ಹಣವೇ ಸರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವರು. ಹಣಗಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಗ್ರಹಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಲೋಭೀ ಮನುಷ್ಯನ ರುಚಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು, ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಏನೆಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ಬರುತ್ತದೋ, ಅದರ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (7/6); ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಅದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅವನ ಭಜನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ’ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕರಣ ಬಂದಿದೆ.]

‘ರಸೋಽಹಮಪ್ಸು ಕೌಂತೇಯ’ — ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ನೀರುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೇ ‘ರಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀರು ರಸತನ್ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ* ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ರಸತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಸತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಿಂದ ರಸವನ್ನು ತೆಗೆದರೆ ಜಲತತ್ತ್ವವು ಏನೂ ಇರಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಸವೇ ಜಲರೂಪದಿಂದ ಇದೆ. ಆ ರಸವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

* ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ ಈ ಸ್ಥೂಲ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ಕಾರಣಗಳ ಹೆಸರು ಕ್ರಮಶಃ — ಗಂಧ, ರಸ, ರೂಪ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಶಬ್ದವಾಗಿವೆ, ಅವು ೞಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅವನ್ನು ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕೇಳಿ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತವೆ. ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳ ಹೆಸರೂ ಕೂಡ ಗಂಧ, ರಸ, ರೂಪ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಶಬ್ದವಾಗಿವೆ, ಅವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಭಾಸ್ಮಿ ಶಶಿಸೂರ್ಯಯೋಃ’ — ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಕೊಡುವ ಯಾವ ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿ ‘ಪ್ರಭೆ’ ಇದೆಯೋ+ ಅದು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಭೆಯು ರೂಪ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರೂಪ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರೂಪತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಿಂದ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದರೆ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರು ನಿಸ್ತತ್ವವಾದಾವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಪ್ರಭೆಯೇ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆ ಪ್ರಭೆಯೇ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವನು.

+ ರೂಪ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದು ೞಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುವಂತಹುದು, ಇನ್ನೊಂದು — ‘ದಾಹಿಕಾ’ ಅರ್ಥಾತ್—ಸುಡುವಂತಹುದು. ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ೞಪ್ರಭಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ‘ದಾಹಿಕಾ’ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ತೇಜ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ’ ಶಕ್ತಿಯು ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲದೆಯೂ ಇರಬಲ್ಲದು. (ಮಣಿ, ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಆದರೆ ‘ದಾಹಿಕಾ’ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭಾಸ್ಮಿ ಶಶಿಸೂರ್ಯಯೋಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರರ ‘ಪ್ರಕಾಶಿಕಾಶಕ್ತಿ’ಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ‘ಪ್ರಭಾ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇಜಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ವಿಭಾವಸೌ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ‘ದಾಹಿಕಾ’ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ‘ತೇಜ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕಾಶಿಕಾ ಮತ್ತು ದಾಹಿಕಾ ಎರಡೂ ಶಕ್ತಿಗಳಿವೆ. ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾಶಕ್ತಿಯಾದರೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿ ತಿರಸ್ಕೃತವಾಗಿ ‘ಸೌಮ್ಯಶಕ್ತಿ’ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ, ಅದು ಶೀಲತೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರಣವಃ ಸರ್ವವೇದೇಷು’ — ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣವ (ಓಂಕಾರ) ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಪ್ರಣವ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಪ್ರಣವದಿಂದ ತ್ರಿಪದಾ ಗಾಯತ್ರೀ ಮತ್ತ ತ್ರಿಪದಾ ಗಾಯತ್ರಿಯಿಂದ ವೇದತ್ರಯೀ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ ‘ಪ್ರಣವ’ವೇ ಆಗಿದೆ. ವೇದಗಳಿಂದ ಪ್ರಣವವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದರೆ ವೇದಗಳು ವೇದರೂಪದಿಂದ ಇರಲಾರವು. ಪ್ರಣವವೇ ವೇದ ಹಾಗೂ ಗಾಯತ್ರೀರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಆ ಪ್ರಣವವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಶಬ್ದಃ ಖೇ’ — ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಟೊಳ್ಳು ತನವೇ ಆಕಾಶವಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವು ಶಬ್ದ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಬ್ದ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯೇ ಆಕಾಶ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲದೆ ಆಕಾಶವು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಶಬ್ದವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಪೌರುಷಂ ನೃಷು’ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿರುವ ಸಾರವಸ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥವು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದೇ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಅಪ್ರಾಪ್ತವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವರು; ಬಡವನು ಹಣದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅವಿದ್ಯಾವಂತನು ವಿದ್ಯೆಕಲಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಸಿದ್ಧನಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ವಿಖ್ಯಾತಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಯಾವುದು ಈಗ ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥವು ನಿಜವಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥವೇ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಮೊದಲು ಇಲ್ಲದಿದ್ದು, ದೊರಕಿದಾಗಲೂ ನಿರಂತರ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುವಂತಹ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುವಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಪುರುಷಾರ್ಥವಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಮೊದಲು ಇದ್ದ, ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಮುಂದೆಯೂ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಅಭಾವವೆಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು, ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥ ವಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯರ ಮನುಷತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅವನಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರರ್ಥಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆರನೇ, ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣಕ್ಕಿಂತ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಗುಣಗಳು ಇದ್ದರೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಕಾರಣದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಣ್ಣು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಮಡಕೆ- ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಣ್ಣು ಇಲ್ಲದೆ ಮಡಕೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾರಣವೇ ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಡಕೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ, ಕಾರಣ, ಕಾರ್ಯ — ಮೂರೂ ಒಂದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾರಣ (ಮಣ್ಣು) ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ (ಮಡಿಕೆ) ಇವುಗಳದ್ದಾದರೋ ಒಂದೇ ಸತ್ತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ತಾ (ಕುಂಬಾರ)ನ ಬೇರೆ (ಸ್ವತಂತ್ರ) ಸತ್ತೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ, ಕಾರಣ, ಕಾರ್ಯ — ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಸವೂ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನೀರೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಭೆಯೂ ಭಗವಂತನೇ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರರೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಓಂಕಾರವೂ ಭಗವಂತನೇ, ವೇದವೂ ಅವನೇ. ಶಬ್ದವೂ ಭಗವಂತನೇ, ಆಕಾಶವೂ ಅವನೇ. ಪುರುಷಾರ್ಥವೂ ಭಗವಂತನೇ, ಮನುಷ್ಯರೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

[ಮಣ್ಣಾದರೋ ಮಡಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ವಸ್ತು ವಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿರ್ವಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗವೇ ಹಾವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಅಥವಾ ಹಾವೇ ಕುಂಡಲಕಾರದಿಂದ ಕಾಣುವಂತೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ, ಕಾರಣದ ಭೇದವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯ, ಕಾರಣದ ಭೇದ ಮನುಷ್ಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಿಳಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವಿನ ಏನಾದರು ಸತ್ತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಡೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ವರ್ಣನೆ, ವಿವೇಚನೆ, ವಿಚಾರ, ಚಿಂತನೆ, ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನೋದ್ಯಂ ವಾ ಪರಿಹಾರೋ ವಾ ಕ್ರಿಯತಾಂ ದ್ವೈತಭಾಷಯಾ’].

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಪುಣ್ಯೋ ಗಂಧಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಚ ತೇಜಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ವಿಭಾವಸೌ ।

ಜೀವನಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ತಪಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ತಪಸ್ವಿಷು ॥

ಪೃಥ್ವಿವ್ಯಾಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ, ಪುಣ್ಯಃ - ಪವಿತ್ರ, ಗಂಧಃ - ಗಂಧ (ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಭಾವಸೌ - ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ,
ತೇಜಃ - ತೇಜವು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜೀವನಮ್ - ಜೀವನೀ ಶಕ್ತಿಯು (ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ತಪಸ್ವಿಷು - ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥9॥

ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಗಂಧವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ತೇಜವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನೀಶಕ್ತಿಯು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪುಣ್ಯೋಗಂಧಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್’ — ಪೃಥ್ವಿಯು ಗಂಧತನ್ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಗಂಧತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗಂಧತನ್ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಪೃಥ್ವಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಗಂಧವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಗಂಧದೊಂದಿಗೆ ‘ಪುಣ್ಯಃ’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗಂಧತನ್ಮಾತ್ರೆ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್-ಪವಿತ್ರ ಗಂಧವಾದರೋ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದುರ್ಗಂಧ ಯಾವು ದಾದರೂ ವಿಕೃತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತೇಜಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ವಿಭಾವಸೌ’ — ತೇಜವು ರೂಪ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ತೇಜವೇ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ತೇಜವಿಲ್ಲದೆ ಅಗ್ನಿಯು ನಿಸ್ತತ್ತ್ವ ವಾಗಿದೆ, ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ತೇಜವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಜೀವನಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜೀವನೀಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಬದುಕುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ಆ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರು ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಂಬುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಗಾಢನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನು ಹೆಣಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ತಪಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ತಪಸ್ವಿಷು’ — ದ್ವಂದ್ವ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯನ್ನು ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಎಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುವುದೇ ನಿಜವಾದ ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಇದೇ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ತಪಸ್ವಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳಿಂದ ಇಂತಹ ತಪಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರು ತಪಸ್ವಿಗಳಾಗಿರಲಾರರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನೇ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಧ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿ, ತೇಜ-ಅಗ್ನಿ, ಜೀವನೀ ಶಕ್ತಿ-ಪ್ರಾಣಿ, ತಪಸ್ಸು-ತಪಸ್ವೀ-ಇವೆಲ್ಲ (ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯ) ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಾ-ಅಪರಾ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ಪುಣ್ಯೋ ಗಂಧಃ’ — ಗಂಧತನ್ಮಾತ್ರೆಯು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯು ಅದರ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಗಂಧವನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾರಣ (ತನ್ಮಾತ್ರಾ) ಸದಾ ಪವಿತ್ರವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಪವಿತ್ರತೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿಯಾದಾಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಧತನ್ಮಾತ್ರೆ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳೂ ಕೂಡ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಬೀಜಂ ಮಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಸನಾತನಮ್ ।

ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧಿಮಾತಾಮಸ್ಮಿ ತೇಜಸ್ತೇಜಸ್ವಿನಾಮಹಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಸನಾತನಮ್ - ಅನಾದಿ, ಬೀಜಮ್- ಬೀಜವು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಬುದ್ಧಿಮತಾಮ್ - ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಃ ಬುದ್ಧಿಯು (ಮತ್ತು), ತೇಜಸ್ವಿನಾಮ್- ತೇಯಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ, ತೇಜಃ - ತೇಜವು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 10॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅನಾದಿ ಬೀಜವು ನಾನೆಂದೇ ತಿಳಿ. ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ತೇಜವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬೀಜಂ ಮಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ವಿದ್ಧಿ’* ಪಾರ್ಥ ಸನಾತನಮ್ — ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸನಾತನ (ಅವಿನಾಶೀ) ಬೀಜವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲರ ಕಾರಣ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೀಜರೂಪದಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಾನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ.

* ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ೞಉಪಧಾರಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ೞವಿದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸರ್ವ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಾರರೂಪದಿಂದ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿ ಹಾಗೂ ತಿಳಿದು ಧರಿಸಿಕೋ. ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಧರಿಸುವುದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೇಮ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬೀಜಗಳೆಲ್ಲ ಮರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮರವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಬೀಜವು ಸನಾತನವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆದಿ-ಅಂತ್ಯರಹಿತ (ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಅನಂತ)ವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ — ‘ಅವ್ಯಯಬೀಜ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವ ಅವ್ಯಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ವತಃ ವಿಕಾರ ರಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪಾದಕ, ಆಶ್ರಯ, ಪ್ರಕಾಶಕ ವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ಬೀಜ ಶಬ್ದವು ಕೆಲವೆಡೆ ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಇಬ್ಬರಿಗಾಗಿಯೂ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಬೀಜ ಶಬ್ದವು ಭಗವಂತನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಬೀಜ ಶಬ್ದವೂ ಭಗವಂತನ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬೀಜ’ ಶಬ್ದವು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ ‘ಪದಗಳಿಂದ — ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ‘ಬೀಜ ಶಬ್ದವು ಭಗವಂತನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಪಿತಾ’ — ‘ನಾನು ಬೀಜ ಪ್ರಧಾನ ಮಾಡುವ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ‘ಬೀಜ’ ಶಬ್ದವು ಜೀವಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಜೀವಾತ್ಮನು ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ‘ಬೀಜ’ ಶಬ್ದ ಅವನ ವಾಚಕವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧಿಮತಾಮಸ್ಮಿ’ — ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವರು ಬುದ್ಧಿವಂತರೆನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ಬುದ್ಧಿವಂತರೆಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಯೇ ಇರಲಾರದು.

‘ತೇಜಸ್ತೇಜಸ್ವಿನಾಮಹಮ್’ — ತೇಜಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ತೇಜವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ತೇಜವು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಒಂದು ಗುಣವಾಗಿದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ತೇಜ-ಶಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರೀ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೇಜವು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವು ಇಲ್ಲವಾದರೂ ಅವನಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ‘ಎಲ್ಲವು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ, ಮಣ್ಣು, ಕಬ್ಬಿಣ ಇವುಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಒಡವೆಗಳು ಚಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ, ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮಡಕೆಗಳೆಲ್ಲ ಮಣ್ಣೇ ಆಗಿದೆ, ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅಸ್ತ್ರ ಶಸ್ತ್ರಗಳೆಲ್ಲ ಕಬ್ಬಿಣವೇ ಆಗಿದೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಪಂಚ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಬೀಜದ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಬೀಜವು ವೃಕ್ಷದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡಿ ಸ್ವತಃ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೀಜವು ಮೊಳೆತು ಮರವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬೀಜವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ — ನಾನು ಅನಾದಿ ಬೀಜವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಉಂಟಾದ ಬೀಜವಲ್ಲವೆಂಬ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೀಜಂ ಮಾಂ ಸರ್ವ ಭೂತಾನಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಸನಾತನಮ್’ (7/10), ಮತ್ತು ನಾನು ಅವಿನಾಶೀ ಬೀಜನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ‘ಬೀಜಮವ್ಯಯಮ್’ (9/18). ಅವಿನಾಶೀ ಬೀಜವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹೇಗಿದ್ದೆನೋ ಹಾಗೇ ಇರುತ್ತೇನೆ.

ಚಿನ್ನ, ಮಣ್ಣು, ಕಬ್ಬಿಣ ಇವುಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ಒಡವೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಮಡಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಬೀಜದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಮರದಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಈ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಬೀಜವಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ಮರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ವೃಕ್ಷವು ಬೀಜದಿಂದಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಬೀಜದಲ್ಲೇ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ವೃಕ್ಷಬೇಕಾದರೆ ನೂರುವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇರಲಿ, ಆದರೆ ಅದರ ಅಂತಿಮ ಪರಿಣತಿ ಬೀಜದಲ್ಲೇ ಆದೀತು, ಬೀಜದಿಂದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನಾದೀತು? ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ ‘ಶಿಷ್ಯತೇ ಶೇಷಸಂಜ್ಞಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/3/25).

ವೃಕ್ಷವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ‘ಇದು ಬೀಜವಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವವನು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೀಜವನ್ನು ನೋಡದೆ ಕೇವಲ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ನೋಡುವವನು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಬೀಜಂ ಮಾಂ ಸರ್ವ ಭೂತಾನಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ — ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೆ ಕಾಣುವ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊದಲು ನಾನೇ ಇದ್ದೆ, ನಾನೊಬ್ಬನೆ ಪ್ರಜಾರೂಪದಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವೆನು — ‘ಬಹು ಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 6/2/3) ಮತ್ತು ಇದರ ಕೊನೆ ಯಾದಾಗ ನಾನೇ ಉಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೊದಲು ನಾನೇ ಇದ್ದೇ, ಕೊನೆಗೂ ನಾನೇ ಇರುವೆನು ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ.

ವಿಚಾರಮಾಡುವವರಿಗೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಪಾಂಚಭೌತಿಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದು ಪಾಂಚಭೌತಿಕವಾಗಿಯೂ ಕಾಣಲಾರದು. ಇವೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಶರೀರಗಳು ಪಾರ್ಥಿವ (ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವಂತಹುದು)ವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಹೇಳಿದರೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಕೇಳುವನು — ಮಣ್ಣು ಹೇಗಿದೆ? ಮಣ್ಣಿನಿಂದಲಾದರೋ ಕೈ ತೊಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ಮಣ್ಣಾದರೋ ಮರಳಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶರೀರಗಳು ಮಣ್ಣು ಅಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಶರೀರ ಮಣ್ಣಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ಮಣ್ಣು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡಿದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣೊಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶರೀರಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ? ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಿ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಲ್ಲಿರುವ ರಜ-ವೀರ್ಯ ರೂಪೀ ಅಂಶದಿಂದ ಶರೀರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಅಂಶ ಅನ್ನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನ್ನವು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶರೀರಗಳು ಮಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಮೂರು ಗತಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಬೇಕಾದರೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂತು ಬಿಡಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಸುಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಪಶು- ಪಕ್ಷಿ ತಿಂದು ಹೋಗಲೀ. ಮೂರೇ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಅದು ಕೊನೆಗೆ ಮಣ್ಣೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮೊದಲು ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ಮಣ್ಣೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಶರೀರ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚ ಮಣ್ಣೆ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಈ ಶರೀರ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚ ನೋಡಲು ಮಣ್ಣಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮಣ್ಣಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ರಚಿಸುವಾಗ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಯಾವ ಸಾಮಾನನ್ನು ತರಿಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ರಚಿಸುವವನೂ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ರಚಿಸುವವನು ಮತ್ತು ತಾನೇ ಪ್ರಪಂಚನಾದನು. ಶರೀರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ತಾನೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾದನು — ‘ತತ್ಸೃಷ್ಟಾ ತದೇವಾನು ಪ್ರಾವಿಶತ್’ (ತೈತರೀಯೋಪನಿಷತ್ತು 2/6). ಈ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವರೂಪದಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೀಜವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ. ಸೃಷ್ಟಿ ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಜೀವರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಆ ಅನಂತ ಜೀವರ ಬೀಜ (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಆ ಬೀಜದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ — ‘ಬೀಜಮವ್ಯಯಮ್’ (9/18). ಆ ಒಂದೇ ಬೀಜದಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (10/39). ಬೀಜವನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು, ಹೂವು, ಎಲೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಕಾಣಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಆ ಬೀಜದಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ಇವೆ. ಆ ಬೀಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಮರದ ಎರಡು ಎಲೆಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಅನೇಕತೆಯೂ ಕೂಡ ಒಂದೇ ಬೀಜದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸೃಷ್ಟಿಯ ಒಂದೊಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಭೇದಗಳಿವೆ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಅನೇಕ ಜಾತಿಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಬ್ಬರ ಅಂಗುಷ್ಠದ ಗೆರೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದದಷ್ಟು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಅನೇಕ ರೂಪ, ಸ್ವಭಾವ, ರುಚಿ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಾನ್ಯತೆ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಪರಸ್ಪರ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಸು, ಎಮ್ಮೆ, ಆಡು, ಕುರಿ, ಕುದುರೆ, ಒಂಟೆ, ನಾಯಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಪಶುಗಳ ಜಾತಿಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಒಂದೊಂದು ಜಾತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳಿವೆ. ಮರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೊಂದು ಮರದ ಅನೇಕ ಜಾತಿಗಳಿವೆ. ಒಂದೊಂದು ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅಂತವೇ ತಿಳಿಯದಷ್ಟು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಣ್ಣಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೊಂದು ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಒಂದೇ ಬಣ್ಣ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಕಾಣಿಸದಷ್ಟು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳೂ ನಿಜವಾಗಿ ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟು ಅನೇಕತೆ ಇದ್ದರೂ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಬೀಜ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದರೂ ಒಬ್ಬನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.*

* ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕತೆ ಇದ್ದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮದ ಏಕತೆಯಾಗಿರಬೇಕು. ಮುಳ್ಳುಕಾಲಿಗೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನೀರು ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಭಾವವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು — ‘ಸರ್ವಭೂತ ಹಿತೇರತಾಃ’ (5/25; 12/4) ಯಾವುದೇ ಭೇದವಿಲ್ಲದ ವಸ್ತು ಏಕಮಾತ್ರ ಪ್ರೇಮವಾಗಿದೆ. ಪ್ರೇಮದ ಭೇದ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಭೇದವೇನೋ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮತ ಭೇದವಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮತಭೇದವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರೇಮದ ಮುಂದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮದಿಂದ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯನಾಥನೂ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಅನಂತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ರಚಿಸಿದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅಂತವೇ ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಅಂತ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಇಂದಿನ ವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದ್ದನ್ನು, ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಬರೆದುದನ್ನು, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೂ ಅಪೂರ್ಣವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾರನು, ಒಂದು ವೇಳೆ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರೆ ಅನಂತನಾಗಿ ಹೇಗೆ ಉಳಿದಾನು?

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಬಲಂ ಬಲವತಾಂ ಚಾಹಂ ಕಾಮರಾಗವಿವರ್ಜಿತಮ್ ।

ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧೋಭೂತೇಷು ಕಾಮೋಽಸ್ಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥ 11॥

ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ!, ಬಲವತಾಮ್ - ಬಲಿಷ್ಠರಲ್ಲಿರುವ, ಕಾಮರಾಗ ವಿವರ್ಜಿತಮ್ - ಕಾಮ ಮತ್ತು ರಾಗದಿಂದ ರಹಿತವಾದ, ಬಲಮ್ ಬಲವು, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೂತೇಷು- ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧಃ - ಧರ್ಮದಿಂದ ಅವಿರುದ್ಧ (ಧರ್ಮಯುಕ್ತ), ಕಾಮಃ - ಕಾಮವು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 11॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಬಲಿಷ್ಠರಲ್ಲಿರುವ ಕಾಮ ಮತ್ತು ರಾಗದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಬಲವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅವಿರುದ್ಧ (ಧರ್ಮಯುಕ್ತ) ಕಾಮವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬಲಂ ಬಲವತಾಂ ಚಾಹಂ ಕಾಮರಾಗ ವಿವರ್ಜಿತಮ್’ — ಅತಿ ಕಷ್ಟಕರ ಕೆಲಸಮಾಡುವಾಗಲೂ ನವ್ಮೊಳಗೆ ಒಂದು ಕಾಮನೆ — ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲ ಉತ್ಸಾಹ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ‘ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಸಂತ ಜನಾನುಮೋದಿತವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ವಿಚಾರದಿಂದ ಒಂದು ಉತ್ಸಾಹವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಬಲ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಬಲವು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಲ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಬಲದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು — 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮರಾಗಬಲಾಸ್ವಿತಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಬಲವು ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿದ್ದರಿಂದ ದುರಾಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಹಠದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಲವು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಿರದೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾದ್ದರಿಂದ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ‘ಸಿದ್ಧೋಽಹಂ ಬಲವಾನ್ನುಸಖೀ’ (16/14) ಮತ್ತು ‘ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಮ್’ (16/18; 18/53) ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಬಲವೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬಲವದ್ ದೃಢಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಲ ಶಬ್ದವು ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಆ ಬಲವೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ (7/11)ರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಬಲವು ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸಾತ್ವಿಕ ಉತ್ಸಾಹದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ. 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಯುಃ ಸತ್ತ್ವ- ಬಲಾರೋಗ್ಯ.....’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಬಲ ಶಬ್ದವೂ ಇವೇ ಸಾತ್ವಿಕ ಬಲದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

‘ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧೋ ಭೂತೇಷು ಕಾಮೋಽಸ್ಮಿ ಭರತರ್ಷಭ’ — ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ* ಧರ್ಮದಿಂದ ಅವಿರುದ್ಧ ಅರ್ಥಾತ್ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ‘ಕಾಮ’ವು+ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಶುಭ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಸಂತಾನ ಉತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಇರುವ ಕಾಮವು ಮನುಷ್ಯನ ಅಧೀನವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಸುಖಭೋಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗಿರುವ ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಕಾಮವು ಪತನದ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳ, ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

* ಧರ್ಮದ ವಿಧಾನ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯೇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಕಟ್ಟಳೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

+ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದ ೞಕಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ೞಕಾಮ ಶಬ್ದವು ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಕೃತ್ರಿಮ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಸಂತಾನ-ನಿರೋಧ ಮಾಡಿಸಿ ಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕಾಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಮಹಾನ್ ನರಕದ ಬಾಗಿಲು ಆಗಿದೆ. ಸಂತಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ‘ಪುರುಷನೆಂದೂ, ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲವಳನ್ನೂ ‘ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಆಪರೇಶನ್ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ (ಪುರುಷತ್ವ- ಸ್ತ್ರೀತ್ವ)ಯನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡುವರಿಬ್ಬರೂ ನಪುಂಸಕರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಪುಂಸಕನಾದ ಕಾರಣ ದೇವ ಕಾರ್ಯ (ಹವನ-ಪೂಜೆ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮತ್ತು ಪಿತೃಕರ್ಮ (ಶ್ರಾದ್ಧ ತರ್ಪಣ) ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ.** ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ಮಾತೃಶಕ್ತಿ ನಷ್ಟವಾದ ಕಾರಣ ಅವಳಿಗಾಗಿ ಪರಮ ಆದರಣೀಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ ‘ಅಮ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗವು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಕೇವಲ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಕಾಮವನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು, ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಸ್ಯೈ ಶಬ್ದಸಂಘಾತಯೋಃ ಸ್ತ್ಯಾಯತಃ — ಸಂಗತೇ ಭವತಃ ಅಸ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತೇ ಇತಿ ಸ್ತ್ರೀ’ (ಸಿದ್ಧಾಂತಕೌಮುದೀ, ಬಾಲಮನೋರಮಾ)

** ‘ಅಂಗಹೀನಾಶ್ರೋತ್ರಿಯಷಂಢಶೂದ್ರವರ್ಜಮ್’ (ಕಾತ್ಯಾಯನ ಶ್ರೌತಸೂತ್ರ 1/1/5)

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜಂಗಮ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಲ್ಲವೂ ಕಾಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದ, ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರವಾಗಿರುವ ಕಾಮವು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ — ‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ (7/7) ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ‘ಯೇ ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕಾ ಭಾವಾ’ (7/12), ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಕಾಮವು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಿರುವಂತೆ, ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ ಕಾಮವೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ ಕಾಮವನ್ನು ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ನರಕರೂಪದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನರಕವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನರಕಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳಿಗೆ ಕಳಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಉದ್ದೇಶ್ಯವು ಸದಾಕಾಲ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ, ಆನಂದದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ದುಃಖದ್ದಲ್ಲ. ದುಃಖವನ್ನು ಯಾರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನೇ ಕೇಳಿರುವನು.‡‡ ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ — ಶಬ್ದಗಳು ಒಳ್ಳೆಯವು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟವುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಶಬ್ದಗಳ ಕುರಿತೇ ವಿಚಾರಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವ್ಯಾಕರಣಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆ.

‡‡ ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (ಗೀತಾ 2/7). ‘ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್’ (3/2). ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್’ (5/1).

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಯೇ ಚೈವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ಭಾವಾ ರಾಜಸಾಸ್ತಾಮಸಾಶ್ಚ ಯೇ ।

ಮತ್ತ ಏವೇತಿ ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ನ ತ್ವಹಂ ತೇಷು ತೇ ಮಯಿ ॥

ಯೇ - ಎಷ್ಟು, ಸಾತ್ವಿಕಾಃ - ಸಾತ್ವಿಕ, ಭಾವಾಃ - ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ, ಏವ ಮತ್ತು, ಯೇ - ಎಷ್ಟು, ರಾಜಸಾಃ - ರಾಜಸ, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಾಮಸಾಃ - ತಾಮಸ (ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ), ಮತ್ತಃ, ಏವ - ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಇತಿ - ಎಂದು, ತಾನ್ - ಅವುಗಳನ್ನು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ತು - ಆದರೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತೇಷು - ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ತೇ - ಅವು, ಮಯಿ- ನನ್ನಲ್ಲಿ, ನ - ಇಲ್ಲ. ॥12॥

ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಹಾಗೂ ತಾಮಸ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿ, ಆದರೆ ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇ ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕಾ ಭಾವ ರಾಜಸಾಸ್ತಾಮಸಾಶ್ಚಯೇ’ — ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು (ಗುಣ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯಾ) ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಕಲ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುತ್ತದೆಯೋ, ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಆಶ್ರಯ, ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತ ನಿಂದಲೇ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿ ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಇರಬೇಕು, ಸಾತ್ವಿಕಾದಿ ಭಾವಗಳ ಕಡೆಗಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೋದರೆ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗುವನು ಮತ್ತು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಸಾತ್ವಿಕಾದಿ ಭಾವಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರೆ ಬಂಧಿತನಾದಾನು.

ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ — ಈ ಭಾವಗಳಲ್ಲದೆ (ಗುಣ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ) ಯಾವುದೇ ಭಾವಗಳೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವೆಲ್ಲವು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ನಾವು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆದೀತು. ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬಾರದು ಈ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿದಾವು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ಸುಖಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ದುಃಖ ವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಿಹಿತಕರ್ಮಮಾಡು, ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಮಾಡಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ದುಃಖಗಳು ಹಾಗೂ ನರಕಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದಾನು. ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು ಅಶುಭರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದುಃಖ ಮತ್ತು ನರಕವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.

ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವ ಮಾತು ಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಹಿತವಾದು ದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು, ನಿಷಿದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪುವುದು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತುಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಸೇರುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಹಾಗೂ ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬಾರದು. ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯಗೈದರೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಹೇಗಾದೀತು? ಹಾಗೂ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನು ಹೇಗೆ ಸಂತೋಷಪಡುವನು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹೇಗೆ ಭೇಟಿಯಾದಾನು?

ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು ಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿರುವಂತಹುದು, ಸದಾಕಾಲ ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತಹುದು ನಮ್ಮದಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಡಬಾರದು. ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೃದಯ ದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಸತ್-ತತ್ತ್ವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ, ತಿಳಿಯುವುದು ಪೂರ್ಣವಾದೀತು. ಅಸತ್ (ನಾಶವುಳ್ಳ) ವಸ್ತು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ — ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೂ ಆಗಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ (ಸತ್-ವಸ್ತು) ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು.

‘ಮತ್ತ ಏವೇತಿ ನಾನ್ವಿದ್ಧಿ’ — ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವುದೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತ ಕಾರಣ — ಇದು ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕಾರ್ಯವು ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ ಬೇರೆಯಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಯವು ಕಾರಣರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಒಡವೆಗಳು ಉಂಟಾದರೂ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಚಿನ್ನವೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮ ನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು.

‘ಮತ್ತ ಏವ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯು ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೂ ಅವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವೆಂದು ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾರನು. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪರಿಶಿಷ್ಟರೂಪೀ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಯನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಾನು ಪುನಃಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/8) ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ‘ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚರಾಚರ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ (9/10) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆದುವು. ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ರಚಿಸಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ರಚಿಸಲಿ — ಇವೆರಡರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ರಚಿಸುವುದಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ಬಳಸಿ ಕೊಂಡೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಂದಾಗ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಭಗವಂತ ನದೇ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸುವುದಾದರೂ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಭಗವಂತನದೇ ಆಯಿತು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಭವ ಪ್ರಳಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ (7/6) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ — ‘ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ — ಈ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ತಿಳಿಯುವವರ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದನು. ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ತನ್ನನ್ನು ಈ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಇವುಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್’ (7/7). ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ನ ತ್ವಹಂ ತೇಷು ತೇ ಮಯಿ’ — ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆಯೇ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಾನೇ-ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಉತ್ಪನ್ನ-ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳ ನಾಶವಾದಾಗ ನನ್ನ ನಾಶವೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ನನ್ನ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾನು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಅವೂ ಅವಿನಾಶಿಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು; ಆದರೆ ಅವುಗಳಾದರೋ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಇರುತ್ತೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ.

ಬೀಜವೇ ಮರ, ಕೊಂಬೆ, ಎಲೆ, ಹೂ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮರ, ಕೊಂಬೆ, ಎಲೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಜವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೆ ಸಿಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಬೀಜವು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವ ರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ- ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಆ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೆ ಸಿಗಲಾರೆನು (7/13). ಕಾರಣ — ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ಆಕಾಶದ ಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಆಕಾಶವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು (17) ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ನನ್ನಲ್ಲೆ ಇದ್ದು, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಾನಲ್ಲದೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೋ, ಅವುಗಳ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಹತವಿತ್ತು ಈ ಮನುಷ್ಯರು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ಈ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತೆ ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಇತ್ತಕಡೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸತ್ತ್ವಗುಣ, ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ನಾನಾತರಹದ ಎಷ್ಟು ಭಾವ (ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು)ಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾದ ಕಾರಣ ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ತ ಏವ ‘ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾದ್ದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ನು ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು — ಇದೇ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಈಗ ಆ ಬಂಧನವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ — ‘ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ — ಇವೆಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ‘ಭವಂತಿ ಭಾವಾ ಭೂತಾನಾಂ ಮತ್ತ ಏವ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ’ (10/5) ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರವುಳ್ಳ (20) ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ‘ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವೋ ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ (10/8) ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಭವ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ — ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ — ‘ಮತ್ತಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಜ್ಞಾನಮಪೋಹನಂ ಚ’ (15/15) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಆ ಗುಣಗಳ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಗುಣಗಳು ಅವನಿಗಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಬರುವಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಎಲ್ಲವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ — ‘ನೀನು ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಕೂಡ ಆಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಪರನೂ ಆಗಿರುವೆ’ — ‘ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ (11/37) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನೀ (ಪ್ರೇಮಿ) ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ‘ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಅನನ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ಯದ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಪತಿವ್ರತೆಗೆ ಓರ್ವ ಪತಿಯಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸತ್- ಅಸತ್ ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶರೀರ-ಶರೀರೀ, ದೇಹ-ದೇಹೀ, ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಪ್ರಕೃತಿ- ಪುರುಷ — ಎರಡನ್ನೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಅನೇಕ ಸಲ ಬಂದಿದೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಂ ಚೈವ ವಿದ್ಧ್ಯನಾದೀ ಉಭಾವಪಿ’ (13/19) ‘ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ಜ್ಞಾನಮ್’ (13/2); ‘ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸಂಯೋಗಾತ್’ (13/26); ‘ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರೀ ತಥಾಕೃತ್ಸ್ನಮ್’ (13/33); ‘ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರೇವಮಂತರಂ ಜ್ಞಾನ ಚಕ್ಷುಷಾ’ (13/34). ಕಾರಣ — ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಅವಿನಾಶೀ-ವಿನಾಶೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿಚಾರವಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ — ಎರಡೂ ಇರಬೇಕು. ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (7/12) ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣ ಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ‘ಸತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ’ (14/5). ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧಕರು ಈ ಗುಣಗಳು ನಮ್ಮದಲ್ಲ ಎಂದು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಇಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೋ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದ್ವೈತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದವರು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಅಭಿನ್ನರಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದವರು ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪುರುಷರ ವಿವೇಕಗೈದು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅನುಭವ ಪಡೆದು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ (7/7) ಇದರ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ, ಹೇಳದಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಸಮಸ್ತ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ನನ್ನಿಂದಲೇ ಸತ್ತಾಸ್ಫೂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ನಾನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಅಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಈ ಭಾವಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದೆ, ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಇರಬೇಕು. ಅವನು ಆ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರತನಾದರೆ ಎಂದೂ ಮುಕ್ತ ಅಥವಾ ಭಕ್ತನಾಗಲಾರನು.

ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ಭಾವಗಳು, ಬಾರದಿರುವ ಭಾವಗಳೆಲ್ಲಾ ‘ಯೇ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಭಗವಂತನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಗುಣಗಳನ್ನು ‘ಭಾವ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಭಾವ (ಸತ್ತಾ) ರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ;* ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ಭಾವವೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾದೀತು, ಅಭಾವ ಹೇಗೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾದೀತು? ಭಗವಂತನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ — ‘ಭವಂತಿ ಭಾವಾ ಭೂತಾನಾಂ ಮತ್ತ ಏವ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ’ (10/5). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸಭಾವ, ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.+ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಬೇಕಾದರೆ ಒಳ್ಳೆದಿರಲಿ, ಕೆಟ್ಟದಿರಲೀ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ, ಶುದ್ಧ-ಅಶುದ್ಧ, ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರ, ದುಷ್ಟ-ಸಜ್ಜನ, ಪಾಪಾತ್ಮಾ-ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು ಕೇಳಲು, ಹೇಳಲು, ಯೋಚಿಸಲು, ಬರುವುದೋ ಅದು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

* ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16); ‘ಮದ್ಭಾವಂ ಸೋಧಿಗಚ್ಛತಿ’ (14/19); ‘ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಯೇನೈಕಂ ಭಾವಮವ್ಯಯಮೀಕ್ಷತೇ’ (18/20).

+ ಮನಸಾ ವಚಸಾ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯತೇನ್ಯೈರಪೀಂದ್ರಿಯೈಃ ಅಹಮೇವ ನ ಮತ್ತೋನ್ಯದಿತಿ ಬುಧ್ಯಧ್ವಮಂಜಸಾ ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/13/24)

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ವಾಣಿಯಿಂದ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ (ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯ) ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದೆಲ್ಲ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತ ನೀನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಬೇಗನೇ ತಿಳಿದುಕೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅನುಭವಿಸು.

ಏನಾದರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ ಇರಿಸಿದರೆ, ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಚೆ ಇದ್ದರೆ, ಆಗಲೇ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ — ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಯಾವುದೇ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಇರಿಸದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸಿದರೆ ಇವು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಇವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು, ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯವುದೇ ಪತನದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (3/37).

‘ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಈ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದೆ ಗುಣಾತೀತನಾದ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಇರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಬೇಕು, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು ಮತ್ತು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ದುಃಖವು ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಮಹಾನ್ ಆನಂದದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವನು. ‘ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು — ಯಾವನಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ನನಗೆ ಸತ್ತೆ — ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಗುಣ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಸತ್ತೆ-ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿದರೆ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವನು — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿ-ಜನ್ಮಸು’ (13/21) ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವನು.

‘ಮತ್ತ ಏವ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು — ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬಾರದೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುವೆ? ಎಂದು ಕೇಳುವಂತಿದೆ. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವವರು ನನ್ನ ಭಜನೆಮಾಡಲಾರರು (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಆದರೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದಿರುವ ಆ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು (7/16;10/8). ಈ ಗುಣಗಳು ನಿಲ್ಲುವವುಗಳಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾರಣ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ ಕಾರ್ಯ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನ ಇರುತ್ತದೆ, ಒಡವೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಮಣ್ಣು ಇರುತ್ತದೆ, ಗಡಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಇರುತ್ತಾನೆ, ಗುಣಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಣಗಳಾದರೋ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮತ್ತ ಅಳಿಯುವಂತಹುಗಳು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವವನು. ಅವನ ಪರಿವರ್ತನೆ, ನಾಶ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಗಿದೆ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಮೋ ಗುಣವನ್ನು ರಜೋಗುಮದಿಂದ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಸತ್ತ್ವ ಗುಣದಿಂದ ಗೆದ್ದು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನೂ ನಿಜವಾಗಿ ನಿರ್ಗುಣನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮೋ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿರದೆ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಔದಾರ್ಯ, ಇತ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ನಿರ್ಗುಣ (ಸತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತ)ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಮನ್ನಿಷ್ಠಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್’ ‘ಮನ್ನಿಕೇತಂ ತು ನಿರ್ಗುಣಮ್’ ‘ನಿರ್ಗುಣೋ ಮದಪಾಶ್ರಯಃ’ ‘ವತ್ಸೇವಾಯಾಂತು ನಿರ್ಗುಣಾ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/25/24-27).

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಗುಣಗಳು ತ್ಯಾಜ್ಯವೇಕೆ?

ಉತ್ತರ — ನೆಲದಲ್ಲಿ ನೀರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ದೊರೆಯುವ ಸ್ಥಳ ಬಾವಿಯಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಸ್ಥಾನ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ)ವಾಗಿದೆ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್’ (3/15). ಆದರೆ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. (7/13) ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಇವು, ಉಪಯೋಗೀಯಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಈ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದ ಉಂಟಾದರೂ ನಾನು ಇವುಗಳಲಿಲ್ಲ, ಇವು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಜೋಳದ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಜೋಳವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಎಲೆ, ದಂಟುಗಳಲ್ಲ. ರೈತನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೇವಲ ಜೋಳವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಜೋಳವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಉತ್ತಮ, ಹೆಚ್ಚು ಜೋಳ ದೊರೆಯಲೆಂದೆ ಅವನು ಹೊಲವನ್ನು ಗೊಬ್ಬರ, ನೀರು ಕೊಟ್ಟು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯವೂ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇರಬೇಕು, ಪ್ರಪಂಚವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಮಾಡಬೇಕು, ಸೇವೆಯಲ್ಲದೆ ಸಂಸಾರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಡಬಾರದು. ಮಹತ್ವ ಜೋಳದ ಕಾಳಿನದ್ದಾಗಿದೆ, ಎಲೆ, ದಂಟಿನದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಜೋಳವಿರುತ್ತದೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಜೋಳವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಜೋಳವು ಪಡೆದನಂತರ ಉಳಿಯುವ ಶೇಷ (ಎಲೆ-ದಂಟು) ಜೋಳದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗದಿದ್ದರೂ ನಮಗೆ ಯಾವ ಕೆಲಸದ ವಸ್ತುವಾಗಿರದೆ ಪಶುಗಳು ತಿನ್ನುವ ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ಮೂಢ (ಅವಿವೇಕಿ) ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಇವೆ. ಈ ಮೂರೂ ಭಾವಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. (14/5) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನ ರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆ. ವಿಷವೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ತಿನ್ನಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಜೋಳ (ಬೀಜ)ದಿಂದ ಎಲೆ-ದಂಟು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಎಲೆ-ದಂಟುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಳವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಜೋಳದಲ್ಲಿ ಎಲೆ-ದಂಟೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕೂಡ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಅವುಗಳಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವು ನನ್ನಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಶುದ್ಧ ಅಂಶ ಈ ಜೀವಿಯೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಕುರಿತು — ಈ ಜೀವ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಏಕೆ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ವಿವೇಚನೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ತ್ರಿಭಿರ್ಗುಣಮಯೈರ್ಭಾವೈರೇಭಿಃ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ ।

ಮೋಹಿತಂ ನಾಭಿಜಾನಾತಿ ಮಾಮೇಭ್ಯಃ ಪರಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ಏಭಿಃ - ಈ, ತ್ರಿಭಿಃ - ಮೂರು, ಗುಣಮಯೈಃ - ಗುಣರೂಪೀ, ಭಾವೈಃ - ಭಾವಗಳಿಂದ, ಮೋಹಿತಮ್ - ಮೋಹಿತ ವಾದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಮಸ್ತ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತು (ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರ), ಏಭ್ಯಃ - ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ, ಪರಮ್ - ಅತೀತ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ನ, ಅಭಿಜಾನತಿ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 13॥

ಆದರೆ ಈ ಮೂರು ಗುಣರೂಪೀ ಭಾವಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು (ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರ) ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತ್ರಿಭಿರ್ಗುಣಮಯೈರ್ಭಾವೈರೇಭಿಃ ಪರಮವ್ಯಯಮ್’ — ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರುಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ಲೀನವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳನ್ನು ‘ನಾನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ನಾಗಿದ್ದೇನೇ ಎಂದು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳು ವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯ ಲಾರನು. ಅವನು ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದೆ ಉತ್ಪತ್ತಿ - ವಿನಾಶವುಳ್ಳ ವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನು ಮೋಹಿತ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೋಹಿತನಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ‘ನನಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ’ ಇದನ್ನು ಅರಿಯಲಾರನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತ್ ಶಬ್ದ ಜೀವಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣವೇ ಈ ಜೀವನನ್ನು ‘ಜಗತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರದ ಹುಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟನ್ನು, ಶರೀರದ ಸಾವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಾವನ್ನು, ಶರೀರ ಅಸ್ವಸ್ಥದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ವಥ್ಯವನ್ನು, ಶರೀರದ ಆರೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ಇವನನ್ನು ‘ಜಗತ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವತನಕ ಇವನು ಜಗತ್ತಾಗಿಯೇ ಇರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದ್ದು, ಎಂದೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರಲಾರನು.

ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಗುಣಗಳ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಎಂದೂ ಮೋಹಿತರಾಗಲಾರರು.

ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ, ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ- ಎರಡೂ ಮಾನ್ಯತೆಗಳಿಂದ ಮೋಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಮಮತೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಅಹಂಕಾರವಾಯಿತು. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಅಹಂಕಾರ-ಮಮಕಾರವಿಡುವುದೇ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಮೋಹಿತನಾಗುವುದರಿಂದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾದ ಭಗವತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಇವನ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗಲೇ ಆ ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾದಾಗಲೇ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನನಾದಾಗಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು, ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕ ಶರೀರದಿಂದ ಈ ಸ್ವಯಂ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ವಯಂ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಭಾವವಿರುವುವುದೇ ಮೋಹಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ, ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಏಕ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ ಮಾಡಿದುದಲ್ಲ, ಕೃತ್ರಿಮವಲ್ಲ, ಅಭ್ಯಾಸ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರದೆ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ-ಮಮಕಾರ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದು ಎಂಬ ಭಾವವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ‘ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ, ಅದರ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲಾರನು.

ಜೀವಿಯು ಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖ ನಾದನೋ, ಅಥವಾ ಮೊದಲು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ, ಸಮ್ಮುಖ (ಗುಣಗಳಿಗೆ ಮೋಹಿತ) ನಾದನೋ? — ಇದರಲ್ಲಿ ದಾರ್ಶನಿಕರ ಮತ ಹೀಗಿದೆ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖ ನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದು ಇವೆರಡೂ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ, ಇದರ ಆದಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವು ದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ದೊರಕಿದ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯ ದುರು ಪಯೋಗ ಮಾಡದೆ, ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಇವನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮೇಲೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಭುವು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಮಾಡಿಯೇ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯ ದುರುಪ ಯೋಗಮಾಡಿ ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದರಿಂದ ಇವನು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು.

‘ಪರಮವ್ಯಯಮ್’ — ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ, ಅಸಂಬದ್ಧ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತ ನಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ನನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಿಳಿಯಲಾರರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡದೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಅವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆ ಭಾವಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ದುರತ್ಯಯ ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಫಲವಾಗಿ ಪದೇ- ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾತ್ವ್ತಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು (ಕರ್ಮ, ಪದಾರ್ಥ, ಕಾಲ, ಸ್ವಭಾವ, ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿ) ಅನಿತ್ಯ ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅನಿತ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವರು ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅನಿತ್ಯದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿತ್ಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವವರು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ (7/14).

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ‘ಜಗತ್’ ಶಬ್ದಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅದಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆ-ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ‘ಜಗತ್’ ಆಗುತ್ತಾನೆ! ಚೇತನವೂ (ಚೇತನದ ದುರುಪಯೋಗಗೈದು) ಜಡವಾಗುತ್ತದೆ! ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಕೂಡ ನಿಕೃಷ್ಟ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ! ಜೀವಿಯು ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶವನ್ನು ತನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶವೆಂದೂ, ಜಗತ್ತಿನ ಲಾಭ- ನಷ್ಟವನ್ನು ತನ್ನ ಲಾಭ-ನಷ್ಟವೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾದ್ದರಿಂದ ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ ಅರ್ಥಾತ್—ಕಾಮನಾರೂಪೀಯಾಗುತ್ತಾನೆ (2/43) ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿ ‘ಮನ್ಮಯಾಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವದ್ರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ (4/10), ಹೀಗೆಯೇ ಜೀವನು ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿ ಜಗತ್ ರೂಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಂತರ ಇಷ್ಟೇ, ಭಗವದ್ರೂಪದಿಂದ ಅವನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದರ ಕಾಮನಾ ರೂಪೀ ಅಥವಾ ಜಗತ್-ರೂಪದಿಂದ ಅನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟನು, ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದನು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಅಭಾವವಾಗಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ‘ಜಗತ್’ ಆದನು! ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನು, ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಜಗತ್ತಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಅವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನು ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ ಭಗವದ್ರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ (14/2) ಅದು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ.

ಜೀವಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಿಗೆ ಚೇತನದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಇರದೆ ಜಡ ಶರೀರವನ್ನೇ ‘ನಾನು (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದನು. ಜೀವಿಯು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ ಹಾಗೂ ಅವ್ಯಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಜಗತ್ತಾದ ಕಾರಣ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಬದ್ನಂತಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ದೇಹೇ ದೇಹಿನಮವ್ಯಯಮ್’ (14/5). ನಿಜವಾಗಿ ಅಲೌಕಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯೂ ಕೂಡ ಲೌಕಿಕನಾಗುತ್ತಾನೆ (13/31), ಆದರೆ ಲೌಕಿಕ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರಿಂದ ಅವನು ಲೌಕಿಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಹಂನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪೃಥ್ವಿಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವು ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ (7/4). ಆದ್ದರಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯು ಜಡವಿರುವಂತೆ ಅಹಂ ಕೂಡ ಜಡವಾಗಿದೆ. ಜೀವಿಯು ಅಹಂವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅಹಂವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಅವನ ಪತನ ಆಗುತ್ತಾ-ಆಗುತ್ತಾ ಅವನೂ ಕೂಡ ಜಡಜಗತ್ತೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಚೈತನ್ಯ ಲುಪ್ತ (ವಿಸ್ಮೃತಿ)ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನಿಗೆ ಚೈತನ್ಯದ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದವನ ಮುಂದೆ ಜಡತೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ (7/19) ಆದರೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ನಾಗುವವರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಕಾಣದೆ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಸಾರಿ ಎಂದೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ! ಅವರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಅವಿನಾಶೀ ಭಗವಂತ ನನ್ನೂ ಹುಟ್ಟುವ-ಸಾಯುವವನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾರೆ (7/24). ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಸಂಸಾರೀ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸಂಸಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಆನಂದವೇ- ಆನಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದುಃಖವೇ-ದುಃಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ ‘ದುಃಖಾಲಯವ್ (8/15).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರ ಕಾರಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ದೈವೀ ಹ್ಯೇಷ್ಯಾ ಗುಣಮಯೀ ಮಮ ಮಾಯಾ ದುರತ್ಯಯಾ ।

ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ಮಾಯಾಮೇತಾಂ ತರಂತಿ ತೇ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಏಷಾ - ಈ, ಗುಣಮಯೀ - ಗುಣಮಯಿ, ದೈವೀ - ದೈವೀ, ಮಾಯಾ - ಮಾಯೆ, ದುರತ್ಯಯಾ - ದಾಟಲಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದನ್ನು ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಯೇ - ಯಾರು, ಮಾಮ್, ಏವ - ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ, ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ - ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಏತಾಮ್ - ಈ, ಮಾಯಾಮ್ — ಮಾಯೆಯನ್ನು, ತರಂತಿ - ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 14॥

ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಈ ಗುಣಮಯೀ ದೈವೀ ಮಾಯೆಯು ದಾಟಲಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದಾಟಲು ಕಠಿಣ ವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೈವೀ ಹ್ಯೇಷಾ ಗುಣಮಯೀ ಮಮ ಮಯಾ ದುರತ್ಯಯಾ’* — ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ದೈವೀ (ದೇವ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ) ಮಾಯೆಯು ದಾಟಲು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು.

* ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ೞಈ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಅದೇ ಮಾತಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ತನ್ನ ದೈವೀ (ಅಲೌಕಿಕ) ಮಾಯೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಿಂದಿನ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮೂರು ಗುಣಮಯ ಭಾವಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಮೋಹಿತವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನೋ, ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ೞಏಷಾ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಮಾಯೆಯನ್ನು ೞಗುಣಮಯಿ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಮಾಯೆಯು ಕಾರ್ಯರೂಪವಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆ ಗುಣಗಳೇ ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ, ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲ.

‘ದುರತ್ಯಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಖೀ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದುಃಖಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೂರ್ಖ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿರ್ಬಲ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಲಿಷ್ಠ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಈ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಬಂದು ಹೋಗುವ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೇ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಗೈದು ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಇವುಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಅನುಭವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರರು. ಇದೇ ಈ ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ದುರತ್ಯಯತೆ ಆಗಿದೆ.

ಈ ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆಯು — ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಗುಣಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗಲೇ ದುರತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಗುಣಗಳ ಬೇರೆಯಾದ ಸತ್ತೆ-ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಈ ಗುಣಮಯಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ದಾಟಿಹೋದಾನು.

‘ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ಮಾಯಾಮೇತಾಂ ತರಂತಿ ತೇ’ — ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನನಗೇ ಶರಣಾಗುವವರು ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಇರುತ್ತದೆ, ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಕಡೆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನಾನು ಅದರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸಿದೆ. ನಾನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮಾಯೆಯಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಆಸರೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ಪ್ರಳಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆಯುವುದು ಪರತಂತ್ರತೆ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪರತಂತ್ರತೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರದೆ, ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ (ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ)ಯು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಆಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ಅಪರಾದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋಗಲೀ — ಇದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮೇವ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ನನಗೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಕೆಲವು ಸಾಧಕರು ನನಗೆ ಶರಣಾದರೋ ಆಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕೇವಲ ನನಗೇ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಮಾಮೇವ’ — ಕೇವಲ ನನಗೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾಯೆಗೆ ಶರಣಾಗಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಹಣ-ಕಾಸು, ವಸ್ತುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಎಲ್ಲವು ಇರಲಿ, ಆದರೆ ನಾವು ಇವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಧಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯದೆ, ಅವುಗಳ ಭರವಸೆ ಇರಿಸದೆ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡಬಾರದು. ಇವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ನಮಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಲು ನಮಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇವುಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಆಶ್ರಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ನಿಜವಾದ ದುರತ್ಯಯತೆ ಆಗಿದೆ. ಈ ದುರತ್ಯಯತೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು — ‘ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ’ ಎಂಬುದೇ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಭಗವಂತನದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಜ್ಞಾ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಇವುಗಳಿಂದ ತಾನು ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಾರದು. ಇವುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ ಫಲವನ್ನು ತಾನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡ ತನ್ನತನವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಆ ಸಮರ್ಪಣದ ಫಲ ನಮ್ಮದು ಹೇಗಾದೀತು? ಇವೆಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಗಾಗಿ, ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ದೊರಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಯೆಯಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ನಮ್ಮ ಬಳಿ ನಮ್ಮದೆಂದು ಹೇಳುವ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾವು ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮ ತುಂಬಿದ ಸ್ವಭಾವ ತುಂಬಾ ಉದಾರವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಯಾರಿಗಾದರು ಏನಾದರು ಕೊಟ್ಟರೆ, ಇದು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟರುವುದು ಎಂಬುದು ಪಡೆದವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಏನೆಲ್ಲ ದೊರಕಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭಗವಂತನು ಕೊಡುವ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿದೆ. ಅವನ ಈ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಜನರೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮಖರಾದ ಜನರು — ನಾವು ಸದಾಕಾಲ ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಲ್ಳಬಲ್ಲೆವೋ? ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳ ಬಳಿ ನಾವು ಸದಾಕಾಲ ಇರಬಲ್ಲೆವೋ? ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೇ? ಎಂಬುದನ್ನು ಯೋಚಿಸಲಾರರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲಾರರು.

ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಶರಣಾಗುವವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರೇ ಭಗವಂತನ ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗದೆ ಅನ್ಯ ದೇವತೆ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಶರಣಾಗುವವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು (ಪ್ರಾಣ-ಪಿಂಡ-ಪೋಷಣ ಪರಾಯಣ, ಸುಖಭೋಗ ಪರಾಯಣ) ಭಗವಂತನ ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಲಾರರು. ಇಂತಹ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೋದರೇನು, ಅವರು (ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ) ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆ ಇರುವುದರಿಂದ) ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹುಟ್ಟಿ- ಸಾಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಮಾಯೆ (ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ)ಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಅಹಂಕಾರವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಬಿಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಸತ್ತೆಯನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು. ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು, ಮಾಯೆಯ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದು. ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿರುವುದು, ಮಾಯೆ (ಗುಣ)ಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿರುವುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿಶ್ರಮ, ಉದ್ಯೋಗ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾಯೆಗೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5), ‘ಮನಃಷಷ್ಠಾ ನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ’ (15/7). ಅವನು ಮಾಯೆಗೆ ಸತ್ತೆ ಕೊಡದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾದರೆ ಅವನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗಾಗಿ ಮಾಯೆಯ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಜೀವಿಯು ಜಡತೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವು ದರಿಂದ ಜಡನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಾಗುತ್ತಾನೆ (7/13). ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಚಿನ್ಮಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತನಾದಾಗ ಜಗತ್ತು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಗತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರದೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮಾಮೇವ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಿಯು ನನ್ನದೇ (ಮಮ ಏವ) ಅಂಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7); ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೇ (ಮಾವ್ ಏವ) ಶರಣಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೇ ಶರಣಾಗುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಲ್ಲದೆ (ಭಗವಂತ) ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮಹತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತನ್ನತನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಇರುವ ಭಕ್ತರು ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಯ ಬಿಟ್ಟು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಇರದೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವ ಸರಳ ಭಕ್ತರು ಅಹಂದೊಂದಿಗೆ (ಹೇಗಿದ್ದಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ) ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರ ಅಹಂಕಾರದ ನಾಶವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (10/11).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವವರೆಲ್ಲರೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನಗೆ ಏಕೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದರ ಕಾರಣ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ನ ಮಾಂ ದುಷ್ಕೃತಿನೋ ಮೂಢಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ನರಾಧಮಾಃ

ಮಾಯಯಾಪಹೃತಜ್ಞಾನಾ ಆಸುರಂ ಭಾವಮಾಶ್ರಿತಾಃ ॥ 15॥

ಮಾಯಯಾ - ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಅಪಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ - ಯಾರ ಜ್ಞಾನ ಅಪಹೃತವಾಗಿದೆಯೋ (ಆ), ಆಸುರಮ್ - ಅಸುರ, ಭಾವಮ್ - ಭಾವವನ್ನು, ಆಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಪಡೆಯುವವರು (ಮತ್ತು), ನರಾಧಮಾಃ - ನೀಚರೂ, ದುಷ್ಕೃತಿನಃ - ಪಾಪಕರ್ಮಮಾಡುವವರು, ಮೂಢಾಃ - ಮೂಢಮನುಷ್ಯರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ನ, ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ - ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥

ಆದರೆ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹೃತರಾದರೂ, ಅಸುರ ಭಾವವನ್ನು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದ ನೀಚರೂ, ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರೂ ಆದ ಮೂಢಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಮಾಂ ದುಷ್ಕೃತಿನೋ ಮೂಢಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ನರಾಧಮಾಃ’ — ದುಷ್ಕೃತಿಗಳೂ, ಮೂಢರಾದವರೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಶವುಳ್ಳ, ಪರಿವರ್ತಶೀಲ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡುವವರೂ, ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುವವರೂ ದುಷ್ಕೃತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ‘ಲೋಭ’ ಮತ್ತು ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ‘ಕ್ರೋಧ’ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ‘ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ವ್ಯಭಿಚಾರಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವರೋ, ‘ಲೋಭದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ, ಅಪ್ರಾಮಾಣಿ ಕತೆ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ‘ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ದ್ವೇಷ, ವೈರ ಇತ್ಯಾದಿ ದುರ್ಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಹಿಂಸಾದಿ ಪಾಪಗಳನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ದುಷ್ಕೃತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಾಗಲೇ, ‘ಕಾಮನೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ‘ನಾವು ಸಾಯದೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು’ — ಈ ಮಾತು ಅವರಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗದೆ ವಿನಾಶೀ ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ.

ತಮೋಗುಣದ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ಸಾರ-ಅಸಾರ, ನಿತ್ಯ- ಅನಿತ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಗ್ರಾಹ್ಯ-ತ್ಯಾಜ್ಯ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡದಿರುವ ಭಗವದ್ವಿಮುಖ ಮನುಷ್ಯರು ‘ಮೂಢ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದುಷ್ಕೃತಿಗಳೂ, ಮೂಢ ಪುರುಷರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಮಾಡಲಾರರು ಮತ್ತೆ ಅವರು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಶರಣಾಗಬಲ್ಲರು?

‘ನರಾಧಮಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಆ ದುಷ್ಕೃತಿಗಳೂ, ಮೂಢರೂ ಪಶುಗಳಿಂದಲೂ ಕೀಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪಶುಗಳಾದರೋ ತಮ್ಮ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇವರು ಮನುಷ್ಯರಾಗಿಯೂ ತಮ್ಮ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪಶುಗಳಾದರೋ ತಮ್ಮ ಯೋನಿಯನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಇವರು ಮನುಷ್ಯರಾಗಿ (ಇವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ) ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ನರಕಗಳ ಮತ್ತು ಪಶುಯೋನಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನರಕಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು (16/19, 20) ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ದ್ವೇಷವಿರಿಸುವ ಮೂಢ, ಕ್ರೂರಿ ಮತ್ತು ನರಾಧಮ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ಅವರು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಘೋರ ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಮಯಯಾಪಹೃದಜ್ಞಾನಾ ಆಸುರಂ ಭಾವಮಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಮಾಯೆಯಿಂದ (7/14) ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಕಾರಣ ಆಸುರಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃ ಕರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರು ವವರು, ನನ್ನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಪಹೃತ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವರ ವೃತ್ತಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನಶ್ವರವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಲೂ ಅವರು, ಹಣಕಾಸು, ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಕೀರ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಉದ್ಯೋಗದ ಸಫಲತೆ ಹಾಗೂ ಇತಿಶ್ರೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ — ಈಗ ಇಲ್ಲದುದು, ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಇರಲಾರದು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಇರಲಾರದು ಎಂಬುದು ಅವರು ತಿಳಿಯಲಾರರು.

‘ಅಸು’ ಪ್ರಾಣಗಳ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಬಂದು-ಹೋಗುವವು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ, ನಾಶವುಳ್ಳವು ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಲೂ ಅವರು ಆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಗೇ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಅವರು ಹಣ-ಕಾಸುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಸ್ವತಃ ಉಪಯೋಗವಾಗದೆ ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲಕ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಆದರ ಕೊಡದೆ ಅದರ ಸಂಖ್ಯೆಗೂ ಆದರ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಿಮಾನವು ಸಂಪೂರ್ಣಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳು, ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.* ಇಂತಹ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಮುಖ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರೇ ಆಸುರ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದವರು.

* ಸಂಸೃತ ಮೂಲ ಸೂಲ ಪ್ರದ ನಾನಾ ಸಕಲ ಸೋಕದಾಯಕ ಅಭಿಮಾನಾ॥ (ಮಾನಸ — 7/74/3).

ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವೇ ಶೂಲಪ್ರದವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ದುಷ್ಕೃತಿ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲಾರರು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಸುದುರಾಚಾರಿ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸಿದರೆ ಅವನು ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದು ಹೇಗೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ-ಅಲ್ಲಿ (9/30)ರಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿಚೇತ್ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಅದರ ಅರ್ಥ — ದುರಾಚಾರಿಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ತಡೆಯಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಗಾಗಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ತೊಂದರೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲ (9/29) ಅತಿದುರಾಚಾರಿಯೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ದ್ವೇಷದ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರೇಮ, ಕೃಪೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ದುರಾಚಾರಿಯು ಹೆಚ್ಚು ದಯಾಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನು ತನ್ನದೇ ಮಹಾನ್ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನದ್ದು ಏನನ್ನೂ ಕೆಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಶಾತ್ ಏನಾದರು ಆಪತ್ತು ಒದಗಿದರೆ, ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟ ಉಂಟಾದರೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಆಸರೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರೋ ಸಂತರಿಗೆ ಅವನು ದುಃಖಕೊಟ್ಟರೆ, ಆ ಸಂತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೃಪೆ ಉಂಟಾಗಿ, ಆ ಸಂತರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ, ಅಥವಾ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೊಯ ದೊಡ್ಡ ವಿಲಕ್ಷಣ ದಯಾಳು ಮಹಾತ್ಮರು ವಾಸಿಸುವಂತಹ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರ ಭಾವ ಬದಲಾದರೆ, ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಶಾತ್ ಅವನ ಹಳೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪುಣ್ಯ ಉದಯವಾದರೆ, ಅವನು ಅಚಾನಕ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಬಲ್ಲನು. ಇಂತಹ ಪಾಪಿಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ತುಂಬಾ ದೃಢವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಒಳ್ಳೆತನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆತನದ ಅಭಿಮಾನ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವ್ಯಾಪಕತೆ ಹಾಗೂ ಕೃಪೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಸದಾಚಾರ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರವಾದರೋ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತನ ಶುದ್ಧ ಅಂಶರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ದುರಾಚಾರದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ — ವಶಾತ್ ರುಚಿ ಉಂಟಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನು ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡದೆ ಅವನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ —

ರಹತಿ ನ ಪ್ರಭು ಚಿತ ಚೂಕ ಕಿಏ ಕೀ ।

ಕರತ ಸುರತಿ ಸಯ ಬಾರ ಹಿಏ ಕೀ॥

(ಮಾನಸ 1/29/3)

(ಪ್ರಭುವಿನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತರು ಮಾಡಿರುವ ತಪ್ಪುಗಳ ನೆನಪೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (ಅವನು ಅದನ್ನು ಮರೆತೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ) ಮತ್ತು ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು (ಒಳ್ಳೆತನ) ನೂರೂರು ಬಾರಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ).

ತಾಯಿಯ ಹೃದಯ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬಾಲಕರ ಮೇಲೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸದಾಚಾರ-ದುರಾಚಾರ ದಿಂದ ಅವರ ಕುರಿತು ಮಾತೆಯ ವ್ಯವಹಾರವಾದರೋ ವಿಷಮವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹೃದಯ-ಪ್ರೀತಿ ವಿಷಮ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಕುಪುತ್ರೋ ಜಾಯೇತ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಕುಮಾತಾ ನ ಭವತಿ. ತಾಯಿಯಾದರೋ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಕೊಡುವಂತಹವಳು; ಆದರೆ ಪ್ರಭುವಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಭುವಿನ ಹೃದಯವಾದರೋ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಮೇಲೆ ಸದೈವ ದ್ರವಿತವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಿಯು ನೆಪಮಾತ್ರ ಶರಣಾದರೂ ಪ್ರಭುವು ವಿಶೇಷ ದ್ರವಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಜೌಂ ನರ ಹೋಇ ಚರಾಚರ ದ್ರೋಹೀ ಆವೈ ಸಭಯ ಸರನ ತಕಿ ಮೋಹಿ ।

ತಜಿ ಮದ ಮೋಹ ಕಪಟ ಛಲ ನಾನಾ ಕರಉಂ ಸದ್ಯ ತೇಹಿ ಸಾಧು ಸಮಾನಾ ॥

(ಮಾನಸ 5/48/12)

ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವವನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಶ್ರಯ ಸಿಗದೆ ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರೆ ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಮದ, ಮೋಹ, ಕಪಟ, ನಾನಾ ಛಲ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದೆ, ಕೇವಲ ಅವನ ಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ನಾನು ಅವನನ್ನು ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಸಾಧುವಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ.

ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವಿರುವುದರಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಪುರುಷ ರೊಳಗೆ ಅನನ್ಯ ಭಾವ ಉಂಟಾಗಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದುರಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶುಭಕರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣತೆಯ ಬಲವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಬಲವು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಬಲವು ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಸ್ವಂತದ ಕೂಗೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಕೂಗಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಬೇಗನೇ ಕರಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಕೂಗಿನಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ-ಪಾಪಾತ್ಮಾ, ವಿದ್ವಾನ್ — ಮೂರ್ಖ, ಸುಜಾತಿ- ಕುಜಾತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುವುದು ಕಾರಣವಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರಾಶನಾಗುವುದೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿರಾಸೆಯು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದುಷ್ಕೃತೀ ಪುರುಷರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಸ್ವಭಾವು ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕಿಂತ ವಿಪರೀತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲಿನ ಯಾರಾದರೂ ಶರಣಾದರೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಲು ನಾನು ಸದಾಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕೃಪೆಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಬೇಗನೇ ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಷ್ಟು ಅವನ ಕೃಪೆಯು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವಿರದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪಾಳುತ್ವವೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಕೃತಿ-ದುಷ್ಕೃತಿಯಾಗುವುದು* ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸದೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ ಮತ್ತು ವಿಮುಖ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದವನು ಸುಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಿಮುಖನಾದವನು ದುಷ್ಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ ನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವು, ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪವಿತ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ, ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ, ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮುಂದೆ ಅತ್ತುಬಿಟ್ಟರೆ, ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವರ ಪವಿತ್ರತೆ ಬೇಗನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಪವಿತ್ರತೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸುಕೃತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಗಿದರೆ ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯ ಉಳಿಯದೆ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಆಶ್ರಯ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವರೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯಭಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

* ಇಲ್ಲಿ (7/15ರಲ್ಲಿ) ‘ದುಷ್ಕೃತಿನಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬಹುವಚನ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ (9/30ರಲ್ಲಿ) ೞಸುದುರಾಚಾರಃ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಏಕವಚನ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬಹುವಚನಕೊಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ (ಸಾಮಾನ್ಯಮಾತು)ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಏಕವಚನ ಕೊಡುವುದು ವಿಶೇಷ ಶಾಸ್ತ್ರ (ವಿಶೇಷ ಮಾತು) ಆಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷದ ತುಲನೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ವಿಶೇಷ ಶಾಸ್ತ್ರ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೋ ನ್ಯೂನಂ ವಿಶೇಷೋ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್’, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏಕವಚನ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ವಿಧಿಯು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ — ೞನಿರವಕಾಶೋ ವಿಧಿರಪವಾದಃ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ— ದುಷ್ಕೃತಿಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ವಭಾವ ಹೇಳಿತು; ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿನ ಯಾರಾದರು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕಾರಣ ವಿಶೇಷದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಕೃಪೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿದೆ —

ಸನಮಖ ಹೋಇ ಜೀವ ಮೊಹಿ ಜಬಹೀ ಜನ್ಮ ಕೋಟಿ ಅಘ ನಾಶಹಿಂ ತಬಹೀ॥ (ಮಾನಸ 5/44/1).

ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನ ಕೋಟಿ ಜನ್ಮದ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಒಂದು ಕೃತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಕೃತಿಯು ಹೊರಗಿನದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾವವು ಒಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಾವದ ಹಿಂದೆ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದ ಹಿಂದೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಅನನ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಅನನ್ಯತೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಭಾವಗಳಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಸ್ವಂತದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಅನನ್ಯತೆಯ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ದುರಾಚಾರ ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಆ ಅನ್ಯನ್ಯತೆಯು ಅತಿ ದುರಾಚಾರೀ ಪುರುಷನನ್ನೂ ಬಹುಬೇಗನೆ ಪವಿತ್ರಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಜೀವವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಪವಿತ್ರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ದುರ್ಭಾವ, ದುರಾಚಾರಗಳ ಕಾರಣ ಇವನಲ್ಲಿ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು, ಆಸುರೀ, ರಾಕ್ಷಸೀ, ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವವರಾಗುತ್ತಾರೆ (9/12). ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಪಂಚ (ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ)ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಏಳುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅವರ ಅಂತಿಮ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾ ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ’ (16/11) ಅವರ ಜ್ಞಾನವು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಪಹೃದವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಮಾಯೆಯ ವಶದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಮಾಯೆಯ ವಶನಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಲಾರರು.

‘ಮಾಯಯಾಪಹೃದಜ್ಞಾನಾಃ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಾಯೆಯ ಕಾರಣ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ತಿರಸ್ಕೃತ ವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕರಗಿರುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಶರೀರವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವುದು, ಮನೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡುವಂತಹ ವಸ್ತುಗಳ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಅನಿತ್ಯ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ತಿಳಿಯುವಂತಹ ಜನರು ನಿತ್ಯ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು? ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕಡೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಹೋಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ದುಷ್ಕೃತಿ ಪುರುಷರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹಾಗಾದರೆ ಯಾರು ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ? ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭಜಂತೇ ಮಾಂ ಜನಾಃ ಸುಕೃತಿನೊರ್ಜುನ ।

ಆರ್ತೋ ಜಿಜ್ಞಾಸುರರ್ಥಾರ್ಥೀ ಜ್ಞಾನೀ ಚ ಭರತರ್ಷಭ ॥

ಭರತರ್ಷಭ, ಅರ್ಜುನ - ಭರತವಂಶಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಸುಕೃತಿನಃ - ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತಹ, ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ - ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತಃ - ಆರ್ತರು, ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ - ಜಿಜ್ಞಾಸುವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನೀ - ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮೀ (ಈ), ಚತುರ್ವಿಧಾಃ - ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ, ಜನಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜಂತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥16॥

ಭರತವಂಶಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತಹ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತರು, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರೇಮೀ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಅಂದರೆ-ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭಜಂತೇ ಮಾಂ ಜನಾಃ ಸುಕೃತಿನೋರ್ಜುನ’ — ಸುಕೃತಿಗಳಾದ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಮನುಷ್ಯರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವತ್ ಸಂಬಂಧೀ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವರು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವತಃ ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಿನಃ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತು ಬಂದಿತ್ತು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಕೃತಿನಃ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸುಕೃತಿ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಕಾಮ ಪುಣ್ಯ- ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸುಕೃತಿ ಮನುಷ್ಯರು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬರು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಮತ್ತು ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರು — ಭಗವನ್ನಾಮದ ಜಪ ಹಾಗೂ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು, ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಹಾಗೂ ಹೇಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾದವರೇ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು, ಅವರೇ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಅವರೇ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ರುಚಿಯು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೋ ಪೂರ್ವ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಆಸರೆ ತಪ್ಪಿಹೋಗಿ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ವಿಶ್ವಾಸೀ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಮೋಸವಾದ್ದರಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಅಥವಾ ವಿಚಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರು ಸುಕೃತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ರುಚಿ ಉಂಟಾದ ದಿನವೇ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ನಿರ್ಮಲ ಸಮಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗದಿರುವ ದಿನವೇ ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ವಿಪತ್ತಾಗಿದೆ.

ಕಹ ಹನುವಂತ ಬಿಪತಿ ಪ್ರಭು ಸೋಈ ।

ಜಬ ತವ ಸುಮಿರನ ಭಜನ ನ ಹೋಈ ॥

(ಮಾನಸ — 5/32/2)

ಹನುಮಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ನಿನ್ನ ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆ ಆಗದಿರುವುದೇ ವಿಪತ್ತಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ, ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಮಾನವ ಶರೀರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನೋ ಅವರೇ ‘ಜನಾಃ’ (ಜನರು) ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅದು ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಈ ಮಾನವ ಶರೀರ ಕರ್ಮಯೋನಿಯಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮಾನವ ಶರೀರ ವನ್ನು ಸಾಧನ ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರ- ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ದೊರಕಿದ ಸ್ವಾಂತ್ಯ್ರದ ದುರುಪಯೋಗ ಗೈದು, ವಿಪರೀತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರು ನರಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಎಲ್ಲರ ಉದ್ಧಾರದ ಭಾವಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಕೊಟ್ಟಮಾನವ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಸುಕೃತಿಗಳೇ ‘ಜನಾಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಆರ್ತೋ ಜಿಜ್ಞಾ,ಸುರರ್ಥಾರ್ಥೀ ಜ್ಞಾನೀ ಚ ಭರತರ್ಷಭ’ — ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ಪ್ರೇಮೀ ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ.

(1) ‘ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಭಕ್ತ’ — ಯಾರಿಗೆ ತನ್ನ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಸುಖ-ಸವಲತ್ತುಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಧನ-ಸಂಪತ್ತು-ವೈಭವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಬಯಸದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಯಸುವಂತಹ ಭಕ್ತರನ್ನು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಭಕ್ತನಿರುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಧನದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಧನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಂತೆ ಧನದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡು ವವರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಧನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಭಗವನ್ನಾಮದ ಜಪ-ಕೀರ್ತನೆ, ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸ, ನಿಷ್ಠೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಧನದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉಪಾಯಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಂದಾದರು ಧನಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಕೇವಲ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅರ್ಥದ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನಲ್ಲಿ ಧನದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವಾದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದ್ದು ಅವನು ಕ್ರಮಶಃ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದ ರಿಂದ ಅವನ ಧನದ ಇಚ್ಚೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭವೊದಗಿದಾಗ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವನೇ ಭಗವಂತನ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧ್ರುವನ ಹೆಸರು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ದಿನ ಬಾಲಕ ಧ್ರುವನಿಗೆ ರಾಜನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಾಯಿತು, ಆದರೆ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಧ್ರುವನಿಗೆ — ‘ನೀನು ಭಜನೆಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ನೀನು ನಿರ್ಭಾಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಭಾಗ್ಯಳ ಉದರದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹುಟ್ಟಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ರಾಜನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಲು ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಧ್ರುವನು ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ತಾಯಿ ಸುನೀತಿಯು ಹೇಳಿದಳು — ಮಗು! ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಹೇಳಿದುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಜನೆ ನೀನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ನಾನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಧ್ರುವನು — ಅಮ್ಮಾ! ‘ಈಗಲಾದರೋ ನಾನು ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಭಗವದ್ಭಜನೆ ಮಾಡಲು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ತಾಯಿಯು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಧ್ರುವನಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅಪ್ಪಣೆಕೊಟ್ಟಳು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಾರದರ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ನಾರದರು ಧ್ರುವನ ಬಳಿ — ಮಗು! ನೀನು ಓರ್ವನೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಭಗವಂತನು ಬೇಗನೇ ಸಿಗುವನೇ? ನೀನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿರುವೆ? ಅಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಅವು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಾವು. ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕುಳಿತಿರುವಳೇ? ನೀನು ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ನಡೆ, ರಾಜನು ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ನಾರದರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧ್ರುವನಿಗೆ ಭಗವದ್ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ದೃಢತೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ನೋಡಿ! ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿರಿಂದ ನಾರದರು ಎಷ್ಟು ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ! ಈಗ ಇವರು ನನಗೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮೊದಲು ಇವರು ಎಲ್ಲಿಗ್ಹೊಗಿದ್ದರು! ಧ್ರುವನು-ಸ್ವಾಮಿ! ನಾನು ಈಗ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಧ್ರುವನ ಇಂತಹ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ನೋಡಿ ನಾರದರು ಅವನಿಗೆ ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರೀ ಮಂತ್ರ (ಓಂನಮೋ ಭಗವತೆ ವಾಸುದೇವಾಯ)ವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಚತುರ್ಭುಜ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಭಜನೆ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು.

ಧ್ರುವನು ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಷ್ಠೆಯಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡಿದನು. ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಧ್ರುವನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಭಗವಂತನು ಧ್ರುವನಿಗೆ ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಆದರೆ ಈ ವರದಿಂದ ಧ್ರುವನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂತೋಷವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಭಜನೆ ಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಧನ — (ರಾಜ್ಯ)ಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಹೋದುದು ನಾನು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ತುಂಬಾ ನಾಚಿಕೆಯಾಯಿತು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಧ್ರುವನಿಗೆ ಮೊದಲು ತಂದೆಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಅವನು ಆ ಇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮುಖ್ಯಉಪಾಯ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದನು. ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯಿತು ಹಾಗೂ ಇಚ್ಛೆ ಅಳಿದುಹೋಯಿತು. ಈ ರೀತಿ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಭಕ್ತನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಣಗಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರೂ ಕೂಡ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಾಗ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಗಳಾದರೋ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪಾಪವಿಲ್ಲದೆ, ಕಪಟಕ-ಸುಳ್ಳು ಇಲ್ಲದೆ ಅವರ ಕೆಲಸವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಸುಳ್ಳು ಕಪಟ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುವಷ್ಟು ವಿಶ್ವಾಸ ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲ.

ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣರಾದವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾವಾಗಲಾದರು ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವವರನ್ನು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಭಕ್ತರೆಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿತನವಾಗಿದೆ.

(2) ‘ಆರ್ತ ಭಕ್ತ’ — ಪ್ರಾಣ-ಸಂಕಟ ಬಂದಾಗ, ಆಪತ್ತು ಒದಗಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದಾಗ ಆಗುವ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕರೆಯುವವರು ಹಾಗೂ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಬಯಸುವವರು, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸದೆ ಇರುವವರನ್ನು ಆರ್ತ ಭಕ್ತರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆರ್ತ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ* ಕಾರಣ — ಅವಳ ಮೇಲೆ ಆಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ಅವಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯದ ಆಸರೆ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಆಸರೆಯನ್ನು ಪಡೆದಳು.+ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಕಾಮಭಾವ ವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆರ್ತ ಭಕ್ತರು ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

* ಆರ್ತ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದೀ ಮತ್ತು ಗಜೇಂದ್ರರ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಸರಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳ ಆಸರೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಅಲ್ಲ. ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳ ಆಸರೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವರು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಕಷ್ಟಗಳು ಬರುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಅನ್ಯದ ಕಡೆಯಿಂದ ವೃತ್ತಿ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಅವರನ್ನು ಭಕ್ತರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಮೇಲೆ ಕಷ್ಟಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಚೀರಹರಣದ ಸಮಯ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಬೇರೆಯವರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯಿತ್ತೋ, ಬೇರೆಯವರ ಭರವಸೆ ಇತ್ತೋ, ತನ್ನ ಬಲದ ಆಸರೆ ಇತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಬೇರೆಯವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವ ಆಸರೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲವೋ, ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೂ ಸೀರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾರದಾದಳೋ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಬಲದ ಆಸರೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವಳ ಭಾವ ಅನನ್ಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವಳಿಗೆ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆಯೇ ಗಜೇಂದ್ರನು ಸಂಗಡಿಗರಾದ ಆನೆಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆದನೋ, ತನ್ನ ಬಲದ ಆಸರೆ ಪಡೆದನೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ದುಃಖಪಡುತ್ತಿದ್ದ. ಯಾವಾಗ ಆಸರೆ ತಪ್ಪಿತೋ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಆಸರೆ ಉಳಿಯಿತೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ.

+ ಪಾಹಿ ಪಾಹಿ ಮಹಾಯೋಗಿನ್ ದೇವ ದೇವ ಜಗತ್ಪತೇ । ನಾನ್ಯಂ ತ್ವದಭಯಂ ಪಶ್ಯೇ ಯತ್ರ ಮೃತ್ಯುಃ ಪರಸ್ಪರಮ್ ॥
ಅಭಿದ್ರವತಿ ಮಾಮೀಶ ಶರಸ್ತಪ್ತಾಯಸೋ ವಿಭೋ ಕಾಮಂ । ದಹತು ಮಾಂ ನಾಥ ಮಾ ಮೇ ಗರ್ಭೋ ನಿಪಾತ್ಯತಾಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 1/8/9, 10)

ದೇವಾಧಿದೇವಾ! ಜಗದೀಶ್ವರಾ! ಮಹಾಯೋಗಿನ್! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ರಕ್ಷಿಸು! ನೀನಲ್ಲದೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅಭಯವೀಯುವವರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರು ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರೋಬ್ಬರು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಭೋ! ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೇ! ಈ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಬ್ಬಿಣದ ಬಾಣವು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಸ್ವಾಮಿ! ಇದು ನನಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ಸುಟ್ಟು ಹಾಕಲಿ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಗರ್ಭವನ್ನು ನಾಶಮಾಡದಿರಲಿ.

ಆತ್ಮೀಯತೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣರಾಗಿದ್ದು ಅನೂಕೂಲತೆಯನ್ನೇನೋ ಬಯಸು ವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ — ಭಗವಂತನು ಹೀಗೇಕೆ ಮಾಡಿದನು? ಈ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು! ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರೂ ಕೂಡ ಆರ್ತ ಭಕ್ತರೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವರು.

(3) ‘ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತ’ — ಯಾರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ತೀವ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ನಿಜವಾಗಿ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವವೇನು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗುರು, ಅಥವಾ ಪುರುಷಾರ್ಥ (ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಾಯಗಳು) ವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವವರನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಾರ ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಉಪಾಯ ಕೇವಲ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯೇ ಇರುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉಪೇಯ ಮತ್ತು ಉಪಾಯದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರೇ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಉದ್ಧವರ ಹೆಸರು ಪರಿಗಣಿಸ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಉದ್ಧವರಿಗೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅದು ಉದ್ಧವಗೀತಾ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ ಗವತ 11/7-30) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇದ್ದು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಯಲ್ಲಿಯೇ ತಲ್ಲೀನನಾಗಿರುವವರು, ಆದರೆ ಎಂದಾದರು ಸಂಗದಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ — ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವ ಹೇಗಿದೆ? ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವವರನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

(4) ಜ್ಞಾನೀ (ಪ್ರೇಮಿ) ಭಕ್ತ — ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು — ಈ ಮೂರು ಭಕ್ತರಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಚ ಅವ್ಯಯ ಬಂದಿದೆ.

ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅತಿ ಅನೂಕೂಲ ಮತ್ತು ಅತಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಕೇವಲ ಭಗವಲ್ಲೀಲೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ಅನುಕೂಲತೆ ಪಡೆಯುವ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ನಿವಾರಿಸುವ, ಬೋಧ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವದೇ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಕ್ತರ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ಆನಂದಿತನಾಗಿರುವಂತೆ, ಜ್ಞಾನೀ (ಪ್ರೇಮಿ) ಭಕ್ತರಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿತ ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಗೋಪಿಕೆಯರ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರೂ ಕೂಡ — ‘ಯಥಾ ವ್ರಜ ಗೋಪಿಕಾನಾವ್ (ಭಕ್ತಿಸೂತ್ರ 21) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಗೋಪಿಯರನ್ನು ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರ ಆದರ್ಶವೆಂದು ಒಪ್ಪಿರುವರು. ಕಾರಣ — ಗೋಪಿಯರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸುಖದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಿತ್ತು. ಪ್ರಿಯತಮ ಭಗವಂತನ ಸುಖವೇ ಅವರ ಸುಖವಾಗಿತ್ತು.

ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ — ಧನದ ಇಚ್ಛೆ, ದುಃಖ ದೂರಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸೆ-ಪೂರ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ತೊಡಗುವವರಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿ ಅವರು ಭಕ್ತರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಹಣಸಿಗಬಲ್ಲದು, ದುಃಖದೂರವಾಗ ಬಲ್ಲದು, ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇರುವವರಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರೆಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಪ್ರೇಮವಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಭಕ್ತರು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ಯಾರಿಗೆ ಎಂದೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನೇ ಪ್ರೇಮಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಭಗವಂತನು ಜೀವಮಾತ್ರರಿಗಾಗಿ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನು ಮತ್ತು ಜೀವಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇರಿಸಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಪ್ರೇಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಜೀವಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನತನವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ತಾನೇ- ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಯಾವುದೇ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಅವನನ್ನು ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾನೇ- ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಭಕ್ತನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಭಗವಂತನಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಬೇರೆಯಾಗಿರದೆ ಆ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1)

ನಾಲ್ಕು ಹುಡುಗರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ ಯವರು ನಾಲ್ಕು ಮಾವಿನಹಣ್ಣು, ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗ ಮಾವಿನಹಣ್ಣು ಕೇಳತೊಡಗಿದ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಮಾವಿನಹಣ್ಣಿಗಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದ. ತಂದೆಯವರು ಆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೊಂದು ಹಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟರು. ಮೂರನೇ ಹುಡುಗ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಅಳಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಾವಿನಹಣ್ಣಿನ ಕಡೆಗೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ನಾಲ್ಕನೆಯವನು ಮಾವಿನಹಣ್ಣಿನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದೆ ಮೊದಲು ಆಡುತ್ತಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆನಂದವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ. ಆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ತಂದೆಯವರು ಒಂದೊಂದು ಮಾವಿನಹಣ್ಣನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಈ ರೀತಿ ನಾಲ್ಕು ಹುಡುಗರಿಗೆ ಮಾವಿನಹಣ್ಣು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣನ್ನು ಬೇಡುವವನು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಅಳುವವನು ಆರ್ತ, ಕೇವಲ ನೋಡುವವನು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣಿನ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ ಆಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ಜ್ಞಾನೀ. ಹೀಗೆಯೇ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ ಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಆರ್ತ ಭಕ್ತರು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಜ್ಞಾನೀ — ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಭಕ್ತರು ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ (6/41, 42) ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಆರ್ತ ಇವರಿಬ್ಬರು ಸಕಾಮ ಪುರುಷರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಪುರುಷರು ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲೇ ತೋಡಗಿರುವ ಕಾರಣ ‘ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ (7/20). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಇರುವ ನ್ಯೂನಾಧಿಕತೆಯು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರು ‘ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ಅಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಸುಕೃತಿನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಉದಾರಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. (7/18)

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವವರಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವವೂ ಇರಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಘನಿಷ್ಠತೆ ಬೆಳೆದಂತೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಉದಾರಾಃ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಜ್ಞಾನೀತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ (7/18).

(2)

ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸಾಧನೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಬಲವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇದ್ದೀತು. ಆ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೇ ಮರೆತಿರುವರು ಹಾಗೂ ಆ ಮರವೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮರೆವಿನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಯನ್ನು ಅಳಿಸಿ, ಪ್ರಭುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರಭುವನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಾವಗಳ, ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯೂ ಕಾಣಬಲ್ಲುದು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಸಾಧಕ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಕೇವಲ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಗಳತ್ತ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಆತ್ಮೀಯತೆಯೇ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಆತ್ಮೀಯತೆಯಾದರೋ ಅತೀ ದುಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು — ‘ಕ್ರೂರಿ, ದ್ವೇಷಮಾಡು ವವರು, ನರಾಧಮ, ದುಷ್ಟರನ್ನು ನಾನು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಶುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿಯು ಮಗುವಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸ ಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವರನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವರ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅವರ ಮೇಲೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇದೆ.

ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೂ ಇದೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದಾದರು ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾದರೆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನದ ಸಂಬಂಧ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆ ಗೌಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಭಕ್ತರು ಮೊದಲನೇ ದರ್ಜೆಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಆಗಾಗ ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಪೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾಗದಿದ್ದಾಗ ಕೊನೆಗೆ ಭಗವಂತ ನಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಅನನ್ಯತೆಯ ಕೊರತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಈ ಭಕ್ತರು ಎರಡನೇ ದರ್ಜೆಯವರು.

ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನದ ಸಂಬಂಧವಿಡುವಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಗೌಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಭಕ್ತರು ಮೂರನೇ ದರ್ಜೆಯವರು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಕಾಮನೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತದೆ.

(1) ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕಾಮನೆ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕಾಮನೆ— ಮುಕ್ತಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸು)ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ (ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ)ಯ ಎರಡು ರೀತಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇರುವವನು ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತದೆ, ಅದು ನಿಜವಾದ ಅವನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಯಾವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಬೇರೆ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ* ಅದನ್ನು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಸತ್-ವಿಷಯ ದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

* ಯಾವುದು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಕಾಮನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಧನದ ಕಾಮನೆಯಾಯಿತು, ಬಯಸಿದಷ್ಟು ಧನ ದೊರೆತರೆ ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಧನದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಧನದಂತೆಯೇ ಮಾನ- ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ, ಬದುಕುವ, ಭೋಗದ, ಆರೋಗ್ಯದ, ಯಶ-ಕೀರ್ತಿಯ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರರ, ಇತ್ಯಾದಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಧನಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಸ್ವಯಂವರೆಗೆ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಯು ಕೇವಲ ಶರೀರ, ಹೆಸರಿನವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನದಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಯ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೂ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಪೂರ್ಣತೆಯೇ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ವಸ್ತುಗಳು ನಿಲ್ಲಲಾರವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನ — ಇವೆರಡೂ ನಿಷ್ಫಲವಾದಾವು.

ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಮನೆ-ಪ್ರಭು ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯದ್ದಾಗಿರು ತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದೆನೋ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಪ್ರಭುವಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನದು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪ್ರಯೋಜ ನವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತ ಆಗುವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮಿಯಾದರೋ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಅವನದೇ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.+

+ ಮುಕ್ತಿಗಿಂತ ಭಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತ ನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಖಂಡಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕಾಮನೆಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ‘ಕಾಮನೆಗಳೇ ಅಲ್ಲ.

(2) ಲೌಕಿಕ ಕಾಮನೆ — ಲೌಕಿಕ ಕಾಮನೆಯೂ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ದುಃಖ ದೂರಾಗಿಸುವುದು ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯಾಗಿವೆ.

ಶರೀರಕ್ಕೆ ಸುಖಸಿಗಲೀ; ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ನನ್ನ ಆದರ- ಸತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತಾ ಇರಲಿ ಮತ್ತು ಸತ್ತನಂತರ ನನ್ನ ಹೆಸರು ಅಮರವಾಗಲೀ, ನನ್ನ ಸ್ಮಾರಕ ಕಟ್ಟಲೀ, ಯಾರಾದರು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಗ್ರಂಥ ಬರೆಯಲೀ, ಅದನ್ನು ಜನರು ನೋಡುತ್ತಾ, ಓದುತ್ತಾ ಇರಲೀ, ಇಂತಹ ಯಾರೋ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲೀ; ಸತ್ತನಂತರ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಲೌಕಿಕ ಸುಖ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಕಾಮನೆ ಗಳಿಂದ ವಾಸನೆಯೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಪತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಉದ್ಧಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾಮನೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಮನೆ ದುಃಖದೂರಾಗಿಸುವುದು — ದುಃಖವು — ಆಧಿದೈವಿಕ, ಆಧಿಭೌತಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ.

ಅತಿವೃಷ್ಟಿ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಚಳಿ-ಸೆಕೆ, ವಾಯು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ದುಃಖವನ್ನು ‘ಆಧಿದೈವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದುಃಖವು ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಕಾರದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಿಂಹ, ಹಾವು, ಕಳ್ಳರು ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ದುಃಖವನ್ನು ‘ಆಧಿಭೌತಿಕ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಆಗುವ ದುಃಖವು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗುತ್ತದೆ.* ಈ ದುಃಖಗಳನ್ನು ದೂರಾಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಸುಖ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಮನೆಯು ಸರ್ವಥಾ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ತಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಅಪೂರ್ತಿಯೇ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಎರಡೂ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಂದೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಲಾರದು.

* ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದುಃಖವು — ಆಧಿ-ವ್ಯಾಧಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಚಿಂತೆ ೞಆಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ರೋಗ ೞವ್ಯಾಧಿಯಾಗಿದೆ. ಆಧಿಯೂ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ — (1) ಹುಚ್ಚುತನ ಮತ್ತು (2) ಚಿಂತೆ, ಶ್ಲೋಕ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗ ಇತ್ಯಾದಿ. ಹುಚ್ಚರಾದರೋ ಪ್ರಾರಬ್ದದಿಂದ ಆಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಹುಚ್ಚುತನ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶಾತ್ ಆಗಬಲ್ಲುದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಭಕ್ತರು ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆ ಶರಣಾಗುವ ಭಕ್ತರು ಯಾರು? ಇದನ್ನು ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಿ ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುಕೃತಿ’ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ದುಷ್ಕೃತ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಾಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಸುಕೃತ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪುಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರು ದುಷ್ಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರು ಸುಕೃತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಭೋಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಯಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗ ಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ‘ಭೋಗಾರ್ಥಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗ ಲಾರನು. ಕಾರಣ-ಭೋಗಾರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಲಿಪ್ತತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದು ಭಗವಂತನ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವ ಕಾರಣವೇ ಭಕ್ತನು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ ಅಥವಾ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಜ್ಞಾನೀ (ಪ್ರೇಮಿ) ಆಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವವನು ‘ಜಿಜ್ಞಾಸು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಜಿಜ್ಞಾಸುವು ಭಗವಂತನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಪ್ರಭಾವ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆ-ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ರಸ ಉಂಟಾ ಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ‘ಮುಮುಕ್ಷು ಪದವನ್ನು ಕೊಡದೆ ‘ಜಿಜ್ಞಾಸು ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಮುಮುಕ್ಷುವಾದರೋ ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಬಯಸುವವನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಯಸು ವವನೂ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಮುಕ್ಷುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರು ತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಮುಕ್ಷುವಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತನಿಗೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಇದರ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನಿಗಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸಮಗ್ರತೆಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 29, 30).

ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಇವರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಕರಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಜೀವಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವ ತನಕ ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ ಕೇವಲ ‘ಜ್ಞಾನೀಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವ ಭಕ್ತನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನನ್ನು ಮುಂದೆ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನವಾನ್ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡದೆ ಧನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆರ್ತ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವೆನೋ ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದುಃಖಬಂದಾಗ ಅವನಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾರ್ಥೀಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರದೆ ಭಗವಂತನ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಧನದ ಇಚ್ಛೆಯಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅವನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ! ಆರ್ತನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತ ನಿಂದಲೇ ದೂರಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಜಿಜ್ಞಾಸುವು ಕೂಡ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ — ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಪ್ರಿಯನಾಗಲೀ ಎಂಬ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇದ್ದಾಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿತನ, ಆರ್ತತನ, ಜಿಜ್ಞಾಸುತನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನು ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಗೆ ನಿರಂತರ ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಥದ ವಾಸನೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರು ಆರ್ತನಿಗೆ ನಿರಂತರ ದುಃಖದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ದುಃಖ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿಗೆ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಪರಿವೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖವು ಬರುವ, ದುಃಖವು ಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ ಮತ್ತು ಆರ್ತ — ಇಬ್ಬರೂ ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅರ್ಥದೊರಕಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ತಪ್ಪಿಗಾಗಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುತ್ತಾನೆ. ಧ್ರುವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಪಶ್ಯಾತ್ತಾಪವಾಯಿತು. ಆದರೆ ‘ಆರ್ತ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವಾಗದೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ದುಃಖದೂರ ಮಾಡುವವನು ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ; ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಗಜೇಂದ್ರರ ರಕ್ಷಣೆಯಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವಾಗದೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಇತ್ತು. ‘ಆರ್ತ ಭಕ್ತನು ಬಂದಿರುವ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು, ಇದು ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಜಿಜ್ಞಾಸು’ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಅವನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಆದಾಗಲೂ ಸಂತೋಷವಾಗದೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಹಸಿವು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಜ್ಞಾನೀ’ ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವವಾಸುದೇವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯು ಲವಲೇಶವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಕೊರತೆ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದಿರುವನು. ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವಮೇ ಮತಮ್’ (7/18).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ನಾಲ್ಕೂ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿನ ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತನ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಷದವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನೀ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತ ಏಕಭಕ್ತಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ।

ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋತ್ಯರ್ಥಮಹಂ ಸ ಚ ಮಮ ಪ್ರಿಯಃ ॥

ತೇಷಾಮ್ - ಆ ನಾಲ್ಕು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವ, ಏಕಭಕ್ತಿಃ - ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಜ್ಞಾನೀ - ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನು, ವಿಶಿಷ್ಯತೇ - ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಜ್ಞಾನಿನಃ - ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತನಿಗೆ, ಅಹವ್ - ನಾನು, ಅತ್ಯರ್ಥಮ್ - ಅತ್ಯಂತ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಃ - ಅವನು, ಮಮ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ- ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥

ಆ ನಾಲ್ಕು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತನಿಗೆ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನೀ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಃ’ — ಆ (ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಜ್ಞಾನೀ) ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಿತ್ಯಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೋಪಿಯರು ಹಸು ಕರೆಯುವಾಗ, ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವಾಗ, ಧಾನ್ಯಕುಟ್ಟುವಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಲೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲೇ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ,* ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರು ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಂಟಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂನ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

* ಯಾ ದೋಹನೇವಹನನೇ ಮಥನೋಪಲೇಪಪ್ರೇಂ ಖೇಂಖನಾರ್ಭರುದಿತೋಕ್ಷಣಮಾರ್ಜನಾದೌವ ।

ಗಾಯಂತಿ ಚೈನಮನುರಕ್ತಧಿಯೋಶ್ರುಕಂಠ್ಯೋ ಧನ್ಯಾ ವ್ರಜಸ್ತ್ರಿಯ ಉರುಕ್ರಮಚಿತ್ತಯಾ ನಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 10/44/15)

ಯಾರು ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಕರೆಯುವಾಗ, ಧಾನ್ಯಕಟ್ಟುವಾಗ, ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವಾಗ, ಅಂಗಳ ಸಾರಿಸುವಾಗ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿಟ್ಟು ತೂಗುವಾಗ, ಅಳುವ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವಾಗ, ತುಲಸೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ನೀರು ಸಿಂಪಡಿಸುವಾಗ, ಹಾಗೂ ಕಸ ಗುಡಿಸುವಾಗ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು, ಗದ್ಗದ ಕಂಠದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದಿವ್ಯ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಮನನೆಟ್ಟಿರುವ ಆ ಗೋಪಿಕೆಯರು ಧನ್ಯರು

‘ಏಕಭಕ್ತಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ — ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಕಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಏಕಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಈ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಭಾವವೂ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮೀ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದ್ವೈತಭಾವ ಇರದೆ ಪ್ರೇಮಾದ್ವೈತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಾಗಂತ ನಾಲ್ಕೂ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮೂರು ಭಕ್ತರೊಳಗೆ ಏನಾದರು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ ಭಕ್ತನು ಅನುಕೂಲತೆ ಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆರ್ತಭಕ್ತನು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆವಿರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅಥವಾ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಏಕ ಭಕ್ತಿಯವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋತ್ಯರ್ಥಮಹಂ ಸ ಚ ಮಮ ಪ್ರಿಯಃ’ — ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನಿಗೆ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಮವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ನಿಜವಾಗಿಯಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಂತದ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲ. ತಾಯಿಯು ತನ್ನ ಮಗುವನ್ನು ಸಾಕುವಂತೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರ ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಆ ಸನ್ಮುಖತೆಯ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವನ ಕುರಿತು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತನು ಸರ್ವಥಾ ನಿಷ್ಕಾಮನಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯು ಇರದಿದ್ದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಪ್ರೇಮವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣರೂಪ ದಿಂದ ಜಾಗ್ರತವಾಗುವ ಅರ್ಥ-ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮವು ಎಂದೂ ಮುಗಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಅನಂತ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಇತ್ತ ಮೊದಲು ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಈ ಕಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಈಗ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಯೀತು — ಈ ರೀತಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಭಾವ ಮತ್ತು ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಅನಂತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದೇ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (7/29) ಕಾರಣ — ಇಂತಹ ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ ಎಂಬ ಎರಡು ಸತ್ತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನೀ ಶಬ್ದವು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಾಗಿ ಬರದೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಖ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ‘ಜ್ಞಾನೀ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (7/16, 17, 18) ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅಂತಿಮ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಏಕಭಕ್ತಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ.

ಭಗವಂತನ ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ ಭಕ್ತನು ಅನಿತ್ಯಯುಕ್ತ (ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೇ ಇರುವ)ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಗಿಂತ ಆರ್ತನು ಕಡಿಮೆ ಅನಿತ್ಯಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆರ್ತನಿಗಿಂತಲೂ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಕಡಿಮೆ ಅನಿತ್ಯಯಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ ಸರ್ವಥಾ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋತ್ಯರ್ಥಮಹಂ ಸ ಚ ಮಮ ಪ್ರಿಯಃ’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಇದರ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮವೇ-ಪ್ರೇಮ ಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮ, ಅನಂತರಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನನ್ನು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹಾಗಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆದರಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಉದಾರಾಃ ಸರ್ವ ಏವೈತೇ ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್ ।

ಆಸ್ಥಿತಃ ಸ ಹಿ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಮಾಮೇವಾನುತ್ತಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ಏತೇ - ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವ, ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಎಲ್ಲ (ನಾಲ್ಕು) ಭಕ್ತರೂ, ಉದಾರಾಃ - ತುಂಬಾ ಉದಾರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವವುಳ್ಳವ) ರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ತು - ಆದರೆ, ಜ್ಞಾನೀ - ಜ್ಞಾನೀ (ಪ್ರೇಮೀ)ಯಾದರೋ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಆತ್ಮಾ, ಏವ - ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತಮ್ - (ಹೀಗೆ ನನ್ನ) ಮತವಾಗಿದೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸಃ - ಅವನು, ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ - ನನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಅನುತ್ತಮಾಮ್, ಗತಿಮ್ - ಅದರಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿಯಿಲ್ಲ (ಎಂದು), ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ಆಸ್ಥಿತಃ - ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 18॥

ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ (ನಾಲ್ಕು) ಭಕ್ತರೂ ತುಂಬಾ ಉದಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವವುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ (ಪ್ರೇಮೀ) ಯಾದರೋ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ದೃಢವಾಗಿಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉದಾರಾಃ ಸರ್ವ ಏವೈತೆ’ — ಇವರೆಲ್ಲ ಭಕ್ತರೂ ಉದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವವುಳ್ಳವರು. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಉದಾರಾಃ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಚಿತ್ರಭಾವಗಳಿವೆ ಹೇಗೆಂದರೆ —

(1) ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಭಕ್ತರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಉದಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಲಿ, ಬಿಡಲೀ, ಇದರ ಪರಿವೆ ಭಕ್ತನಿಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಉದಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(2) ದೇವತೆಗಳ ಭಕ್ತರು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ದೇವತೆಗಳು ಕಾಮನೆಗನುಸಾರ ವಸ್ತು ಕೊಡಬೇಕಾ ಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಅವರ ಹಿತ-ಅಹಿತ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಏನಾದರೂ ಬಯಸಿದರೆ, ಭಗವಂತನು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಆ ವಸ್ತುಕೊಟ್ಟಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೊಡುವುದ ರಿಂದ ಭಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಭಕ್ತಿಯು ಬೆಳೆಯದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನಾದರೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಪರಮಪಿತಾ ಮತ್ತು ಪರಮಹಿತೈಷಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಮ್ಮ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲೀ, ಆಗದಿರಲಿ ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವರ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ.

(3) ಪ್ರಪಂಚದ ಭೋಗ, ಹಣ-ಕಾಸು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸುಖಮಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಬೇಗನೇ ಸುಖ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸುಖವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ, ಸಂಗ್ರಹಿ ಸುವ ಲಾಲಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ.

(4) ಭಗವಂತನ ದರಬಾರಿನಲ್ಲಿ ಬೇಡುವವನನ್ನೂ ಉದಾರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಯಹಿ ದರಬಾರ ದೀನಕೋ ಆದರ ರೀತಿ ಸದಾ ಚಲಿ ಆಈ’ (ವಿನಯಪತ್ರಿಕಾ — 165/5) ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೆಲವರು ಏನೋ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಧನ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ದುಃಖದೂರ ಮಾಡಲು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ — ಇಂತಹ ಬೇಡುವ ಭಕ್ತರನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಉದಾರರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ.

(5) ಭಕ್ತರಿಗೆ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಭಾವ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತರ ಈ ಅನನ್ಯಭಾವವೇ ಅವರ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತು ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ (ಪ್ರೇಮಿ) ಭಕ್ತನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದೆ — ಬೇರೆ ಭಕ್ತರಾದರೋ ಉದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಉದಾರನೆಂದು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಅವನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗದೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಿಯು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇಮಾ ಸ್ಪದನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮಿಯು ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರೇಮಾಸ್ವನೂ ಕೂಡ ಪ್ರೇಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರಿಗೆ ಈ ಪ್ರೇಮಾದ್ವೈತದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಅದ್ವೈತಭಾವವು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಅಖಂಡರೂಪದಿಂದ ಶಾಂತ, ಸಮವಾಗಿ ರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದ ಈ ಪ್ರೇಮಾದ್ವೈತಭಾವವು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮದ ಅದ್ವೈತಭಾವವು ಒಂದಾಗಿದ್ದರೂ ಎರಡಾಗಿದೆ, ಎರಡಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇಮತತ್ತ್ವ ಅನಿರ್ವಚನೀಯವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನತೆ (ಏಕತೆ) ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿರಂತರ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗಲೂ ಅಭಿನ್ನತೆ ಆಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಪ್ರೇಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇದ್ದು ಕೊಂಡರೂ ಅಭಿನ್ನತೆ ಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗಲೂ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ನದಿಯು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಲೇ ನದಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಏಕತೆಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಏಕತೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹ ಹರಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನದಿಯು ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಮುದ್ರವು ನದೀಯ ಕಡೆಗೆ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರೇಮಿಯ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನ ಕಡೆಗೆ, ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನ ಪ್ರೇಮಿಯಕಡೆಗೆ ಒಂದು ಪ್ರೇಮದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರವಾಹ ಹರಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಯೋಗ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರೇಮದ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಲೀಲೆ ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಮತ್ತು ಯಾರು ಪ್ರೇಮಿ ಇದರ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಇದೇ ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಆಸ್ಥಿತಃ ಸ ಹಿ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾಮಾಮೇವಾನುತ್ತಮಾಂ ಗತಿವ್ ಏಕೆಂದರೆ, ಬೇರೆ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮಗತಿಯಾಗ ಲಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ವೋಪರಿ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ದೃಢಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಆತ್ಮೀಯತೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಯಿಂದಾಗಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂಕೂಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬರದೆ ಆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಯುಕ್ತಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲುವುದಿಲ್ಲ, ಸದಾಕಾಲ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಯು ಭಗವಂತ ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರಿಂದ ಅವನು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನೊಳಗೆ ಧನದ ಮಹತ್ವ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಉದಾರನಾಗಿರದೆ ಮಹಾ ಕೃಪಾಣನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ‘ಉದಾರ ಶಬ್ದವು ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನೊಳಗೆ ಅರ್ಥದ ಮಹತ್ವವಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಕೃಪಣತೆ ಇರದೆ ಉದಾರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಉದಾರನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉದಾರ ಭಾವದ ಅರ್ಥ — ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರು ಪ್ರಪಂಚ (ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ)ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದು ಅದರ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ‘ಉದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ‘ಉದಾರಾಃ ಸರ್ವ ಏವೈತೇ. ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳೂ ಕೂಡ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸ್ವತಃ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕಮಾತಿದೆ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದು ಕಾಮನೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನ್ಯ ದೇವತೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಾಮನೆ ಉಳಿದರೆ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಗತಾಗತಂ ಕಾಮಕಾಮಾಲಭಂತೇ’ (9/21). ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಾಮನೆ ಉಳಿದೇ ಹೋದರೂ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಭಜನೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಹೋದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ;* ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಕಾಮಾದ್ ದ್ವೇಷಾದ್ ಭಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಾದ್ ಯಥಾ ಭಕ್ತ್ಯೇಶ್ವರೇ ಮನಃ ಆವೇಶ್ಯ ತದಘಂ ಹಿತ್ವಾ ಬಹವಸ್ತದ್ಗತಿಂ ಗತಾಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 7/1/29)

ಒಬ್ಬರಲ್ಲ ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮದಿಂದ, ದ್ವೇಷದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು, ಭಕ್ತರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು — ಈ ಮೂವರನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಉದಾರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಉದಾರನೆಂದು ಹೇಳದೆ ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (7/23) ಮತ್ತು ಅವನು ಮಾಡಿದ ಭಜನೆ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/23). ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಯೂ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಸಕಾಮಭಾವಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಘಾತುಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಚೇತನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ.

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ‘ತಾತ್ವಿಕ ಏಕತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಧರ್ಮತೆ’ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ‘ಆತ್ಮೀಯ ಏಕತೆ’ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯ ತಾತ್ವಿಕ ಏಕತೆ (ಸಧರ್ಮತೆ)ಯಲ್ಲಿ ಜೀವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮರ ಅಭೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನಿರುವನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವನೂ ಸತ್-ಚಿತ್- ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಕ್ತನ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಏಕತೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ಒಂದಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎರಡಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರೇಮಿ, ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಎರಡಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ದೂರಹೋದಷ್ಟು ಅವನ ಅಹಂಕಾರ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಹೇಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಬರುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ ಹಾಗೇ ಅಹಂಕಾರ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ನಾದಾಗಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರದ ಗಂಧ ಇರಬಲ್ಲದು ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ (ಆತ್ಮೀಯತೆ) ಉಂಟಾದಾಗ ಜೀವಿಗೆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಂಕಾರ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ತಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತಾ (ಅಹಂಕಾರ) ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಸತ್ತೆಯೂ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತ್ವಾತ್ಮೈವ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇರದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಉಳಿದಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೇಮಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ — ‘ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಜ್ಜನೇ ಭೇದಾಭಾವಾತ್’ (ನಾರದ ಭ.ಸೂ—41) ಈ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಭಕ್ತಿಗಾಗಿ ಸ್ವೀಕೃತದ್ವೈತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಅದ್ವೈತದಿಂದಲೂ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ‘ಭಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಕಲ್ಪಿತಂ’ (ಸ್ವೀಕೃತಂ) ದ್ವೈತ ಮದ್ವೈತಾದಪಿ ಸುಂದರಮ್+ (ಬೋಧಸಾರ ಭಕ್ತಿ 42).

+ ಭಕ್ತಿಯ ಈ ಅದ್ವೈತ ಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿರದೆ ಸ್ವೀಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಕಲ್ಪಿತ ಅದ್ವೈತವಾದರೋ ಅಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮಾಮೇವಾನುತ್ತಮಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಭಗವಂತನಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಉತ್ತಮಗತಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಗತಿ’ ಶಬ್ದದ ಮೂರು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ — ಜ್ಞಾನ, ಗಮನ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಗತಿ’ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಾಪಣೀಯ ತತ್ತ್ವವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಆಸ್ಥಿತಃ’ — ಒಂದು ದೃಢತೆ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ದೃಢತೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ದೃಢಸ್ಥಿತಿ ಇರುವಂತೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನ ದೃಢಸ್ಥಿತಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಜನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಬಹೂನಾಂ ಜನ್ಮನಾಮಂತೇ ಜ್ಞಾನವಾನ್ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ।

ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮಿತಿ ಸ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುದುರ್ಲಭಃ ॥

ಬಹೂನಾಮ್ - ಅನೇಕ, ಜನ್ಮನಾಮ್ - ಜನ್ಮಗಳ, ಅಂತೇ - ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲವೂ, ವಾಸುದೇವಃ - ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಜ್ಞಾನವಾನ್ - ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನು, ಮಾಮ್- ನನಗೆ, ಪ್ರಪದ್ಯತೆ - ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅಂತಹ, ಮಹಾತ್ಮಾ - ಮಹಾತ್ಮನು, ಸುದುರ್ಲಭಃ - ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಹ ಮಹಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬಹೂನಾಂ ಜನ್ಮನಾಮಂತೇ’ — ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಎಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳ ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟಿರು ವನನು. ಆದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಪುನಃ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾಂ ನಿವರ್ತಂತೇ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವತ್ಮನಿ’ (9/3) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವಂತನು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳ, ನರಕಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿ — ದುರ್ಗುಣ ದುರಾಚಾರಗಳ ಕಾರಣ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಭವ ಕಂಡುಬಾರದಿದ್ದರೂ, ಭಗವಂತನು — ‘ಮಾಮ ಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ ತತೋ ಯಾಂತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್’ (16/20) ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆಯೇ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಧಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವರು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಕನಿಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರಾದರೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ಅವರು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅಧಮ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂತರ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ — ‘ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ದೊರಕಿದೆ, ವಿಷಯಗಳ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯು ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ಮೂಢ ಹಾಗೂ ತುಚ್ಛ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ (2/42) ಮತ್ತು ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್’ (7/23).

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಎಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳ ಮೊದಲ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮವೂ ಆಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಪಾಪಗಳು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನರಕಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೂ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಎಲ್ಲ ಜನ್ಮಗಳ ಆದಿ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ವಾಸನೆಗಳನ್ನು ನಾಶಗೈದು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಜನ್ಮಗಳ ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಆಯಾಯಾ ಭಾವವನ್ನೇ ಅವನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಈ ಅಂತಿಮ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಈಗ ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂದೆ ಈ ಹೊಸ ಜನ್ಮದ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅಥವಾ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಇದರಲ್ಲಿ ಇವನು ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಗೀತೆಯು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಂಗುರಸಾರಿ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ — ವರ್ತಮಾನದ ಅತೀ ದುರಾಚಾರಿಯು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ನೀಚಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಪಾಪಯೋನಿ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು (9/30ರಿಂದ 33) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಪಾಪಯೋನಿ’ ಇಂತಹ ವಿಚಿತ್ರ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಶೂದ್ರರಿಗಿಂತಲೂ ಕೆಳಗಿನವರೆಂದು ಹೇಳಿರುವ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವ ಚಾಂಡಾಲ, ಯವನ, ಇತ್ಯಾದಿ; ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ, ವೃಕ್ಷ-ಲತಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಿಗಣಿಸ ಬಹುದು. ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಮನುಷ್ಯೇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನತ್ತ ಹೋಗುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ಬೇರೆ ಮಾತು. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಯಿಂದ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಹೌದು! ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರ, ಭಗವದ್ಧಾಮದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು ಭೋಗಯೋನಿಯಾಗಿವೆ; ಅವರು ಭೋಗದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ‘ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಇಂತಹ ವಿಚಾರವೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗಿದರೆ ಅವರ ಉದ್ಧಾರವೂ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು — ಹೀಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಜನ್ಮವು ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ‘ನಾನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಇವನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂಬುದೇ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಕಲ್ಪವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ ನಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಇವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಿ ಹೋದೀತು. 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲು’ — ‘ಮಾಯಾ ಹತಾಂಸ್ತ್ವಂಜಹಿ’, ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ — ‘ಮಾ ವ್ಯಥಿಷ್ಠಾಃ’ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡು- ನಿನ್ನ ವಿಜಯ ಆದೀತು. ‘ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಜೇತಾಸಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನ ಆ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಮುಕ್ತನಾಗುವನು.

ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪವು — ‘ಸಾಧಕರನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಿ ಹೋಗಲಿ ಹೀಗಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಾಪ ಅಥವಾ ವರದಾನ ಕೊಡುವಂತೆ ಈ ಸಂಕಲ್ಪವಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಹೇಗಿದೆ ಈ ಸಂಕಲ್ಪ? ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಈ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಾಣಿಯು ಆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಡೆಯದೆ, ಕನಿಷ್ಟ ಪಕ್ಷ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದೀತು. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ — ಒಂದೋ ಅವನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರನು ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವನು — ಈ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅವಸ್ಥೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದೀತು.

ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ ರುಚಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನ ಉಂಟಾಗದು ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯೂ ಇರದೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಉಂಟಾದೀತು.

ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರವಾಹ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಆಗುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗಲಾರದು ಹಾಗೂ ಹಳೆಯ ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋದರೆ ಬೋಧವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾದೀತು — ‘ತತ್ಸ್ವಯಂ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕಾಲೇನಾತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ’ (4/32).

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ (4/23). ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ (4/36). ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ (18/66). ಭಗವಂತನನ್ನ ಅಜ-ಅನಾದಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (10/3) ಎಂದು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳಿಂದ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೊನೆಯ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಕೇವಲ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಸಂಗ ದೊರೆತರೆ, ಗೀತೆಯಂತಹ ಗ್ರಂಥದ ಪರಿಚಯವಾದರೆ, ಭಗವನ್ನಾಮದಿಂದ ಪರಿಚಿತ ನಾದರೆ ಸಾಧಕನು — ‘ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಕೃಪೆಮಾಡಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಲಾದರೋ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಮಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣವಿರಲಾರದು ಎಂದು ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ಕಾರಣ — ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಆಗದೇ ಇರುವುದಾದರೆ ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು ಈ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಬಿಡ ಬಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಬೇಕು. ಸಮಯವು ಸಾರ್ಥಕ ವಾಗಲೀ, ಯಾವುದೇ ಸಮಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸದಾಕಾಲ ವಿರಬೇಕು. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಚಿಂತೆಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾರು ಇಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡಿರುವನೋ, ಅವನೇ ಮುಂದೆಯೂ ಮಾಡುವನು. ಯಾರೋ ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮಂತ್ರಣ ನೀಡಿದನು. ಮಣೆ ಹಾಕಿ, ಮಣೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದನು. ಎಲೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು, ನೀರಿಟ್ಟಾಯಿತು. ಈಗ ಯಾರಾದರು — ಇವನು ಊಟ ಬಡಿಸುವನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಪ್ಪಾದೀತು. ಕಾರಣ — ಊಟ ಬಡಿಸುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಆಮಂತ್ರಣವೇಕೆ ಕೊಡು ತ್ತಿದ್ದನು? ಊಟದ ತಯಾರಿ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ? ಆದರೆ ಆಮಂತ್ರಣ ಕೊಟ್ಟು ಕರೆಸಿ, ಸಿದ್ಧತೆಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಊಟ ಕೊಟ್ಟೆಕೊಡುವನು. ನಾವು ಊಟದ ಚಿಂತೆ ಏಕೆ ಮಾಡ ಬೇಕು? ಸರಿ! ಈಗ ಬಡಿಸಿದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ನಮಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಮಗ್ರಿ (ಸತ್ಸಂಗ, ಭಗವನ್ನಾಮ ಇತ್ಯಾದಿ) ಒದಗಿಸಿರುವನು, ಹಾಗಿರು ವಾಗ ನಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು, ಈಗಲಾದರೋ ನಾನು ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದ ದಡಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ — ಹೀಗೆ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸಗೈದು ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನಾಗಿ ಸಾಧನೆಮಾಡಬೇಕು.

ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪುಣ್ಯವಿದ್ದವರೇ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಬಲ್ಲರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ- ‘ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಶು, ಪಕ್ಷೀ, ಕೀಟ, ಪತಂಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಭೋಗಿಸುತ್ತವೆ; ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ? ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಸಾರ್ಥಕ ವಾಯಿತು? ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಮಹಿಮೆ ಏನಾಯಿತು? ಆದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಮಹಿಮೆ ಇದೆ.*

* (1) ಲಬ್ಧ್ವಾ ಸುದುರ್ಲಭಮಿದಂ ಬಹುಸಂಭವಾಂತೇ ಮಾನುಷ್ಯಮರ್ಥದಮನಿತ್ಯಮಪೀಹ ಧೀರಃ ।

ತೂರ್ಣಂ ಯತೇತ ನ ಪತೇದನುಮೃತ್ಯುಯಾವನ್ನಿಃ ಶ್ರೇಯಸಾಯ ವಿಷಯಃ ಖಲು ಸರ್ವತಃ ಸ್ಯಾತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/9/29)

ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಬಳಿಕ ಈ ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಸಾಧನರೂಪೀ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಅನಿತ್ಯವಾದರೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಡೆದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷನು ಶೀಘ್ರಾತಿ-ಶೀಘ್ರ, ಮೃತ್ಯು ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು. ವಿಷಯಭೋಗವಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಈ ಅಮೂಲ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು.

(2) ನೃದೇಹಮಾದ್ಯಂ ಸುಲಭಂ ಸದುರ್ಲಭಂ ಪ್ಲವಂ ಸುಕಲ್ಪಂ ಗುರುಕರ್ಣಧಾರಮ್ ।

ಯಯಾನುಕೂಲೇನ ನಭಸ್ವತೇರಿತಂ ಪುಮಾನ್ ಭವಾಬ್ಧಿಂ ನ ತರೇತ್ ಸ ಆತ್ಮಹಾ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/20/17)

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಎಲ್ಲ ಶುಭ ಫಲಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂದ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಸಾರ ಸಾಗರದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಇದು ಒಂದು ಸುದೃಢವಾದ ದೋಣಿಯಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಗುರುರೂಪೀ ಅಂಬಿಗ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಾನು (ಭಗವಂತ) ವಾಯುರೂಪನಾಗಿ ಇದನ್ನು ಗುರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಇಷ್ಟು ಸೌಲಭ್ಯವಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಸಂಸಾರ ಸಾಗರದಿಂದ ಪಾರಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪತನವಾಗಿಸುವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’+ — ಮಹಾಸರ್ಗದ (ಸೃಷ್ಟಿಯ) ಆದಿ ಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವಾಸುದೇವನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸದೈಕ್ಷತ ಬಹು ಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯೇತಿ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 6/2/3) ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುವನು — ‘ಶಿಷ್ಯತೇ ಶೇಷಸಂಜ್ಞಃ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/3/25) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇರುತ್ತಾನಾದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನು? ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ರಚನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಬಳಿ ತಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸಾಮಗ್ರಿ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆಲ್ಲವು ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

+ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಸುದೇವಃ’ ಶಬ್ದವು ಪುಲ್ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೞಸರ್ವವ್ ಶಬ್ದವು ನಪುಂಸಕ-ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ೞವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಃ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು; ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ ೞವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸರ್ವವ್ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ, ಪುರುಷ, ನಪುಂಸಕ, ಸ್ಥಾವರ, ಜಂಗಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲದರ ಸಮಾಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದಿ-ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವೇ ಇತ್ತು, ಕೊನೆಗೆ ಚಿನ್ನವೇ ಉಳಿದೀತು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವಸ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಕೇವಲ ಚಿನ್ನವೇ ಚಿನ್ನವಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಮಣ್ಣು ಇತ್ತು, ಕೊನೆಗೆ ಮಣ್ಣೇ ಆಗುವುದು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನಿದೆ? ಕೇವಲ ಮಣ್ಣೇ ಇದೆ. ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಕ್ಕರೆ ಇತ್ತು ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ಸಕ್ಕರೆಯೇ ಆಗುವುದು; ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆಯಲ್ಲದೆ ಏನಿದೆ? ಕೇವಲ ಸಕ್ಕರೆಯೇ ಇದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನಿದ್ದ, ಕೊನೇಗೆ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿಯುವನು; ಹಾಗಾದರೆ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನಿದೆ? ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಚಿನ್ನವನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಒಡವೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡಿರಿ, ಗಟ್ಟಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡಿರಿ, ವರಕ್ ಎಂದು ನೋಡಿರಿ, ಅದು ಚಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಆಕೃತಿಗಳಲ್ಲ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಒಡವೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಇದ್ದು ಅದರ ಆಕೃತಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಇರುವಾಗ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ‘ಇದು ಚಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ ಈ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಇದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಡವೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಒಡವೆಗಳ ಭಾವನೆ ಇರದೆ ಇದು ಚಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯು ಇರದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಭಾವನೆ ಇರದೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಾವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್, ಪ್ರಪಂಚದ ಭಾವನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅದರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅದಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಬ್ರಹ್ಮ ಭೂತ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (5/24); ಬ್ರಹ್ಮ ಭೂತ ಯೋಗಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ (6/27); ಬ್ರಹ್ಮಭೂತನಾದವನು ಭಗವಂತನ ಪರಾಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿ ಸುತ್ತಾನೆ (18/54, 55). ಗೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇವು ಮೂರೇ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದು ಅವಸ್ಥೆ ಆಗಿರದೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇದೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಇರಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು ಹಾಗೂ ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ —

ಮನಸಾ ವಚಸಾ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯತೇನ್ಯೈರಪೀಂದ್ರಿಯೈಃ ।

ಅಹಮೇವ ನ ಮತ್ತೋನ್ಯದಿತಿ ಬುಧ್ಯಧ್ವಮಂಜಸಾ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/13/24)

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ವಾಣಿಯಿಂದ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುವ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದು ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ.

ಈ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವೇ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೇಮಿಯ ಜೀವನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋ ಮಾಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಂ ಚ ಮಯಿ ಪಶ್ಯತಿ’ (6/30) ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ಸ ಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ’ (6/31).

ಯಾರಿಗಾದರು ಒಂದು ಕಡೆಯಾದರೂ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯವಸ್ತು ದೊರೆತರೆ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಯಾರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ,* ಅವರ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ, ಆನಂದ ನೆಲೆ ಇದೆಯೇ? ಆ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತನು ಯಾವಾಗಲಾದರು ನಗುತ್ತಾನೆ, ಯಾವಾಗ ಲಾದರು ಅಳುತ್ತಾನೆ, ಯಾವಾಗಲಾದರು ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲಾದರು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತಾನೆ.+ ಈ ರೀತಿ ಅವನ ಜೀವನ ಅಲೌಕಿಕ ಆನಂದದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಪೂರ್ಣ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

* ಜಿತ ದೇಖೌಂ ತಿತ ಸ್ಯಾಮಮಈ ಹೈಂ ।
ಸ್ಯಾಮಕುಂಜಬನ ಜಮುನಾ ಸ್ಯಾಮಾ, ಸ್ಯಾಮ ಗಗನ ಘನ ಘಟಾ ಛಈ ಹೈ॥

ಸಬಂರಂಗನ ಮೇ ಸ್ಯಾಮ ಭರೋ ಹೈ, ಲೋಗ ಕಹತ ಯಹ ಬಾತ ನಈ ಹೈ ।
ಹೌಂ ಬೌರೀ, ಕೈ ಲೋಗನ ಹೀ ಕೀ, ಸ್ಯಾಮ ಪುತರಿಯಾ ಬದಲ ಗಈ ಹೈ॥

ಚಂದ್ರಸಾರ ರಬಿಸಾರ ಸ್ಯಾಮ ಹೈ, ಮೃಗಮದ ಸಾರ ಕಾಮ ಬಿಜಈ ಹೈ ।
ನೀಲಕಂಠಕೋ ಶ್ಯಾಮತಈ ಸ್ಯಾಮ ಹೈ, ಮನಹು ಸ್ಯಾಮತಾ ಬೇಲ ಬಈ ಹೈ ॥

ಶ್ರುತಿಕೋ ಅಚ್ಛರ ಸ್ಯಾಮ ದೇಖಿಯತ, ದೀಪ ಸಿಖಾಪರ ಹೈ ।
ನರದೇವನಕೀ ಕೌನ ಕಥಾ ಹೈ, ಅಲಖ ಬ್ರಹ್ಮಛಬಿ ಸ್ಯಾಮಮ ಈ ಹೈ॥

ಇದರ ಅನುವಾದ, ವಿವರಣೆ ತತ್ತ್ವವಿವೇಚನೀ ಪುಟಲ್ಲಿ ನೋಡಿರಿ.

+ ವಾಗ್ ಗದ್ಗದಾ ದ್ರವತೇ ಯಸ್ಯ ಚಿತ್ತಂ ರುದತ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಹಸತಿ ಕ್ವಚಿಚ್ಚ ।

ವಿಲಜ್ಜ ಉದ್ಗಾಯತಿ ನೃತ್ಯತೇ ಚ ಮದ್ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತೋ ಭುವನಂ ಪುನಾತಿ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಘಾಗವತ 11/14/24)

ಯಾರ ವಾಣಿಯು ನನ್ನ ನಾಮ ಗುಣಗಳನ್ನು, ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ-ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಗದ್ಗದವಾಗುತ್ತದೋ ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ನನ್ನ ರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ-ನೆನೆಯುತ್ತಾ ದ್ರವಿತವಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾರು ಪದೇ-ಪದೇ ಅಳುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ, ಎಂದೋ ನಗಲು ತೊಡಗುವನೋ, ಎಂದೋ ನಿರ್ಲಜ್ಜನಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾ, ಕುಣಿಯತೊಡಗುವನೋ, ಇಂತಹ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪವಿತ್ರಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನು ‘ಇದು ಸತ್ ಆಗಿದೆ, ಅದು ಅಸತ್ತಾಗಿದೆ ಈ ವಿವೇಕದಿಂದ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ- ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವದ್ಭಾವದ್ದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಭಗವದ್ಭಾಗವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಚಿನ್ಮಯವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನತೆ ಉಂಟಾದ್ದ ರಿಂದ ಭಕ್ತನ ಶರೀರವೂ ಜಡವಾಗಿರದೆ ಚಿನ್ಮಯವಾಗುತ್ತದೆ — ವಿಾರಾಬಾಯಿಯ ಶರೀರವು ಚಿನ್ಮಯವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿತ್ತು.

ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕವಿರುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸತ್-ಅಸತ್ ಎರಡರ ಸತ್ತೆ ಇರದೆ, ಕೇವಲ ಸತ್- ಸ್ವರೂಪವೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸತ—ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಸೇವಕ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸೇವ್ಯ ಇವು ಮೂರು ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಭಗವದ್ಭಾವವು ಅತ್ಯಧಿಕ ಗಾಢವಾದಾಗ ಸೇವಕಭಾವದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತನು ಸ್ವತಃ ಸೇವಾರೂಪನಾಗಿ ಸೇವ್ಯನಲ್ಲಿ ಲೀನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಒಂದು ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವವೇ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಭಗವದ್ಭಾವದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲಿಯಾದರು ಸಂಚರಿಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಭಾಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿವಿರುವ ತನಕ ಅವರಿಗೆ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ-ಸ್ವರೂಪವು ತಿಳಿದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ — ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ — (1) ಪ್ರಪಂಚದ ಅಭಾವಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಇರಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲದೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. (2) ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪರಿವರ್ತನವು ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಅದರ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ.

ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಯಾವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ (ರಾಗ) ಇದೆಯೋ, ಅವನು ‘ಇದೆಲ್ಲ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಯಾವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಕರ್ಷಣವಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ, ಚಿಂತನೆ, ಜಪ, ಕೀರ್ತನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ‘ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಣಾಲಿಗಳು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಷ್ಟೇ — ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಒಡವೆಗಳು ಮತ್ತು ಒಡವೆಗಳ ಹೆಸರು, ರೂಪ, ಆಕೃತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನವೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. ಪ್ರಪಂಚದ ಅಭಾವಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವಲ್ಲಿ ‘ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ; ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವಲ್ಲಿ ‘ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ನಿರ್ಗುಣದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಗುಣದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಅಭಾವಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯು ವುದೂ ಕೂಡ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೂ ಕೂಡ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ ನಿಜವಾಗಿ ತತ್ತ್ವ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸ . ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಯಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರುವನು — ‘ಇತಿ ಮತ್ತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ’ (3/28) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. (5/29; 9/13; 10/3, 7, 24, 27, 41). ಇದರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯ ಬೇಕಾದ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಿದೆ-ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು, ಒಪ್ಪುವುದು ಎರಡೂ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು, ಒಪ್ಪುವುದು ಎರಡೂ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ಎಂದು ದೃಢತೆಯಿಂದ ತಿಳಿದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಕಾಣದೆ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾದಾಗ ತಿಳಿಯುವುದು, ಒಪ್ಪುವುದು ಎರಡೂ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇತಿ ಜ್ಞಾನವಾನ್ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ’ — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವವರು ಅಜ್ಞಾನೀ, ಮೂಢರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರು ಜ್ಞಾನವಂತರೂ, ಅಸಮ್ಮೂಢರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಜ್ಞಾನವಾನ್’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಎಲ್ಲಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳನಿಗೇ ಮುಂದೆ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವವಿತ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನನ ಶರಣಾಗತಿಯು ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಆತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ಪಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ (7/18). ಜ್ಞಾನಿಯು ಭಗವಂತನ ಆತ್ಮಾ ಆದಾಗ ಜ್ಞಾನಿಯ ಆತ್ಮಾ ಭಗವಂತನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಭಗವ ತ್ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಯ ಶರಣಾಗತಿಯು ಆ ಮೂರೂ ಭಕ್ತರಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅನನ್ಯ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಗವತ್ತ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ತತ್ತ್ವವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ‘ಮಯಿ ಸರ್ವಮಿದಂ ಪ್ರೋತಂ ಸೂತ್ರೇ ಮಣಿಗಣಾ ಇವ (7/7) ನೂಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮಣಿಗಳ ಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನೂಲಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನು ಇದೆ? ಕೇವಲ ನೂಲೇ ನೂಲು ಉಳಿಯಿತು. ಹೌದು! ನೋಡುವಾಗ ಗಂಟು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ದಾರ ಬೇರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಒಂದೇ ವಸ್ತು (ನೂಲು) ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ಯ-ವ್ಯಾಪಕದ ಭಾವವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಓರ್ವ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ವಾಗುವವನೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪನೇ ಆಗುವನು. ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪನಾಗುವುದೇ ಅವನ ಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುದುರ್ಲಭಃ’ — ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರಿ ಗಾದರೋ ‘ನಮಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ ಈ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೀಗೆ ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವವರೂ ಕೂಡ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಸಫಲವಾಗಿಸಲು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗುವವರೂ ಕೂಡ ಮೂರ್ಖತೆಯ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ನಿರಾಶರಾಗಿ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಪರಮಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು, ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಓರ್ವನೇ ನಿಜವಾದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಆ ಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನು ದುರ್ಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದಾಗಿರದೆ ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರು ದುರ್ಲಭರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿಜ ಹೃದಯದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಬಲ್ಲದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದೊರಕಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಲಾರರು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಶಂಕರನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದುದೇ, ಸನಕಾದಿಗಳಿಗೆ, ನಾರದ, ವಸಿಷ್ಠರು ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವರ್ಷಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದುದೇ ತತ್ತ್ವ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ದೊರೆಯ ಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರು ಇಂತಹ ದುರ್ಲಭ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಎಂದೂ ಕಳಕೊಳ್ಳಬಾರದು.

ಭಗವಂತನ ಇದೊಂದು ಅಲೌಕಿಕ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ — ಅವನು ಹಸಿದವನಿಗೆ ಅನ್ನರೂಪದಿಂದ, ಬಾಯಾರಿದವನಿಗೆ ನೀರಿನ ರೂಪದಿಂದ, ವಿಷಯಿಗಾಗಿ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ರೂಪಗಳಾಗಿ ಒದಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜೊತೆಗೆ ದುಃಖರೂಪದಿಂದ ಬಂದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ — ‘ನೀನು ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭೋಗ್ಯವಾಗಿಸಿ, ಇವುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ನೀನು ದುಃಖವೇ-ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾದೀತು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ — ‘ನಾನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿಸುತ್ತೆನಲ್ಲ! ನನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸುಖದ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿಸಬೇಕಲ್ಲ! ಎಂದು ನಾಚಿಕೆಯಾಗ ಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಯಸಿದಂತೆಯೇ ಆಗುವಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರ ದಯಾಳುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಮತ್ತು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲದಿರುವ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಮತ್ತು ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ವಿಲಕ್ಷಣ ನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುದುರ್ಲಭಃ ಹೀಗೆ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಓರ್ವ ಬೈರಾಗಿ ಬಾಬಾಗಳಿದ್ದರು ಅವರು ಗಣಪತಿಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಬಳಿ ಒಂದು ಚಿನ್ನದ ಗಣಪತಿಯ ಮತ್ತು ಒಂದು ಇಲಿಯ ಮೂರ್ತಿಗಳಿದ್ದುವು. ಆ ಎರಡೂ ಮೂರ್ತಿಗಳು ತೂಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದುವು. ಒಮ್ಮೆ ಬಾಬಾಗಳು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಾಗಿ ಹೋಗುವ ವಿಚಾರಗೈದು, ಆ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಾರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ಎರಡೂ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ತೂಕಮಾಡಿ ಎರಡರ ಬೆಲೆಯೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ಬಾಬಾಜಿ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರೇಗಿದರು — ಏನಯ್ಯಾ! ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು? ಗಣಪತಿ ದೇವರಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇಲಿ ಅದರ ವಾಹನವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಎರಡರ ಬೆಲೆ ಒಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಿಯಲ್ಲ! ಇದು ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ಹೇಳಿದನು — ಸ್ವಾಮಿ! ನಾನು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಇಲಿಯನ್ನು ಖರೀಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಾನು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಖರೀದಿ ಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಚಿನ್ನದ ತೂಕವಿದ್ದಷ್ಟು ಅದರ ಬೆಲೆ ಯಾಗಬಹುದು. ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ಗಣಪತಿ ಮತ್ತು ಇಲಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಚಿನ್ನ ಕಾಣದು, ಚಿನ್ನವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಗಣಪತಿ ಹಾಗೂ ಇಲಿ ಕಾಣದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ಗಣಪತಿಯನ್ನು, ಇಲಿಯನ್ನೂ ನೋಡದೆ ಕೇವಲ ಚಿನ್ನವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾದ ಮಹಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನೋಡದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಓರ್ವ ಸಂತರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಯಾವುದೇ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಲಘುಶಂಕೆಗಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ಆ ಹೊಲದ ಒಡೆಯ ರೈತನು ನೋಡಿದನು ‘ಗರಬುಜವನ್ನು ಕದ್ದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಇವನೇ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದು ದೊಣ್ಣೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಮತ್ತೆ ನೋಡುವಾಗ ಯಾರೋ ಸಾಧುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ; ರೈತನು ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ ಸ್ವಾಮಿಗಳೇ! ತಪ್ಪಾಯಿತು. ನಾನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೊಡೆದೆ. ನೀವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ ಎಂದು ಪರಿ ಪರಿಯಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಸಂತರೆಂದರು — ಯಾರನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು? ನೀನು ನನಗೆ ಹೊಡೆದೇ ಇಲ್ಲ, ನೀನಾದರೋ ಕಳ್ಳನಿಗೆ ಹೊಡೆದಿರುವೆ. ಆಗ ರೈತನೆಂದ ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಸಾಧುಗಳೆಂದರು — ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದ ಹಾಗೆ ಮಾಡು. ರೈತನು ಅವರನ್ನು ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಔಷಧೋಪಚಾರ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಓರ್ವನು ಹಾಲನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಾಧುಗಳಿಗೆ ಕೊಡುವಾಗ ಸಾಧುಗಳೆಂದರು — ನೀನು ತುಂಬಾ ಹುಷಾರಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ನಿನ್ನ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರರೂಪಗಳಿವೆ. ನೀನು ವಿಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಮೊದಲು ನೀನೇ ದೊಣ್ಣೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಈಗ ಹಾಲು ಕುಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಹೆದರಿ ಹೋದ! ಸ್ವಾಮಿಜೀ! ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೊಡೆದಿಲ್ಲ. ಸಂತರೆಂದರು — ‘ಖಂಡಿತ ಸುಳ್ಳು. ನಾನು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ನೀನೇ ಆಗಿದ್ದೆ. ನೀನೇ ಹೊಡೆದೆ, ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರು ಬಂದರು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದರು? ಹೇಗೆ ಬಂದರು? ಮೊದಲು ದೊಣ್ಣೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಈಗ ಬಂದ ಹಾಲು ಕುಡಿಸಲಿಕ್ಕೆ! ನಾನು ಹಾಲು ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ ಆದರೆ ನೀನೇಯಾಗಿದ್ದೆ. ಈ ರೀತಿ ಸಾಧು ಗಳಾದರೋ ತನ್ನ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಈ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವನು ಈ ಸಾಧುಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಮೋಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಂತರು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ದೊಣ್ಣೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುವವನು, ಔಷಧಿ ಹಚ್ಚುವವನು, ಹಾಲು ಕುಡಿಸುವವನು ಎಲ್ಲವೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮರ ಮಹಿಮೆ

ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ ವರ್ಣನೆ ಬರುವಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ

(1) ಉಚ್ಚ ಕೋಟಿಯ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರು ಅಭಿನ್ನಭಾವ ಮತ್ತು ಅಖಂಡರೂಪದಿಂದ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಭಗವತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಜೀವನದಿಂದ, ಅವರ ದರ್ಶನದಿಂದ, ಚಿಂತನದಿಂದ, ಅವರ ಶರೀರ ಸ್ಪರ್ಶವಾದ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ಮಹಾಪುರುಷರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದವರ ಮುಂದೆ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಭಾವದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿ ಏನಾದರು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ — ಸಂತರು ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ಅವರು ಮಾಡಿದ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಹೇಳಿದ ವಚನಗಳಿಗನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಇತ್ಯಾದಿ.

(3) ಯಾವಾಗ ಅವರು ಅದರಿಂದಲೂ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯು ತ್ತಾರೋ, ಆಗ ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(4) ಯಾರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಮಾತುಗಳ ಪಾಲನೆಯಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸಾಧಕರ ಮುಂದೆ ಅವರು ಸ್ವತಃ — ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ವಿಧಾನ ರಚಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

(5) ಯಾವಾಗ ಅವರು ಇದರಿಂದಲೂ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದಾಗ — ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ ಎಂದು ಆಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಂತರ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕ ನಲ್ಲಿ ಇಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ಅವರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಆಜ್ಞೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾದರು ಏನಾದರು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡಬೇಕಾ ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಣೆ ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ.ಘೆ

(6) ಯಾರು ಅವರ ಆಜ್ಞೆ ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ನೀಚ ದರ್ಜೆಯ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಅವರು ಎಂದಾದರು ಶಾಪ ಅಥವಾ ವರದಾನ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ — (1) ಯಾರು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ನಿರಂತರ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅದು ಆ ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಶ್ರೇಷ್ಠದರ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. (2) ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ ಈ ರೀತಿ ಸಂಕೇತದಿಂದ ಆ ಸಂತರ ಎರಡನೆ ದರ್ಜೆ ಯಾಯಿತು. (3) ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಮಾಡಬೇಕು— ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಸಂತರ ಮೂರನೇ ದರ್ಜೆಯಾಯಿತು. (4) ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬಾರದು ಈ ರೀತಿಯ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಸಂತರ ನಾಲ್ಕನೇ ದರ್ಜೆಯಾಯಿತು. (5) ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾಡು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಆ ಸಂತರ ಐದನೇ ದರ್ಜೆಯ ಮಾತಾಯಿತು. (6) ಶಾಪ ಅಥವಾ ವರದಾನ ಕೊಡುವುದು, ಆ ಸಂತರ ಆರನೇ ದರ್ಜೆಯ ಮಾತಾಯಿತು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಕ್ರಮಶಃ ಅಧಿಕಾಧಿಕ ದಯಾಳುತನವಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಶಾಪ ಮತ್ತು ವರದಾನ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಹೊಡೆದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆ ಸಂತರ ದರ್ಜೆಯೇನೋ ಕೆಳಗಾಯಿತು, ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನದಾದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಕಾರಣ — ಅವರು ಜೀವಿಗಳ ಉದ್ಧಾರ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕೆಳಗಿನ ದರ್ಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಲವಶೇಷವೂ ತನ್ನದಾದ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಎತ್ತರವಾದ ದರ್ಜೆಯ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಧಿಕ ಕೃಪಾಳುತನದ ಕಾರಣ ಕೃಪಾಪರವಶನಾಗಿ ಜೀವಿಗಳ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅವತರಿಸಿ ಆದರ್ಶಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ, ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಜನರ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇನ್ನೂ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದರೆ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದಲೂ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದರೆ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದರೆ ಶಾಸನಗೈದು ಜನರಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದಲೂ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದರೆ ಶಾಪ ಅಥವಾ ವರದಾನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಅವನ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ವಿಯೋಗವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಜ್ಞಾನೀ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಭಜನೆಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದನು — ‘ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭಜಂತೆ ಮಾವ್. ಅವರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಯ ಭಜನೆಯ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಇದನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದೇ ಜ್ಞಾನಿಯ ಭಜನೆಯಾಗಿದೆ, ಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾದ ಶರಣಾಗತಿ ಅದೇ ಆಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನ ಸತ್ತೆಯು ಇರದೆ ಶರಣ್ಯನೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಇದು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು (ನಾನೆಂಬುದು) ಅಳಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ನಾನುನೆಂಬುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೇಮಿಸುವವನು ಇರದೆ ಕೇವಲ ಪ್ರೇಮಸ್ವರೂಪ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ನಾನು, ನೀನು, ಇದು, ಅದು ಈ ನಾಲ್ಕು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಶರಣಾಗತಿಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ಮಹಾತ್ಮಾ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮಾ ಅರ್ಥಾತ್, ಅಹಂಭಾವ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಏಕದೇಶೀಯತೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಆತ್ಮಾ.* ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಹಂಭಾವ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಏಕದೇಶೀಯತೆ ಇದೆಯೋ ಅವರು ‘ಅಲ್ಪಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಕೇವಲ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಂತಹ ಸಾಧಕರಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮಾನಸ್ತು ಮಾಂ ಪಾರ್ಥ ದೈವೀಂ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಶ್ರಿತಾಃ’ (9/13). ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನನಾದವನನ್ನೂ ಮಹಾತ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮಿತಿ ಸ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುದುರ್ಲಭಃ’ (7/19) ಮತ್ತು ಪರಮಸಿದ್ಧಿ (ಪರಮಪ್ರೇಮ)ಯನ್ನು ಪಡೆದವನನ್ನೂ ಮಹಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ ‘ನಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಗತಾಃ’ (8/15). ಇದೇ ರೀತಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸುಕೃತಿನಃ’ (7/16), ‘ಉದಾರಾಃ’ (7/18), ‘ಸುದುರ್ಲಭಃ’ (7/19), ‘ಯುಕ್ತತಮಃ’ (6/47; 12/2), ‘ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ’, ‘ಮೈತ್ರಃ’, ‘ಕರುಣಾಃ’ (12/13), ‘ಅತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಾಃ’ (12/20) ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಕೇವಲ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಸುದೇವಃ’ ಪದವು ಪುಲ್ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಃ’ ಪದ ಬರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡದೆ ‘ಸರ್ವಮ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಅದು ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿದೆ. ಮೂರೂ ಲಿಂಗಗಳ (ಸರ್ವಃ, ಸರ್ವಾ, ಸರ್ವಮ್) ಏಕಶೇಷ ಮಾಡಿದರೆ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ (ಸರ್ವಮ್)ವೂ ಏಕಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಮೂರೂ ಲಿಂಗಗಳು ಬಂದಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸರ್ವಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ, ಪುರುಷ ಹಾಗೂ ನಪುಂಸಕ ಎಲ್ಲರ ಸಮಾಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್, ಜೀವ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಈ ಮೂರಕ್ಕು ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ, ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ ಈ ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ — ‘ಜಗತ್, ಜೀವ, ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ’ — ಇವು ಮೂರೂ ‘ಸರ್ವಮ್’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ — ಮೂರೂ ಲಿಂಗಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಮ್’ ಆದರೋ ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸತ್’ ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ಅಭಾವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್ತೆ ಸತ್ ಆಗಿದೆ, ಅಸತ್ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ವಾಸುದೇವನೇ ವಾಸುದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ‘ಸರ್ವಮ್’ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೇಳುವ, ಕೇಳುವ, ಓದುವ ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಮ್’ (ಜಗತ್ತು) ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸರ್ವಮ್’ ಇದರ ಧಾರಣೆ ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ, ಧ್ಯಾನಯೋಗೀ, ಲಯಯೋಗೀ, ಹಠಯೋಗೀ, ರಾಜಯೋಗೀ, ಮಂತ್ರ ಯೋಗೀ, ಅನಾಸಕ್ತಯೋಗೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಯೋಗಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ವರ್ಣನೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ದುರ್ಲಭನೆಂದು ಹೇಳದೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನೇ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಯಚ್ಚಾಪಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಬೀಜಂ ತದಹಮರ್ಜುನ’ (10/39), ‘ಬೀಜಂ ಮಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಸನಾತನಮ್’ (7/10). ಬೀಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಬೀಜರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಗೋದಿ ಬೆಳೆಯುವ ಪೈರನ್ನು ಗೋದಿ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗೋದಿಯ ಪೈರು ಚೆನ್ನಾಗದೆ ನೋಡು! ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಗೋದಿ ನಿಂತಿದೆ, ಗೋದಿಯಿಂದ ಹೊಲ ತುಂಬಿದೆ ಎಂದು ರೈತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಾದರು ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನು ಇದನ್ನು ಗೋದಿ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿಯಾನು? ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಮೂಟೆಕಟ್ಲೆ ಗೋದಿ ಖರೀದಿಸಿದ್ದೇನೆ ಮಾರಿದ್ದೇನೆ, ಗೋದಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದೆ? ಇದಾದರೋ ಹುಲ್ಲಾಗಿದೆ, ದಂಟು, ಎಲೆ ಇದೆ, ಇದು ಗೋದಿಯಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೊಲವನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದರೆ ಹೇಳುವನು — ಪಶುಗಳು ತಿನ್ನುವ ಹುಲ್ಲು ಇದಲ್ಲ, ಇದಾದರೋ ಗೋದಿಯಾಗಿದೆ. ಪೈರನ್ನು ಹಸು ತಿಂದು ಹೋದರೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ನಿಮ್ಮ ಹಸು ನಮ್ಮ ಗೋದಿ ತಿಂದು ಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ಅದು ಒಂದು ಕಾಳು ಗೋದಿಯನ್ನು ತಿಂದಿಲ್ಲ. ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಗೋದಿಯ ಒಂದು ಕಾಳು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ, ಇದು ಗೋದಿಯಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇದು ಮೊದಲೂ ಗೋದಿಯಾಗಿತ್ತು, ಕೊನೆಗೂ ಗೋದಿಯೇ ಇರುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಪೈರಿನರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಗೋದಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಈಗಲಾದರೋ ಹಸುರಾದ ಹುಲ್ಲು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಂತರ ಬೆಳೆದಾಗ ಇದರಿಂದ ಗೋದಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದನು — ‘ಸದೇವ ಸೊಮ್ಯೇದಮಗ್ರಆಸೀದೇಕಮೇವಾದ್ವಿತೀಯವ್ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 6/2/1) ಕೊನೆಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಉಳಿಯುವನು — ‘ಶಿಷ್ಯತೇ ಶೇಷಸಂಜ್ಞಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/3/25) ಆದ್ದರಿಂದ ನಡವಿನಲ್ಲಿಯೂ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’.

ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಇರುವತನಕ ಅವನು ಭೋಗಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಯೋಗೀಯಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಇದು ಯೋಗದ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಇದು ಜ್ಞಾನದ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಇದು ಪ್ರೇಮದ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಭೋಗ ವಿರುವತನಕ ಅವನ ಪತನದ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಯೋಗದ ಭೋಗಿಯಾದವನು ಎಂದಾದರು ವಿಷಯಗಳ ಭೋಗಿಯೂ ಆಗ ಬಲ್ಲನು; ಜ್ಞಾನದ ಭೋಗಿಯಾದವನು ಎಂದಾದರು ಅಜ್ಞಾನದ ಭೋಗಿಯೂ ಆಗಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ಭೋಗಿಯಾದವನು ಎಂದಾದರು ರಾಗದ ಭೋಗಿಯೂ ಆಗಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ ಅವನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಭೋಗದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಭೋಗಿ ಇರಲಾರನೋ ಆಗ ಕೇವಲ ಯೋಗವಿರುತ್ತದೆ. ಯೋಗ ಉಳಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮುಕ್ತನಾದರೂ ಮಹಾಪುರುಷನು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಸಾಧನೆಯು ಒಂದು ಸಂಸ್ಕಾರ (ಅಹಂಕಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಂಧ) ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಬೇರೆ ದಾರ್ಶನಿಕರೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಕಾರಣವೇ ದಾರ್ಶನಿಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವರ ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಮತಭೇದ ವಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಮತದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಬೇರೆ ದಾರ್ಶನಿಕರ ಮತಗಳ ಸಮಾನ ಆದರ ಮಾಡಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಮತದ ಸಂಸ್ಕಾರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಮತಭೇದಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಇದರ ಅನುಭವ ವಾದವನು, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಕೇಳುವನೂ ಇರದೆ ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ಹೇಗಿರುವನೇ ಹಾಗೆಯೇ ಓರ್ವ ವಾಸುದೇವನೇ ಇದ್ದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದ ರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಮತಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಆದರಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಇಷ್ಟ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿರೋಧವು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ — ‘ನಿಜ ಪ್ರಭುಮಯ ದೇಖಹಿಂ ಜಗತ ಕೇಹಿ ಸನ ಕರಹಿಂ ಬಿರೋಧ (ಮಾನಸ — ಉತ್ತರ 112ಖ).

ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ — (1) ಈಶ್ವರ ಸಮುದ್ರವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಜೀವ ಅದರ ತೆರೆಗಳಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತರಂಗಗಳು ಸಮುದ್ರದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. (2) ಜೀವ (ಸ್ವರೂಪ) ಸಮುದ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ ಅದರ ತೆರೆಗಳಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮುದ್ರವು ತೆರೆಗಳದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲೂ ತೆರೆಗಳು ಸಮುದ್ರದ್ದೇ ಆಗಿವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರವು ತೆರೆಗಳದ್ದಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮುದ್ರವಾದರೋ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತೆರೆಗಳು ಅನಿತ್ಯ (ಕ್ಷಣಭಂಗುರ) ವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತೆರೆಗಳು ಸಮುದ್ರದ್ದೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಸಮುದ್ರ ತರಂಗದ್ದಲ್ಲ. ತನ್ನನ್ನು ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನನ್ನು ತೆರೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಅನರ್ಥವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡೀತು ಹಾಗೂ ಅಹವ್ (ಚಿಜ್ಜಡಗ್ರಂಥಿ) ನಿತ್ಯವಾದೀತು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ ಅನಿತ್ಯ ನಾದಾನು. ಕಾರಣ — ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಅಹವ್ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ)ದ ಅಭ್ಯಾಸಬಿದ್ದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅಹಂ ಎಂದು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಿರುವ ಅಹಂ ಇದೇ ಬಂದೀತು. ಆ ಅಹವ್ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಲ್ಲದೆ ಮೂರನೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತೊಂದು ಇದೆ — ಜಲ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವೂ ಇಲ್ಲ, ತೆರೆಗಳೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ತೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ನಿಜವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರದ ಹಾಗೂ ತರಂಗಗಳು ಸಾಪೇಕ್ಷ ವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಜಲತತ್ತ್ವವು ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಜಲತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ, ನದಿ, ಮಳೆ, ಆಲಿಕಲ್ಲು, ಮಂಜು, ಆವಿ, ಮೋಡ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಅಳಿದು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆ, ಯೋಗಮಾರ್ಗ ಅಳಿದು ಒಂದೇ (ವಾಸುದೇವ ರೂಪ) ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಜಲ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಭೇದವಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ಮತಭೇದದಿಂದ ಅಸಂತೋಷ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮತಭೇದಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸಂತೋಷ ವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ಯೋಗೀ ಇಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನೀ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರೇಮಿ ಇಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮರು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಒಂದೇ ನೀರು ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ, ಆಲಿಕಲ್ಲು, ಮೋಡ, ಮಂಜು, ಮಳೆ, ನದೀ, ಕೆರೆ, ಸಮುದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಬಾಣಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಹಾಕಿ ಒಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟರೆ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಕರಗಿ ನೀರಾಗುವುದು. ಮತ್ತೆ ನೀರೇ ಆವಿಯಾದೀತು ಹಾಗೂ ಆವಿ ಪರಮಾಣುಗಳಾಗಿ ನಿರಾಕಾರವಾದೀತು. ನೀರೇ ಮಂಜಿನ ರೂಪದಿಂದಿರುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಮೋಡರೂಪದಿಂದಿರುತ್ತದೆ, ಅದೇ ನಿರಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಮಂಜಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಮಳೆಯಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ಅದೇ ನದೀ ರೂಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಸಮುದ್ರ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಾದರೂ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ನೀರು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಓರ್ವನೇ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ರೂಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ನೀರು ಅತೀ ತಣ್ಣಗಾದಾಗ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಉಷ್ಣತೆಯಿಂದ ಕರಗಿ ಆವಿಯಾಗಿ ಪರಮಾಣು ರೂಪವಾಗುವಂತೆಯೇ, ಅಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಂಪಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸ್ಥೂಲ ಹಾಗೂ ಜಡ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಚೇತನ ವಾಸುದೇವರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ನೀರು ಬೇಕಾದರೆ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆರೂಪದಿಂದ ಕಾಣಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಆವಿ, ಮೋಡ ಇತ್ಯಾದಿರೂಪದಿಂದ ಕಾಣಲೀ, ಅದು ನೀರೇ ಆಗಿದೆ. ನೀರಿ ನಿಂದ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಕಾಣಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಬೇರೆ ರೂಪ ಗಳಿಂದ ಕಾಣಲೀ ಅವನು ಭಗವಂತನೇ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ನೋಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಧಾತ್ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿಸುವುದೇ; ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ತಪ್ಪು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಪ್ರಪಂಚಮಾತ್ರ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರದೆ ನೋಡುವವನೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸಕಲಮಿದಮಹಂ ಚ ವಾಸುದೇವಃ’ (ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ — 3/7/32). ಆದ್ದರಿಂದ — ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ದೇಹಸಹಿತ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರವೂ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಹಮ್ (ನಾನೆಂಬುದು) ಕೂಡ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧಕನು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಬಾರದು, ಸಹಜರೂಪದಿಂದ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ —

ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕಂ ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯಯಾತ್ಮಮನೀಷಯಾ ।

ಪರಿಪಶ್ಯನ್ನುಪರಮೇತ್ ಸರ್ವತೋ ಮುಕ್ತಸಂಶಯಃ ॥

(11/29/18)

‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ — ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾದಾಗ ಸಾಧಕನು ಈ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಂಶಯ ರಹಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ — ಈ ಚಿಂತನವೂ ಇರದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನೇ ಕಂಡು ಬರಲೀ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ — ಈ ಭಾವದಿಂದಲೂ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ — ದ್ರಷ್ಟಾ (ನೋಡುವವನು), ದೃಶ್ಯ (ಕಾಣುವ), ದರ್ಶನ (ನೋಡುವ ವೃತ್ತಿ)ವೂ ಕೂಡ ಇರಬಾರದು, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇರಬೇಕು.

‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ — ಇದರ ಅನುಭವ ಅನೇಕ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಹೇಗೆಂದರೆ —

(1) ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಾದರೋ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯ ಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ಹೇಗಿದೆಯೋ- ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಅಭಾವವಾದರೋ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ವಾಗಿರುವ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ವಿವೇಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಆಗಿದೆ.

(2) ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲೂ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದನು, ಕೊನೆಗೂ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇರುವನು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರು ಬರಬಲ್ಲನು? ಈ ಯುಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಆಗಿದೆ.

(3) ನನ್ನವನಾದರೋ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ನನ್ನವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಬೇರೆ ಯಾರಾದರು ಇದ್ದರೆ ಇರಲಿ, ನಮಗೆ ಅದರಿಂದೇನು ಸಂಬಂಧ? — ಇದು ನೇರವಾದ — ಸರಳ ವಿಶ್ವಾಸೀ ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಆಗಿದೆ. ವ್ರಜದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಾಧುವು ಯಾರೊಂದಿಗೋ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಬ್ರಹ್ಮ ಹೀಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಜೀವಿ ಹಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಆಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನೀರು ತುಂಬಲು ಬಂದ ಓರ್ವ ಗೋಪಿಯು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಗೋಪಿಯ ಬಳಿ ಕೇಳಿದಳು — ಯೇನೇ! ಈ ಬ್ರಹ್ಮ, ಜೀವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಏನು? ಆ ಗೋಪಿ ಹೇಳಿದಳು — ಇವರು ನಮ್ಮ ಕೃಷ್ಣನ ಯಾರೋ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿರ ಬಹುದು, ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಧುಗಳು ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಾಧುಗಳಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಏನು ಸಂಬಂಧ?

(4) ಯಾರೊಳಗೆ ಭಗವತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಇದೆಯೋ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಹಸಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರೆ ನಿದ್ದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಯಾರೋ ಸಂತರಿಂದ ಕೇಳಿ ಅಥವಾ ಪುಸ್ತಕ ಓದಿ ದೃಢವಾಗಿ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದರ ಅರಿವು ಅವನಿಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆನೂ ಇಲ್ಲ ಈ ಸಂತರ ವಚನಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಸಂತರ ವಚನಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದಾಗ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣಬರಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ದಾರ್ಶನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಸತ್ತೆಯು ಒಂದೇ ಆಗಿರಬಲ್ಲದು, ಎರಡಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧಾ ವಿಶ್ವಾಸ (ಭಕ್ತಿ)ದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೀಳುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಭಕ್ತರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು 16ರಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುವವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಕಾಮೈಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇನ್ಯದೇವತಾಃ ।

ತಂ ತಂ ನಿಯಮಮಾಸ್ಥಾಯ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ನಿಯತಾಃ ಸ್ವಯಾ ॥

ತೈಃ, ತೈಃ - ಆಯಾಯಾ, ಕಾಮೈಃ - ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ, ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ - ಯಾರ ಜ್ಞಾನ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (ಅಂಥ ಮನುಷ್ಯರು), ಸ್ವಯಾ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ, ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ - ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ನಿಯತಾಃ - ನಿಯಂತ್ರಿತರಾಗಿ, ತಮ್, ತಮ್- ಆಯಾಯಾ ಅರ್ಥಾತ್-ದೇವತೆಗಳ ಆಯಾಯಾ, ನಿಯಮಮ್ - ನಿಯಮಗಳನ್ನು, ಆಸ್ಥಾಯ - ಧರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅನ್ಯದೇವತಾಃ- ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ - ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ.* ॥ 20॥

* ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಪುರುಷರ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಪುರುಷರ ಜ್ಞಾನವು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಪುರುಷರು ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಪುರುಷರು ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಪುರುಷರು ದುಷ್ಟತೆಯ ಕಾರಣ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಪುರುಷರು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಪದೇ-ಪದೇ ಜನ್ಮಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ ಆಯಾಯಾ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಯಾರ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಅಂಥ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತರಾಗಿ ಆಯಾಯ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಯಾಯಾ ದೇವತೆಗಳ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಮಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ — ಆಯಾಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಅವರ ಜ್ಞಾನ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ, ಆಚ್ಛಾದಿತ ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ದೊರಕಿದ ವಿವೇಕಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ತಮ್ಮ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಕಾಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮನೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಹಣ ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪರಲೋಕದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣ್ಯ- ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ.

ಹಣ ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲನೆಯದು, ಇಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು, ಬಯಸಿದಾಗ, ಬಯಸಿದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಯಸಿದಷ್ಟು ಹಣ ಖರ್ಚು ಮಾಡಲು, ಸುಖವಾಗಿ ದಿನ ಕಳೆಯಲು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು — ನಾನು ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಬೇಕು, ಹಣದಿಂದ ನಾನು ದೊಡ್ಡವನಾಗಬೇಕು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಭಿಮಾನಜನ್ಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪುಣ್ಯ ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತದೆ — ಒಂದು, ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ಇನ್ನೊಂದು, ಪರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಭೋಗಸಿಗಲೀ ಎಂದು. ಇದೆಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಸತ್- ಅಸತ್, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಸಾರ-ಅಸಾರ, ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿವೇಕ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ನಾವು ಕಾಮಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಉಳಿದಾವು ಮತ್ತು ನಾವು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುವೆವು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ನಿಯತಾಃ ಸ್ವಯಾ’+ — ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ವಿವೇಕವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ ಶಬ್ದವು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ವಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವಲ್ಲ. ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ವಭಾವವು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ‘ಸ್ವಭಾವೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವರ್ತತೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಯಾರೂ ಬಿಡಲಾರರು — ‘ಯಾ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ವಭಾವಜನಿತಾ ಕೇನಾಪಿ ನ ತ್ಯಜ್ಯತೇ. ಆದರೆ ಈ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಬಿಡಬಲ್ಲನು. ಆ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಬಿಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಮಹಿಮೆ ಏನಾಯಿತು? ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನಿರ್ದೋಷ, ಶುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರಬಲತೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಬಲತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ — (ಸ್ವಭಾವ)ವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

+ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ನಿಯತಾಃ ಸ್ವಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಇದನ್ನೇ 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಯಚ್ಛ್ರದ್ಧಃ ಸ ಏವ ಸಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ‘ಸ್ವಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಎಲ್ಲರ ಕಾಮನೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುತ್ತವೆ.

‘ತಂ ತಂ ನಿಯಮಮಾಸ್ಥಾಯ’ — ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ತಾನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಯ ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಧಾನ (ನಿಯಮ)ಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಬಹುದೇ, ಇಂತಹ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ? ಇಂತಹ ದಾನ ಕೊಡುವುದ ರಿಂದ ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಬಹುದೇ, ಇಂತಹ ಮಂತ್ರದ ಜಪ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ? ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಅರಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಉಪಾಯಗಳ ವಿಧಿಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಯಮಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಇಂತಹ ವಿಧಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನೂ, ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು.

‘ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇನ್ಯದೇವತಾಃ’ — ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣುಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯದೇವತಾಃ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅವರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ (ನಾಶವುಳ್ಳ) ಫಲಸಿಗುತ್ತದೆ — ‘ಅಂತವತ್ತು ಫಲಂ ತೇಷಾಮ್’ (7/23). ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ ಅವರನ್ನು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ ಫಲ ಸಿಗದೆ ಅವಿನಾಶೀ ಫಲವೇ ಸಿಗುವುದು.

ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ — ಒಂದು ಕಾಮನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದ ಪರವಶತೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳಾದುವು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಆರ್ತ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾಮನೆಗಳೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಹಾಗೂ ಆರ್ತ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರದೆ ಭಗವಂತನ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ‘ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ‘ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಹಾಗೂ ಆರ್ತಭಕ್ತರಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮನೆಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು, ನಿಯಮಗಳು ಇವೆಲ್ಲ ಅನೇಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಕಾಮನೆಗಳಿದ್ದರೂ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವರು ಪರಮಾತ್ಮನೊಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಉಪಾಸಕನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಯಾನು. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಅನೇಕವಿದ್ದು ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವತೆಗಳೂ ಅನೇಕವಿದ್ದರೆ ಉದ್ಧಾರ ಯಾರು ಮಾಡುವರು?

ಭಗವಂತನೊಬ್ಬನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಈ ಜ್ಞಾನವು ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ‘ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಜ್ಞಾನವು ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯಿಂದಾಗಿ ಮರೆಯಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾಯಯಾಪಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ (7/15) ‘ಅಜ್ಞಾನೇನಾವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮ್’ (5/15) ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮಾಯಯಾಪಹೃದಜ್ಞಾನಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ಗೌಣತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕಾಮೈಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ, ತಮೋಗುಣದ ಗೌಣತೆ ಇದೆ. ‘ಮಾಯಯಾಪಹೃತ ಜ್ಞಾನಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥದ ಇಚ್ಛೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಕಾಮೈಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ಹತ ಜ್ಞಾನಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಪಹೃತ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಅಪಹೃತ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬಲ್ಲರು, ಇಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಕಾರಣ — ಅರ್ಥದಿಂದ ಅರುಚಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಜಿಮಿ ಪ್ರತಿಲಾಭ ಲೋಭ ಅಧಿಕಾ ಈ’, ಆದರೆ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಯಯಾಪಹೃತ ಜ್ಞಾನಾಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಆಸುರಭಾವದ, ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಯವಿದೆ, ಆದರೆ ‘ಕಾಮೈಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಆಶ್ರಯವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಮಾಯಯಾಪಹೃತ ಜ್ಞಾನಾಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಜಡತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ‘ಕಾಮೈಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ಹತ ಜ್ಞಾನಾಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಚೈತನ್ಯವಿದೆ.**

** ಯಾವುದು ತನ್ನನ್ನು ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಚೈತನ್ಯ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯವರನ್ನೂ ತಿಳಿಯು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ‘ಜಡ’ವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಯೋ ಯೋ ಯಾಂ ಯಾಂ ತನುಂ ಭಕ್ತಃ ಶ್ರದ್ಧಯಾರ್ಚಿತುಮಿಚ್ಛತಿ ।

ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಚಲಾಂ ಶ್ರದ್ಧಾಂ ತಾಮೇವ ವಿದಧಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

ಯಃ, ಯಃ - ಯಾವ-ಯಾವ, ಭಕ್ತಃ - ಭಕ್ತರು, ಯಾಮ್, ಯಾಮ್* ಯಾವ-ಯಾವ, ತನುಮ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಅರ್ಚಿತುಮ್ - ಪೂಜಿಸಲು, ಇಚ್ಛತಿ - ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ತಸ್ಯ, ತಸ್ಯ, ಏವ - ಆಯಾಯಾ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೇ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತಾಮ್ - ಅವರ, ಶ್ರದ್ಧಾಮ್ - ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು, ಅಚಲಾಮ್ - ದೃಢ, ವಿದಧಾಮಿ - ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥ 21॥

* ಹೇಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋ ಯಃ, ಯಾಂ ಯಾಮ್’ ಬಂದಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯಂ ಯಂ ವಾಪಿ ಸ್ಮರನ್ ಭಾವಮ್’ ಹೀಗೆಯೇ ಬಂದಿದೆ, ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಯತ್’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಯೊಯಃ’, ‘ಯಾಂ ಯಾಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಯಂ ಯಮ್’ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೇ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಲೀ — ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲೀ — ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಯಾವ-ಯಾವ ಭಕ್ತರು ಯಾವ-ಯಾವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಆಯಾಯಾ ದೇವೆತಗಳಲ್ಲೇ ನಾನು ಅವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋ ಯೋ ಯಾಂ ಯಾಂ ತನುಂ ಭಕ್ತಃ .... ತಾಮೇವ ವಿದಧಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಯಾವ-ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ-ಯಾವ ದೇವತೆಯ ಭಕ್ತನಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯಜನ, ಪೂಜನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ಆಯಾಯಾ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಆಯಾಯಾ ದೇವತೆಗಳ ಕುರಿತು ನಾನು ಅಚಲ (ದೃಢ) ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಅವರು ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಆಯಾಯ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ನಾನು ಅವರನ್ನೂ ಅದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತೇನೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಪ್ರೇಮವಿರಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ದೃಢ ಮಾಡದೆ ಹೇಗಿದ್ದೇನು? ಅರ್ಥಾತ್—ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುವೆನು. ಕಾರಣ- ನಾನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (5/29).

ಇದರ ಕುರಿತು — ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಏಕೆ ದೃಢವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ನನ್ನ ಕುರಿತು ದೃಢವಾಗಿಸಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಾರ್ಥಕತೆ ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು? ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಪರತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಎಲ್ಲಾಯಿತು? ಜನರನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲೆ ತೊಡಗಿಸುವ ನನ್ನ ಆಗ್ರಹವಿದ್ದರೆ ಇದೇನು ದೊಡ್ಡಮಾತಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ವರ್ತನೆ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ವಾರ್ಥಿಜೀವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಈ ಸ್ವಾರ್ಥಪರತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿ — ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪಕ್ಷಪಾತ ಮಾಡಿ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪೂಜೆ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ ಇರಲಿ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನೂ ಪರಾಧೀನವಾಗಿಸದಿರಲಿ ಎಂಬ ಸ್ವಭಾವ ವನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.

ಈಗ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ನೀನು ಅವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಆಯಾ ದೇವತೆಗಳ ಕುರಿತು ದೃಢ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ನಿನ್ನ ಸಾಧುತ್ವವೇನೋ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಆ ಜೀವಿಗಳಿಗಾದರೋ ನಿನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದರಿಂದ ಅಹಿತವೇ ಆಯಿತಲ್ಲ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಾನು ಅವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಭಾವವಿರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದರೆ ನಾನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಭಾವವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ, ಆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದವರು ನನ್ನ ಈ ವರ್ತನೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಉದ್ಧಾರದ ಈ ಪದ್ಧತಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ.

ಈಗ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು — ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಅವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದಾಗ ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಅಳಿಸಲಾರರು. ಮತ್ತೆ ಅವರ ಪತನವೇ ಆಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದಲ್ಲ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಾನು ಅವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೇ ದೃಢಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಬೇರೆಯವರ ಕುರಿತು ಇಲ್ಲ — ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರವೇ ಅವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ದೃಢಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪರವಶ, ನಿರ್ಬಲ ಮತ್ತು ಅಯೋಗ್ಯರಾಗಿಲ್ಲ. ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಅವರು ಪರವಶರಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಮಹಿಮೆ ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು? ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆ (ಕಾಮನೆ)ಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ಹೇಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೆ — ‘ಜಹಿಶತ್ರಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದವ್ (3/43).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಾಯಶಃ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ದಾಸನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ತನ್ನ ಪೂಜೆ, ಆದರ, ಮಾನ-ಸಮ್ಮಾನಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸು ತ್ತಾನೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವೋಪರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾರನ್ನೂ ತನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಯಾರು ಎಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿರಿ ಸುವನೋ ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ದೃಢವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಎಷ್ಟು ಉದಾರತೆ, ನಿಷ್ಪಕ್ಷತೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಕುರಿತೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲ ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ಈ ಪಕ್ಷಪಾತ ರಹಿತ ಸ್ವಭಾವವು ಸಹಜವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರದೆ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವಭಾವವು ಯಾರಿಗಾದರು ತಿಳಿದುಬಂದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುವನು.

ಉಮಾ ರಾಮ ಸುಭಾವು ಜೇಹಿಂ ಜಾನಾ ತಾಹಿ ಭಜನು ತಜಿ ಭಾವ ನ ಆನಾ॥

(ಮಾನಸ ಸುಂದರ 34/2)

ಹೇ ಉಮಾ! ಶ್ರೀರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಭಜನೆ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಮಾತೇ ತೋಚುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ॥ (15/19)

ಯಾರಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಕೊರತೆ ಇದ್ದವರೇ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ದಾಸರನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ತನ್ನ ದಾಸ (ಅಧೀನ) ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು? ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಅವನ ದಾಸನಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸದೆ ದಯಾ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ದಾಸನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ವಿಶೇಷ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ! ಸಣ್ಣ ಮಗುವನ್ನು ಕಂಡು ಯಾರಾದರು ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಗ್ಧನಾದರೆ ಆ ಬಾಲಕನಿಂದ ಏನಾದರು ಸ್ವಾರ್ಥವಿದೆ ಎಂಬರ್ಥವಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ದಾಸನಾದರೆ ಅವನ ಸರಳ ಭಾವಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಮುಗ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೋರೇಂ ಅಧಿಕ ದಾಸ ಪರ ಪ್ರೀತೀ’ (ಮಾನಸ ಉತ್ತರ — 16/4). ಗೀತೆಯ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಗಾಬರಿಯಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ದಯಾಪರವಶನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ನೀನು ನನಗೆ ಶರಣಾಗು — ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ (18/66) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು — ‘ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯ ಮಾತಾಗಿದೆ (18/64) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ‘ಇದನ್ನು ಯಾರ್ಯಾರಿಗಾದರು ಹೇಳಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. (18/67) ಇದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ದಾಸನನ್ನಾಗಿಸುವ ನಿಯತ್ತು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯಾರಾದರು ಬೇರೆ ಆಸರೆ ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಗಾಬರಿಪಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅವನ ದಾಸನಾಗ ಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ ಭಗವಂತನು ದಯಾಪರವಶನಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರಾದರೂ ಯಾವುದೇ ದೇವತೆಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟರೆ ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಆ ದೇವತೆಯಲ್ಲಿ ದೃಡಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗಿರುವಾಗ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಡವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇನಿದೆ? ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಭಕ್ತನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಸ ತಯಾ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಯುಕ್ತಸ್ತಸ್ಯಾರಾಧನಮೀಹತೇ ।

ಲಭತೇ ಚ ತತಃ ಕಾಮಾನ್ಮಯೈವ ವಿಹಿತಾನ್ಹಿ ತಾನ್ ॥

ತಯಾ - ಆ (ನನ್ನಿಂದ ದೃಢಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ), ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಯುಕ್ತಃ - ಕೂಡಿದ, ಸಃ - ಆ ಮನುಷ್ಯನು, ತಸ್ಯ - ಆ ದೇವತೆಯ, ಆರಾಧನಮ್ - (ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ) ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು, ಈಹತೇ - ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ತತಃ- ಅವನ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳು, ಲಭತೆ - ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ, ಹಿ - ಆದರೆ, ತಾನ್ - ಆ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯು, ಮಯಾ, ಏವ - ನನ್ನಿಂದಲೇ, ವಿಹಿತಾನ್ - ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ॥22॥

ನನ್ನಿಂದ ದೃಢಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ದೇವತೆಯ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಆ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯು ನನ್ನಿಂದಲೇ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸ ತಯಾ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಯುಕ್ತಃ ..... ಮಯೈವ ವಿಹಿತಾನ್ ಹಿ ತಾನ್’ — ನನ್ನಿಂದ ದೃಢಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ದೇವತೆಯ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ದೇವತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಆಶಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದರ ಪೂರ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆದರೂ ಅವನು ಅದನ್ನು ದೇವತೆಯಿಂದ ಆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ವಿಧಾನದಿಂದಲೇ ಅವರು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಸರಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ನೀವು ಇಂತಹ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಖರ್ಚುಮಾಡಬಹುದು, ಇಷ್ಟು ಇನಾಮು ಕೊಡಬಹುದು ಎಂದು ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಂತವರೆಗೆ ಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಅಷ್ಟೇ ಕೊಡಬಲ್ಲರು, ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಕೊಡಲಾರರು. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಉಪಾಸಕನನ್ನು ತನ್ನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗವಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲ ಭೋಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಪುನಃ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ — (8/16).

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಯೈವ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಸಂಚಾಲನೆ ಯೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಏನಾದರೂ ಸಿಗುವುದೆಲ್ಲ ನನ್ನಿಂದ ವಿಧಿಸಲಾದುದೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ನಾನಲ್ಲದೆ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವವನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಯಾರಾದರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಅಧಿಕಾರ ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಮೇಲೆಯೂ ಶಾಸನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಆಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ನಿಷಾದ ರಾಜನು ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು, ವಿಭೀಷಣನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದ, ಸುಗ್ರೀವ ವಿಷಾಯಾಗಿದ್ದ; ಆದರೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೂವರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಈ ವಿಶೇಷತೆ ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಜೀವಿಯ ಸುಖನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ —

‘ದ್ವಾಸುಪರ್ಣಾ ಸಯುಜಾ ಸಖಾಯಾ ಸಮಾನಂ ವೃಕ್ಷಂ ಪರಿಷಸ್ವಜಾತೆ’ (ಮುಂಡಕ 3/1/1; ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ — 4/6).

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜನನಲ್ಲಿ — ‘ಭಕ್ತೋಸಿ ಮೇ ಸಖಾಚೇತಿ’ (4/3) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಭಕ್ತ ನೆಂದು ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ* ಆದರೆ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಸಖಾ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೆ (15/7) ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ‘ಏವ ಪದದಿಂದ ಜೀವಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇವನು ನನ್ನದೇ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ.

* ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಭಕ್ತ’ನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಶಾಧಿಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ (2/7).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಉಪಾಸನೆಗನುಸಾರ ಫಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಅಂತವತ್ತು ಫಲಂ ತೇಷಾಂ ತದ್ಭವತ್ಯಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್ ।

ದೇವಾನ್ದೇವಯಜೋ ಯಾಂತಿ ಮದ್ಭಕ್ತಾ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಪಿ ॥

ತು - ಆದರೆ, ತೇಷಾಮ್ - ಆ, ಅಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್ - ತುಚ್ಛಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು, ತತ್ - ಆ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ ಯಿಂದ, ಅಂತವತ್ - ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ (ನಾಶವುಳ್ಳ), ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ಭವತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ದೇವಯಜಃ - ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತರು, ಮಾಮ್, ಅಪಿ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 23॥

ಆದರೆ ಆ ತುಚ್ಛಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಆ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ (ನಾಶವುಳ್ಳ) ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಂತವತ್ತು ಫಲಂ ತೇಷಾಂ ತದ್ಭವತ್ಯಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್’ — ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ ಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ ಅರ್ಥಾತ್-ಸೀಮಿತ ಹಾಗೂ ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಧಿಸಿರುವ ಫಲವಾದರೋ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿರಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಅನಿತ್ಯ ಫಲವೇಕೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಮೊದಲನೇಯದು ಅವರಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಅವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಅವಿನಾಶೀ ಫಲವು ಸಿಗಬಲ್ಲದು — ಒಂದು, ಅವರು ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ (ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ) ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅವಿನಾಶೀ ಫಲಸಿಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು, ಅವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನರೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಮಯ ಪಕ್ವವಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಅವಿನಾಶೀ ಫಲ ಸಿಗಬಹುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲದು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಫಲವಾದರೋ ನಾನು ವಿಧಾನಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರಿಗೆ ನಿಯಮಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ವಿಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಫಲಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ನಿಯಮಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟು ವಿಧಿಗಳ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಫಲಮಾತ್ರ ಅಸೀಮ, ಅನಂತವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ, ಫಲ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಗುತ್ತದೆ ಜನ್ಮಮರಣ ರೂಪೀ ಬಂಧನ. ನನ್ನ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳು ಕಡಿಮೆ, ಫಲವಾದರೋ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಗೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ, ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ಅಲ್ಪ ವಾಗಿದೆ, ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ.

‘ದೇವಾನ್ದೇವಯಜೋ ಯಾಂತಿ ಮದ್ಭಕ್ತಾ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಪಿ’ — ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು ದೇವತೆ ಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ — ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರ ಕಾಮನೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ಸಕಾಮನಾಗಿರಲೀ, ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಿರಲೀ, ಅವರೆಲ್ಲರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡರೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮಾಡದೆಯೂ ಇರುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಹಿತವಾಗುವುದಿದ್ದರೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅಹಿತವಾಗುವುದಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ಅತ್ತು-ಕರೆದರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಸದಾ ಉಳಿಯು ವಂತಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಯದ್ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ’ (15/6). ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ಸದಾಕಾಲ ಉಳಿಯುವಂತಹುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಕರ್ಮಜನಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳು ದೊರೆತರೂ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಮರಳಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕ್ಷೀಣೇ ಪುಣ್ಯೇ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಂ ವಿಶಂತಿ’ (9/21).

ನನ್ನ ಭಜನೆಮಾಡುವವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಜ್ಞಾನೀ-ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರನ್ನು ಸುಕೃತಿ ಮತ್ತು ಉದಾರರೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — (7/16, ಮತ್ತು 18).

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಾ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಪಿ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಿಯು ಎಂತಹ ಆಚರಣೆ ಉಳ್ಳವನೇ ಇರಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಅತೀ ದುರಾಚಾರಿಯೇ ಆಗಿರಲಿ, ಕೊನೆಗೆ ನನ್ನ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದ್ದಾನಲ್ಲ! ಅವನು ಕೇವಲ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಗ್ರಹಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿರುವನು. ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಆಗ್ರಹ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನವೂ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕಾಮನೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು — ಇವೆರಡೇ ಪತನದ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದೀತು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲವಾದೀತು. ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸೇವೆ ಆಗತೊಡಗೀತು. ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ನಾಶವಾಗುವುದು — ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆದರೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಮೇಲಿಂದ-ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳ ಪುನರಾವರ್ತೀ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೌದು! ಸಾಧಕರಿಗೆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅಥವಾ ತನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿದ್ದರೆ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವನು. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಉದ್ಧಾರ ವಾಗಲಾರದು.

ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುವುದೇ ದೋಷವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವತಃ ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ ಉಳ್ಳವರು. ಅವರು ಅಲ್ಪ ಬುದ್ಧಿಯವರಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು? ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಯಾದರೋ ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯ, ನಿಯಮಗಳ, ಪರಿಶ್ರಮದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಾವದ್ದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾ, ವಿಧಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಷ್ಟೇ ವಿದ್ಯೆಗಳ, ಕಲಾ-ಕೌಶಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಾ (ತುಚ್ಛಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ)ನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಜ್ಞಾನವು ನಿಜವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನ ವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸುವಂತಹುದು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿದ್ಯೆ, ಕಲೆ-ಕೌಶಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನು ‘ಸರ್ವವಿತ್ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು) ಆಗಿದ್ದಾನೆ (15/19).

ಸಂಬಂಧ — ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲ ಸೀಮಿತ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ! ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಪನ್ನಂ ಮನ್ಯಂತೇ ಮಾಮಬುದ್ಧಯಃ ।

ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮಾವ್ಯಯಮನುತ್ತಮಮ್ ॥

ಅಬುದ್ಧಯಃ - ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ (ಮತ್ತು), ಅನುತ್ತಮಮ್ - ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ, ಭಾವಮ್ - ಭಾವವನ್ನು, ಅಜಾನಂತಃ - ತಿಳಿಯದೆ, ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ - ಅವ್ಯಕ್ತ (ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳಿಂದ ಅತೀತ), ಮಾವ್ - ಸಚ್ಛಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ವ್ಯಕ್ತಿಮ್ - ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಶರೀರ, ಆಪನ್ನಮ್ - ಧರಿಸುವವನೆಂದು, ಮನ್ಯಂತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 24॥

ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನ ಪರಮ, ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ಅವ್ಯಕ್ತ (ಮನ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅತೀತ) ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಶರೀರ ಧರಿಸುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಂ ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಪನ್ನಂ ....... ಮಮಾವ್ಯಯ ಮನುತ್ತಮಮ್’ — ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿ ಗಳಿಲ್ಲದ, ಆ ಅಲ್ಪಮೇಧಾದ ಕಾರಣ ಅರ್ಥಾತ್ — ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಕೊರತೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತನಾಗುವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನದಾದ ಅವ್ಯಯ, ಅವಿನಾಶೀ ಭಾವವನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್—ಅದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲದಿರುವ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದು, ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಅತೀತ, ಸದಾ ಏಕರೂಪವಾಗಿರುವ, ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ನನ್ನ ಅವಿನಾಶೀ ಭಾವವನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅವತರಿಸುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡದೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಬುದ್ಧಯಃ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಅವರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಭಾವವಿದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿದ್ದರೂ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಬುದ್ಧಿಹೀನತೆ, ಮೂಢತೆ ಯಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಇರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲಾರರು, ಕಾಮನೆಯೂ ಇರಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕವೂ ಇರಲಾರದು. ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಮನೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರರು — ಇದೇ ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ.

ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರು ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು ಹಾಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಕಾರಣ ಆ ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದರು. ಅವರು ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಲಾರರು, ನಾನೂ ಅವರಿಂದ ಅಗಲಲಾರೆ, ಆದರೂ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಜ್ಞಾನ ಅಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನನ್ನನ್ನೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುವರು.

(1) ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದವರೂ, ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯರೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

(2) ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾದವರೇ ಅಲ್ಪಮೇಧಾವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು. ಅವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ತಮ್ಮಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ನಮ್ರತೆ, ಸರಳತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

(3) ಭಗವಂತನನ್ನು ದೇವತೆಗಳಂತೆಯೂ ತಿಳಿಯದೇ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ತಿಳಿಯುವವರೇ ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯರು. ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನೇ ಸರ್ವೋಪರಿ, ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (16/14, 15). ಇದೆ ಮೂವರಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು.

‘ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಅಜನಾಗಿದ್ದು, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದು ಸರ್ವಲೋಕಗಳ ಈಶ್ವರ (ಒಡೆಯ)ನಾಗಿದ್ದು, ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುವ ಈ ನನ್ನ ಪರಮಭಾವವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅನುತ್ತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಿಂದ ಉತ್ತಮನು ಯಾರು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ನನ್ನ ಅನುತ್ತಮ ಭಾವವನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೆಲವರು — ‘(ಯೇ) ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಮಾಂ ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಪನ್ನಂ ಮನ್ಯಂತೆ (ತೇ) ಅಬುದ್ಧಯಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸದಾಕಾಲ ನಿರಾಕಾರನಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ಸಾಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಬುದ್ಧಿಹೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ನನ್ನ ಅವ್ಯಕ್ತ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ಕೆಲವರು — ‘(ಯೇ) ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಪನ್ನಂ ಮಾಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ವನ್ಯಂತೇ (ತೆ) ಅಬುದ್ಧಯಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಅವತರಿಸಿ ನಿನ್ನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ನಿರಾಕಾರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಬುದ್ಧಿಹೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ನನ್ನ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಅವಿನಾಶೀ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅರ್ಥ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಹೀಗೆ ಅಥೈಸಿದರೆ ಕೇವಲ ನಿರಾಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವರು ಸಾಕಾರರೂಪದ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರರೂಪದ ಉಪಾಸಕರ ನಿಂದೆಮಾಡುವರು. ಕೇವಲ ಸಾಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವವರು ನಿರಾಕಾರ ರೂಪದ ಹಾಗೂ ನಿರಾಕಾರ ಉಪಾಸಕರನಿಂದೆ ಮಾಡುವವರು. ಈ ಮಾತು ಏಕದೇಶೀಯವಾಗಿದೆ.

ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ ಮುಂತಾದ ಮಹಾಭೂತಗಳು ವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಿಗಳಾಗಿವೆ, ಅವೂ ಕೂಡ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡೆರಡು ವಿಧದಿಂದಿವೆ. ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯು ಸಾಕಾರವಾಗಿದೆ, ಪರಮಾಣುರೂಪದಿಂದ ನಿರಾಕಾರವಾಗಿದೆ. ನೀರು ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ, ಹನಿ, ಮೋಡ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಸಾಕಾರವಾಗಿದೆ, ಪರಮಾಣುರೂಪದಿಂದ ನಿರಾಕಾರವಾಗಿದೆ. ತೇಜ (ಅಗ್ನಿತತ್ತ್ವ) ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಿರಾಕರವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದಾಗ ಸಾಕಾರವಾಗಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಇದೇ ರೀತಿ ಭೌತಿಕ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಎರಡು ರೂಪದಿಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅದು ಎರಡಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಕಾರವಾದಾಗ ನಿರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರಾಕಾರವಾದಾಗ ಸಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಾಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರಾಕರ ಎರಡೂ ಆಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಬಾಧೆ ಇದೆ? ಅರ್ಥಾತ್- ಯಾವ ಬಾಧೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಸಾಕಾರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ನಿರಾಕಾರನೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಸಗುಣನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ನಿರ್ಗುಣನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಗೀತೆಯು ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಎರಡನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಅಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ, ಅವಿನಾಶೀ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕ (ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ) ನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರಾಕರ ನಾಗಿದ್ದು ಸಾಕಾರನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರನಾಗಿದ್ದು ನಿರಾಕರನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಜನರು ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ವ್ಯಕ್ತನೂ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಅಲೌಕಿಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ (7/19) ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ (9/19). ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತನಾಗುವವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಲೌಕಿಕ (ಹುಟ್ಟಿ- ಸಾಯುವ)ನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ ಭಾರತ ।

ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥

(2/28)

ಹೇ ಭಾರತಾ! ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅವ್ಯಕ್ತರಾಗಿದ್ದುವು ಮತ್ತು ಸತ್ತಮೇಲೆ ಅಪ್ರಕಟರಾಗುವರು, ಕೇವಲ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುವ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ?

ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತನಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವ್ಯಕ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ವ್ಯಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತನಾಗಿಯೂ ಅವ್ಯಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಪರಮ್’ — ಭಗವಂತನು ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಪರಮ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಕ್ಷಪಾತ ರಹಿತ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

‘ಅವ್ಯಯಮ್’ — ದೇವತೆಗಳು ಸಾಪೇಕ್ಷ ಅವಿನಾಶೀ (ಅಮರ)ರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಸರ್ವಥಾ ಅವಿನಾಶಿಯರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ನಿರಪೇಕ್ಷ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನ ಅವಿನಾಶೀ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇರಲಾರರು.

‘ಅನುತ್ತಮ್’ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಭಾವವೂ ಇರಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣವೇನು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ನಾಹಂ ಪ್ರಕಾಶಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಯೋಗಮಾಯಾಸಮಾವೃತಃ ।

ಮೂಢೋಯಂ ನಾಭಿಜಾನಾತಿ ಲೋಕೋ ಮಾಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ, ಮೂಢಃ - ಮೂಢ, ಲೋಕಃ - ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಜಮ್ - ಅಜ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು, ನ, ಅಭಿಜಾನಾತಿ - ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ), ಸರ್ವಸ್ಯ - ಅವರೆಲ್ಲರ (ಮುಂದೆ), ಯೋಗಮಾಯಾಸಮಾವೃತಃ - ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಪ್ರಕಾಶಃ ನ, - ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 25॥

ಈ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ನನ್ನನ್ನು ಅಜ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ). ಅವರೆಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮೂಢೋಯಂ ನಾಭಿಜಾನಾತಿ ಲೋಕೋ ಮಾಮಜಮವ್ಯಯಮ್’ — ನಾನು ಅಜ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಅವತರಿಸಿದಾಗ ಅಜ (ಅಜನ್ಮಾ)ನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವತರಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಂತರ್ಧಾನ ನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತನಾದಾಗ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಡಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ನಾನು ಕೇವಲ ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರು ಅಸಮ್ಮೂಢರಾಗಿದ್ದಾರೆ (10/3 ಮತ್ತು 15/19). ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಹುಟ್ಟುವ-ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರು ಮೂಢರಾಗಿದ್ದಾರೆ (9/11).

ಭಗವಂತನು ಅಜ, ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ — ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗಿರುವ ತನ್ನತನವನ್ನು ಮರೆತು ಈ ಶರೀರವೇ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಈ ಶರೀರ ನನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಿರುವನು. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಇದಿರು ಪರದೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿತು, ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನಂತೆಯೇ ಹಟ್ಟುವ- ಸಾಯುವವ ನೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದನು.

ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಅಜ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ ಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಒಂದು ನಾನು ಯೋಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಡಗಿರುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು, ಅವನ ಮೂಢತೆ. ಒಂದು ಊರಿನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವನು ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಊರು ಕೋಟೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳೊಳಗೆ ಇದೆ, ಕೋಟೆಯ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಹೊರಗೆ ಬರಬೇಕಾದರೆ ತನ್ನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವುದು ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಊರಿನ ರಾಜನು ಬಯಸಿದರೆ ಕೋಟೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆಸಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅವನ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನೂ ಕೂಡ ತೆರೆಸಬಲ್ಲನು. ಆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯದಿದ್ದರೆ ರಾಜಾ ಅದನ್ನು ಒಡೆಸಲೂ ಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯು ತನ್ನ ಮೂಢತೆಯನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಿ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧವಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಭಗವಂತನು ಯಾರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಬಯಸುವನೋ ಅವನೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು — ‘ಸೋಇ ಜಾನಇ ಜೇಹಿ ದೇಹು ಜನಾಈ’ (ಮಾನಸ — 2/127/2), ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾಹಂ ಪ್ರಕಾಶಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಯೋಗಮಾಯಾಸಮಾವೃತಃ’ ಅವರೆಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಮೂಢ ಸಮುದಾಯದ ಮುಂದೆ ನಾನು ಭಗವದ್ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ- ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಅಜ-ಅವಿನಾಶೀ ಭಗವದ್ರೂಪ ದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಅಥವಾ ಒಪ್ಪಲು ಬಯಸದೆ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಅವಹೇಳನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮುಂದೆ ನಾನು ಭಗವದ್ರೂಪದಿಂದ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಟನಾಗಲೀ? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನನ್ನು ಅಜ-ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ನನ್ನನ್ನು ಹುಟ್ಟುವ-ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರ ಮುಂದೆ ನಾನು ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಜ-ಅವಿನಾಶಿಯೆಂದು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸ ವಿರಿಸುವವರ ಭಾವಗಳಿಗನುಸಾರ ನಾನು ಅವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುತ್ತೇನೆ.

ಭಗವಂತನ ಯೋಗಮಾಯೆಯು ವಿಚಿತ್ರ, ವಿಲಕ್ಷಣ, ಆಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಇರುವ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರು ಆ ಯೋಗಮಾಯಾ — ಸಮಾವೃತ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ.*

* (1) ಮಲ್ಲಾನಾಮಶನಿರ್ನೃಣಾಂ ನರವರಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸ್ಮರೋ ಮೂರ್ತಿಮಾನ್ ।

ಗೋಪಾನಾಂ ಸ್ವಜನೋಸತಾಂ ಕ್ಷಿತಿಭುಜಾಂ ಶಾಸ್ತಾ ಸ್ವಪಿತ್ರೋಃ ಶಿಶುಃ ॥

ಮೃತ್ಯರ್ಭೋಜಪತೇರ್ವಿರಾಡವಿದುಷಾಂ ತತ್ತ್ವಂ ಪರಂ ಯೋಗೀನಾಂ ।

ವೃಷ್ಣೀನಾಂ ಪರದೇವತೇತಿ ವಿದಿತೋ ರಂಗಂ ಗತಃ ಸಾಗ್ರಜಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 10/43/17)

ಯಾವಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಬಲರಾಮನೊಂದಿಗೆ ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನೋ, ಆಗ ಅವನು, ಜಟ್ಟಿಗಳಿಗೆ ವಜ್ರಕಠೋರ ಶರೀರವುಳ್ಳವನಂತೇ, ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನರ-ರತ್ನನಂತೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಕಾಮದೇವನಂತೆ, ಗೋಪಾಲಕರಿಗೆ ಸ್ವಜನನಂತೆ,ದುಷ್ಟರಾಜರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಡುವ ಶಾಸಕನಂತೆ, ವಯಸ್ಸಾದ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಪುತ್ರನಂತೆ, ಕಂಸನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ವಿರಾಟ್ರೂಪಿಯಾಗಿ, ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ತತ್ತ್ವದಂತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಶಿರೋಮಣಿ ಯದುವಂಶೀಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವರಂತೆ ಕಂಡುಬಂದನು.

(2) ಜಿನ್ಹ ಕೇ ರಹೀ ಭಾವನಾ ಜೈಸೀ ಪ್ರಭು ಮೂರತಿ ತಿನ್ಹ ದೇಖೀ ತೈಸೀ ॥

(ಮಾನಸ — 1/241/2).

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನನ್ನನ್ನು ಅಜ-ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದವರು ಮೂಢರೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜ-ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು — ಈ ಎರಡೂ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಯಿತಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದಿರು ವವರಿಗೆ ಮೂಢರೆಂದು ಹೇಳಿದೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಮೂಢರೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೇಕೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವವನು ದೋಷಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಸ್ವತಃ ಹೇಳಿರುವನು. ಮಗುವು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಹುಟ್ಟನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲದು? ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಆಗ ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ತಂದೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಹುಟ್ಟನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ದೋಷವಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟ ನಾಗುವುದನ್ನು ಯಾರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮೂಢರೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜ, ಅವಿನಾಶಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲರು. ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜ, ಅವಿನಾಶಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಇದು ಅವರ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಮೂಢರೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನು ಅವತಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಇದಿರು ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11). ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅಪ್ರಕಟನಾಗಿರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವವರ ಮಂದೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಟನಾದಾನು?

ಅವತಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಲೌಕಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ಅಲೌಕಿಕನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಲೌಕಿಕನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವತ್ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣದೆ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜ-ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಒಪ್ಪದಿರುವವರ ಮುಂದೆಯೇ ಮಾಯೆಯ ತೆರೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಇದಿರು ಆ ತೆರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ವೇದಾಹಂ ಸಮತೀತಾನಿ ವರ್ತಮಾನಾನಿ ಚಾರ್ಜುನ

ಭವಿಷ್ಯಾಣಿ ಚ ಭೂತಾನಿ ಮಾಂ ತು ವೇದ ನ ಕಶ್ಚನ ॥ 26॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಭೂತಾನಿ - ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸಮತೀತಾನಿ - ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾ ರೋ, ಚ - ಹಾಗೂ, ವರ್ತಮಾನಾನಿ - ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭವಿಷ್ಯಾಣಿ - ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವರೋ (ಆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು), ಅಹವ್ - ನಾನು, ವೇದ - ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ತು - ಆದರೆ, ಮಾವ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಕಶ್ಚನ - (ಭಕ್ತರಲ್ಲದೆ) ಯಾರೂ ಕೂಡ, ನ, ವೇದ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 26॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಗಿಹೋಗಿದ್ದಾರೋ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವರೋ, ಆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಭಕ್ತರಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವೇದಾಹಂ ಸಮತೀತಾನಿ .... ಮಾಂ ತು ವೇದ ನ ಕಶ್ಚನ’ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯಕಾಲಗಳ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಆದರೆ ತನಗಾಗಿ ‘ಅಹಂ ವೇದ ಪದಗಳಿಂದ ಕೇವಲ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ್ದೇ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯ ಈ ಮೂರು ಕಾಲಗಳು ವರ್ತಮಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂತಕಾಲದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿರಲೀ, ಭವಿಷ್ಯದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿರಲೀ, ಅಥವಾ ವರ್ತಮಾನದ್ದಿರಲೀ — ಎಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವರ್ತಮಾನವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ — ಈ ಮೂರು ಕಾಲಗಳಾದರೋ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಿದೆ, ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಚಲನಚಿತ್ರ ನೋಡುವವರಗೆ ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯ ಕಾಲಗಳ ಭೇದವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ದೇಶಕನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ವರ್ತಮಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾಲಗಳ ಭೇದವಿರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ವರ್ತಮಾನವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಾಲದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಕಾಲದಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲದೊಳಗೆ ಅಂತರ್ಗತರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರು ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಕೊಂಡರೆ ಅವರು ‘ಯುಂಜಾನ ಯೋಗೀ ಆಗುವರು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸು ವರೋ, ಆಗ ಅದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿಯುವರು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ‘ಯುಕ್ತಯೋಗೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡದೆಯೇ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನಗಳ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಅವನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರರು. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಲ್ಲೇ ಇರಲಿ, ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಲಾರರು.

‘ಮಾಂ ತು ವೇದ ನ ಕಶ್ಚನ’ — ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯ ದಲ್ಲಿನ ಯಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನನ್ನು ಅಜ, ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಹುಟ್ಟಿಸಾಯುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿನ ಯಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

ಬಿದಿರು ತಟ್ಟಿಯನ್ನು ಬಾಗಿಲಿಗೆ ತೂಗಿಹಾಕಿದರೆ ಒಳಗಿದ್ದವರು ಹೊರಗಿರುವವರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಹೊರಗಿದ್ದರು ಕೇವಲ ತಟ್ಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಒಳಗಿದ್ದವರನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಯೋಗಮಾಯಾರೂಪೀ ತಟ್ಟಿಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆವೃತನಾದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮೂಢರು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು, ಆದರೆ ಭಗವಂತ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನಾದರೆ ಯಾರ ಮುಕ್ತಿಯಾದೀತು, ಯಾರು ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವನು — ಇದನ್ನೂ ತಿಳಿದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯಾರ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಮುಕ್ತಿ ಯಾದೀತು ಮತ್ತು ಯಾರ ಬಂಧನವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವರು ಬಂಧನದಲ್ಲೇ ಇರುವರು. ಭಗವಂತನ ಈ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಕ್ತಿ ಪರತಂತ್ರ ವಾಯಿತು, ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈಗ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಪತನವಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ (7/27; 8/6). ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಅಥವಾ ಪತನದ ನಿರ್ಣಯ ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಕೊನೆಯ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಶರಣಾಗುವ ಮಹಾತ್ಮನು ದುರ್ಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿಕ ಕರ್ಮ-ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ, ಮುಕ್ತನಾಗು ವಂತಹ ಸ್ವಾತಂತ್ರವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಇದೆ. ಎಂತಹ ಪ್ರಾಣಿ ಮುಂದೆ ಯಾವ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವನು — ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೇ ಉಳಿಯದು ಮತ್ತು ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ ಎಂಬ ಭಗವಂತ, ಸಂತ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗುರು ಮುಂತಾದವರ ಉಪದೇಶವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದೀತು. ಇದಲ್ಲದೆ, ‘ಯಾವ-ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ-ಯಾವ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವನೋ, ಆಯಾಯ ದೇವತೆಗಳ ಕುರಿತ ನಾನು ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ (7/21) ಮತ್ತು ‘ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವದ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡಿ ಶರೀರ ಬಿಡುವನೋ ಅವನು ಅದನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (8/6) — ಈ ರೀತಿಯ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲೀನ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಉಳಿಯಲಾರದು.

ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕೃಪೆ ಮಾಡುವ ದೇವರು ಜೀವಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಈ ಜೀವಿಯು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಪಡೆದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಮಯೈವೈತೇ ನಿಹತಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರಂ ಭವ ಸವ್ಯಸಾಚಿನ್ ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಿಂದ ಇವರು ಹಿಂದೆಯೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿರುವರು, ನೀನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ, ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರದ ಪೂರ್ಣ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು — ನೀನು ನಿನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿನ್ನ ಉದ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗು, ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಾದರೋ ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಇದೆ. ಈ ಮನುಷ್ಯಶರೀರರೂಪೀ ದೋಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನನ್ನ ಕೃಪಾರೂಪೀ ಅನುಕೂಲವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಭವಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಮಾಡು ವವನು — ‘ಮಯಾನು ಕೂಲೆನ ನಭಸ್ವತೇರಿತಂ ಪುಮಾನ್ ಭವಾಬ್ಧಿಂ ನ ತರೇತ್ ಸ ಆತ್ಮಹಾ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/20/17). ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೋಡುವವನು ತನ್ನ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ

(13/28) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ, ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದೊರಕಿದಾಗ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅರಿವು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಮಗ್ರಿ ದೊರಕಿದೆ. ಇಂತಹ ಅಮೂಲ್ಯ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದವನು ತನ್ನ ಹತ್ಯೆ-ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜೀವಿಯು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ, ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಇವನ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗಲಾರದು.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅರಿವು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ‘ನಾನು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡದೆ, ಭಗವಂತನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯಲಾರೆ’ — ಹೀಗೆ ಅವನು ಅಚಲ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಆ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿನಿಲ್ಲ ಬೇಕೆಂಬುದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ದುರ್ಬಲತೆಯಿಂದ ಎಂದಾದರು ದುರುಪಯೋಗವಾದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಕುರಿತು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಉಂಟಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು — ಹೇ ಸ್ವಾಮಿ! ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪಾಯಿತು, ಇನ್ನು ಇಂತಹ ತಪ್ಪು ಎಂದೂ ಮಾಡಲಾರೆ. ಹೇ ಒಡೆಯಾ! ನಿನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಡೆಯದಂತಹ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡು. ಅದರಿಂದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಹಾಯಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತದೆ — ಒಂದು ಅವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರನು. ಉದಾ — ಓರ್ವ ಆಳಿಗೆ ಯಜಮಾನನು — ನೀನು ಈ ಮನೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಮೈಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಇಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಆ ಆಳು ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರನು. ಮತ್ತೊಂದು, ಅಸಾರ್ಥ್ಯವು — ಅವನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಮಾಡಲೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಮಾದವಶನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಅಸಾರ್ಥ್ಯವು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ಹೇ ಸ್ವಾಮಿ! ನಾನು ಇಂತಹ ಪ್ರಮಾದ ಪುನಃಮಾಡದಂತಹ ಶಕ್ತಿ ನನಗೆ ಕೊಡು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು.

ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸ್ವಾತಂತ್ಯ್ರದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು — ‘ಈ ಜೀವಿಯ ಇಷ್ಟು ಜನ್ಮಗಳಾಗಲಿ ಇಂತಹ ಸಂಕಲ್ಪ ಎಂದೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಚರ-ಅಚರ ಜೀವಿಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ‘ಅವನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಾದಾವು ಇಂತಹ ಸಂಕಲ್ಪ ವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೌದು! ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂದೆ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಕರ್ಮ-ಫಲದ ಸಾಲು ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾರಾದರೊಬ್ಬ ಜೀವಿಯು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಬದ್ಧನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಬದ್ಧನಾಗಿಯೇ ಇರುವನು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯು ವವನು ಮುಕ್ತನಾದಾನು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಈ ಸಂದೇಹವು ವಸ್ತುತಃ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದಿಂದಾಗಿ (ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ) ಇದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವು ಇರದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ನಾವೇ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆ, ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿರುವೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡದಿದ್ದರೆ ನಾವು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದೇವು? ನಮಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷನ್ನು ಕಲಿಸುವವನು ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾವು ಇಂಗ್ಲೀಷನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಲಿಯಬಲ್ಲೆವು?

ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಇದೆ. ಅವನ ಜ್ಞಾನದ ಹೊರಗೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲ — ‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ (7/7). ಜೀವಿಯೇ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ (ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ) ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5) ಆದ್ದರಿಂದ ಬಂಧನ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷ ಜೀವಿಯೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದು. ತತ್ತ್ವತಃ ಬಂಧನವಿಲ್ಲ, ಮೋಕ್ಷವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುವನು.*

* ನ ನಿರೋಧೋ ನ ಚೋತ್ಪತ್ತಿರ್ನ ಬದ್ಧೋ ನ ಚ ಸಾಧಕಃ । ನ ಮುಮುಕ್ಷುರ್ನ ವೈ ಮುಕ್ತ ಇತ್ಯೇಷಾ ಪರಮಾರ್ಥತಾ ॥

(ಆತ್ಮೋಪನಿಷದ್ — 31)

ಪ್ರಳಯವಿಲ್ಲ, ಉತ್ಪತ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಬದ್ಧನಿಲ್ಲ, ಸಾಧಕನಿಲ್ಲ, ಮುಮುಕ್ಷು ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತನೂ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಪರಮಾರ್ಥತೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ.

ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಚ’ ಪದ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಕಾಲವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಭೂತಕಾಲ ಸದಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ವರ್ತಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಭವಿಷ್ಯ ಕಾಲವೂ ಸದಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸದಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಭೂತಕಾಲ, ಭವಿಷ್ಯಕಾಲ ಈಗ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ತಮಾನವೂ ಇಲ್ಲ. ಭೂತಕಾಲ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಸಂಧಿಕಾಲವನ್ನು ವರ್ತಮಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಾಣಿನಿ-ವ್ಯಾಕರಣದ ಒಂದು ಸೂತ್ರವಿದೆ — ‘ವರ್ತಮಾನ ಸಾಮೀಪ್ಯೇ ವರ್ತಮಾನವದ್ವಾ (3/3/131) ಅರ್ಥಾತ್ — ವರ್ತಮಾನ ಸಾಮಿಪ್ಯವೂ ವರ್ತಮಾನದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭೂತಕಾಲದಿಂದ ‘ನಾನು ಈಗಲೇ ಬಂದಿರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕಾಲದಿಂದ ‘ನಾನು ಈಗಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ — ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇದು ವರ್ತಮಾನ ಸಾಮಿಪ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ವರ್ತಮಾನ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನೇ ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವರ್ತಮಾನಕಾಲವು ನಿಜವಾಗಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಎಂದೂ ಭೂತಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಲ ವರ್ತಮಾನವಿರದೆ ಭಗವಂತನೇ ವರ್ತಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವುದು ವರ್ತಮಾನವಿರದೆ ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದಿರುವುದೇ ವರ್ತಮಾನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಶ್ಲೋಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ತಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು — ‘ವೇದಾಹಮ್’ (ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ). ಭಗವಂತನು ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ವರ್ತಮಾನನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನವಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ವರ್ತಮಾನತೆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಕಾಲಾತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಲವು ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಹಾಗಾದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೇನು? ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಸಮುತ್ಥೇನ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹೇನ ಭಾರತ ।

ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಸರ್ಗೇ ಯಾಂತಿ ಪರಂತಪ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯ, ಪರಂತಪ - ಶತ್ರುತಾಪನ ಅರ್ಜುನಾ!, ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಸಮುತ್ಥೇನ - ಇಚ್ಛಾ (ರಾಗ) ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ದ್ವಂದ್ವಮೋಹೇನ - ದ್ವಂದ್ವಮೋಹದಿಂದ (ಮೋಹಿತರಾದ), ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣೀಗಳು, ಸರ್ಗೆ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ (ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ), ಸಮ್ಮೋಹವ್ - ಮೂಢತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 27॥

ಕಾರಣ- ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯ ಶತ್ರುತಾಪನ ಅರ್ಜುನಾ! ಇಚ್ಛಾ (ರಾಗ) ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದ್ವಂದ್ವ ಮೋಹದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಮೂಢತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಸಮುತ್ಥೇನ ..... ಸರ್ಗೆ ಯಾಂತಿ ಪರಂತಪ’ — ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮೋಹಿತವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ವಿಮುಖ ರಾದ್ದರಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ತೊಂದರೆ ಏನಿದೆ? ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಇರದೆ ತನ್ನ ವಿವೇಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡದೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಅದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮನೋವೃತ್ತಿಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಒಂದು ಕಡೆ ತೊಡಗುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗು ವುದು. ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ವಿರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ತಳೆಯಬೇಕು. ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ ಅದೇ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಕ್ರಮಶಃ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನತ್ತ ಸಾಗುವ ಅವಕಾಶವೇ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಂದಾದರು ಅವನು ಸತ್ಸಂಗದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಾನೆ, ಉತ್ತಮ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ವಿಚಾರಗಳೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಅವನ್ನು ಸರಿಯೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ರಾಗದ ಕಾರಣ — ನನಗಾದರೋ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿದೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ದೂರಾಗಿಸುವುದಿದೆ, ಇದು ನನ್ನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಕೇಳಿದರೂ, ಓದಿದರೂ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರೂಪೀ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ನಡೆಯಲಾರನು.

ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ರಾಗ ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಒಂದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದರೆ ಸರಿ! ಭಕ್ತ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ವೃತ್ತಿ ಚಿಂತಾಮಣಿ ವೇಶ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರವಾಯಿತು. ವೇಶ್ಯೆಯು ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದಳು — ‘ಇಂತಹ ಎಲುಬು ಮಾಂಸದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೀನು ಆಕರ್ಷಿತನಾದೆ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಆಗ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ವೇಶ್ಯೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತು ಹಾಗೂ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಯಿತು. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಗೋಪಿಕೆ ಯರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ರಾಗ (ಪ್ರೇಮ) ಉಂಟಾಯಿತು, ಆ ರಾಗವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಯಿತು. ಶಿಶುಪಾಲನಿಗೆ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ವೈರ (ದ್ವೇಷ)ವಿತ್ತು, ವೈರಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೂ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಯಿತು. ಕಂಸನಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು, ಭಯವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೂ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಯಿತು. ಆದರೆ ಭಯ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಕಂಸ, ಶಿಶುಪಾಲಾದಿಗಳ ಉದ್ಧಾರವಾದರೂ ಭಕ್ತಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದಾದರು; ಇದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನತ್ತ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ, ಸರಿ- ತಪ್ಪು, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಮೂಢತೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು — ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವು ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮನೋವೃತ್ತಿಯ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಹರಿದಾಗ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಂದೇ ಪದಾರ್ಥ ಒಮ್ಮೆ ಸರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಒಮ್ಮೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಒಮ್ಮೆ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ನಿದ್ವಂದ್ವಃ’ (2/45) ಪದದಿಂದ ದ್ವಂದ್ವರಹಿತನಾಗುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ ಪುರುಷನು ಸುಖವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಹಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಚತೆ’ (5/3). ಸುಖ-ದುಃಖ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಅವಿನಾಶೀ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ‘ದ್ವಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸುಖದುಃಖ- ಸಂಜ್ಞೈರ್ಗಚ್ಛಂತ್ಯಮೂಢಾಃ ಪದಮವ್ಯಯಂ ತತ್’ (15/5). ಭಗವಂತನು ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಶತ್ರುವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (3/34). ದ್ವಂದ್ವಮೋಹಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವವರು ದೃಢವ್ರತೀಯಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (7/28) ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತು ಅನೇಕ ಸಲ ಬಂದಿದೆ.

ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣವೇನು? ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಸಂತವಾಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಜನ್ಮ- ಮರಣದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ರಾಗದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ದುರುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಫಲೇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವದಾಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸತ್-ಅಸತ್ ಯೋನಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇವತೆಗಳ ಯೋನಿ, ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿ ಮತ್ತು ನರಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ನಮಗೆ ದೊರಕಿದ ಅವಸ್ಥೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸದೆ ‘ನಾವು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರೆವು ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯಮಾಡಿದರೆ; ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಗ ರಹಿತನಾಗಿ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡದಿರುವ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಸದುಪಯೋಗ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗತೊಡಗಿತು. ಅರ್ಥಾತ್- ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕ-ಮರ್ಯಾದೆಗನುಕೂಲ ಕೆಲಸವಾಗ ತೊಡಗೀತು. ಸದುಪಯೋಗವಾಗ ತೊಡಗಿದಾಗ ನಮಗೆ ಅದರ ಅಭಿಮಾನವಿರಲಾರದು. ಕಾರಣ — ನಾವು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡದಿರುವ ವಿಚಾರಮಾಡಿದ್ವೇವೆ, ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮಾಡಿದ ಅಭಿಮಾನ ಹೇಗಾದೀತು? ಇದರಿಂದ ಕರ್ತೃ ತ್ವಾಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ನಾವು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಲೇ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುವುದು? ಏಕೆಂದರೆ, ಸದುಪಯೋಗ ವಾದರೋ ಆಗಿದೆ, ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧನದ ಅಭಾವವಾಗುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವಂತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ — ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ, ಜಪ-ಧ್ಯಾನ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸ- ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಆಳವಾಗಿ ನೆಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳ ಕಾರಣ ಸಾಧಕರು ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. — ಕೆಲಸ- ಕಾರ್ಯಗಳು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಆಗಿಯೇ ಆಗುವವು, ಇವು ಇಲ್ಲವಾಗಲಾರವು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ದೃಢ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಸಾಧಕನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇದ್ದು ಬಿಡುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಗನೇ ಉನ್ನತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಭಾರೀ ಅನರ್ಥ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲೀ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರಬಾರದು.

ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದ ಗಳಿದ್ದರೂ ಸಾಧಕನ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಎರಡೂ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಭಾವವಿರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಿಯಾಭೇದವೇನೋ ಇದ್ದೀತು ಮತ್ತು ಇರಲೂಬೇಕು, ಆದರೆ ಭಾವಭೇದ ಇರಬಾರದು. ಭಾವಭೇದ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅರ್ಥಾತ್— ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದೇ ಭಾವ (ಉದ್ದೇಶ)ವಿರುವ ಕಾರಣ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಸಾಧನೆ ಗಳಾದಾವು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಪಂಚದ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರೂಪೀ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತನ್ನ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ದ್ವಂದ್ವ-ಮೋಹಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರಣನಾದವನಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದವನಲ್ಲಿ ‘ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯರು ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಹಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ (5/3).

ಮೊದಲು 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಂತಹ ಮೋಹಿತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನಾಗಲೀ, ಭಗವಂತನನ್ನಾಗಲೀ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಕರಗಿಹೋದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಸಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆ (ದೂರ) ಇದ್ದು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಜ್ಞಾನ ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದಾಗ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನ ಅವನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾದಾಗಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅದರ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೋ, ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ಜ್ಞಾನ ಎಂತಹುದು? ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ದ್ವಂದ್ವ ಮೋಹದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದವರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹದಿಂದ ರಹಿತರಾಗುವವರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಯೇಷಾಂ ತ್ವಂತಗತಂ ಪಾಪಂ ಜನಾನಾಂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್ ।

ತೇ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹನಿರ್ಮುಕ್ತಾ ಭಜಂತೆ ಮಾಂ ದೃಢವ್ರತಾಃ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾವ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಾ, ಜನಾನಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರ, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪಗಳು, ಅಂತಗತಮ್ - ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ತೇ - ಅವರು, ದ್ವಂದ್ವಮೋಹನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ - ದ್ವಂದ್ವಮೋಹದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ, ದೃಢವೃತಾಃ - ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾಗಿ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜಂತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 28॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅವರು, ದ್ವಂದ್ವಮೋಹದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇಷಾಂ ತ್ವಂತಗತಂ ಪಾಪಂ ಜನಾನಾಂ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಣಾಮ್’ — ದ್ವಂದ್ವಮೋಹದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ದ್ವಂದ್ವ ಮೋಹದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗದವನು ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಜನೆ ಮಾಡದವರಿಗಿಂತ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು ಪದವು ಬಂದಿದೆ.

‘ತನಗೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ ಈ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇರದೆ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ದೊರಕಿದೆ ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗಿರುವ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಿ ಮನುಷ್ಯನೇ ‘ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಆಗುವ ಶುದ್ಧಿ, ಪವಿತ್ರತೆಯು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ‘ನಮಗಾ ದರೋ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ.

‘ಅಂತಗತಂ ಪಾಪಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ‘ನನಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿದೆ ಈ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸಮ್ಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗುವುದ ರಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಪಾಪಗಳ ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೋಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತ ನಿಂದ ವಿಮುಖತೆಯೇ ಪಾಪಗಳ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಸಂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಒಂದೂವರೆಯೇ ಪಾಪವಾಗಿದೆ, ಒಂದೂವರೆಯೇ ಪುಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖ ನಾಗುವುದು ಇಡೀ ಪಾಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾ ಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಅರ್ಧಪಾಪವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದು ಇಡೀ ಪುಣ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಅರ್ಧ ಪುಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾದಾಗ ಅವನ ಪಾಪಗಳು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ರುವವರು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವತನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಹಿಂದಿನ ಯಾವುದೋ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಪಾಪ ಆಗಿ ಹೋದರೂ ಅದು ನಿಲ್ಲಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜ ಮಾನನಾದ ಭಗವಂತನು ಆ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ —

‘ವಿಕರ್ಮ ಯಚ್ಚೋತ್ಪತಿತಂ ಕಥಂಚಿದ್ ಧುನೋತಿ ಸರ್ವಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ’’

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/5/42).

ಮೂರನೇ ಭಾವ — ‘ಮನುಷ್ಯನು, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಾನು ಎಂದೂ ಪಾಪ ಮಾಡಲಾರೆ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಪಾಪಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತೇ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹನಿರ್ಮುಕ್ತಾ ಭಜಂತೇ ಮಾಂ ದೃಢವ್ರತಾಃ’ — ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಿಗಳು ದ್ವಂದ್ವರೂಪೀ ಮೋಹ ದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಹಾಗೂ ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತವೆ

(1) ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲೇ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲೇ? ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಆವಶ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಆವಶ್ಯಕ ವಾಗಿದೆ.

(2) ವೈಷ್ಣವ, ಶೈವ, ಶಾಕ್ತ, ಗಾಣಪತ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌರ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಿ? ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಬಿಡಲಿ?

(3) ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತ, ಅದ್ವೈತ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ, ಶುದ್ಧಾದ್ವೈತ, ಭೇದಾಭೇದ, ಅಂಚಿತ್ಯಭೇದಾಭೇದ, ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲೀ, ಯಾವ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲೀ?

(4) ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಹಠಯೋಗ, ಲಯ ಯೋಗ, ಮಂತ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲೀ, ಯಾವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಡಲಿ?

(5) ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಾಗುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ, ಹರ್ಷ- ಶೋಕ, ಸರಿ-ತಪ್ಪು, ಸುಖ-ದುಃಖ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ದ್ವಂದ್ವಗಳಾಗಿವೆ.

ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದ್ವಂದ್ವ ರೂಪೀ ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ದೃಢವ್ರತಿ ಗಳಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದರೆ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಎಲ್ಲ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳ ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಭಿರುಚಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ- ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕನುಸಾರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟ ದೇವರನ್ನು ಸಗುಣನೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ಸಾಕಾರನೆಂದೂ, ನಿರ್ಗುಣನೆಂದೂ ನಿರಾಕರ ನೆಂದೂ, ದ್ವಿಭುಜ, ಚತುರ್ಭುಜ, ಸಹಸ್ರಭುಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಗಾದರೂ ತಿಳಿಯಲಿ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಮುಖತೆ ಯಲ್ಲಿ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮ್ಮುಖ ತೆಯಲ್ಲಿ ಅವರೆಲ್ಲರು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಉಪಾಸನೆಯ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲರ ಲಕ್ಷ್ಯ ಒಂದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪದ್ಧತಿಯು ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ವೆಂಬುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿ ಉಂಟಾಗುವುದೋ ಅದೇ ಪದ್ಧತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಪದ್ಧತಿ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಾಗಲೀ, ಕೆಳದರ್ಜೆಯಾಗಿ ವಿಗಂಡಿಸುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾಧನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವವಿರುವತನಕ ಹಾಗೂ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಆಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ತಿರಸ್ಕಾರವಿರುವ ತನಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪದ್ದತಿಗಳನ್ನು, ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಆದರಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಸಾಧನ ವಿಷಯಕ ದ್ವಂದ್ವ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಒಂದು ಪ್ರಕೃತಿ, ಒಂದು ಸ್ವಭಾವ ವಿರುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಸಫಲತೆ ಇದರಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಸಾಧನೆ ಭಜನೆಯಿಂದ ಏನಾದೀತು? ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸ ವಾದರೋ ಮಾಡಲೇಬೇಕಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಇದ್ದೆವಲ್ಲ? ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೇ ಬಿದ್ದೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸ ಮುಖ್ಯವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆ, ನಿತ್ಯ- ನಿಯಮವಾ ದರೋ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ; ಏಕೆಂ ದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ಭಜನೆ- ಸ್ಮರಣೆ, ನಿತ್ಯ-ನಿಯಮದ್ದಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಧೋರಣೆ ಇಟ್ಟು ಕೊಂಡ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರು ಬಹಳ ಜನರಿದ್ದಾರೆ.

ಭಗವಂತನತ್ತ ಸಾಗುವವರಿಗೆ ‘ನನಗಾದರೋ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ ಎಂಬ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಲಾಭಹಾನಿ ಏನೇ ಆದರೂ ಅದರ ಪರಿವೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಎಷ್ಟಿವೆಯೋ ಅವು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸಮ್ಮೀಲನೇ ನಯನಯೋರ್ನಹಿ ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವು ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ದಿನ ಕೆಲಸ ಸಾಗೀತು? ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಭಗವಂತನಕಡೆಗೆ ತೊಡಗುವವನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆದರ-ತಿರಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ದ್ವಂದ್ವ ಮೋಹದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

‘ದೃಢವ್ರತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಮಗಾ ದರೋ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತಲೇ ನಡೆಯುವುದಿದೆ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ನಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರಬಾರದು. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ದ್ವೈತನೋ, ಅದ್ವೈತನೋ, ಶುದ್ಧಾದ್ವೈತನೋ, ವಿಶಿಷ್ಟಾ ದ್ವೈತನೋ, ಸಗುಣನೋ, ನಿರ್ಗುಣನೋ, ದ್ವಿಭುಜನೋ, ಚತುರ್ಭುಜನೋ ಇದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ.* ಅವನು ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಪರಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಡಲಿ, ನಮಗೆ ಎಲ್ಲೇ ಇಡಲೀ, ಹೇಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಇರಿಸಲಿ ಇದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಸರಿ! ನಮಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿದೆ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಅವರು ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ.

* ಹೇಗೆಂದರೆ ಗಜೇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದ್ದನು —

ಯಃ ಕಶ್ಚನೇಶೋ ಬಲಿನೋಂತಕೋರಗಾತ್ ಪ್ರಚಂದವೇಗಾದಭಿಧಾವತೋ ಭೃಶಮ್ ।

ಭೀತಂ ಪ್ರಪನ್ನಂ ಪರಿಪಾತಿ ಯದ್ಭಯಾನ್ಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಧಾವತ್ಯರಣಂ ತಮೀಮಹಿ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 8/2/33)

ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗದಿಂದ (ಎಲ್ಲವನ್ನು ನುಂಗಲು) ಓಡುತ್ತಾ ಬರುವ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠ ಕಾಲರೂಪೀ ಹಾವಿಗೆ ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಶರಣುಬಂದಿರುವವನನ್ನು ಯಾವ ಈಶ್ವರನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೋ; ಹಾಗೂ ಯಾರಿಂದ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವು ಓಡುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ನಾನು ಶರಣು ಹೊಕ್ಕಿರುವೆನು.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವವರ ಮುಂದೆ — ‘ಪರಮಾತ್ಮ ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ? ಜೀವಿ ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ? ಜಗತ್ತು ಹೇಗಿದೆ? ಈ ಮೂರು ಮಾತು ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ — ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಸರಳ ಉತ್ತರ ವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ನಮಗೇನು ಸಂಬಂಧ; ನಮಗಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದು. ಜೀವಿ ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ? ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಅವನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಇದರಿಂದ ನಮಗೇನೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ನಮಗಾದರೋ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ ಇಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತು ಹೇಗಿದೆ? ಸರಿ ಇದೆಯೋ, ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗಿದೆಯೋ? ಇದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು ಇಷ್ಟು ತಿಳಿಯುವುದೇ ನಮಗೆ ಸಾಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯಬೇಕು, ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು ನಮಗೆ ನಡೆಯುವುದಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನೆಡೆಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ದರ್ಶನಗಳ ಸಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ದೃಢವ್ರತಿಯಾಗುವು ದಾಗಿದೆ. ದೃಢವ್ರತಿ ಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯ ಇಲ್ಲದಿರುವು ದರಿಂದಲೇ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಅವರಿಗೆ ನಿರ್ಗುಣನ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಸಗುಣನ ದರ್ಶನವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವು ನಿರಂತರ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ನಿರಂತರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಂದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವರು ದೃಢವ್ರತಿಯಾಗಿ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯು ಪತಿಯ ಪರಾಯಣಳಾಗಿರುವಂತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣ ನಾಗಿರುವುದೇ ಅವನ ಭಜನೆಯಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂತರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ — ‘ಪಾಪೀ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ; ಆದರೆ ಇದೊಂದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಎಷ್ಟೇ ಪಾಪಗಳಿರಲಿ ಅವು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗಿಸಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಿಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಶುದ್ಧತೆ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದರೇನು ಮಹಾ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲವಾಗ ಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ದುರಾಚಾರಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ, ಅವನು ಬಹುಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ (ಭಕ್ತ)ನಾಗಿ ಹೋಗವನು — ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭವತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’* (9/31). ಆದ್ದರಿಂದ ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ನನ್ನಿಂದ ಭಜನೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಲು ಇರುತ್ತವೆ, ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನಿತ್ತು ಆ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವೇ ಭಜನೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ — ‘ಅಪಿ ಚೇತ್ಸುದುರಾಚಾರೋ ಭಜತೇ ಮಾನನ್ಯಭಾಕ್’ (9/30) ‘ಅತೀ ದುರಾಚಾರಿ ಪುರುಷನು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ಭಜನೆ — ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾದರೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳು ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗ ಲಾರವು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೃಢೀವ್ರತೀ ಪುರುಷನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರ ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯಶರೀರವು ಭಜನೆ ಮಾಡಲಿ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಶರೀರದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತವೋ ಅವು ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸೀತು — ಹೀಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ.

* ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾದರೂ ಸ್ವಭಾವ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಿಮಯವಿಲ್ಲ; ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳು ಮತ್ತು ನರಕಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದಾಗ ಪಾಪಗಳಾದರೋ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವ ಸುಧಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳು ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನ ಸ್ವಭಾವ ಸುಧಾರಿಸಬಲ್ಲದು. ಪಾಪಗಳು ಇರುವಾಗ ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (ರೋಗಾದಿಗಳು) ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ, ಸಾಧನ ಪರಾಯಣತೆಯಿಂದ, ಅಹಂತೆ-ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧಕನ ಸ್ವಭಾವ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಕಾಮ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಇರುವುದರಿಂದ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಗಳ ಪೂರ್ಣ ಫಲ-ಭೋಗ ಆಗದಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಜನೆಯ ಅವಕಾಶ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರೆತಾಗ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಎಂದೂ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಗಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಭೋಗಯೋನಿಯಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋನಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಂತರ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯಶರೀರವು ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಪುಣ್ಯಗಳನುಸಾರ ಬರುವ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳನುಸಾರ ಬರುವ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೂ ಎರಡೂ ಕೇವಲ ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿವೆ. ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ ಪರಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು — ಇದು ಸಾಧಕರ ಕೆಲಸ ವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಸಾಧನಸಾಮಗ್ರಿಗಳಾದಾವು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಿದರೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಪುಣ್ಯಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂತರು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪುಣ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖ ನಾಗುವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾದವರು; ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮುಂತಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರ ಪ್ರಕಾರಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭಜಂತೇ ಮಾವ್ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವಾಗ, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೋ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದರೆ, ಇನ್ಯಾವುದೋ ವಸ್ತುವಿಗೆ ವಿಮುಖನಾಗಿಯೇ ಆಗುವನು. ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವ ತನಕ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದು ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಭಗನಂತನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಮುಖತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ದೃಢವ್ರತಾಃ’ ಶಿಥಿಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಡಿಲು ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಅಸತ್ತನ್ನು ಬೇಗನೇ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು. ಒಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ, ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟ, ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ, ಅದನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಬಿಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಅವನು ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನಾದರೋ ಕಲಿತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಭಾವದ ಸಡಿಲತೆಯಿಂದ ಪುನಃ ಅದಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಭಾವದ ಈ ಶಿಥಿಲತೆಯು ಸ್ವತಃ ಸಾಧಕನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಒಮ್ಮೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರಬೇಕು. ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ದೃಢ (ಗಟ್ಟಿ) ವಾಗಿದ್ದರೆ, ಇಂತಹ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ, ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರಿಸಿ ಮತ್ತು ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ‘ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್ ಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡುವವನು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮೂರೂ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದೇ ಮೂರು ಮಾತುಗಳ ಉಪಸಂಹಾರ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಜರಾಮರಣಮೋಕ್ಷಾಯ ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯತಂತಿ ಯೇ

ತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ವಿದುಃ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಕರ್ಮ ಚಾಖಿಲವ್ ॥ 29॥

ಜರಾಮರಣ ಮೋಕ್ಷಾಯ - ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು, ಯೇ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು, ಮಾವ್- ನನ್ನನ್ನು, ಆಶ್ರಿತ್ಯ - ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಯಂತತಿ - ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ತತ್ - ಆ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ, ಕೃತ್ಸ್ನವ್- ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಖಿಲಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 29॥

ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಆ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮವನ್ನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ 29, 30ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ಇದರ, ‘ಯತಂತಿ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್’ ಇದರ ಮತ್ತು ‘ಯುಕ್ತ ಚೇತಸಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತ ಮನಾಃ’ ಇದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸಮಗ್ರಮ್’ ಪದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಜರಾಮರಣ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯತಂತಿ ಯೇ’ ಇಲ್ಲಿ ಜರಾ (ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ) ಮತ್ತು ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಬಾರದು, ಶರೀರದ ಮೃತ್ಯುವಾಗ ಲಾರದು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬರುವ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಾದರೋ ಬಂದೇಬರುವುದು, ಆದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಅವನನ್ನು ದುಃಖಿಯಾಗಿಸಲಾರವು. 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಪ್ರಕೃತಿಮೋಕ್ಷಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜರಾಮರಣ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜರಾ, ಮೃತ್ಯು ಇತ್ಯಾದಿ ಶರೀರದ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ.

ಯಾರಾದರು ಯುವಕನಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಬಂದಿಲ್ಲ, ಮೃತ್ಯು ಬಂದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಜರಾ-ಮರಣ ದಿಂದ ಈಗ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನು ಜರಾ- ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜರಾ-ಮರಣದ ಕಾರಣ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ತನಕ ಜರಾಮರಣದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಇವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಜರಾ-ಮರಣಗಳಿದ್ದರೂ ಅವರು ಇವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾ ಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜರಾ-ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜರಾ-ಮರಣವಾಗುವಂತಹ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದ ವಾಗುವುದು. ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ (ನಾನು ಇದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ)ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಶರೀರವು ವೃದ್ಧವಾದಾಗ ‘ನಾನು ವೃದ್ಧನಾದೆ’ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಸಾಯುವುದರಿಂದ — ನಾನು ಸಾಯುವೆನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅರಿವು ‘ಶರೀರ’ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ‘ಶರೀರ’ ನನ್ನದು ಇದರ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಜನ್ಮಮೃತ್ಯು ಜರಾವ್ಯಾಧಿದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್’ ಎಂದು ಬಂದಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಮತ್ತ ವ್ಯಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ನೋಡುವುದು — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಇದರ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು. ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಇದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ಅವನು ಜರಾ, ಮರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋದಾನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ನಿಜವಾಗಿ ಜನ್ಮದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ನಿಜವಾಗಿ ಇವನಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ, ಅದರಿಂದಲೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ನಿಜವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯತಂತಿ ಯೇ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು — ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೆ — ‘ನಾನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೆ ಆಯಿತು ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡದೆ ‘ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅವನು ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಸ್ವತಃ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಿ, ಆ ಉದ್ಯೋಗ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಫಲತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಎರಡೂ ಮಾತು ಹೇಳಿದೆ.

ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಅಗಲುತ್ತಿರುವ ಶರೀರ, ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಯಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸ್ಥಾಯೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವವರಿಗೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾಯಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತು ತಗಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎರಡೂ ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರ — ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸ್ವತ್ರಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಅಳಿಸಿಹಾಕುವುದೇ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವರೇ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಭು ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಸಾಧನೆ- ಭಜನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯವುದ ರಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಬಲದ ಅಭಿಮಾನ ಪಡೆಯದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಗನುಸಾರ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಬೋಧ ಅವರಿಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅಣಿಮಾ, ಮಹಿಮಾದಿ ಮುಂತಾದ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಮೇಲೇರಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರಾಕಾರ- ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಬೌದ್ಧ, ಜೈನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಮನುಷ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಅನುಸಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಅಸತ್-ಜಡರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದಗೈದು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ— ಈ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯತಂತಿ ಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತತ್’ (ವಿದುಃ)’ — ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ (ಸಾಧನೆ) ಮಾಡಿದಾಗ ಅವರು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು,* ಅರ್ಥಾತ್— ಯಾವುದು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವೋ, ಯಾವುದು ಮನ-ಬುದ್ಧಿ-ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ವಿಷಯ ವಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಎದುರಿಗಿಲ್ಲವೋ, ಶಾಸ್ತ್ರವು ಯಾವುದನ್ನು ಪರೋಕ್ಷ ರೂಪದಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೋ, ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

* ಇಲ್ಲಿ 28, 29 ಮತ್ತು 30ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅಸ್ಮತ್ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಮಾಮ್’ ಎಂದು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ’ ಸ್ವರೂಪ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥೈಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮದ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ‘ತತ್ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪರೋಕ್ಷರೂಪದಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಇಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕೂಡ ಅವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಪರೋಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗಿರದೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅಪ್ರಾಪ್ತನೆಂದು ಏಕೆ ತೋರುತ್ತದೆ? ಯಾವುದು ಮೊದಲಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರದೋ, ಈಗ ಇದ್ದರೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಗಲುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂದುಹೋಗುತ್ತದೋ — ಇಂತಹ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಸ್ವೀಕರಿ ಸಿರುವುದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

‘ಕೃತ್ಸ್ನಮಧ್ಯಾತ್ಮಮ್’ (ವಿದುಃ) — ಅವರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವ ತತ್ತ್ವವು ಏನೆಂಬುದನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಜೀವಿಯು ಒಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯು ವುದನ್ನು ವಿಮೂಢ ಪುರುಷರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವುಳ್ಳವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವರು ಎಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಏನೇನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಗತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ‘ಆತ್ಮಾ ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಇದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಅವರು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಅಲ್ಲ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ, ಅನಂತ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಏಕತೆ ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾಗ ದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆ ಆಗಲಾರರು — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಅಧ್ಯಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಕರ್ಮ ಚಾಖಿಲಂ ವಿದುಃ’ — ಅವರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ಏಕಾಗುತ್ತದೆ? ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಇದನ್ನೂ ಕೂಡ ಅವರು ತಿಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಆ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಯಾವ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಗಳಿವೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಭಾವಗಳು ಹೇಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹೇಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡಿರುವರೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಶರೀರಗಳ ರಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ (4/13, 14). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತೃತ್ವ ಹಾಗೂ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಕರ್ಮವು ಫಲಜನಕ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಅಖಿಲ ಕರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯುವವನ ಪ್ರಾಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಆಶ್ರಯ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ನಾಶವಂತವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ — ವಿನಾಶ, ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ ನಿತ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ — ಇದು ಕೂಡ ಅಖಿಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ನಡೆಯು ವವರು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮಗಳ ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದಂತೆ — ‘ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ’ (7/7) ಮತ್ತು ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ (7/19) ಅವರು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು — ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಸಾಧಿಭೂತಾಧಿದೈವಂ ಮಾಂ ಸಾಧಿಯಜ್ಞಂ ಚ ಯೇ ವಿದುಃ ।

ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇಪಿ ಚ ಮಾಂ ತೇ ವಿದುರ್ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ ॥

ಯೇ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಸಾಧಿಭೂತಾದಿ ದೈವಮ್ - ಅಧಿಭೂತ ಹಾಗೂ ಅಧಿದೈವದ ಸಹಿತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಾಧಿಯಜ್ಞಮ್ - ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು, ಪ್ರಯಾಣ ಕಾಲೇ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಾಮ್, ಚ - ನನ್ನನ್ನೇ, ವಿದುಃ- ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ॥30॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಧಿಭೂತ ಹಾಗೂ ಅಧಿದೈವ ಸಹಿತ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಾಧಿಭೂತಾಧಿದೈವಂ ಮಾಂ ಸಾಧಿಯಜ್ಞಂ ಚ ಯೇ ವಿದುಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ — ನಿರಾಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.ಘೆ

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಭೂತ ಎಂಬುದು ಭೌತಿಕ ಸ್ಥೂಲ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಎಷ್ಟು ಭೌತಿಕ ಸೃಷ್ಟಿ ಇದೆಯೋ ಅದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ಸ್ಥಾಯಿತ್ವ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಈ ಭೌತಿಕ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯತೆ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಸುಖ ರೂಪತೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಹಾಗೂ ಆಕರ್ಷಣ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಸತ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಪ್ರಪಂಚದ್ದಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭೌತಿಕ ಸ್ಥೂಲ ಸೃಷ್ಟಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಧಿ ಭೂತದ ಸತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಧಿಭೂತ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಅಧಿದೈವ’ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನೇ ಬ್ರಹ್ಮಾನ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾರವರು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಧಿದೈವದ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಅಂತರ್ಯಾಮಿರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವಿದೆ (10/42 ಮತ್ತು 11/7) ಮತ್ತು ಆ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಧಿಭೂತ (ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ), ಅಧಿದೈವ (ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು) ಹಾಗೂ ಅಧಿಯಜ್ಞ (ವಿಷ್ಣು) ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದಂತೆ — ಹೇ ದೇವಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು; ನಾಭಿಯಿಂದ ಕಮಲ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಆ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಮಾನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹಾಗೂ ಶಂಕರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ (11/15). ಆದ್ದರಿಂದ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನೇ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇಪಿ ಚ ಮಾಂ ತೇ ವಿದುರ್ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ’ — ಪ್ರಪಂಚದ ಭೋಗಗಳ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿರುವವರು, ಪ್ರಪಂಚ ದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಪರತನಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪುರುಷರೇ ಯುಕ್ತಚೇತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಯುಕ್ತಚೇತಾ ಮನುಷ್ಯರು ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ದುಃಖಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಅಚಲರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಗೊಂದಲವಾದರೂ ಕೂಡ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾಗಿಯೂ ವಿಚಲಿತ ರಾಗದಂತಹ ದೃಢ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪ — ಸಂಬಂಧೀ

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1)

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ — ಕ್ರಿಯಾ ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸತ್ತೆ ಪ್ರಕಟರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಆ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆಯು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದಾದರು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುರಿತು ನಮಗೆ ಇರುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಟ್ಟ ಮಾನ್ಯತೆಯು ನಾವು ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ತತ್ತ್ವದಿಂದಾದರೋ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ — ‘ಇದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸರಿ-ತಪ್ಪು ಮಾನ್ಯತೆ ನಾವು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದು. ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೌದು! ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳು, ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬಾರದು ಮುಂತಾಗಿ ಇರುವ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ, ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾನ್ಯಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಭೌತಿಕ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು ಇದ್ದನು ಮತ್ತು ಇದು ಲೀನವಾದಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು ಇರುವನು — ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧವಾದಾಗ ಭೌತಿಕ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸತ್ತೆಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಪಂಚ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂದರೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವವು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಗಳ ಆಕೃತಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಉಪಯೋಗವಾಗವುದಿದ್ದರೂ ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವೇ ಇರುವಂತೆಯೇ ಭಗವದ್ಭಕ್ತನಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವವಿದೆ — ಇಂತಹ ಅಚಲಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ 29 ಮತ್ತು 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆ.

(2)

ಉಪಾಸನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಸಗುಣ, ಮತ್ತೊಂದು ನಿರ್ಗುಣ ಹೀಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಗುಣದ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ — ಒಂದು ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಮತ್ತೊಂದು ಸಗುಣ — ನಿರಾಕಾರ. ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣದ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೌದು! ನಿರಾಕಾರದ್ದು ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಒಂದು ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತೊಂದು ನಿರ್ಗುಣನಿರಾಕಾಶ.

ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ಅಭಿರುಚಿಯವರಿದ್ದಾರೆ — ಒಬ್ಬರು ಸಗುಣ-ವಿಷಯಕ ರುಚಿ ಉಳ್ಳವರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ನಿರ್ಗುಣ-ವಿಷಯಕ ರುಚಿ ಉಳ್ಳವರು. ಆದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರ ಉಪಾಸನೆಯು ಭಗವಂತನ ‘ಸಗುಣ-ನಿರಾಕರ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾರೇ ಸಾಧಕನು ಹೊರಟರೆ ಅವನು ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಈ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದಯಾಳು ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದವರು ಯಾರು ಇಲ್ಲ — ಇಂತಹ ಭಾವ ಅವನೊಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಉಪಾಸನೆಯು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದರ ಕಾರಣ — ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಸಗುಣ)ವಾದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಗುಣದ ಉಪಾಸಕನ ಲಕ್ಷ್ಯವಾದರೋ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕರದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವನು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.*

* ಉಪಾಸನೆ ಸಗುಣ — ನಿರಾಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಗುಣ’-ನಿರಾಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಪುನಃ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಗುಣ’ -ನಿರಾಕಾರ’ದ ಮತ್ತು 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಾದರೋ ಮೂರೂರೂಪಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರರನ್ನು ಮೂರು-ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 8ನೇ ಅದ್ಯಾಯದ 8, 9, 10ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ೞಸಗುಣ-ನಿರಾಕರದ ಉಪಾಸನೆ; 11, 12, 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಗುಣ’ - ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ 14, 15, 16ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ೞಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ವಿಷದವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಗುಣದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಮೊದಲು ಸಗುಣ- ಸಾಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರರೂಪವು ದೃಢವಾಗುವವರೆಗೆ ‘ಪ್ರಭು ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾದಷ್ಟು ಉಪಾಸನೆಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಭಾಷಣ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನ ಉಪಾಸನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ನಿರ್ಗುಣದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಷ್ಟು ಅವರ ಉಪಾಸನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗಿ ‘ನಾನು ‘ನೀನು ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೂ ಉಳಿಯದೆ, ಕೇವಲ ಚಿನ್ಮಯತತ್ತ್ವವೇ ಶೇಷವಾಗಿರುವಾಗ ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರ ಉಪಾಸನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆ ಯಾದಾಗ ಇಬ್ಬರ ಏಕತೆ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.+ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕರದ ಬೋಧವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಮಮ ದರಸನ ಫಲ ಪರಮ ಅನೂಪಾ ಜೀವ ಪಾವ ನಿಜ ಸಹಜ ಸರೂಪಾ॥ (ಮಾನಸ — 3/ 36/5). ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕರದ ಉಪಾಸಕನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇದ್ದು, ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನದ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅವನಿಂದ ಏನಾದರು ಕೆಲಸ ಪಡೆಯುವುದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿಯೂ ದರ್ಶನಕೊಡಬಲ್ಲನು. ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕ ರಾದ ಮಧೂಸೂದನಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿ ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು.

+ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣದ ಭೇದವಾದರೋ ಉಪಾಸನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಎರಡೂ ಉಪಾಸನೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಾಸ್ಯ ತತ್ತ್ವ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಉಪಾಸನೆ ಸಾಧಕನ ರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಸಾರ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ನಾನಾ ರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಉಪಾಸನೆಗಳೂ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಉಪಾಸನೆಗಳಿಂದ ಕೊನೆಗೆ ಒಂದೇ ಉಪಾಸ್ಯತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಉಪಾಸ್ಯತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ೞಸಮಗ್ರಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅದ್ವೈತ ವೀಥೀಪಥಿಕೈರುಪಾಸ್ಯಾಃ ಸ್ವಾರಾಜ್ಯಸಿಂಹಾಸನಲಬ್ಧದೀಕ್ಷಾಃ । ಶಠೇನ ಕೇನಾಪಿ ವಯಂ ಹಠೇನ ದಾಸೀಕೃತಾ ಗೋಪವಧೂವಿಟೇನ॥

ಅದ್ವೈತಮಾರ್ಗದ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾರಾಜ್ಯರೂಪೀ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುವ ಅಧಿಕಾರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಮಗೆ ಗೋಪಿಯರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವ ಯಾರೋ ಧೂರ್ತನು ಹಠಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಚರಣಗಳ ದಾಸನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು.

(3) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣವಾದರೋ ಅವನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ, ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ತಿಳಿದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸಗುಣನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಅವನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ನಿರ್ಗುಣ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಗುಣ- ನಿರ್ಗುಣ ಎರಡೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅತೀತನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅರಿವು ಬೋಧವಾದಾಗಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಸೌಂದರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಔದಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ದಿವ್ಯ ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಸಗುಣ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಗುಣದ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ —

(1) ಸಗುಣ — ನಿರಾಕಾರ — ಆಕಾಶದ ಗುಣ ‘ಶಬ್ದ’ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ, ಯಾವುದೇ ಆಕಾರ (ಆಕೃತಿ) ಇಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಆಕಾಶ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವಾಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೆಸರು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕರವಾಗಿದೆ.

(2) ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ — ಅದೇ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಯೋಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಜನರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾದಾಗ, ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಗುಣ ನಾದರೋ ಅವನು ಇದ್ದೇ ಇದ್ದನು, ಆಕೃತಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು.

ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ದಿವ್ಯ ಅಲೌಕಿಕ ಗುಣ ಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿ ಕೇವಲ ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಇರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆ ಸ್ವರೂಪ ‘ನಿರ್ಗುಣ- ನಿರಾಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗುಣಗಳದ್ದೂ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ — (1) ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಸೌಂದರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ದಿವ್ಯ ಅಲೌಕಿಕ, ಅಪ್ರಾಕೃತ ಗುಣಗಳು. (2) ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಗುಣಗಳು. ಪರಮಾತ್ಮನು ಬಯಸಿದಾಗ ಸಗುಣ- ನಿರಾಕಾರವಿರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರವಿರಲಿ, ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯದ ಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ (7/13).

ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರಿಗೆ ಗುಣಗಳ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಆಧಿಪತ್ಯ ವಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿರ್ಗುಣನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾದರೆ, ಅವನು ಎಂದೂ ನಿರ್ಗುಣನಾಗಲಾರನು. ಯಾರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನೋ ಅವನೇ ನಿರ್ಗುಣನಾಗಬಲ್ಲನು; ಮತ್ತು ಯಾರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನೋ ಅಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣಗುಣಗಳು ಇರಬಲ್ಲವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಬಲ್ಲರು. ಇಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ 29, 30ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವನ್ನು ‘ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತ ನಶೀಲವನ್ನು ‘ಪರಾ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. (4, 5ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಮತ್ತೆ ಇವೆರಡರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಭವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಹೇಳಿದನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನಾನೇ ಇರುತ್ತೇನೆ — ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (6, 7). ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ 17 ವಿಭೂತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಕತೆ ಹೇಳಿದನು (8ರಿಂದ 12). ಪುನಃ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು — ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು (13ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಈ ಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆ ದಾಟಲು ತುಂಬಾ ದುಸ್ತರವಾಗಿದೆ. ನನಗೆ ಶರಣಾದವರು ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (14). ಆದರೆ ನನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ದುಷ್ಕೃತಿ ಜನರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ (15). ಈಗ ಇಲ್ಲಿ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಬಳಿಕ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳಿದ್ದರೆ ತುಂಬಾ ಸರಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅರ್ಥಾತ್ — 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದರೆ, ಈಗ ಶರಣಾಗುವವರು ನಾಲ್ಕುವಿಧವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಶೃಂಖಲೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕರಣ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತೊಂದರೆಕೊಡುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಶ್ಲೋಕ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ‘ಪಾಪಿಗಳು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಳಿದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಕೃತಿ(ಪಾಪಿ)ಗಳು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 16ನೇ ಶ್ಲೊಕದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವವರ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದನು.

ಈಗ ಶರಣಾಗುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯವರು — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭಗವಂತನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವವನ್ನರಿತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ (16ರಿಂದ 19) ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯವರು — ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯ ನೆಂದು ತಿಳಿದು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ (20ರಿಂದ 23).

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ — ಕಾಮನೆಗಳು ಬೆಳೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿಯದಿ ರುವುದು ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿರುತ್ತವೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆ ಕಾರಣದ ವರ್ಣನೆ 20ರಿಂದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಎರಡನೆ ಕಾರಣವನ್ನು 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರ ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಮಾತನ್ನು 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು.

ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಬರಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (26ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (27) ಈ ದ್ವಂದ್ವರೂಪೀ ಮೋಹದಿಂದ ರಹಿತರಾದವರು ದೃಢ ವ್ರತಿಗಳಾಗಿ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (28). ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವರು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (29, 30ನೇ ಶ್ಲೋಕ).

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕುರಿತು ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನೋಡಿದರೆ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಮುಖ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮುಖ ನಾಗುವುದೇ ಇದರಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಡತೆಯ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಜಡತೆಯಿಂದ ವಿಮುಖ ರಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾದರೆ ಅವರು ಸಗುಣ- ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ — ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆದಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದಮೇಲೆ ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು, ಅದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಈಗ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಸ್ವಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಆಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಧಿಯು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಲ್ಲ. ಆದರೆ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ಮೃತ್ಯು ಇವೆರಡೂ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜರಾಮರಣ ಮೋಕ್ಷಾಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವ ಭಕ್ತರು ಜರಾ ಮತ್ತು ಮರಣ- ಇವೆರಡರಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವರಿಗೆ ಶರೀರ ಇರುವಾಗಲೂ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸತ್ತಮೇಲೆ ನಮ್ಮಗತಿ ಏನಾದೀತು? ಎಂಬ ಗತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಪರಾ-ಅಪರಾ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಭಕ್ತರು ಜರಾ-ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮ ಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳಿಗಾದರೋ ಆರಂಭ ದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯ ನಿಷ್ಠೆ ಇರುತ್ತದೆ (3/3) ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠನಾಗುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ (ವಿರಳ) ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ- ‘ಕಶ್ಚಿನ್ಮಾಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ-ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವವನು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪ (ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನ) ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನೆಯು ಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿದೆ (ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ). ಕಾರಣ-ಸಮಗ್ರತೆಯ ಜ್ಞಾನ ವಿಚಾರದಿಂದಾಗದೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ ಪೂರ್ವಕ ಶರಣಾಗತನಾದಾಗ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಗೆ ‘ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿರುವನು. ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ (ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ), ‘ಕೃತ್ಸ್ನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ (ಅನಂತ ಯೋನಿಗಳ ಅನಂತ ಜೀವರು) ಹಾಗೂ ‘ಅಖಿಲ ಕರ್ಮ’ (ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು) ಇದು ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

‘ಅಧಿಭೂತ’ (ತನ್ನ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಂಚ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತು) ‘ಅಧಿದೈವ’ (ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಿತ ಬ್ರಹಾದಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು), ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ (ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಅವನ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳು) ಇದು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ದ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ) ಸಗುಣದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ

ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞದ ‘ಸಹಿತವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್-ಅಸತ್, ಪರಾ-ಅಪರಾ, ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಸತ್-ಅಸತ್ತನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದಾಗ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ ವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ ಉಭಯೋರಪಿ.....’ (2/16) ಮತ್ತು ಒಂದಾಗಿಸಿದಾಗ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19).

‘ಬ್ರಹ್ಮ’ನ ವಿಚಾರ ಮೊದಲು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ರಿಂದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ‘ಕೃತ್ಸ್ನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ’ ವಿಚಾರ ಮೊದಲು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥ-ಮಾತ್ಮಾನಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ‘ಅಖಿಲ ಕರ್ಮ’ದ ವಿಚಾರ ಮೊದಲು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ 23ನೇ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ‘ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ ‘ಕರ್ಮಸಮಗ್ರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮಾಖಿಲಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಯಿತು.

ಕರ್ಮದ್ದು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಆತ್ಮಾ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮನದಲ್ಲ. ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಭಾವದ ಜ್ಞಾನ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಅವುಗಳ ಅಭಾವದ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ (ಕರ್ಮಚಾಖಿಲಮ್), ಅದೇ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇತ್’ (4/18). ಬ್ರಹ್ಮ, ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮ — ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ವಿದುಃ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಕರ್ಮಚಾಖಿಲಮ್’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ, ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ವ್ಯಾಪಕ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಾಗಿದೆ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಕ್ಕಿಂತ ವ್ಯಾಪಕ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ‘ಮಾವ್ (ಸಮಗ್ರ) ಆ ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತವಾದರೋ ಸಮಗ್ರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಮಗ್ರದ ಅಂತರ್ಗತ ಬ್ರಹ್ಮ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಕೃತ್ಸ್ನ’ ಶಬ್ದ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ತನ್ನ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿಂದ ಕಂಡುಬರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವರು. ‘ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಖಿಲ ಶಬ್ದ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಜೀವಿಯು ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಆ ಶುಭ, ಅಶುಭ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು, ಆದರೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ‘ಕೃತ್ಸ್ನ ಅಥವಾ ‘ಅಖಿಲ ಶಬ್ದ ಕೊಡದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಬ್ರಹ್ಮ ಅನೇಕವಾಗಿರದೆ, ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು ಈ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ — ‘ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ’ (3/3); ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಅಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷರ (ಜಗತ್ತು)ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಇದೆ. ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿವೆ — ‘ದ್ವಾಮಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ (15/16) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಇದೆ, ಅದು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ (15/17,18). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಅಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಆಧಾತ್ಮ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ಯ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ* ಮತ್ತು ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಹಾಗೂ ಅಧಿಯಜ್ಞ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ)ಯ ಮಾತುಬಂದಿದೆ. ‘ಜ್ಞಾನ ಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ ‘ನಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ಪವಿತ್ರಮಿಹ ವಿದ್ಯತೇ’+ (4/38) ಮತ್ತು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನರೂಪವಾಗಿವೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’.

* ಅಧ್ಯಾತ್ಮದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ೞಕರ್ಮದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ — ಎರಡರಿಂದಲೂ ೞಬ್ರಹ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ (5/4, 5).

ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹಿಂದಿನ 2ರಿಂದ 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

+ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪವಿತ್ರಮಿಹ’ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದಿರುವ ‘ಇಹ’ ಶಬ್ದವು ಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಲೋಕ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನವೂ ಇದೆ. ಕೇವಲ ಜಡ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಚೇತನದ ವಾಚಕ ‘ಲೋಕ ಶಬ್ದವಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ಜಡ ಹಾಗೂ ಚೇತನ ಎರಡೂ ಬಂದಿಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ‘ಅಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಚೇತನವೇ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲೌಕಿಕವು ಸದಾಕಾಲ ಚಿನ್ಮಯವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಸಮಗ್ರದಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಮಾತಿದೆ — ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ‘ಬ್ರಹ್ಮದ ಹೆಸರು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ — ‘ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಸಗುಣ ಈಶ್ವರ ನಿದ್ದಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮವು ಮಾಯಾರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ ಮಾಯಾ ಸಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಇದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಮಾಯೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಯಾಸಹಿತ ಈಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತ ಹೇಗಾದನು? ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಮಾಯೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೆ! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದ ಆಧಾರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಹಮ್’ (14/27) ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ (9/4) ‘ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂಶನಾನಲ್ಲ, ನನ್ನ ಅಂಶಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಷ್ಪಕ್ಷವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ — ‘ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರದೆ ಈಶ್ವರನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಪೂರ್ಣತತ್ತ್ವಸಮಗ್ರವೇ ಆಗಿವೆ. ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸಮಗ್ರದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ- ನಿರಾಕಾರ ಎಲ್ಲವೂ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ-ಸಮಗ್ರರೂಪವು ಸಗುಣದ್ದೇ ಆಗ ಬಲ್ಲದು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಗುಣ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ನಿರ್ಗುಣ ಬರ ಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಗುಣ ಬರಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಸಗುಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣದ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ನಿಷೇದವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಶಬ್ದ ಕೂಡಲಾಗದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮದ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ರಮಶಃ ಕೃತ್ಸ್ನ ಹಾಗೂ ‘ಅಖಿಲ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಅದು ಸಮಗ್ರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಮಗ್ರ ತೆಯ ವಾಚಕ ಯಾವುದೇ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದ ರಿಂದ ಸಮಗ್ರತೆ ಸಗುಣದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ — ಈ ಮೂರು ಲೌಕಿಕ ಹೇಗೆ?

ಉತ್ತರ — ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಮ್’ (8/3) ಮತ್ತು ಜೀವಿಯನ್ನೂ ‘ಅಕ್ಷರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷಾ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ (15/16). ಜೀವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ — ‘ಅಯಮಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಮಾಂಡೂಕ್ಯ-1). ಪ್ರಕೃತಿ (ಶರೀರ)ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದುದರಿಂದ ಯಾವ ‘ಜೀವ’ (ಅಧ್ಯಾತ್ಮ)ವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಜೀವರು ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಬ್ರಹ್ಮ ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆ (ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ಯಿಂದ ಪಡೆಯುವಂತಹ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ.

‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ— ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5). ಜೀವಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಗದಿಂದ ಜೀವಿಯೂ ಜಗತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ ಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. (7/13). ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7), ‘ದ್ವಾವಿವೌ ಪುರುಷೋ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ (15/16).

ಕರ್ಮಗಳು — ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ದಿಂದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಇವೆರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳು ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ.

ಲೋಕದಲ್ಲಾಗುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ — ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋಽನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಽಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’ (3/9), ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ಕರ್ಮಜಾ’ (4/12) ‘ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ’ (15/2) ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ — ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ.... ಯೋಗಿನಾಮ್ ॥ (3/3) ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸಕಾಮ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಕರ್ತಾ ಸಕಾಮ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮ ವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಕಾಮ-ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಕರ್ತಾನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞ — ಈ ಮೂರು ಅಲೌಕಿಕ ಹೇಗೆ?

ಉತ್ತರ — ‘ಅಧಿಭೂತ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಂಚ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತು ತತ್ತ್ವತಃ’ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಿರುವುದರಿಂದ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ — ‘ಅಮೃತಂ ಚೈವ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಸದಸಚ್ಚಾಹ ಮರ್ಜುನ’ (9/19) ಅಮೃತ — ಮೃತ್ಯು ಹಾಗೂ ಸತ್-ಅಸತ್ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.+ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವೂ ದಿವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿತ್ತು.++ ಆ ದಿವ್ಯ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನದೇ ದಿವ್ಯ ಶರೀರದ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ್ದನು.* ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ವಿರಾಟ್ರೂಪ ವಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಪಾಂಚಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತೂ ಕೂಡ ಅಲೌಕಿಕವೇ ಆಗಿದೆ.** ಭಗವಂತನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ದಿವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಲೌಕಿಕ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ದಿವ್ಯಾಹ್ಯಾತ್ಮ ವಿಭೂತಯಃ’ (10/19) ‘ಮಮ ದಿವ್ಯಾನಾಂ ವಿಭೂತೀನಾಮ್’ (10/40). ಆದರೆ ಜೀವಿಗೆ ಅಜ್ಞಾನವಶ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ) ಈ ಜಗತ್ತು ಲೌಕಿಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲವಾದಾಗ ಜಡತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಚಿನ್ಮಯತೇ ಇರುತ್ತದೆ.

+ ಮನಸಾ ವಚಸಾ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯತೇನ್ಯೈರಪೀಂದ್ರಿಯೈಃ । ಅಹಮೇವ ನ ಮತ್ತೋನ್ಯದಿತಿ ಬುಧ್ಯಧ್ವಮಂಜಸಾ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/13/24)

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ವಾಣಿಯಿಂದ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದೆಲ್ಲ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಬೇಗನೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ, ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ.

++ ‘ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ’ (11/5), ‘ಅನೇಕದಿವ್ಯಾಭರಣಂ ದಿವ್ಯಾನೇಕೋದ್ಯತಾಯುಧಮ್’ (11/10) ‘ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಂ ದಿವ್ಯ ಗಂಧಾನುಲೇಪನಮ್’ (11/11) ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವಾಂಸ್ತವ ದೇವ ದೇಹೆ ..... ಸರ್ವಾನುರಗಾಂಶ್ಚ ದಿವ್ಯಾನ್’ (11/15).

* ಭಗವಂತನ ವಚನ ಹೀಗಿದೆ — ‘ಇಹೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ..... ಮಮ ದೇಹೆ’ (11/7). ಸಂಜಯನ ವಚನ ಹೀಗಿದೆ — ‘ತತ್ರೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ..... ಅಪಶ್ಯದ್ದೇವದೇವಸ್ಯ ಶರೀರೇ’ (11/13). ಅರ್ಜುನನ ವಚನ ಹೀಗಿದೆ — ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವಾಂಸ್ತವ ದೇವ ದೇಹೇ’ (11/15).

** ಖಂ ವಾಯುಮಗ್ನಿಂ ಸಲಿಲಂ ಮಹೀಂ ಚ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ಸತ್ತ್ವಾನಿ ದಿಶೋ ಧ್ರುಮಾದೀನ್ ।

ಸರಿತ್ಸಮುದ್ರಾಂಶ್ಚ ಹರೇಃ ಶರೀರಂ ಯತ್ ಕಿಂಚ ಭೂತಂ ಪ್ರಣಮೇದನನ್ಯಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/2/41)

ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಪೃಥ್ವೀ, ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರ, ಜೀವ-ಜಂತು ದಿಕ್ಕುಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ನದಿಗಳು, ಸಮುದ್ರ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಶರೀರವಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭೂ ದ್ವೀಪವರ್ಷಸರಿದದ್ರಿನಭಃ ಸಮುದ್ರಪಾತಾಲ ದಿಙನರಕಭಾಗಣಲೋಕಸಂಸ್ಥಾ ।

ಗೀತಾ ಮಯಾ ತವ ನೃಪಾದ್ಭುತಮೀಶ್ವರಸ್ಯ ಸ್ಥೂಲಂ ವಪುಃ ಸಕಲ ಜೀವನಿಕಾಯಧಾಮ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 5/26/40)

ಪರೀಕ್ಷಿತನೇ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಪೃಥ್ವಿ, ಅದರ ಅಂತರ್ಗತ ದ್ವೀಪಗಳು, ವರ್ಷಗಳು, ನದಿ, ಪರ್ವತಗಳು, ಆಕಾಶ, ಸಮುದ್ರ, ಪಾತಾಳ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ನರಕ, ಜೋತಿರ್ಗಣ ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆ. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ಅತಿ ಅದ್ಭುತ ಸ್ಥೂಲರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಜೀವ ಸಮುದಾಯದ ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನೂ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ವಕ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷೇಣ ದಿವ್ಯಾಹ್ಯಾತ್ಮ ವಿಭೂತಯಃ’ (10/16).

‘ಅಧಿದೈವ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಅಲೌಕಿಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಅಲೌಕಿಕ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ದ್ವಾ ಸುಪರ್ಣಾ ಸಯುಜಾ ಸಖಾಯಾ ಸಮಾನಂ ವೃಕ್ಷಂ ಪರಿಷಸ್ವಜಾತೇ । ತಯೋರನ್ಯಃ ಪಿಪ್ಪಲಂ ಸ್ವಾದ್ವತ್ತ್ಯನಶ್ನನ್ನನ್ಯೋ ಅಭಿಚಾಕಶೀತಿ॥

(ಮಂಡಕ — 3/1/1; ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ 4/6)

ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಖ್ಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಎರಡು ಪಕ್ಷಿಗಳು — ಜೀವಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಒಂದೇ ವೃಕ್ಷ — ಶರೀರದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದು (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಆ ವೃಕ್ಷದ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಾ ಉಪಭೋಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇನ್ನೊಂದು (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಉಪಭೋಗಿಸದೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ‘ಸಾಧಿಭೂತಾಧಿದೈವಂ ಮಾಂ ಸಾಧಿಯಜ್ಞಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಹಾಗೂ ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ — ಪರಮಾತ್ಮ ಸಹಿತವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವು ಮೂರು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಲೌಕಿಕವೇ ಆಗಿವೆ, ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗು ವವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಲೌಕಿಕವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ ಮುಖ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ‘ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಮುಖ್ಯವಿರುವುದ ರಿಂದ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಅಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಲೌಕಿಕವು ಯಾವುದೇ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವಾದರೋ ಅಲೌಕಿಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ಈ ಎರಡು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಲೌಕಿಕ-ಅಲೌಕಿಕ ವಿಭಾಗವು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅಲೌಕಿಕ, ಚಿನ್ಮಯ, ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’. ಕಾರಣ — ಲೌಕಿಕದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ರಾಗ ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣವೇ ಲೌಕಿಕದ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣವೇ ಜೀವಿಯು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಕೂಡ ಲೌಕಿಕವಾಗಿಸಿ ತಾನೂ ಸ್ವತಃ ಲೌಕಿಕನಾದನು.

ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಡ-ಚೇತನ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಪರಾ-ಅಪರಾ, ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ, ಅದೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಾವ್ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅದು ಸಮಗ್ರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ — ‘ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ (7/29) ಮತ್ತು ‘ಮಾಂ ತೇ ವಿದುಃ (7/30).

ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳ ಗತಿ (ತತ್ತ್ವ)ಯನ್ನು ಗಹನವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಗಹನಾ ಕರ್ಮಣೋಗತಿಃ (4/17), ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಅದನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ (4/18) ಎರಡನ್ನೂ ಭಕ್ತನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಯಾದರೋ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗ — ಎರಡನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್ಮದಾಶ್ರಯಃವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯತಂತಿ ಯೇ ಪದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯು ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಎರಡರ ಫಲ (ಲಕ್ಷ್ಯ)ರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ವಿದುಃ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಾಂ ತೇ ವಿದುಃ.

‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇಪಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಮೊದಲೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಜ್ಞಾನ ಎಂದೂ ಲುಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರು ‘ಯುಕ್ತಚೇತಾ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇರದೇ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ (ನಿತ್ಯಯೋಗ) ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನು ಅವರಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಯುಕ್ತಚೇತಾ ಭಕ್ತರು ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏನೇ ಚಿಂತನೆಯಾದರೂ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರಾಗದೆ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇಪಿ ಚ ಮಾಂ ತೇ ವಿದುರ್ಯುಕ್ತ ಚೇತಸಃ. ಕಾರಣ — ಆ ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಏನೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋದೀತು? ಏಕೆ ಹೋದೀತು? ಹೇಗೆ ಹೋದೀತು? ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಚಿಂತನೆ ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯೇ ಆದಿತು, ಮತ್ತೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸು, ವಿಚಲಿತ ಹೇಗಾದೀತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತವಾಗದೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಹೇಗಾದಾನು? ಕಾರಣ — ಕರಣ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತವಾದಾಗಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ— ‘ಯೋಗಾಚ್ಚಲಿತಮಾನಸಃ (6/37) ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ನಿತ್ಯಯೋಗ ವಿರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ಕೆಲವು ಭಕ್ತರಾದರೋ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಜರಾಮರಣ ಮೋಕ್ಷಾಯ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಭಕ್ತರು ಪ್ರೇಮವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಾಂ ತೇ ವಿದುರ್ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ. ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಭಕ್ತರು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ (ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ)ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಬಯಸುವ ಭಕ್ತರು ಸ್ವಯಂ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಾಂ ವಿದುಃ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ (ಬುದ್ಧಿಯೋಗ) ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ —ಎರಡನ್ನೂ ಕರುಣಿಸುತ್ತಾನೆ (10/10, 11) ಜರಾ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎರಡೂ ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಧನ ಭಕ್ತಿಯೂ ಲೌಕಿಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಉದ್ದೇಶ ಅಲೌಕಿಕ ವಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ಅಲೌಕಿಕ ಸಾಧ್ಯಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸಂಜಾತಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/3/31).

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಯೋಗೋನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಧ್ಯಾಯಃ ॥ 7॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಯೋವೆಂಬ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥ 7॥

ಈ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾಕಾರಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಪರಮ ಪ್ರೇಮರೂಪೀ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಜಾಗ್ರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನ ಯೋಗ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಧ್ಯಾಯಃ ಇದರ 3, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚದ 2, ಶ್ಲೋಕಗಳ 406 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿದ್ದು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪದಗಳು 424 ಇವೆ.

(2) ‘ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಧ್ಯಾಯಃ ಇದರ 7, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನು ವಾಚ ಇದರ 7, ಶ್ಲೋಕಗಳ 960 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 48 ಅಕ್ಷರ ಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ಅಕ್ಷರಗಳು 1022 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧಾಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚವಿದೆ.

ಏಳನೇಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 30 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ — 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ ವಿಪುಲಾ’; 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥವ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ ವಿಪುಲಾ’; 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣ ದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ’ ವಿಪುಲಾ ಹಾಗೂ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತು 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 23 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ

ಭಗವಂತನ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಎರಡು ಪ್ರಕತಿಗಳಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚ ‘ಅಪರಾ’ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವ ‘ಪರಾ’ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಜಡ ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚೇತನ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಎರಡನ್ನೂ ತನ್ನದೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಭಾವ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು— ‘ಇತೀಯಂ ಮೇ’ (7/4) ‘ಮೇ ಪರಾಮ್’ (7/5). ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವಾದ್ದರಿಂದ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ (ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ) ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಜೀವಿಯು (ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ) ಅಪರಾಗೆ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೀವಿಯು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — (1) ಅಹಂತಾಪೂರ್ವಕ; — ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ (2) ಮಮತಾಪೂರ್ವಕ; ಶರೀರ ನನ್ನದಾಗಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21).

ನಿಜವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ, ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ‘ಮತ್ತಂ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ (7/7). ಸತ್ತೆಯು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಎರಡಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವನು. ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ತೇಜ, ಜಲ, ಪೃಥ್ವಿ — ಈ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಯ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಈ ಐದು ವಿಷಯವಾಗಿವೆ; ಇವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅನಾದಿ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀ ಬೀಜನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಬೀಜ (ಮೂಲಕಾರಣ) ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣವೇ ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣದ್ದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾರ್ಯದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಾದರು ಸಾಧಕನು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ತ್ವಹಂ ತೇಷು ತೇ ಮಯಿ (7/12). ಎಲ್ಲರ ಕಾರಣರೂಪೀ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವವನಿಗೇ ಭಗವಂತನು ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾರಣರೂಪೀ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗದೆ, ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾಗುವವರು ಜನ್ಮಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ಅಲೌಕಿಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯ ನಂತೆ ಲೌಕಿಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮೂರುಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನಿಗೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೆ — ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ. ಈ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ, ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭಕ್ತರು ಮುಕ್ತಪುರುಷರಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಕಾರಣ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮಾಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪರಾ-ಅಪರಾಸಹಿತ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ (ಜಾಗ್ರತಿ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರೇಮದ ಜಾಗ್ರತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಪೂರ್ಣತೆ ಇದೆ.

* ಭಗವಂತನು ಕಾರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.

* * *

ಒಂದು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆ, ಒಂದು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆ, ಓರ್ವ ಪರಾ-ಅಪರಾ ಇವುಗಳ ಯಜಮಾನ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ (ಅಧಿಭೂತ) ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರೀರಿ (ಕೃತ್ಸ್ನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ) ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಬರುತ್ತವೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರವೆಲ್ಲ (ಪ್ರಪಂಚ)ವೂ ಕೂಡ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಶರೀರೀ (ಜೀವ) ಕೂಡ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಈ ಎರಡೂ ಯಾರ ಶಕ್ತಿಗಳಿವೆಯೋ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಆತ್ಮಾನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಪರಮಾತ್ಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಮೂರೂ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ, ಅನೇಕರಲ್ಲ — ‘ನೇಹ ನಾನಾಸ್ತಿಕಿಂಚನ’ (ಕಠ 2/1/11; ಬೃಹದಾ — 4/4/19).

ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಗ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷ ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಭಾವ ಉಂಟಾದೀತು. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ ಸುಲಭವಾಗಿ ತನ್ನಿಂತ-ತಾನೇ ಸಿದ್ಧವಾದೀತು. ಕಾರಣ— ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ತನ್ನದಾದ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗಲಾರದು ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲದಿರುವ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆಯೂ ಆಗಲಾರದು. ಕಾಮನೆ-ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತು.

ಸಮಸ್ತ ಜೀವರಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಸರ್ವತ್ರ ಆತ್ಮಭಾವ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವ ಉಂಟಾದೀತು — ‘ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ — 3/14/1) ‘ಆತ್ಮೈವೇದಂ ಸರ್ವಮ್’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 7/25/2). ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಸುಲಭವಾಗಿ ತನ್ನಿಂತ-ತಾನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಬಹುದು. ಕಾರಣ — ಅನೇಕ ರೂಪದಿಂದಿರುವ ಜೀವವು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಜೀವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ — ‘ಅಯಮಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮ (ಮಾಂಡೂಕ್ಯ 1).

ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವೆರಡು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಗಳು, ಸ್ವಭಾವ ವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗೀತು — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ (7/19). ಹೀಗೆ ಆದಾಗ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಸುಲಭವಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು. ಕಾರಣ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದು ನಿಜವಾದ ಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತು, ಜೀವ, ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮೂರರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ ಈ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಗೀತೆಯು ‘ಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ (2/48). ಭೇದ (ವಿಷಮತೆ) ಕೇವಲ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ, ಅದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿ (ಭಾವನೆ) ಸಮವಾಗಿರಬೇಕು. — ‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶನಃ’ (6/29) ‘ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ’ (5/18) ‘ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿ ಶಿಷ್ಯತೆ’ (6/9) ‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ’ (12/4). ವ್ಯವಹಾರದ ಭಿನ್ನತೆಯಾದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಉಂಟುಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು. ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯನು ಜಗತ್ತು, ಜೀವ, ಪರಮಾತ್ಮಾ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅದು ಅವನ ಜನ್ಮ-ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ‘ಮೃತ್ಯೋಃ ಸ ಮೃತ್ಯುಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯ ಇಹ ನಾನೇವ ಪಶ್ಯತಿ’ (ಕಠ 2/1/11). ಯಾರನ್ನಾದರು ಬೇರೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು, ಯಾರಿಗಾದರು ಕೇಡನ್ನು ಬಗೆಯುವವನು, ನೋಡುವವನು, ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವವನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಲಾರನು, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಆಗಲಾರನು, ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯೂ ಆಗಲಾರನು.

ಜಗತ್ತು, ಜೀವ, ಪರಮಾತ್ಮಾ ಈ ಮೂರರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಓರ್ವಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಜೀವರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಜಗತ್ತನ್ನು ಜೀವಿಯೇ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್ (7/5) ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಜೀವಿಯು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಜೀವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಜೀವೀಗೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯು ಜೀವಿಯ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯ ಸತ್ತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19) ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಜೀವ — ಎರಡೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞ — ಈ ಆರು ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಈ ಆರು ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಜುನನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಕಿಂ ತದ್ಬ್ರಹ ಕಿಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ।

ಅಧಿಭೂತಂ ಚ ಕಿಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಧಿದೈವಂ ಕಿಮುಚ್ಯತೇ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ಕಥಂ ಕೋಽತ್ರ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಮಧುಸೂದನ ।

ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಚ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯೋಽಸಿ ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ ॥

ಪುರುಷೋತ್ತಮ - ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ!, ತತ್ - ಆ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಕಿಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮ ಯಾವುದು? ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್, ಕಿಮ್ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದರೆ, ಏನು? ಕರ್ಮ, ಕಿಮ್ - ಕರ್ಮಯಾವುದು?, ಅಧಿಭೂತಮ್ - ಅಧಿಭೂತ, ಕಿಮ್, ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ - ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಧಿದೈವಮ್ - ಅಧಿದೈವ, ಕಿಮ್, ಉಚ್ಯತೇ - ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಅತ್ರ - ಇಲ್ಲಿ, ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ಕಃ - ಅಧಿಯಜ್ಞ ಯಾರು?, ಚ - ಮತ್ತು (ಅವನು), ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ದೇಹೇ - ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಕಥಮ್ - ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ?, ಮಧುಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ?, ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ (ನಿನ್ನನ್ನು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಜ್ಞೇಯಃ ಅಸಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 1, 2॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ! ಆ ಬ್ರಹ್ಮಯಾವುದು? ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದರೇನು? ಕರ್ಮಯಾವುದು? ಅಧಿಭೂತ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಅಧಿದೈವ ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಇಲ್ಲಿ ಅಧಿಯಜ್ಞಯಾರು? ಹಾಗೂ ಅವನು ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ? ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ? ॥1,2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಕಿಂ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ — ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ! ಆ ಬ್ರಹ್ಮ ಯಾರು ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಏನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು? ‘ಕಿಮಧ್ಯಾತ್ಮಮ್’ -‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

‘ಕಿಂ ಕರ್ಮ’ — ಕರ್ಮವೆಂದರೇನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ನಿನ್ನ ಭಾವವೇನು?

‘ಅಧಿಭೂತಂ ಚ ಕಿಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ — ನೀನು ಹೇಳಿರುವ ಅಧಿಭೂತದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

‘ಅಧಿದೈವಂ ಕಿಮುಚ್ಯತೇ’ — ‘ಅಧಿದೈವ’ವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?

‘ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ಕಥಂ ಕೋತ್ರ ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್’ — ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು? ಆ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ವು ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ?

‘ಮಧುಸೂದನ ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಚ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯೋಽಸಿ ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ’ — ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ದೂರವಾಗಿ ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುವವರು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ನಿನ್ನ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಸ್ವಭಾವೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಯತೇ ।

ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೊ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ ॥

ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅಕ್ಷರವು, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಸ್ವಭಾವಃ - ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ (ಜೀವಿ)ಯನ್ನು, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರಃ - ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಮಾಡುವಂತಹ, ವಿಸರ್ಗಃ - ತ್ಯಾಗವನ್ನು, ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ - ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥3॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಪರಮ ಅಕ್ಷರವು ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜೀವಿ)ಯನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವಂತಹ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಮ್’ — ಪರಮ ಅಕ್ಷರದ ಹೆಸರು ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ೞಬ್ರಹ್ಮ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಣವ, ವೇದ, ಪ್ರಕೃತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿ ೞಬ್ರಹ್ಮ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ‘ಪರಮ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಈ ಶಬ್ದವು ಸರ್ವೋತ್ತಮ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ, ಅವಿನಾಶೀ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

‘ಸ್ವಭಾವೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಯತೇ’ — ಹಾಗಂತ ಆತ್ಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಾಗಿದೆ; ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮಾರ್ಗದ ವರ್ಣನೆ ಇರುವ ಆ ಮಾರ್ಗವೂ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಆತ್ಮನ ವಿದ್ಯೆಯ ಹೆಸರೂ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಾಗಿದೆ (10/32). ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಭಾವ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಗೆ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಆತ್ಮನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವಿಯಾಗಿರುವವನ (ಸ್ವರೂಪದ) ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

‘ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ’ — ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೋ ಅವುಗಳ ಯಾವ ಭಾವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇರುವಿಕೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ವಿಸರ್ಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ತ್ಯಾಗ ವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಕ್ರಿಯ-ಅವಸ್ಥೆ ಯೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಸಮಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಕ್ರಿಯ-ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆಯ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ‘ಒಂದಾಗಿದ್ದನಾನು ಅನೇಕ ರೂಪದಿಂದಾಗುವೆನು’ ಈ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಒಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಲೀನವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ವಿಸರ್ಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ತ್ಯಾಗ ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ಮ-ಪರಂಪರೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಕಾರಣ — ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಷುಪ್ತಿ-ಅವಸ್ಥೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಹಾಸರ್ಗದ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳು ಶುರು ಆಗುತ್ತವೆ.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರು ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಬಂದಿದೆ. ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ ಏರ್ಪಡಿಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವಿಗಳ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಏರ್ಪಡಿಸುವುದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಗರ್ಭ-ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ — (14/3, 4). ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರೀತಿ ಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಕಾರಣಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಿದೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೆ’ (15/7), ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷನ ಅಂಶದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಕ್ಷೇತ್ರ (ಪ್ರಕೃತಿ), ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಪುರುಷ)ನ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಿಶೇಷ ಸಂಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ಥೂಲಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪರೂಪೀ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವೇ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಭಿಮಾನವಿರದೆ ಜೀವಿಗಳ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೇ ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿ ಫಲಕೊಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ.* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಅನೇಕನಾಗುವೆನು’ ಈ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

* ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿದಾಗ, ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ, ಕರ್ಮಫಲಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಹೇಗಿದ್ದವೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನಿದ್ದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಬಳಲಿಕೆದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ, ಕರ್ಮಫಲಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಚಿತಕರ್ಮಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಕಾರಣ-ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆ ಲೀನವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಚಿತಕರ್ಮಗಳು ವಿಶ್ರಾಂತಿಪಡೆದು — ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾರಬ್ದರೂಪಿಯಾಗಿ ಫಲಕೊಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಆಗ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜನ್ಮಾರಂಭಕ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದರ ಹೆಸರೇ ೞಕರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಂದ ವಿಹಿತ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿ ಆಗುವುದೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮುಖ್ಯ ಕರ್ಮವಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪವಾಯಿತು, ಅನಂತರ ಕರ್ಮ-ಪರಂಪರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಸ್ವಭಾವೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಯತೇ’ — ‘ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮೇ ಪರಾಮ್’ (7/5). ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸ್ವಭಾವವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಿಯೇ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದೂ ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7).

‘ಸ್ವಭಾವೋಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಚತೇ’ — ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ; ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸೃಷ್ಟಿ, ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವಿಯ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16) ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರ ತನ್ನ ಭಾವ (ಸತ್ತೆ-ಇರುವಿಕೆ) ಸದಾ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಸೃಷ್ಟಿ-ರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮವನ್ನು ‘ತ್ಯಾಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿರತೆಯ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಕಾರಣ — ತತ್ತ್ವ ಸ್ಥಿರ, ಅಚಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ಥಿರತೆಯ ತ್ಯಾಗವೇ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿ — ರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮವೇ ಆದಿ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ,+ ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಂಪರೆ ನಡೆದು ಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ೞಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. (1) ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ, (2) ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರ, ಅದು ಫಲಜನಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. (3) ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ (ಶುಭಾ-ಶುಭ ಕರ್ಮ) ಅದು ಫಲಜನಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

+ ‘ಚಾತುರ್ವಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಮ್’ (4/13) ‘ಕಲ್ಪಾದೌ ವಿಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (9/7) ‘ವಿಸೃಜಾಮಿ ಪುನಃ ಪುನಃ’ (9/8) ‘ಅಹಂ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಪಿತಾ’ (14/4).

ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿ-ರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮವು ನಿಜವಾಗಿ ‘ಅಕರ್ಮ’ವೇ ಆಗಿದೆ. ‘ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರ ಮವ್ಯಯಮ್’ (4/13) ‘ಆ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವ್ಯಯ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದೇ ತಿಳಿ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋ ಭಾವಃ ಪುರುಷಶ್ಚಾಧಿದೈವತಮ್ ।

ಅಧಿಯಜ್ಞೋಽಹಮೇವಾತ್ರ ದೇಹೇ ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ ॥

ದೇಹಭೃತಾಮ್, ವರ - ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಕ್ಷರಃ - ಕ್ಷರ, ಭಾವಃ - ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್- ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಅಧಿಭೂತಮ್ - ಅಧಿಭೂತವಾಗಿವೆ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷ ಅರ್ಥಾತ್ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅಧಿ ದೈವತಮ್ - ಅಧಿದೈವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅತ್ರ - ಈ, ದೇಹೇ - ದೇಹದಲ್ಲಿ, (ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ರೂಪದಿಂದ), ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ, ಅಧಿಯಜ್ಞಃ - ಅಧಿಯಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥

ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ಕ್ಷರ ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅಧಿಭೂತವಾಗಿವೆ, ಪುರುಷ ಅರ್ಥಾತ್ — ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಧಿದೈವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ನಾನೇ ಅಧಿಯಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋಭಾವಃ’ — ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ — ಈ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅಧಿಭೂತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಪುರುಷಶ್ಚಾಧಿದೈವತಮ್’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿದೈವತ’ (ಅಧಿದೈವ) ಪದವು ಆದಿ ಪುರುಷ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ಪ್ರಕಟರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರೇ ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಧಿಯಜ್ಞೋಽಹಮೇವಾತ್ರ ದೇಹೇ ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ’ ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಧಿಯಜ್ಞ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮೀರೂಪದಿಂದ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ.+ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಿಷ್ಠಿತಮ್’ (13/17) ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸಂನಿವಿಷ್ಟಃ’ (15/15) ‘ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದ್ದೇಶೇರ್ಜುನತಿಷ್ಠತಿ’ (18/61) ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜ ಮಾನನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

+ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವ, ಸ್ವೀಕರಿಸುವ, ಅದರಂತೆ ಆಚರಿಸಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇದೆ. ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮೀರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇರುವಾಗಲೂ ಆ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುವ ವಿವೇಕವು ಆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಶರೀರ ಇರುವಾಗಲೇ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ದುರ್ಲಭ ಅವಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಗಗೊಡಬಾರದು.

‘ಅಹಮೇವ ಅತ್ರ* ದೇಹೆ’ — ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರೇರಕ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಯಂತೆ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ಅವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಮಹಾ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ (3/24). ತಾತ್ಪರ್ಯ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಶ್ರುತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ — ‘ಶ್ರುತಿ ಸ್ಮೃತಿ ಮಮೈವಾಜ್ಞೇ’. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶ್ರುತಿ-ಸ್ಮೃತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬಲ್ಲನು? ಪ್ರೇರಣೆ ಮಾಡಲಾರನು. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/37). ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆಗೆ ವಶನಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಾಗಬಹುದು. ಅದನ್ನು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಹಜ, ಸ್ವಭಾವನಿಯತ ಕರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

* ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅತ್ರ’ ಪದವು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ, ಹಾಗೂ ‘ಅಸ್ಮಿನ್’ ಪದವು ದೇಹಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ರ’ ಪದವು ದೇಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದೆ. ಕಾರಣ — ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ರ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಪ್ರಕರಣದ ಸಂಕೇತಮಾಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಅದರ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವಾಗ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅತ್ರ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರೇರಣೆ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇದ್ದರೆ ಆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಕೈಯೊಳಗೆ ಇದೆ. ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಂತರು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸಬಲ್ಲನು.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ‘ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ — ‘ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ — ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಕಣ-ಕಣಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಧ್ಯೇಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವೇ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು.

ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞ ಇವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನೀರಿನ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶವು ಸ್ವಚ್ಛವಿದ್ದಾಗ ನಮಗೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ನಡುವೆ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥವೂ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಪರಮಾಣು ರೂಪದಿಂದ ಜಲತತ್ತ್ವ ವಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಜಲತತ್ತ್ವ ಆವಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆವಿಯೇ ದಟ್ಟವಾದಾಗ ಮೋಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೋಡ ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜಲಕಣಗಳ ಕೂಡುವಿಕೆಯಿಂದ ಹನಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಹನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಂಪಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಘನತೆಯುಂಟಾದಾಗ ಆಲಿಕಲ್ಲು(ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ)ವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಜಲತತ್ತ್ವದ ತುಂಬಾ ಸ್ಥೂಲರೂಪವಾಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ನಿರ್ಗುಣ — ನಿರಾಕಾರ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪರಮಾಣುರೂಪದಿಂದ ಜಲತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮ (ಅನಂತ ಜೀವ) ಹನಿಗಳ ರೂಪದಿಂದ ನೀರು ಇದೆ. ಅದಿಯಜ್ಞ (ವ್ಯಾಪಕ ವಿಷ್ಣು) ಆವಿಯ ರೂಪದಿಂದ ಜಲವಾಗಿದೆ ‘ಅಧಿದೈವ’ (ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಬ್ರಹ್ಮ) ಮೋಡರೂಪದಿಂದ ಜಲತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ‘ಕರ್ಮ’ (ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮ) ಮಳೆಯ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅಧಿಭೂತ — (ಭೌತಿಕ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿ) ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ರೂಪದಿಂದ ನೀರಾಗಿದೆ.

ಈ ವರ್ಣನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೇ ನೀರು ಪರಮಾಣು, ಆವಿ, ಮೋಡ, ಮಳೆಯಕ್ರಿಯೆ, ಹನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಇವುಗಳ ರೂಪದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಕಂಡರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಗ್ರಮ್’ (7/1) ಮತ್ತು ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (7/19) ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿವೇಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಶರೀರ-ಶರೀರಿ, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಉಪಾಸನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಉಪಾಸ್ಯ (ಪರಮಾತ್ಮ) ಉಪಾಸಕ (ಜೀವ) ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ (ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚ) ಈ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಆರು ಭೇದಮಾಡಲಾಗಿವೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ — ಬ್ರಹ್ಮ (ನಿರ್ಗುಣ) ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞ (ಸಗುಣ) ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ.

ಜೀವಿಯ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ — ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ (ಬದ್ಧರಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವರು) ಮತ್ತು ‘ಅಧಿದೈವ’ (ಮುಕ್ತರಾದ ಕಾರಕ ಪುರುಷರು).

ಜಗತ್ತಿನ ಎರಡು ಭೇದಗಳು — ‘ಕರ್ಮ’ (ಪರಿವರ್ತ ನೆಯ ರಾಶಿಯಾಗಿದೆ) ಮತ್ತು ಅಧಿಭೂತ (ಪದಾರ್ಥ) ಇವೆ.

Adyay%208%20Image%201.jpg 

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1)

ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್’ (9/4) ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ (18/46) ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿದೆ- ‘ಮಯಿ ಸರ್ವಮಿದಂ ಪ್ರೋತಮ್’ (7/7); ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ‘ಅಹಂ ಹಿ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಂ ಭೋಕ್ತಾ ಚ ಪ್ರಭುರೇವ ಚ’ (9/24) ‘ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಂ ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್’ (5/29) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ವಚನಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಸಾಮಂಜಸ್ಯ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಲ್ಲರ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗಾದೀತು? ಈ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಎಷ್ಟು ಸಾಧಕರಿದ್ದಾರೋ* ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುಸುವುದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಉಳಿಯುವ ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಸುಖ ಸಿಗಲಾರದೆ ಸದಾ ಅಶಾಂತಿ-ದುಃಖವೇ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನಂತ ಆನಂದದ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಂತರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ.

* ಸದಾಕಾಲ ಉಳಿಯುವಂತಹ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಸುಖಸಿಗಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ದುಃಖವು ಲವಶೇಷವೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ-ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡುವ ಸಾಧಕರು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರಲು ಬಯಸುವವರು, ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವವರು, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಗ್ರಹ-ಭೋಗದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿದ್ದು ಇರುವವರು, ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುವವರು ಸಾಧಕರಾಗಿರದೆ ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅವರು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ೞಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಸಂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಾಧಕರು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮಾನ್ಯತೆ ಗೌಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧಾರಣೆ (ಮಾನ್ಯತೆ) ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಹಾಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಾನ್ಯತೆ ಗೌಣವಾಗತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಧೋರಣೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಖ್ಯವಾದಾಗ ಸಾಧಕರಿಗೆ — ಪ್ರಪಂಚವು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಕೊನೆಗೂ ಇರಲಾರದು ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ೞಇದೆ ಎಂದು ಕಾಣುವುದೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂದು ಕಾಣಬರತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗಲೂ ಪರಮಾತ್ಮ ನಿದ್ದನು, ಪ್ರಪಂಚವು ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗಲೂ ಇರುವನು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವವಾ ಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಹೇಗಿರುವನೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸದಾ ಅಭಾವವಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸದಾ ಭಾವವಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಸತ್ಯರೂಪದಿಂದ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಹೀಗೆ ನಿಜವಾದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಆಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕರು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ‘ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯು ಸಾಧಕನ ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು.

(2)

ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ— ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19), ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೇ’ (13/12); ಪರಮಾತ್ಮನು ಸತ್ತಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಅಸತ್ತಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಅತೀತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ (11/37) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಚನಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಈಗ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧದ ವಿಷಯವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಅತ್ಯಂತ ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿದೆ. ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಾರೂ ವರ್ಣಿಸಲಾರರು. ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಹಿಡಿಯಲಾರವು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ತತ್ತ್ವವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರಲಾರದು. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗಬಲ್ಲವು. ಸಾಧಕನು ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಲೀನವಾಗಬಲ್ಲನು, ಅದನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ, ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ತರಲಾರನು.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರಧಾನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಬ್ಬರು ಮಸ್ತಿಷ್ಕ ಪ್ರಧಾನ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಹೃದಯಪ್ರಧಾನರಾಗಿ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನದ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಅರ್ಥಾತ್ ತಿಳಿಯುವುದರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಪ್ರಧಾನದ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಶ್ರದ್ಧಾಪ್ರಧಾನವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿರದೇ — ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಇದ್ದು ಜೊತೆಗೆ ವಿವೇಕವಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವುದಾದರೆ — ತಿಳಿಯುವವರಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದೂ ಇರುತ್ತದೆ. ತಿಳಿಯುವವರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನವಿರಲೀ, ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರಧಾನವಿರಲೀ ಆದರೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಒಂದೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇಗನೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ ಇದ್ದರೂ ಅಂತಹ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದ್ದು ಅಂತಹ ರುಚಿ-ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರುಚಿ ಇರುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಶ್ರದ್ಧಾ ವಿಶ್ವಾಸ ಇರುವಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವಿಷಯ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.

ವಿವೇಕಪ್ರಧಾನ ಸಾಧಕನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ಅಭಿರುಚಿ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧಾಪ್ರಧಾನ ಸಾಧಕನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಅಭಿರುಚಿಯು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವವನು — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸತ್ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ-ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ವನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವವನು — ಪರಮಾತ್ಮನು ಸತ್ತಾಗಿಯೂ, ಅಸತ್ತಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿಗಿಂತ ಅತೀತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವಾದರೋ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಜಡವು, ಅಸತ್ತೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಪಂಚ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಚೇತನ ಜೀವಿಯು ಬದಲಾಗು ತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದ ಪಡೆದು ಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧಕನು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವು ಅವಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧಾಪ್ರಧಾನವಾದ ಸಾಧಕನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಜಡತೆ ಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧಕನಾದರೋ ಸಮ, ಶಾಂತ, ಸತ್-ಘನ, ಚಿತ್-ಘನ, ಆನಂದ-ಘನ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿ ಅಖಂಡ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರೇಮದ ಅನಂತ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಸತ್-ಅಸತ್ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಹಾಗೂ ನಾಶವುಳ್ಳ ಕ್ರಿಯೆ, ಎಲ್ಲಾ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ‘ಕ್ಷರಭಾವ’ವಾಗಿವೆ, ಅವು ಭಗವಂತನ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ (ಅಧಿಯಜ್ಞ) ಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವಾದರೋ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ವಿಶೇಷ್ಯವಾಗಿದೆ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಮ್’ (14/27). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗೀತೆಯು ಹೇಳಿರುವ ಸಮಗ್ರವೇ ಎಲ್ಲರ ರಚಯಿತನು, ನಿಯಂತಾ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಇದೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಯನ್ನು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಮ ಯೋನಿರ್ಮಹದ್ಭ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಿನ್ಗರ್ಭಂ ದಧ್ಯಾಮ್ಯಹಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಹಂ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಪಿತಾ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿನ ‘ಅಹಮ್’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾಗಿ — ‘ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೆ’ (13/12) ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19) ‘ಸದತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ (11/37) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಏಳನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಯೇ? ಎಂದಿತ್ತು. ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಅಂತಕಾಲೇ ಚ ಮಾಮೇವ ಸ್ಮರನ್ಮುಕ್ತ್ವಾ ಕಲೇವರಮ್ ।

ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಸ ಮದ್ಭಾವಂ ಯಾತಿ ನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಅಂತ್ಯಕಾಲೇ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಚ - ಕೂಡ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಸ್ಮರನ್ - ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ಕಲೇವರಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ಮುಕ್ತ್ವಾ - ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರಯಾತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಮದ್ಭಾವಮ್, ಏವ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ, ಯಾತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ಅತ್ರ - ಇದರಲ್ಲಿ, ಸಂಶಯಃ - ಸಂದೇಹ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇಲ್ಲ. ॥5॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಂತಕಾಲೇ ಚ ಮಾಮೇವ*...ಯಾತಿ ನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ’ — ‘ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಯಾರು ಶರೀರ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ — ಭಜನೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇವನು ಏನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಈ ಬಡಪಾಯಿ ಮನುಷ್ಯನು ಈಗ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾಗಲೂ ಸರಿ! ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ ಇವನಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋದೀತು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಅವ್ಯಯದ ಅರ್ಥ ‘ಅಪಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಕೂಡ’ ಎಂದಾಗಿದೆ.

‘ಮಾಮೇವ ಸ್ಮರನ್’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬರುವುದೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನದೇ ಚಿಂತನೆ ಉಂಟಾದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಾಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದೀತು, ಅದರಿಂದ ಆ ಸ್ಮರಣೆ ನನ್ನದೇ ಆದೀತು. ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುವುದು.

‘ಮದ್ಭಾವಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ನನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಭಿನ್ನ ಅಥವಾ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ದ್ವಿಭುಜ-ಚತುರ್ಭುಜ ಹಾಗೂ ನಾಮ, ಲೀಲಾ, ಧಾಮ, ರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನೋ, ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿರುವನೋ, ಅಂತ್ಯಸಮಯದ ಸ್ಮರಣೆಗನುಸಾರ ಅವನು ನನ್ನ ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.

ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರಾದರೋ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಪಾಸ್ಯದ ಸ್ಮರಣೆ ಯಾಗುವುರಿಂದ ಅದೇ ಉಪಾಸ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವದ್ಬಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡದಿರುವವರಿಗೂ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಶಾತ್ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದಾದರು ನಾಮ, ರೂಪ, ಲೀಲಾ, ಧಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅವರೂ ಕೂಡ ಆ ಉಪಾಸಕರಂತೆ ಅದೇ ಭಗವದ್ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೇಗೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದವರ (14/18) ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರ ಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಿರುವವರ ಹಾಗೆಯೇ ಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (14/14, 15), ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರಿಗೆ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನೆನಪಾದರೆ ಅವನಿಗೂ ಉಪಾಸಕರಂತೆ ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳ, ನಾಮ, ಲೀಲಾ, ಧಾಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭೇದವಾದರೋ ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದ್ದರೂ, ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಒಂದೇ ‘ಮದ್ಭಾವ’ — ಭಗವದ್ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರಸ್ವರೂಪ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗುಣಗಳನುಸಾರಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವವರು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮೂರು ಗುಣಗಳು (ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ) ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಗಳ ಅನುಸಾರ ಅವರ ಗತಿಗಳೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡಿ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವವರಿಗಾದರೋ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಶರೀರ ಬಿಡುವವರಿಗೆ ಗುಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವವರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವರು ಗುಣಗಳ ಸಮ್ಮುಖರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನು — ಮರಣಾಸನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಚರಣೆ ಹೇಗೂ ಇರಲೀ, ಎಂತಹುದೇ ಭಾವವಿರಲೀ, ಹೇಗೆ ಬೇಕಾದರು ಜೀವನ ಕಳೆಯಲೀ, ಆದರೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ನೆನೆದರೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದೀತು ಎಂಬ ಸವಲತ್ತನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಅವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯಶರೀರಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆದಾಗ ಭಗವಂತನು ಈ ಜೀವಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು, ಜೀವಿಯು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವುದು ಸಫಲವಾದೀತು. ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇಂದು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಅಯ್ಯಾ! ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಗೌರವ ಉಳಿಯಲಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾದರೂ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡಬೇಕು, ಯಾವ ಸಮಯವನ್ನು ಬರಿದಾಗಿ ಕಳೆಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲವು ಯಾವಾಗ ಬಂದೀತು ಎಂಬ ಭರವಸೆ ಇಲ್ಲ, ಇದರ ಕುರಿತು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದರ ಆವಶ್ಯಕ ಇದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಮಯವೂ ಅಂತ್ಯಕಾಲವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ, ಇಷ್ಟು ತಿಂಗಳು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಮೃತ್ಯುವಾದೀತು ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ಕೆಲವು ಬಾಲಕರು ಸಾಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವು ಹುಟ್ಟುತ್ತಲೇ ಸಾಯುತ್ತವೆ, ಕೆಲವರು ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದನ್ನು ಕಾಣ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಯುವ ಪರಂಪರೆ ಸದಾಕಾಲ ನಡೆದು ಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ಇದೇ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವು ದಿದ್ದರೆ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ, ಮೃತ್ಯುವು ನನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದಿದೆ, ಆಘಾತ ಕೊಟ್ಟರೆ ಮುಗಿಯಿತು! ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ — ‘ಗೃಹೀತ ಇವಕೇಶೇಷು ಮೃತ್ಯುನಾ ಧರ್ಮಮಾಚರೇತ್’.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಭಗವಂತನು ತೋರಿರುವ ಉದಾರತೆ ಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ಲಾಭ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಯಾರಾದರೂ ವ್ಯಾಧಿಗ್ರಸ್ತ, ಮರಣಾಸನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿದ್ದರೆ ಅವನ ಇಷ್ಟದೇವರ ಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸಬೇಕು. ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಭಗವಂತನ ಯಾವ ನಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿ-ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಭಗವನ್ನಾಮ ಅವನಿಗೆ ಕೇಳಿಸಬೇಕು. ಯಾವ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಡಬೇಕು, ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಬೇಕು. ಗೀತೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಸಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವನ್ನಾಮವನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಆ ಮರಣಾಸನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಭಗವತ್ ಸಂಬಂಧೀ ವಾಯುಮಂಡಲ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ವಾಯುಮಂಡಲ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಮದೂತರು ಬರಲಾರರು. ಅಜಾಮಿಳನು ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ನಾರಾಯಣ’ ನಾಮವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪಾರ್ಷದರು ಬಂದರು ಹಾಗೂ ಯಮದೂತರು ಓಡಿಹೋಗಿ ಯಮರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಆಗ ಯಮರಾಜನು ತನ್ನ ದೂತರ ಬಳಿ — ‘ಭಗನ್ನಾಮದ ಜಪ, ಕೀರ್ತನ, ಕಥೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಆಗುವಲ್ಲಿಗೆ ನೀವು ಎಂದೂ ಹೋಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವಿಲ್ಲ’* ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮತ್ತೆ ಯಮರಾಜನು ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನನ್ನ ದೂತರು ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮನ್ನಿಸಬೇಕೆಂದು ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡಿದನು’.+

* ಏವಂ ವಿಮೃಶ್ಯ ಸುಧಿಯೋ ಭಗವತ್ಯನಂತೇ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ವಿದಧತೇ ಖಲು ಭಾವಯೋಗಮ್ ।

ತೇ ಮೇ ನ ದಂಡಮರ್ಹಂತ್ಯಥ ಯದ್ಯವಿಾಷಾಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾತಕವ್ ತದಪಿ ಹಂತ್ಯುರುಗಾಯವಾದಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —6/3/26)

+ ತತ್ ಕ್ಷಮ್ಯತ್ಯಾಂ ಸ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷಃ ಪುರಾಣೋ ನಾರಾಯಣಃ ಸ್ವಪುರುಷೈರ್ಯದಸತ್ ಕೃತಂ ನಃ ।

ಸ್ವಾನಾಮಹೋ ನ ವಿದುಷಾಂ ರಚಿತಾಂಜಲೀನಾಂ ಕ್ಷಾಂತಿರ್ಗರೀಯಸಿ ನಮಃ ಪುರುಷಾಯ ಭೂಮ್ನೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —6/3/30)

ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನೋ ಅದರ ನೆನಪಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಮೊದಲು ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ಗಣೇಶ, ಸೂರ್ಯ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ವಿಶ್ವರೂಪ ಪರಮಾತ್ಮ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಆ ಸ್ವರೂಪದ ನಾಮ, ರೂಪ, ಲೀಲೆ, ಧಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನೆನಪಾಗುವುದು. ಅದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯಾದಾಗ ೞನಾನು ಶರೀರ ವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಶರೀರ ನನ್ನದಿದೆ ಇದರ ನೆನಪು ಉಳಿಯು ವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಅವಕಾಶವೂ ಇಲ್ಲ.

ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಜೀವನವಿಡೀ ಭಜನೆ, ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಸಾಧನೆಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದ. ಅವನಿಗೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಹೇಗಾದೀತು? ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ ಆದರೆ ಅಥವಾ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದಾದರು ಸಂತರ ದರ್ಶನವಾದರೆ, ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾಗಿ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಾದರು ಸಾಧಕರು ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ಲೀಲೆ, ಚರಿತ್ರೆ ಕೇಳಿಸಿದರೆ, ಕೀರ್ತನೆ ಹಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ಮರಣಾಸನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿ ಇದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಗೀತೆಯ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ಸದ್ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವೇ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದೇ ಇದೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾ, ಮಥುರಾ, ಹರಿದ್ವಾರ, ಕಾಶೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದರೆ, ಆ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಜಪ, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೃತ್ಯುವಾದರೆ, ಅಲ್ಲಿಯ ಪವಿತ್ರವಾಯು ಮಂಡಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ನೆನಪು ಆಗಬಲ್ಲದು. ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಭಯಂಕರ ಸ್ಥಿತಿ ಬರುವುದರಿಂದ ಭಯಭೀತ ನಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಬರಬಲ್ಲದು. ಶರೀರ ಬಿಡುವ ಸಮಯ, ಶರೀರ, ಕುಟುಂಬ, ಹಣ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿ, ಹೇ ಸ್ವಾಮೀ! ನೀನಲ್ಲದೆ ನನ್ನವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನೀನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಿಯೇ ಎಂಬ ಭಾವಬಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೂ ಉದ್ಧಾರವಾಗಬಲ್ಲದು.** ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಾದರು ಸಾಧಕರು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ, ಜೀವ-ಜಂತುವಿನ ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ೞಅವನ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲೀ ಈ ಭಾವದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ನಾಮವನ್ನು ಕೇಳಿಸಿದರೆ, ಆ ಭಗವನ್ನಾಮದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆ ಪ್ರಾಣಿಯ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಾದರೋ, ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರ ಪ್ರಭಾವದ ವಿಚಿತ್ರ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ — ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರು ಯಾವುದೇ ಮರಣಾಸನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅಥವಾ ಅವನ ಹೆಣವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅಥವಾ ಅವನನ್ನು ಸುಟ್ಟ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅಥವಾ ಚಿತಾಭಸ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಕೂಡ ಆ ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.*

ಅಯೋಧ್ಯಾ ಮಥುರಾ ಮಾಯಾ ಕಾಶೀ ಕಾಂಚೀ ಅವಂತಿಕಾ ಪುರೀ ದ್ವಾರಾವತೀ ಚೈವ ಸಪ್ತೈತಾ ಮೋಕ್ಷದಾಯಿಕಾಃ॥

(ನಾರದ ಪುರಾಣ —ಪೂ —27/35)

** ಒಂದು ಸಲ ಓರ್ವ ಸಜ್ಜನರು ಗಂಗೆಗೆ ಹೋಗಿ ಬಂದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದ; ಅವನಿಗೆ ಗಂಗಾಜಲ ಕೊಡಲು ಹೋದರೆ, ಅವನೆಂದ —ಸ್ವಾಮಿ! ನನ್ನ ಪಾಪಗಳು ತುಂಬಾ ಇವೆ, ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಂತೆ ನಾನು ತುಂಬಾ ಪಾಪಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಒಂದು ಉದ್ಧರಣೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಪಾಪಗಳು ಹೇಗೆ ಕಳೆದೀತು? ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಆಗ ಸಜ್ಜನರು ಕೇಳಿದರು —ಎಷ್ಟುಬೇಕು? ಅವನೆಂದ—ಒಂದು ಲೋಟ ಕೊಡಿರಿ. ಆ ಸಜ್ಜನರು ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಲೋಟ ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಅವನು ಆ ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ಕುಡಿದು ಹೇಳಿದನು —ಇನ್ನು ನನ್ನ ಪಾಪಗಳು ಉಳಿಯಲಾರವು! ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯ ಓರ್ವ ಸಹೋದರನು ಕೇಳಿದ್ದ. ಅನಂತರ ಆ ಸಹೋದರನು ತಿಳಿಸಿದ —ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸತ್ತಾಗ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹತ್ತನೇ ದ್ವಾರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದುವು, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಯಿತು.

* ಮಹಾಪಾತಕ ಯುಕ್ತಾ ವಾ ಯುಕ್ತಾ ವಾ ಚೋಪಪಾತಕೈಃ ಪರಂ ಪದಂ ಪ್ರಯಾಂತ್ಯೇವ ಮಹದ್ಧಿರವಲೋಕಿತಾಃ ॥

ಕಲೇವರಂ ವಾ ತದ್ಭಸ್ಮ ತದ್ಧೂಮಂ ವಾಪಿ ಸತ್ತಮ ಯದಿ ಪಶ್ಯತಿ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಸ ಪ್ರಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

(ನಾರದ ಪುರಾಣ, ಪೂ —1/7/74, 75)

* ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ೞಮಾವ್ ಶಬ್ದದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ, 4ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಆರು ಮಾತುಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಗ್ರರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ; ಸಮಗ್ರರೂಪದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಜ್ಞಾನವಾದವನ ಬಗ್ಗೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಸ್ಮರಣೆಯ ಮಾತೇ ಆಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದಾದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ‘ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಲೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ತಾನಿರುವುದರ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರದೆ, ಅವನಿಗೆ ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇರುವ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅತಿ ಪವಿತ್ರ ಅಥವಾ ಅತಿ ಅಪವಿತ್ರ ಯಾವುದೇ ದೇಶದಲ್ಲಿ; ಉತ್ತರಾಯಣ-ದಕ್ಷಿಣಾಯನ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ-ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ-ಸಂಜೆ, ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ; ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ಕಾಯಿಲೆ, ಆರೋಗ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ; ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಅಪವಿತ್ರ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮುಂದೆ ಮೃತ್ಯುವಾದರೂ ಕೂಡ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವರೆಲ್ಲ ಸಾಧಕರೂ ಬೇಕಾದರೆ ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕನಿರಲೀ, ಅಥವಾ ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕನಿರಲೀ, ಸಗುಣದ ಉಪಾಸಕನಿರಲೀ, ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣದ ಉಪಾಸಕನಿರಲೀ; ಬೇಕಾದರೆ ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಇತ್ಯಾದಿ ಅವತಾರಗಳ ಉಪಾಸಕನಿರಲೀ, ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ನಾಮ, ರೂಪ, ಲೀಲೆ, ಧಾಮ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ- ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವನಿರಲೇಕೆ, ಆ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ರುಚಿಗನುಸಾರ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರೂಪ, ನಾಮ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯಾದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಾಧಕರಲ್ಲದಿರುವ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ‘ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ’ ಇಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಸ್ತಿಕ ಭಾವವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅವರು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನ ವಿಶೇಷತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಲ್ಲವೋ, ಅವರಿಗೂ ಸಹ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವನು — ‘ದುಃಖಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದರೆ ಆ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ನೋವಿನ (ದುಃಖ) ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನೆನಪು ಬರಬಲ್ಲುದು. ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಮದೂತರು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಭಯದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಯಾರಾದರು ಸಜ್ಜನರು ಅವನ ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನ ಭಾವಚಿತ್ರತೋರಿಸಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ನಾಮವನ್ನು ಕೇಳಿಸಿದರೆ, ಭಗವಂತನ ಕಥೆ ಹೇಳಿದರೆ, ಭಕ್ತರ ಚರಿತ್ರೆ ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನ ಮುಂದೆ ಭಜನೆ — ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ನೆನಪಾಗಬಹುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಆ ಸ್ಮರಣೆ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ.

ಇಂತಹ ಸಾಧಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಜೀವಿಸಿರುವಾಗ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಅಂತ್ಯಕಾಲ ದಲ್ಲಾದರೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವವನು ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ ಎಂದು (ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು) ತುಂಬಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಸವಲತ್ತನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಇದು ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲಿನ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರು ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರು ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ? ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಯಂ ಯಂ ವಾಪಿ ಸ್ಮರನ್ಭಾವಂ ತ್ಯಜತ್ಯಂತೇ ಕಲೇವರಮ್ ।

ತಂ ತಮೇವೈತಿ ಕೌಂತೇಯ ಸದಾ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನಾ!, ಅಂತೇ - (ಮನುಷ್ಯನು) ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಯಮ್, ಯಮ್ - ಯಾವ-ಯಾವ, ಭಾವಮ್, ವಾ, ಅಪಿ - ಭಾವವನ್ನಾದರೂ ಕೂಡ, ಸ್ಮರನ್-ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ಕಲೇವರಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜತಿ - ಬಿಡುತ್ತಾನೋ, ಸದಾ, ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ - ಅವನು ಆ (ಅಂತ್ಯಕಾಲದ) ಭಾವದಿಂದ ಸದಾಭಾವಿತನಾಗುತ್ತಾ, ತಮ್ - ತಮ್ - ಏವ - ಅದ-ಅದನ್ನೇ, ಏತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆಯಾಯಾ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥6॥

ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನಾ! ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವವನ್ನಾದರೂ ಕೂಡ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಭಾವದಿಂದ ಸದಾ ಭಾವಿತನಾಗಿ ಅದ-ಅದನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆಯಾಯಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಂ ಯಂ ವಾಪಿ ಸ್ಮರನ್ ಭಾವಂ.... ಸದಾ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ’ — ಭಗವಂತನ ಈ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ದಯೆ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ಕೊನೆಯ ಚಿಂತನಕ್ಕನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಯಾಯಾ ಯೋನಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಈ ನಿಯಮವಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುವುದು! ಪರಮ ದಯಾಳು ಭಗವಂತನು ತನಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮದಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ‘ಎಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯ ಯೋನಿ ದೊರಕುವುದೋ ಅಷ್ಟೆ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿಗುವನು’ ಇದು ಭಗವಂತನ ಎಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣ ದಯೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಸದಾತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವದ — ಯಾವುದಾದರೂ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೋ, ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಆ ಜೀವಿಯು ಬೇರೆ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುವವರೆಗೆ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆ (ಸ್ಮರಣೆ) ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಆ ಚಿಂತನೆಗನುಸಾರವೇ ಅವನ ಮಾನಸಿಕ ಶರೀರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಶರೀರಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಯಾವ ಸಂದರ್ಭವೂ ಇಲ್ಲ, ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬದಲಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅದೇ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ತಲ್ಲೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೋ, ವಾಯು, ಜಲ, ಖಾದ್ಯಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನು ಅದೇ ಪುರುಷ-ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಪುರುಷ ಜಾತಿಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ನಾಯಿಯನ್ನು ಸಾಕುವ ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವನ ಮಾನಸಿಕ ಶರೀರ ನಾಯಿಯದ್ದೇ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾಯಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾಯಿಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸ್ಮರಣೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಹುಟ್ಟ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಶರೀರ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಮನೆಯೇ ಆಗುವನು, ಹಣವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದರಿಂದ ಹಣವೇ ಆಗುವನು ಎಂಬುದಾಗಿರದೆ ಮನೆಯ ಚಿಂತನೆ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಲಿ, ಹಲ್ಲಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾದಾನು ಮತ್ತು ಧನದ ಚಿಂತನೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಹಾವಾಗುವನು ಇತ್ಯಾದಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಯ ನಿಯಮ ಸಜೀವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ನಿರ್ಜೀವ (ಜಡ) ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆದಾಗ ಅವನು ಅದರಿಂದ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾವುದಾದರು ಸಜೀವ ಪ್ರಾಣಿಯಾದನು.

ಮನುಷ್ಯೇತರ (ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಅವುಗಳ ಬೇರೆ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಸ್ಮರಣೆಯ ನಿಯಮ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ — ‘ಅವನ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದ ಸ್ಮರಣೆಯು ಕರ್ಮಗಳ ಅಧೀನವಾಗಿರದೆ ಪುರುಷಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಇದೇ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಪುರುಷಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆಗಲೇ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಿಗಿಂತ ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವನೋ, ಆ ಸಂಬಂಧಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಬೇರೆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಜನ್ಮವಾಗಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಗಳು ಕಳಚಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ ಅವೆಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಗಳು ನಿಜವಾಗಿರದೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಕೃತ್ರಿಮವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಮಾಡಿ ಕೊಂಡದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ನೆನಪಿಗೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕೃತ್ರಿಮ ಸಂಬಂಧಗಳು ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1)

ಮಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಾದ ಚಿಂತನೆಗನುಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸ್ವಭಾವವಿರುವಂತೆಯೇ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ನಾಯಿಯನ್ನು ಸಾಕುವ ಸ್ವಭಾವವಿದ್ದರೆ ಕೊನೆಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ನಾಯಿಯ ಚಿಂತನೆಯಾದೀತು. ಆ ಚಿಂತನೆಯು ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಪ್ರಸಾರಗೊಳ್ಳುವ (ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ) ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶವಾಣಿಯಿಂದ ಪ್ರಸಾರಿತವಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ರೇಡಿಯೋ ಮೂಲಕ (ನಿಶ್ಚಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ) ಕೇಳಬಹುದೋ, ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ನಾಯಿಯ ಚಿಂತನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ನಾಯಿಯ ಮೂಲಕ (ಅದರೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದಾದರು ಋಣಾನುಬಂಧ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯಾವುದಾದರು ಸಂಬಂಧ ವಿದ್ದರೆ) ಅವನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಜೀವಿಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಅನ್ನ, ಜಲ, ವಾಯು (ಶ್ವಾಸ) ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಹೆಣ್ಣು ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಗರ್ಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯ ಶರೀರದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾದ ಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಫೋಟೋ ತೆಗೆಸಲು ಹೋಗಿ, ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಆಗ ಫೋಟೋಗ್ರಾಫರ್ನು ಹೇಳಿದ — ಫೋಟೋ ತೆಗೆಯುವಾಗ ಅಲ್ಲಾಡಬಾರದು, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಫೋಟೋಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡುವಾಗ ಇವನಿಗೆ ಆಕಳಿಕೆ ಬಂತು. ಅವನು ತನ್ನ ಫೋಟೋಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ನಾಳೆ ಬನ್ನಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಳಿಸಿದ. ಮರುದಿನ ಫೋಟೋ ನೋಡಿದಾಗ ವಿಕಾರವಾದ ಆ ಫೋಟವನ್ನು ನೋಡಿ, ಫೋಟೋಗ್ರಾಫರನಿಗೆ ಏನಯ್ಯ! ನನ್ನ ಫೋಟೋ ಹಾಳುಮಾಡಿದೆ, ಇದು ಹೆಣ ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟ ಹಾಗಿದೆಯಲ್ಲ! ಫೋಟೋಗ್ರಾಫರನೆಂದ — ಸ್ವಾಮಿ! ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇನು ತಪ್ಪಿಲ್ಲ, ಫೋಟೋಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡುವಾಗ ನೀನು ಹೇಗಿದ್ದೇಯೋ ಹಾಗೆ ಫೋಟೋ ಬಂದಿದೆ. ಇನ್ನು ಸರಿಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಚಿಂತನೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಯೋನಿಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು.

ಫೋಟೋ ತೆಗೆಯುವ ಸಮಯವಾದರೋ ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೂ ಗೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮೃತ್ಯು ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಅರಿವು ನಮಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವ, ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು (8/5 ಮತ್ತು 7).

(2)

ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಗತಿಯ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ದಯೆ ಎರಡೂ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸಾಧಾರಣ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ದಯೆ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿದರೆ ದಯೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು, ದಯೆಗೈದರೆ ನ್ಯಾಯ ಸಿದ್ಧಿಸದು. ಕಾರಣ — ನ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ನಿರ್ಣಯವಿರುತ್ತದೆ, ಸವಲತ್ತು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ದಯೆಯಲ್ಲಿ ಸವಲತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಈ ವಿರೋಧವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರ ಪುರುಷನಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ನ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬರಬಲ್ಲದು. ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದ ನ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಪರಮದಯಾಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (5/29) ಭಗವಂತನ ಎಲ್ಲ ನ್ಯಾಯ, ಕಾನೂನು ದಯೆಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸ್ಮರಣೆಯಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ನಾಯಿಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸತ್ತರೆ ಕ್ರಮಶಃ ನಾಯಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ನ್ಯಾಯವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ — ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಬೇರೆಯದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಿ ಇದರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಭಗವಂತನ ನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಎಷ್ಟು ವೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯ ಯೋನಿ ಸಿಗಬಹುದೋ ಅಷ್ಟೇ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿಗಬಹುದು — ಇದು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ಬಗ್ಗೆ ಭಗವಂತನ ದಯೆಯಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಈ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ದಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಟ್ಟರೆ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಯೋ ಯೋ ಯಾಂ ಯಾಂ ತನು ಭಕ್ತಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಗತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದಯಾಳುತ್ವ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಬಾಧಕನಾಗದೆ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನೇ ದೊರಕಿದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗೈದು ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದಿಂದ ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು ಇದು ಅದರ ಮಹತ್ವವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಿಗದಿರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ದುರ್ಲಭ ಪದವಿ ಇಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಲಾಭ (ಸುಖ)ದ ಅಂತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದ, ದುಃಖವು ಲವಲೇಶವಿಲ್ಲದ ಪದವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಪಡೆಯ ಬಲ್ಲನು (6/22) ಆದರೆ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ದುಃಖದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾಂ ನಿವರ್ತಂತೇ ಮೃತ್ಯು ಸಂಸಾರ ವರ್ತ್ಮನಿ’ (9/3) ‘ಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ ತತೋ ಯಾಂತ್ಯ ಧಮಾಂ ಗತಿಮ್’ (16/20).

ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವಿದೆ —

ವಾಸನಾ ಯಸ್ಯ ಯತ್ರ ಸ್ಯಾತ್ ಸ ತಂ ಸ್ವಪ್ನೇಷು ಪಶ್ಯತಿ ।

ಸ್ವಪ್ನವನ್ಮರಣೇ ಜ್ಞೇಯಂ ವಾಸನಾ ತು ವಪುರ್ನೃಣಾಮ್ ॥

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಾಸನೆ ಇರುವಂತೆ ಅದಕ್ಕನುರೂಪವಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವಪ್ನ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಪ್ನದಂತೆಯೇ ಮರಣ ವಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ವಾಸನೆಗನುರೂಪವೇ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಚಿಂತನೆ ಗನುಸಾರವೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೃತ್ಯು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾವು ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಾರವು. ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇರುವ ವಾಸನೆಯಂತೆ ಚಿಂತನೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆದೀತು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನು ಸಾರವೇ ಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ವಸ್ತುವಿಗೆ ನಾವು ಸತ್ತೆ — ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತೇವೋ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಖಪಡೆದಾಗ ಅದರದ್ದೇ ವಾಸನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ವಾಸನೆ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ವಾಸನೆ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದರೆ ಮೃತ್ಯುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಚಿಂತನೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’.

‘ತಂ ತಮೇವೈತಿ’ ಸೂಜಿಯ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ದಾರ ಹೋಗುವಂತೆ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಅದೇ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಸ್ಮರಣೆಗನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗಲು ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದರ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮನುಸ್ಮರ ಯುಧ್ಯ ಚ ।

ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸ್ಯಸಂಶಯಮ್ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ನೀನು), ಸರ್ವೇಷು - ಎಲ್ಲಾ, ಕಾಲೇಷು - ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅನುಸ್ಮರ - ಸ್ಮರಣೆಮಾಡು (ಮತ್ತು), ಯುಧ್ಯ, ಚ - ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿಃ - ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ (ನೀನು), ಅಸಂಶಯಮ್ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏಷ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ.॥7॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಣೆಮಾಡು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡು. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನೋ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ನೀನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ.॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮನುಸ್ಮರ ಯುಧ್ಯ ಚ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು’ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧ ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಯುದ್ಧದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯುದ್ಧವು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆಗಲಾರದು. ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಿರಂತರವಾಗಲಾರದೆ ಆಗಾಗ ಆಗ ಬಲ್ಲುದು. ಕಾರಣ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ — ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಉದ್ದೇಶ್ಯದ ಜಾಗ್ರತಿ ಸದಾಕಾಲವಿರುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಯದ ವಿಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ — ಈ ಸಮಯ ಮಲಗುವುದು, ಈ ಸಮಯ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದು, ಈ ಸಮಯ ನಿತ್ಯಕರ್ಮದ್ದು, ಈ ಸಮಯ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ಕೆಲಸ- ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದು, ಈ ಸಮಯ ಊಟದ್ದು ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಯದ ವಿಭಾಗವಿರಬಾರದು. ಭಗವಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

‘ಯುಧ್ಯ ಚ’ — ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವಿದೆ — ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಮ್’ (2/32). ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದುದನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಗೌಣವಾಗಿದೆ.

‘ಅನುಸ್ಮರ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ಸ್ಮರಣೆಯ ಹಿಂದೆ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗುತ್ತಿರಲೀ. ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥ — ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಜೀವಿಯನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ವೇದಾಹಮ್’ (7/26) ಎಂದು ಹೇಳಿ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಿಳಿಯವಾಗ ಭಗವಂತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಯಿತು, ಈಗ ಈ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ ಅವನು ಭವಸಾಗರದಿಂದ ಪಾರಾಗಬಲ್ಲನು.

ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಜಾಗ್ರತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರಬೇಕು. ಈ ಆತ್ಮೀಯತೆ ದೃಢವಾದಷ್ಟು ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಬಂದೀತು.

‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತ ಮನೋಬುದ್ಧಿಃ’ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದರ ಸಾಧಾರಣ ಅರ್ಥ-ಮನಸ್ಸಿ ನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವುದು. ಆದರೆ ಇದರ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಮರೆತಾದರೂ ಇವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು. ಕಾರಣ — ಇರುವ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನವೇ ಆಗಿವೆ. ಆ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮುಖ್ಯ ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಅಶುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ಅಶುದ್ಧಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧ ಕೇವಲ ಪ್ರಭುವಿ ನೊಂದಿಗೇ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ದೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಲಿಲ್ಲ, ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕರು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ, ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದನು.

ಆ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹೇಗಿವೆ? ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದಗಳಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇವೆ. ಆದರೆ ೞಅವು ನಮ್ಮವಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವುಗಳದ್ದಲ್ಲ — ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮತ ಭೇದಗಳಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಾರ್ಶನಿಕರು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಈ ದಾರ್ಶನಿಕರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈಶ್ವರವಾದಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಆ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಈಶ್ವರನದ್ದೇ ಎಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಎಷ್ಟು ದಾರ್ಶನಿಕರಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯವು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಿ, ಪರಮಾತ್ಮನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲೀ, ಆದರೆ ದಾರ್ಶನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರು ಆ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಈಶ್ವರನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡಬೇಕು. ಹಾಗಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ‘ನಾವು ಭಗವಂತನವರೆ ಆಗಿದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನವರಾಗಿಯೇ ಇರುವೆವು’ ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ ಜಾಗ್ರತವಾದೀತು.

‘ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸ್ಯಸಂಶಯಮ್’ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ನಾನು ನಿನಗೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಎಂದೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದಿರುವ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಆಪ್ರಾಪ್ತ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ತತ್ತ್ವವು ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು. ನೀನು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಇರುವ ನಿತ್ಯ- ಸಂಬಂಧವು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು — ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಸ್ಮರಣೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸ್ಮರಣೆಯು — ಬೋಧಜನ್ಯ, ಸಂಬಂಧಜನ್ಯ, ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಬೋಧಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆಯ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡದಿರುವವರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆ ನಿರಂತರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ಮರಣೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಈ ರೀತಿಯಿದೆ —

(1) ‘ಬೋಧಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆ’ — ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಏಕತೆಯು ಮರವೆ ಆಗಿದೆ. ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ಮರವೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಚನವಿದೆ — ನೀನು, ನಾನು ಮತ್ತು ಈ ರಾಜರುಗಳು ಮೊದಲು ಇದ್ದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಲಾರರು ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ (2/12), ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಮೊದಲು ಇದ್ದರು, ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವರು. ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಸರ್ಗ-ಮಹಾಸರ್ಗ ಮತ್ತ ಪ್ರಳಯ-ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿತ್ತೊ, ಅದೇ ಈ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತಾ, ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ (8/19). ಇದರಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯವಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವುದು ಶರೀರವಾಗಿದೆ. ನಷ್ಟವಾಗುವ ಭಾಗವನ್ನು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಬೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬೋಧಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಸ್ಮರಣೆಯು ತನ್ನ ನಿತ್ಯ-ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ.

(2) ಸಂಬಂಧ ಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆ — ‘ಶರೀರ ನಮ್ಮದಾಗಿದೆ, ಪ್ರಪಂಚ ನಮ್ಮದಾಗಿದೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು — ನಾವು ‘ಇದು ನಮ್ಮದಲ್ಲ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಮ್ಮವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ನಮ್ಮವವನು, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮವನೇ, ತಿಳಿದರೆ ನಮ್ಮವನು, ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾವೆಲ್ಲ ಅವನ ಅಂಶಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಅವನು ಅಂಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾವು ಅವನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರೆವು ಹಾಗೂ ಅವನೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರನು. ನಾವು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಈ ನಿಜವಾದ ಸಂಬಂಧ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

(3) ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆ — ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆಯು ಅಭ್ಯಾಸ ಜನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರಿಯರು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನೀರಿನ ಗಡಿಗೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಹರಟೆಯೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಗಡಿಗೆಯ ಎಚ್ಚರ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಡೊಂಬರಾಟದವನು ಹಗ್ಗದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯವಾಗ, ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಹಗ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಡ್ರೈವರ ಕಾರು ನಡೆಸುವಾಗ, ಗೇರು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ, ಸ್ಟೇರಿಂಗ್ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಜ ಮಾನನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆಯಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಸ್ತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಅಭ್ಯಾಸಜನ್ಯ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಅಭ್ಯಾಸ ಜನ್ಯಸ್ಮರಣೆಯ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ —

(ಕ) ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೆನೆಯುವುದು — ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದ್ದು ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಗೌಣತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸಗಳು ಕೆಡದೆ, ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲೀ ಹಾಗೂ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಆಗುತ್ತಿರಲೀ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

(ಖ) ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು — ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಪ್ರಾಮಖ್ಯತೆ ಇದ್ದು, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾರ್ಯದ ಗೌಣತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯು ಮರೆತು ಹೋಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸಗಳು ಮರೆತರೂ ಪರಿವೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ — ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆದರೂ, ಆಗದಿದ್ದರೂ ಕೊನೆಗೆ ಉಳಿಯಲಾರದು ಎಂಬುದು ಎಚ್ಚರವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

(ಗ) ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವಾಗ — ನನ್ನ ಮಹದ್ಭಾಗ್ಯ ವಾಗಿದೆ, ನಾನು ಭಗವಂತನ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಆನಂದವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಸಜ್ಜನರು ತಮ್ಮ ಮಗಳ ವಿವಾಹ ಮಾಡಬೇಕಿದ್ದರೆ, ಕನ್ಯೆಗಾಗಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ, ನೆಂಟರಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಣ ಕೊಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ‘ಮಗಳ ಮದುವೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ’ ಈ ಮಾತು ಅವನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಜ್ಞಾಪಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಂತೆ ಪೂಜ್ಯಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವನು ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಅದರ ನೆನಪು ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನ ಪೂಜ್ಯ ಭಾವಸಹಿತ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಮಧುರ ಸ್ಮೃತಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕಾರ್ಯ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತದೆ —

(1) ಸ್ವರೂಪದಿಂದ — ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಜಪ, ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು; ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸು ವುದು, ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಓದುವುದು, ಕಲಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ — ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

(2) ಭಾವದಿಂದ — ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ, ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನದ್ದಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಯಿತು. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಕೆಲಸದಿಂದ ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಾರದು. ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮನ್ನು ‘ಯಾವ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿದ್ದಾನೋ, ಯಾವ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿರುವನೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದಿದೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

[ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಏಳು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದೇ ಏಳು ಮಾತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕರಣವೂ ಕೂಡ ಏಳೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿದಿದೆ.]

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇಪಿ ಚ ಮಾಂ ತೇ ವಿದುರ್ಯುಕ್ತ ಚೇತಸಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಅದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು — ‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಚ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯೋಽಸಿ ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ’. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವವನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (8/5). ಆದರೆ ಈ ನಿಯಮ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವು-ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ, ಅವನು ಆಯಾಯಾ ಗತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಯಮವಾಗಿದೆ — (8/5, 6) ಅಂತ್ಯ ಕಾಲವು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬರಬಲ್ಲುದು. ಅಂತ್ಯಕಾಲ ಬರದಿರುವಂತಹ ವರ್ಷ, ತಿಂಗಳು, ದಿನ ಗಂಟೆ, ಮಿನಿಟು, ಸೆಕೆಂಡು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ, ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು ‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮನುಸ್ಮರ’. ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. (7/14) ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟರೂ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಲೇ ಬಿಡುವನು ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವನು.

‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತ ಮನೋಬುದ್ಧಿಃ’ — ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನದಲ್ಲ, ಇದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಅವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದಾವು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ — ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧ ಅಪರಾದೊಂದಿಗೆ ಇರದೇ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೆ’ (15/7). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಅಪರಾದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸದಿದ್ದಾಗ, ಅಪರಾವನ್ನು ಅದರ ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಪರಾವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗಲೇ ‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತ ಮನೋಬುದ್ಧಿ’ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನ, ಅಂತರ್ಗತ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹಾಗೂ ೞಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಅರ್ಪಿತವಾದಾಗ ಭಕ್ತನು ನಿರ್ಮಮ, ನಿರಂಹಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.’

ನಿಜವಾಗಿ ಭಕ್ತನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಯಂ ಅರ್ಪಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಮನ ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಸ್ವವೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಸರ್ವಸ್ವವೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದಾಗ ಸರ್ವಸ್ವವು ಇರದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸಜನ್ಯ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಈ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯಕ್ತೇನ ಚೇತಸಾ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ ।

ಪರಮಂ ಪುರುಷಂ ದಿವ್ಯಂ ಯಾತಿ ಪಾರ್ಥಾನುಚಿಂತಯನ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ - ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ- (ಮತ್ತು) ಬೇರೆಯದನ್ನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದಿರುವ, ಚೇತಸಾ - ಚಿತ್ತದಿಂದ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯ, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷನ, ಅನುಚಿಂತಯನ್ - ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ (ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನು), ಯಾತಿ - (ಅವನನ್ನೇ) ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥8॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಬೇರೆಯದನ್ನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದಿರುವ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಪರಮ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅವನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ 8ನೇ, 9ನೇ, 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಈ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪುನಃ-ಪುನಃ ತೊಡಗಿಸುವ ಹೆಸರು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೆ’ (2/48). ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗದೆ ಇದ್ದರೆ ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಭ್ಯಾಸ ವೇನೋ ಹೌದು, ಆದರೆ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗವಲ್ಲ. ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆ-ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡಬೇಕು. ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರುವುದೇ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ತವಿರಲಿ.

‘ಚೇತಸಾ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ’ — ಚಿತ್ತವು ಅನ್ಯಗಾಮಿಯಾಗದಿರಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದಿರಲಿ.

‘ಪರಮಂ ಪುರುಷಂ ದಿವ್ಯಂ ಯಾತಿ ಪಾರ್ಥಾನುಚಿಂತಯನ್’ — ಇಂತಹ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷನ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಶರೀರಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಚ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯೋಽಸಿ ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ’ (8/2) ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ 8ನೇ, 9ನೇ, 10ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವವರ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಧ್ಯಾನಮಾಡಲು ಅತ್ಯಂತ ಉಪಯೋಗಿ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಕವಿಂ ಪುರಾಣಮನುಶಾಸಿತಾರಮಣೋರಣೀಯಾಂಸಮನುಸ್ಮರೇದ್ಯಃ ।

ಸರ್ವಸ್ಯ ಧಾತಾರಮಚಿಂತ್ಯರೂಪಮಾದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್ ॥

ಯಃ - ಯಾರು, ಕವಿಮ್ - ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಪುರಾಣಮ್ - ಅನಾದಿಯೂ, ಅನುಶಾಸಿತಾರಮ್ - ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವನೂ, ಅಣೋಃ - ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕಿಂತ, ಅಣೀಯಾಂಸಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮನೂ, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರ, ಧಾತಾರಮ್ - ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ, ತಮಸಃ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಪರಸ್ತಾತ್ - ಅತ್ಯಂತದೂರನೂ, ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಮ್ - ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪನೂ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನೂ, ಅಂಚಿತ್ಯರೂಪಮ್ - ಆದ ಅಚಿಂತ್ಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಅನುಸ್ಮರೇತ್ - ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾನೋ — ॥9॥

ಯಾರು ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಅನಾದಿಯೂ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನಮಾಡುವವನೂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮನೂ, ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದೂರನೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪನೂ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನೂ ಆದ ಅಚಿಂತ್ಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ — ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕವಿಮ್’ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವ ನಾದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೆಸರು ‘ಕವಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಜ್ಞವಾಗಿದೆ.

‘ಪುರಾಣಮ್’ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಆದಿಯಾದ್ದರಿಂದ ‘ಪುರಾಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಅನುಶಾಸಿತಾರಮ್’ — ನಾವು ನೋಡುವುದಿದ್ದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಕಣ್ಣುಗಳ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸು ಶಾಸನ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೇಲೆ ‘ಅಹಮ್’ ಶಾಸನಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಅಹಮ್’ ಮೇಲೆಯೂ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವನೂ, ಎಲ್ಲರ ಆಶ್ರಯನೂ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಕನಾದ ಆ (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ‘ಅನುಶಾಸಿತಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಜೀವಿಗಳ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ಹೇಗೆ-ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಪರಮಾತ್ಮನು (ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗುರು, ಸಂತ ಮುಂತಾದವರ ಮೂಲಕ) ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಹಳೆಯ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಿ ಆ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವವನು ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ (ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು) ನಾಶಮಾಡುವವ ನಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ‘ಅನುಶಾಸಿತಾ’ ಅಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅಣೋರಣೀಯಾಂಸಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಪರಮಾಣುವಿಗಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ; ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾರವು. ಮನ- ಬುದ್ಧಿಗಳಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಲಾರವು, ಮತ್ತೆ ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯ ಕೊನೆಯ ಸೀಮೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಸರ್ವಸ್ಯಧಾತಾರಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣ-ಪೋಷಣ ಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್’ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದೂರವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಲವಲೇಶವೂ ಅಜ್ಞಾನವಿರದೆ ಆ ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಪ್ರಕಾಶಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಮ್’ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ವರ್ಣವು ಸೂರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಎಲ್ಲರ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಚಿಂತ್ಯರೂಪಮ್’ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ಅಚಿಂತ್ಯ ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಚಿಂತನೆಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ.

‘ಅನುಸ್ಮರೇತ್’ — ಸರ್ವಜ್ಞ, ಅನಾದಿ, ಎಲ್ಲರ ಶಾಸಕ, ಪರಮಾಣುವಿಗಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ- ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದೂರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತ ಗೊಳಿಸುವ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಸ್ಮರೇತ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಸ್ಮರೇತ್’ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಅವನ ಅರಿವಿನ ಹೊರಗೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಎಲ್ಲರ ಸ್ಮರಣೆ ಇದೆ, ಈಗ ಆ ಸ್ಮರಣೆಯ ನಂತರ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಅಂಚಿತ್ಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ ‘ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಚಿಂತನೆಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ದೃಢಧಾರಣೆಯೇ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆಯಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಕವಿಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನ ಜ್ಞಾನದ ಹೊರಗೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಪುರಾಣಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಾಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತೀತ, ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಪ್ರಕಾಶಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅನುಶಾಸಿತಾರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅವನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿದೆ. ಅವನು ಜೀವ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತು ಎರಡರ ಶಾಸಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ —

ಕ್ಷರಂ ಪ್ರಧಾನ ಮಮೃತಾಕ್ಷರಂ ಹರಃ ಕ್ಷರಾತ್ಮಾನಾವೀಶತೇ ದೇವ ಏಕಃ । (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ 1/10) ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಅಮೃತ ಸ್ವರೂಪೀ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವೆರಡನ್ನು — (ವಿನಾಶಶೀಲ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀ) ಓರ್ವ ಈಶ್ವರ ತನ್ನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವನು.

‘ಧಾತಾರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ (15/17). ‘ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾಶವಿರುವಂತೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿತ್ಯಜ್ಞಾನ, ಬೋಧವಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪೀ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ (13/33) ‘ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಥವಾ ಅಪರಾಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಪರನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷರಮತೀತೋಽಹಮ್’ (15/18).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನಕ್ಕನುಸಾರ ಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಮನಸಾಚಲೇನ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗಬಲೇನ ಚೈವ ।

ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೆ ಪ್ರಾಣಮಾವೇಶ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ ತಂ ಪರಂ ಪುರುಷಮುಪೈತಿ ದಿವ್ಯಮ್ ॥

ಸಃ - ಆ, ಭಕ್ತ್ಯಾ, ಯುಕ್ತಃ - ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು, ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ - ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಚಲೇನ - ಅಚಲವಾದ, ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯೋಗಬಲೇನ - ಯೋಗಬಲದ ಮೂಲಕ, ಭ್ರುವೋಃ - ಭ್ರುಕುಟಿಯ, ಮಧ್ಯೆ - ಮಧ್ಯ ದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಮ್ - ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು, ಸಮ್ಯಕ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿ, ಆವೇಶ್ಯ - ನಿಲ್ಲಿಸಿ (ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ), ತಮ್ - ಆ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯನಾದ, ಪುರುಷಮ್, ಏವ - ಪುರುಷನನ್ನೇ, ಉಪೈತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥10॥

ಆ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಯೋಗಬಲದ ಮೂಲಕ ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಆ ಪರಮದಿವ್ಯನಾದ ಪುರುಷನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಮನಸಾಚಲೇನ .... ಸ ತಂ ಪರಂ ಪುರುಷಮುಪೈತಿ ದಿವ್ಯಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ಪ್ರೀತಿಯದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯತೆ (ಆಕರ್ಷಣ) ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸು ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಭಕ್ತಿಯು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೀತಿ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.

ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕವಿ, ಪುರಾಣ, ಅನುಶಾಸಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ (ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಹೇಳಿರುವ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಆದರದಿಂದ ದೃಡವಾಗುವುದೇ ಮನಸ್ಸು ಅಚಲವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಹಿಂದೆ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಪಡೆದಿರುವುದರ ಹೆಸರು ೞಯೋಗ ಬಲವಾಗಿದೆ. ಆ ಯೋಗಬಲದ ಮೂಲಕ ಎರಡೂ ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ದ್ವಿದಳ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಸುಷುಮ್ನಾ ನಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಗೈದು ಅವನು (ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹತ್ತನೇ ದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟು) ದಿವ್ಯ ಪರಮ ಪುರುಷನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ತಂ ಪರಂ ಪುರುಷ ಮುಪೈತಿ ದಿವ್ಯಮ್’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ (9ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ದಿವ್ಯ ಪರಮ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಅವನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ 9 ಮತ್ತು 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಹೇಳಿ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಈ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪೂರ್ವಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಹೆಸರು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಭ್ಯಾಸವು ಅಣಿಮಾ, ಮಹಿಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿರದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ. ಇಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಯಸಿದಾಗ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸಿದಾಗ, ಬಯಸಿದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಅರ್ಹತೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಂತಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದವನೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸುಷುಮ್ನಾ ನಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಿಡಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ — ಅಭ್ಯಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕಠಿಣತೆಯ, ಅಸಮರ್ಥತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ, ಅಂತ್ಯಕಾಲದಂತಹ ಕಷ್ಟವಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಯೋಗಬಲ ವಿರುವವನೇ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬಲ್ಲನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸುಷುಮ್ನಾ ನಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಸಿಸಿ ಬಿಡಬಲ್ಲನು.

ಸಾಧಕರು ಮೊದಲು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ದೂರ, ಎಲ್ಲಕಿಂತ ಅತೀತವಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ, ಎಲ್ಲರ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹ ನಿರ್ವಿಕಾರ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲೇ ಪ್ರೀತಿ ಇರಬೇಕು, ಮನಸ್ಸಿನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರಬೇಕು, ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಭಕ್ತ್ಯಾಯುಕ್ತಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಆಕರ್ಷಣವಿರುತ್ತದೆ, ಬೇರೆಯದರಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮನುಷ್ಯರಾದರೋ ಅಪರಾದಲ್ಲಿ ಆಕೃಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಪರಾವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕೃಷ್ಟನಾದವನು ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ‘ವಿಭಕ್ತ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಗಲುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಸಾಧಕನು ವಿಭಕ್ತನಾಗಿರದೆ ‘ಭಕ್ತ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗು(ಅಭಿನ್ನ)ತ್ತಾನೆ.

‘ಯೋಗಬಲೇನ’ — ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದ ಕಾರಣ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಅಶಕ್ತ ಅವಸ್ಥೆಯು ಅವನಿಗೆ ಬಾಧಿಸಲಾರದು. ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಲಾರದು. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬಲವೇ ‘ಯೋಗಬಲ’ವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯದ ಉಪಕ್ರಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಯದಕ್ಷರಂ ವೇದವಿದೋ ವದಂತಿ ವಿಶಂತಿ ಯದ್ಯತಯೋ ವೀತರಾಗಾಃ ।

ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ ತತ್ತೇ ಪದಂ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ ॥

ವೇದವಿದಃ - ವೇದವೇತ್ತರಾದ ಜನರು, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಅಕ್ಷರವ್ - ಅಕ್ಷರವೆಂದು, ವದಂತಿ - ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ವೀತರಾಗಾಃ - ವೀತರಾಗರಾದ, ಯತಯಃ - ಯತಿಗಳು, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ವಿಶಂತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ (ಮತ್ತು), ಯತ್- (ಸಾಧಕರು) ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು, ಇಚ್ಛಂತಃ - ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ - ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು, ಚರಂತಿ - ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ, ತತ್ - ಆ, ಪದವ್ - ಪದವನ್ನು (ನಾನು), ತೇ - ನಿನಗೆ, ಸಂಗ್ರಹೇಣ - ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ, ಪ್ರವಕ್ಷೆ - ಹೇಳುವೆನು.॥11॥

ವೇದವೇತ್ತರಾದ ಜನರು ಯಾವುದನ್ನು ಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ವೀತರಾಗೀ ಯತಿಗಳು ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರು ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ ಆ ಪದವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ 11, 12, 13ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಯದಕ್ಷರಂ ವೇದವಿದೋ ವದಂತಿ’ — ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಪುರುಷರು ಯಾವುದನ್ನು ಅಕ್ಷರ-ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಯಾವುದರ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ, ಏಕರೂಪ, ಏಕರಸವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ವಿಶಂತಿ ಯದ್ಯತಯೋ ವೀತರಾಗಾಃ’ — ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಮಹಾನ್ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋಪರಿ ಅದ್ವೀತಿಯ ಪರಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉತ್ಕಟ ಲಾಲಸೆ ಇದೆಯೋ, ಇಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಯತಿ-ಮಹಾಪುರುಷರು ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ’ — ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ್ಯ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯದಾಗಿದೆಯೋ, ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಧ್ಯೇಯವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತತ್ತೇ ಪದಂ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೆ’ — ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಕೊನೆಯ ಫಲವಾದ ಆ ಪದವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸರ್ವೋಪರಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನು ಪಡೆಯಲಾರನು — ಇಂತಹ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಿರುವ ಆ ಪದ (ತತ್ತ್ವ)ವು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು. ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌಣತೆಯಿಂದ ನಾಲ್ಕೂ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು — ‘ಯದಕ್ಷರಂ ವೇದವಿದೋ ವದಂತಿ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಸಂಕೇತವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ‘ವಿಶಂತಿ ಯದ್ಯತಯೋ ವೀತರಾಗಾಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರ ಮದ ಸಂಕೇತವಿದೆ. ‘ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಶ್ರಮದ ಸಂಕೇತವಿದೆ.

ಮುಕ್ತಿಯು ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಣ — ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವರ್ಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ- ಪಾಲನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಅವನು ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವರ್ಣಧರ್ಮ ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ವರ್ಣ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮವಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಮನೋ ಹೃದಿ ನಿರುಧ್ಯ ಚ ।

ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಾಧಾಯಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮಾಸ್ಥಿತೋ ಯೋಗಧಾರಣಾಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವ್ಯಾಹರನ್ಮಾಮನುಸ್ಮರನ್ ।

ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ತ್ಯಜನ್ದೇಹಂ ಸ ಯಾತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ - (ಇಂದ್ರಿಯಗಳ) ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮ್ಯ - ತಡೆದು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಹೃದಿ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ನಿರುಧ್ಯ - ನಿರೋಧಗೈದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಆತ್ಮನಃ - ತನ್ನ, ಪ್ರಾಣಮ್ - ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು, ಮೂರ್ಧ್ನಿ - ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, ಆಧಾಯ- ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಯೋಗಧಾರಣಾಮ್ - ಯೋಗಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಆಸ್ಥಿತಃ - ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಯಃ - ಯಾವ ಸಾಧಕನು, ಓಂ-ಓಂ ಇತಿ - ಎಂಬ, ಏಕಾಕ್ಷರಮ್ - ಏಕಾಕ್ಷರ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ವ್ಯಾಹರಮ್ - (ಮಾನಸಿಕ) ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ (ಮತ್ತು), ಮಾವ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅನುಸ್ಮರನ್ - ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ದೇಹಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ತ್ಯಜನ್ - ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರಯಾತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು, ಯಾತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥12, 13॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ, ಯೋಗಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಕ್ರಮದಿಂದ ನೆಲೆನಿಂತ ಸಾಧಕನು ಓಂ ಎಂಬ ಏಕಾಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥12, 13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ’ — (ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಈ ಐದು ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು — ಈ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಾತಾಡುವುದು, ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು, ನಡೆಯುವುದು, ಮಲ-ಮೂತ್ರ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು — ಈ ಐದೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ — ವಾಣಿ, ಕೈ, ಕಾಲು, ಉಪಸ್ಥ, ಗುದಾ — ಈ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದೂರಗೊಳಿಸಲಿ. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವವು.

‘ಮನೋ ಹೃದಿ ನಿರುಧ್ಯ ಚ’ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೇ ನಿರೋಧಮಾಡಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಗೊಡಬಾರದು. ಇದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನಸ್ಥಾನವಾದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರವಾದೀತು.

‘ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಾಧಾಯಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮ್’ — ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹತ್ತನೇ ದ್ವಾರ — ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆದುಬಿಡಬೇಕು.

‘ಆಸ್ಥಿತೋ ಯೋಗ ಧಾರಣಾಮ್’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯಾವ ಚೇಷ್ಟೆಯೂ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣಅಧಿಕಾರ ಪಡೆಯುವುದೇ ಯೋಗಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವ್ಯಾಹರನ್ಮಾಮನುಸ್ಮರನ್’ — ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಏಕಾಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮ ‘ಓಂ’ (ಪ್ರಣವ) ಇದನ್ನು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಅರ್ಥಾತ್ — (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ) ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮ ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು.* ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಎಂದು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದೇ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿದೆ.

* ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾವ್’ ಶಬ್ದದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ತ್ಯಜಂದೇಹಂ ಸ ಯಾತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕ್ರಮದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ — ನಿರಾಕಾರ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ದೇಹ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹತ್ತನೇ ದ್ವಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು, ಅಂದರೆ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಅದ್ವೈತವಾದಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ೞವ್ಯಾಹರನ್ ಪದದಿಂದ ಮಾನಸಿಕ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿರೋಧ ಮಾಡಿದಾಗ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಬಳಿಕ ವಾಚಿಕ ಉಚ್ಛಾರಣವಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯೋಗದ ಬಲವಿರುವವರಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿರುವವರಿಗಾದರೋ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅಭ್ಯಾಸ ಸಾಧ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಗುಣ ಸಾಕಾರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ಸತತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ ।

ತಸ್ಯಾಹಂ ಸುಲಭಃ ಪಾರ್ಥ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ - ಅನನ್ಯ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ನಿತ್ಯಶಃ, ಸತತಮ್ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ, ಸ್ಮರತಿ - ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೋ, ತಸ್ಯ - ಆ, ನಿತ್ಯಯಕ್ತಸ್ಯ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿಗಾಗಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸುಲಭಃ - ಸುಲಭನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತೇನೆ. ॥14॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಅನನ್ಯಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಯೋಗಿಗಾಗಿ ನಾನು ಸುಲಭನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಅಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತೇನೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ 14, 15, 16ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ’ — ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾವುದೇ ಭೋಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯಾವುದರ ಆಶ್ರಯವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಮಹತ್ವ ವಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಪುರುಷನು ಅನನ್ಯಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನು. ಪತಿವ್ರತಾಸ್ತ್ರಿಗೆ ಪತಿಯವ್ರತವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪತಿಯಲ್ಲದೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನ ಚಿಂತನೆಯೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುವಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸುಪುತ್ರನು ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಪರಾಯಣ ನಾಗಿರುವಂತೆ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ’ ಪದವು ಸಗುಣ-ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ಗಣೇಶ, ಸೂರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಸ್ವರೂಪಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅದೇ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆವಿರಲಿ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರಲಿ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಇಷ್ಟವಲ್ಲದೆ ತಾನು ಬೇರೆ ಯಾರವನೂ ಅಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನವರು ಬೇರೆಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಯಾರವನೂ ಅಲ್ಲ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವವನೇ ‘ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ’ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸತತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ’ — ‘ಸತತಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ನಿರಂತರ ಅಂದರೆ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಗಾಢನಿದ್ದೆ ಬರುವತನಕ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವನೆಂದೂ; ೞನಿತ್ಯಶಃ ಇದರ ಅರ್ಥ — ಸದಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಎಂದಿನಿಂದ ಅರ್ಥವಿಸಿದನೋ ಅಂದಿನಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನವರೆಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾಗಿದೆ.

‘ತಸ್ಯಾಹಂ ಸುಲಭಃ ಪಾರ್ಥ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ’ — ಇಂತಹ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತ ಯೋಗಿಗೆ ನಾನು ಸುಲಭನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತ’ ಪದವು ಚಿತ್ತದ ಮೂಲಕ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವವನ ವಾಚಕವಾಗಿರದೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯಾರೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯನಲ್ಲ ಎಂದು ತನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ, ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರಲೀ ಅವನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ದೃಡವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವವನೇ ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತ ಯೋಗಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣಗಳು ತನ್ನವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಭಗವಂತನು ಸುಲಭನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸುಲಭನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಭಿನ್ನತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆ ಎಂದೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಮರವೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದವನೆಂದು ಹಾಗೂ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿರುದ್ಧ ಧಾರಣೆಯ ಕಾರಣವೇ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಪರೀತ ಧಾರಣೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಸುಲಭನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಎಂಟರಿಂದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಸ್ಮರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆವಿರುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯಕಾಲದಂತಹ ವಿಕಟ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬಲ್ಲನು ಅಥವಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ (ಹತ್ತನೇದ್ವಾರ)ಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸ ಬಲ್ಲನು — ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿರುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕಠಿಣತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಗಮನವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಇದರ ಸಂಬಂಧವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ದವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ವಿಮೆ ಇದ್ದಾಗ ವಸ್ತುವು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುವ, ಒಡೆಯುವ — ತುಂಡಾಗುವ ಚಿಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಸಹಿತ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಗತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಚಿಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಈ ಸಾಧನೆಯು ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಅಥವಾ ಅಭ್ಯಾಸಜನ್ಯವಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧದ ಜಾಗ್ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆಯ ಗುರುತೇ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸುಲಭನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಚ ಭಾವ — ‘ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ’ — ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯದರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲದು? ಏಕೆ ಹೋಗಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅನನ್ಯ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸತತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ’ — ಒಂದು ಮಾಡುವುದಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಆಗುವುದಿರುತ್ತದೆ. ಮಾಡುವುದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುವುದು ಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ’ (18/73) ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಆ ಸ್ಮೃತಿಯು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ತಾನಾಗಿ ಆಗುವ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಖ್ಯಕಾರಣ ಅವನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಇದ್ದಾನೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೋ ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ ತಾನಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗನವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ೞಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ ಪದದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಅಂದರೆ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನವನು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ’ — ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತನನ್ನು ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತ’ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನೀ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಃ’ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಸಮಾಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತಸ್ಯಾಹಂ ಸುಲಭಃ ಪಾರ್ಥ’ ಭಗವಂತನು ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ದುರ್ಲಭನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಸ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುದುರ್ಲಭಃ’ (7/19). ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಸುಲಭನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ದುರ್ಲಭನಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಭಕ್ತರು ದುರ್ಲಭರು. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸಿಗಬಹುದು.

ಹರಿ ದುರಲಭ ನಹೀಂ ಜಗತಮೇಂ, ಹರಿಜನ ದುರಲಭ ಹೋಯ ।

ಹರಿ ಹೇಯಾರ್ಂ ಸಬ ಜಗ ಮಿಲೈ, ಹರಿಜನ ಕಹೀಂ ಏಕ ಹೋಯ ॥

ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಿಂದ ಜೀವಿಯು ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನರಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೋಗಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಭಕ್ತರು ಕೃಪೆಗೈದು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಹರಿ ಸೇ ತೂ ಜನಿ ಹೇತ ಕರ, ಕರ ಹರಿಜನ ಸೇ ಹೇತ ।

ಹರಿ ರಿಝೈ ಜಗ ದೇತ ಹೈಂ, ಹರಿಜನ ಹರಿ ಹೀ ದೇತ ॥

ನಿಜವಾಗಿ ಯಾವುದು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಲಭ-ದುರ್ಲಭವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜನರು ಅದನ್ನು ದುರ್ಲಭ(ಕಠಿಣ)ವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಿರುವರು, ಈ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸುಲಭನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಯಾವುದರ ಸ್ವಂತದ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲವೋ ಆ ಅಸತ್ (ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ)ಗೆ ಸತ್ತೆ-ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನು ದುರ್ಲಭವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಸತ್ತಿಗೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದು ತನ್ನದು — ತನಗಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಸತ್ತಿಗೆ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸು ವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ದುಃಖಾಲಯಮಶಾಶ್ವತಮ್ ।

ನಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಗತಾಃ ॥

ಮಹಾತ್ಮಾನಃ - ಮಹಾತ್ಮಾ ಜನರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಉಪೇತ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ದುಃಖಾಲಯಮ್ - ದುಃಖಾಲಯ ಅರ್ಥಾತ್ ದುಃಖಗಳ ಮನೆಯಾದ (ಮತ್ತು), ಅಶಾಶ್ವತಮ್ - ಅಶಾಶ್ವತ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರಂತರ ಬದಲಾಗುವ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ - ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು, ನ, ಆಪ್ನುವಂತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; (ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು), ಪರಮಾಮ್ - ಪರಮ, ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಗತಾಃ - ಹೊಂದಿರುವರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರಿಗೆ ಪರಮ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ॥15॥

ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ದುಃಖಾಲಯ, ಅಂದರೆ-ದುಃಖಗಳ ಮನೆಯಾದ ಮತ್ತು ಅಶಾಶ್ವತ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿರಂತರ ಬದಲಾಗುವ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವರು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರಿಗೆ ಪರಮಪ್ರೇಮ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ...ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಗತಾಃ’ ‘ಮಾಮುಪೇತ್ಯ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರೆ, ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿಲ್ಲ. ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಅರ್ಥ-ಪುನಃ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಆ ಶರೀರವು ಬೇಕಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನದ್ದಾಗಿರಲೀ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯದ್ದಾಗಿರಲಿ, ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ-ದುಃಖವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ದುಃಖಾಲಯ ಅಂದರೆ ದುಃಖಗಳ ಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸತ್ತನಂತರ ಈ ಪ್ರಾಣಿ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವನೋ, ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜರಾಯು (ಗರ್ಭಚೀಲ)ವಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುವಾಗ ಶರೀರದ ಚರ್ಮಸುಲಿಯುವಾಗ ಆಗುವ ನೋವಿನಂತೆ ಪೀಡೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಷ್ಟ, ದುಃಖವನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಆ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕವೂ ಮಗು ಪರತಂತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏನಾದರು ಕಷ್ಟವಾದರೆ ಅದು ಅಳುತ್ತಾ ಇರ್ತುತದೆ — ಆದರೆ ಹೇಳಲಾರದು. ಸ್ವಲ್ಪ ದೊಡ್ಡವನಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತಿನ್ನುವ-ಕುಡಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳು ಆಟಿಕೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪೂರ್ತಿ ಯಾಗದಿದ್ದರೆ ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಓದುವಾಗ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಿದ್ದೆಗೆಟ್ಟು ಓದ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಅದರಿಂದ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲಿತದ್ದು ಮರೆತು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಉತ್ತರಿಸಲಾಗದಿದ್ದರೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಸ್ಪರ ಈರ್ಷಾ, ದ್ವೇಷ, ಮತ್ಸರ, ಅಭಿಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾರಣ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉರಿಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅನುತ್ತೀರ್ಣನಾದರೆ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಕೆಲವರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಯೌವನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಮದುವೆ ಆಗದಿದ್ದರೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವಾಹವಾಗಿ ಪತ್ನೀ ಅಥವಾ ಪತಿ ಅನುಕೂಲರಾಗಿ ದೊರೆಯದಿರುವ ಕಾರಣ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳಾದಾಗ ಅವರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ದೊಡ್ಡವರಾದಾಗ ಅವರ ವಿವಾಹ ಬೇಗ ಆಗಿದ್ದರೆ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರ ನಿದ್ದೆ ಹಾರಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವಾಗಲೂ ಚಿಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮುದುಕನಾದಾಗ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಕುಂದಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ರೋಗಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಡೆದಾಡುವುದು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮಾಡುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆಯವರಿಂದ ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರಿಂದ ಕೆಟ್ಟಮಾತುಗಳು ಕೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಮ್ಮಿನಿಂದ ನಿದ್ದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಯುವಾಗಲೂ ಭಯಂಕರ ಕಷ್ಟಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ದುಃಖಗಳು ಎಷ್ಟೊಂದು ಹೇಳಲೀ, ಅದರ ಕೊನೆಯೇ ಇಲ್ಲ?

ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಕಷ್ಟಗಳು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಗೂ ಮಳೆ, ಸೆಕೆ, ಗಾಳಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಾಗ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ದುಃಖಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ‘ದುಃಖಾಲಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಅಶಾಶ್ವತವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಪುನರ್ಜನ್ಮವೂ (ಶರೀರ) ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸುಖಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದೂ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಅಂತ್ಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಮರಣದ ದಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಮೃತ್ಯು ಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮವಿ’.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಜೊತೆಗೆ ‘ದುಃಖಾಲ’ ಮತ್ತು ‘ಅಶಾಶ್ವತ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಟ್ಟನು? ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಇದೊಂದು ಭಾವ ಹೊರಡುತ್ತದೆ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರ ರಕ್ಷಣೆ, ದುಷ್ಟ ವಿನಾಶ, ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತ ಭಕ್ತ ಜನರೂ ಕೂಡ, ಸಾಧು ಪುರುಷರ ರಕ್ಷಣೆ, ದುಷ್ಟರ ಸೇವೆ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಮಾಡಿಸಲು ಕಾರಕ ಪುರುಷರ ರೂಪದಿಂದ, ಸಂತರರೂಪದಿಂದ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಬಲ್ಲರು.* ಅಥವಾ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿದಾಗ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಪಾರ್ಷದರ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ (ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರಂತೆ) ಆ ಭಕ್ತಜನರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸ ಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಆ ಭಕ್ತರ ಈ ಜನ್ಮವು ದುಃಖಾಲಯ ಹಾಗೂ ಅಶಾಶ್ವತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಜನ್ಮ ಕರ್ಮಜನ್ಯವಾಗಿರದೆ ಭಗವದಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ಸಂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಂ ಸೇವಾಂ ಕುರ್ತುಂ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ । ಧರ್ಮಸಂಪಾಲನಾರ್ಥಾಯ ಸಂಭವಂತಿ ಕಲೌ ಯುಗೇ ॥

ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಾಧಕರನ್ನೂ ಭಗವಂತನು ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/13). ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿರುವವರನ್ನು ೞಮಹಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ (7/19) ಹಾಗೂ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪಡೆದವರಿಗೂ ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ (8/15). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸತ್ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ‘ಅಲ್ಪಾತ್ಮಾ’ ಆಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದಾಗ ಅವರು ‘ಆತ್ಮಾ’ ಆಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಣುರೂಪದಿಂದ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ಗಂಧವಿರುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವರು ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಆಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮದಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ೞಮಹಾತ್ಮಾ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನು ೞಮಹಾತ್ಮಾ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. ಇದರಿಂದ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಸರ್ವೋಪರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವು ಆಗದಿರುವ ಕಾರಣ — ಅವರು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಂದರೆ ಪರಮ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು. ‘ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಗತಾಃ’.+ ಲೋಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಹಣಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅದು ಕಡಿಮೆಯೇ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಹಣದ ಹಸಿವು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಭಗವಂತನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದ ಹಸಿವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ, ಅಸೀಮ, ಅಗಾಧ, ಅನಂತ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರೇಮವು ಭಕ್ತಿಯ ಅಂತಿಮ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

+ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸಮ್’ ಉಪಸರ್ಗ ಮತ್ತು ‘ಪರಮಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ —ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾದಾಗ ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಿಯು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾಗ — ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತತಮ (ಎಲ್ಲರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. (6/47) ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಸುಲಭನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (8/14). ಆದರೂ ತನ್ನ ಆಗ್ರಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯಾರೇ ಸಾಧಕನು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಈ ಮೂರು ಭೇದಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಸಾಧ್ಯತತ್ತ್ವವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಸಾಧ್ಯತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತು ವಿಚಾರಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ, ಭಗವಂತ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವೋಪರಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಆ ದರ್ಶನಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವವರು ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ — ವಿಚ್ಛೇದ ಪಡೆದು ಮುಕ್ತರೇನೋ ಆಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಂಶೀಯ ಸ್ವೀಕೃತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನಿಗೆ ಪರಮ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಆನಂದವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಆನಂದವನ್ನು, ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19), ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ದುಃಖಾಲಯ ಅಂದರೆ ದುಃಖಗಳ ಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ದುಃಖಾಲಯಮ್’. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ಭಯಂಕರ ದುಃಖಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಸುಖದ ಆಸೆ, ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳು ಮಹಾನ್ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವವನು ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು — ಇದು ಖಂಡಿಸಲಾರದ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಲೇಬಾರದು. ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಕ್ಷಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್’ (12/12).

ಯಾರ ರೋಮ-ರೋಮದಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆಯೋ, ಆ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವೇ ಜೀವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ! ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅತೀ ತುಚ್ಛ ಒಂದಂಶವಾದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಆನಂದವೇ-ಆನಂದವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯು ಕೇವಲ ದುಃಖವೇ-ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹಸುವಿನ ಕೆಚ್ಚಲಲ್ಲಿ ಹಾಲೇ ಇದ್ದರು, ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ ತೊಣ ಚಿಯು ರಕ್ತವೇ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ. ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಆನಂದ-ಸಿಂಧು-ಮಧ್ಯ ತವ ಬಾಸಾ ಬಿನು ಜಾನೇ ಕಸ ಮರಸಿ ಪಿಯಾಸಾ॥

(ವಿನಯ ಪತ್ರಿಕಾ 136/2)

ಆನಂದ ಸಿಂಧುವಿನಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಬಾಯಾರಿಕೊಂಡಿರುವೆಯಲ್ಲ!

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಆಬ್ರಹ್ಮಭೂವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋಽರ್ಜುನ ।

ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ತು ಕೌಂತೇಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಆಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾತ್ - ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ, ಲೋಕಾಃ - ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು, ಪುನರಾವರ್ತಿನಃ - ಪುನರಾವರ್ತಿಯಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ತು - ಆದರೆ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕೌಂತೇಯ!, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಉಪೇತ್ಯ - ಪಡೆದ ಮೇಲೆ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ - ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ನ, ವಿದ್ಯತೇ-ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪುನರಾವರ್ತಿಯಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ, ಹೇ ಕೌಂತೇಯಾ! ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ* ‘ಆಬ್ರಹ್ಮಭೂವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿ ನೋರ್ಜುನ’ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಲೋಕಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪುನರಾವರ್ತಿಯಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಮತ್ತು ಅದರ ಕೆಳಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (ಸುಖ ಭೋಗ—ಭೂಮಿಗಳು) ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆಯಾಯ ಲೋಕಗಳು ದೊರಕುವಂತಹ ಪುಣ್ಯ ಮುಗಿದಾಗ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

* ಆಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾತ್ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಆ’ ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ —(1) ‘ಅಭಿವಿಧಿ’ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಸೇರಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕ ಅರ್ಥಾತ್ —ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು. (2) ‘ಮರ್ಯಾದಾ’ —ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ —ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಆ’ ಶಬ್ದವು ‘ಅಭಿವಿಧಿ’ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

ಭೋಗಭೂಮಿಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಖಿಲ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ರಾಜ್ಯ ಧನ-ಧಾನ್ಯದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದರೆ, ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷ, ಪರಿವಾರವೆಲ್ಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಯುವಕನಾಗಿದ್ದು, ನಿರೋಗಿ ಯಾದರೆ ಈ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದ ಪೂರ್ಣಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕಿಂತ ನೂರುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸುಖ ಮರ್ತ್ಯದೇವತೆಗಳದ್ದು. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನಾಚರಿಸಿ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಾಪಕ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬರುವವರನ್ನು ಮರ್ತ್ಯದೇವತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (9/21). ಈ ಮರ್ತ್ಯ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ನೂರುಪಟ್ಟು ಸುಖ ಆಜಾನ ದೇವತೆಗಳದ್ದು. ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಾಗಿ, ಕಲ್ಪದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ದೇವತೆಗಳಾಗಿ ಇರುವವರನ್ನು ಆಜಾನ ದೇವತೆಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಜಾನ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ಸುಖ ಇಂದ್ರನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ಸುಖ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅನಂತಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚುಸುಖ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೂಮಂಡಲದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಸುಖವು ಸೀಮಿತ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಖ ಅನಂತವಾಗಿದೆ, ಅಪಾರವಾಗಿದೆ, ಅಗಾಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಸುಖವು ಎಂದೂ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮರು ಮತ್ತು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಮುಗಿದರೂ ಈ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಖವು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಪುನರಾವರ್ತಿನಃ’ ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ — ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ನಿತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವತನಕ ಎಷ್ಟೇ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಇವರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವವರೂ ಕೂಡ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಂತರು, ಭಕ್ತರು, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಕಾರಕ ಪುರುಷರ ದರ್ಶನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಕಾರಕಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರೂ ಕಾರಕಪುರುಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗವವರು ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ದರ್ಶನವೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತೆ ಅವರ ಮುಕ್ತಿ ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಅವರು ಮರಳಿ ಏಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ ನಿಜವಾಗ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ದರ್ಶನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಆಗದೆ ತನ್ನ ಭಾವನಾ ವಿಶೇಷವಿರುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸಂತರು, ಭಕ್ತರು ಮುಂತಾದವರ ದರ್ಶನ ಸಂಭಾಷಣ, ಚಿಂತನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಈ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಮನುಷ್ಯಶರೀರವು ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಯಾವುದಾದರು, ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಮುಕ್ತಿಯ ಉಪಾಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ತನ್ನ ಭಾವನೆ ಗನುಸಾರ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗ ಬಲ್ಲನು. ಇಂತಹ ಮುಕ್ತಿಯ ಅದಿಕಾರ ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೌದು! ಆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ತೀವ್ರಲಾಲಸೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನೂ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆಯೇ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ಅಪವಾದ ರೂಪದಿಂದಿದೆ, ಅಧಿಕಾರರೂಪದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯ ಜನರೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿದರೆ ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವವರಿಗೂ ಮುಕ್ತಿಯಾಗ ಬೇಕಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಮ ಭಾಗವತ ಕಾರಕ ಪುರುಷ ಯಮರಾಜನದರ್ಶನ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದಲ್ಲ? ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇಳಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ — ಆಯಾಯಾ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಕ್ತರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಜೀವಿಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶಃ’ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನಧಾಮವಾಗಿದೆ ‘ಯದ್ ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ’ — ಯಾರಾದರು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದಂತೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ ಈ ಜೀವಿಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ (ಪರಮಧಾಮ) ಹೋಗಬೇಕು. ಆದರೂ ಈ ಜೀವಿ ಸತ್ತಮೇಲೆ ಮರಳಿ ಏಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ?

ಯಾರಾದರು ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಸತ್ಸಂಗದ ಸಮಯ ಮುಗಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಬರುವಾಗ ಅವನ ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತು (ಆಸನ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮರೆತು ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿದರೆ ಅದನ್ನು ತರಲು ಪುನಃ ಅವನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಜೀವಿಯು ಮನೆ, ಪರಿವಾರ, ಜಮೀನು, ಹಣ ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು, ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು; ಆ ಮಮತೆ (ಆತ್ಮೀಯತೆ)ಯ ಕಾರಣ ಈ ಜೀವಿಗೆ ಸತ್ತಬಳಿಕ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಯಾವ ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ — ಆಸಕ್ತಿ ಇಡಲಾಗಿತ್ತೋ ಆ ಶರೀರವಾದರೋ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಮಮತೆ (ವಾಸನೆ)ಯ ಕಾರಣ ಬೇರೊಂದು ಶರೀರ ಧರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿಯೂ ಬರಬಲ್ಲನು, ಪಶು- ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೂ ಬರಬಲ್ಲನು. ಅವನಿಗೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದಂತು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು — ‘ಮೇಲ್ಕೀಳು ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣ ಗುಣಸಂಗವೇ ಆಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21), ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ-ಮಮತೆ ಇರುವವನು ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬಂದೇ ಬರಬೇಕಾದೀತು.

‘ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ತು ಕೌಂತೇಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೋಗುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಹೇ ಕೌಂತೇಯಾ — ಸಮಗ್ರರೂಪದಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಪ್ರಪಂಚದ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೀಳ ಕಾರಣ — ನಾನು ಕಾಲಾತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆವರೂ ಕಾಲಾತೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮುಪೇತ್ಯ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ನನ್ನ ದರ್ಶನವಾಗಲೀ, ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಭೋದವಾಗಲೀ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವಾಗಲೀ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ (11/54).

ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವಿಯು ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ, ಜೀವಿಯು ನನ್ನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪರಮ ಧಾಮವೇ ಅವನ ನಿಜವಾದ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿ ಲೋಕಗಳು ಅವನ ಮನೆಯಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಟಿಕೆಟು ಇರುವಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಅನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಇಳಿಯಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿ ದ್ದರೆ ಇಳಿಯಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವವನು ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಂತೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ದಿನ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದವನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಂತೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಹೊರಡ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಎಷ್ಟೇ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪಡಬಾರದು.

ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಪುನಃ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬಂದವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವವರು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಿಬಂಧಾಯಾಸುರೀ ಮತಾ’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಬಂಧನವೇ ಬಂಧನವಿದೆ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವವರು, ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದವರು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು. ಅವರಿಗೆ ಪುನಃ ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ‘ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ’ (16/5).

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ — ಒಬ್ಬರಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಸುಖದ ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರು — ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಣಗಳು ಇರುವಾಗಲೇ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ — ವಿಶೇಷದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದರೆ, ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಸುಖಭೋಗಗಳ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಖಭೋಗದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಸುಖಭೋಗಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಇಲ್ಲೇ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅವರು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ‘ಸದ್ಯೋಮುಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿಯೇ? ಎಂಬುದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಮತ್ತೆ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಗತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲು ಆಜ್ಞೆಯಿತ್ತನು. ಈ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ನಡುವಿನಲ್ಲಿ (8 ರಿಂದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಮಾತು ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಬಂದಿದೆ.

ಎಂಟರಿಂದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ 9 ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಸರ್ವೋಪರಿ ಪೂರ್ಣಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ’ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವವರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವೇಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾರಾದರು ಎತ್ತ ಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮನುಷ್ಯರು ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (9/23). ಅವರು ಸುಖಭೋಗದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪುನರ್ಜನ್ಮವು ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖಗಳ ಕೊನೆಯ ಸೀಮೆಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಗೆ ಮರಳಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಸುಖಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಜೀವಿಗೆ ಸುಖಿಯಾಗಿಸಲಾರದು; ಅವನ ವಿಪತ್ತು, ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಅಳಿಸಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಆಶಿಸುವವನು ಕೇವಲ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಮನುಷ್ಯರು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಒಬ್ಬರಾದರೋ ಸುಖಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರು — ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಯವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ (8/24). ಅವರು (ಕ್ರಮ ಮುಕ್ತಿಯವರು) ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ಇದು ಅವರ ಉದ್ದೇಶದ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವಾದರೋ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರರು. ಭೋಗಿಯೂ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾನು, ಯೋಗಿಯೂ (ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಯವ) ಇರಲಾರನು. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಫಲಗಳಾಗಿವೆ. ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ (ನಾಶವುಳ್ಳ)ವುಗಳಾದಾಗ ಅದರ ಫಲ ಅವಿನಾಶೀ ಹೇಗಾಬಲ್ಲನು?

‘ಮಾಮುಪೇತ್ಯ’ದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಎರಡರ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ದುಃಖಾಲಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೌದು! ಅವನನ್ನು ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯರು ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕಾರಕ ಮಹಾಪುರುಷರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಅವರ ಆ ಜನ್ಮವು ಕರ್ಮಗಳ ಅಧೀನವಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರೂ ಕೂಡ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ — ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಮಹರ್ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿದುಃ ।

ರಾತ್ರಿಂ ಯುಗಸಹಸ್ರಾಂತಾಂ ತೇಹೋರಾತ್ರವಿದೋ ಜನಾಃ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ಬ್ರಹ್ಮನ, ಸಹಸ್ರಯುಗ ಪರ್ಯಂತಮ್ - ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗ ವುಳ್ಳ, ಅಹಃ - ಒಂದು ಹಗಲು (ಮತ್ತು), ಯುಗಸಹಸ್ರಾಂತಮ್ - ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗವುಳ್ಳ, ರಾತ್ರಿಮ್ - ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಆ, ಜನಾಃ - ಜನರು, ಅಹೋರಾತ್ರವಿದಃ - ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥17॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗವುಳ್ಳ ಹಗಲನ್ನೂ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗವುಳ್ಳ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಆ ಜನರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಮ್... ತೇಹೋ ರಾತ್ರವಿದೋಜನಾಃ’ — ಕೃತ, ತ್ರೇತ, ದ್ವಾಪರ, ಕಲಿ — ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದ ಈ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳು ಒಂದು ಚತುರ್ಯುಗವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗ ಕಳೆದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರಿಗೆ ಒಂದು ದಿನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗಗಳು ಕಳೆದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.* ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಈ ಗಣನೆಗನುಸಾರ ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಸ್ಸಿನ ನೂರುವರ್ಷ ಕಳೆದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಪರಮಾಣು ಕಾಲವು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ. ಎರಡು ಪರಮಾಣುಗಳು ಒಂದು ಅಣು ಮತ್ತು ಮೂರು ಅಣುಗಳ ಒಂದು ತ್ರಸರೇಣುವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿಡಿಕಿಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಲ್ಲಿ ತ್ರಸರೇಣುಗಳು ಹಾರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಇಂತಹ ಮೂರು ತ್ರಸರೇಣುಗಳನ್ನು ದಾಟಲು ಸೂರ್ಯ ನಿಗೆ ತಗಲುವ ಸಮಯವನ್ನು ತ್ರುಟಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೂರು ತ್ರುಟಿಗಳ ಒಂದು ವೇಧ, ಮೂರು ವೇಧಗಳ ಒಂದು ಲವ, ಮೂರು ಲವಗಳ ಒಂದು ನಿಮೇಷ, ಮೂರು ನಿಮೇಷಗಳ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಐದು ಕ್ಷಣಗಳ ಒಂದು ಕಾಷ್ಠಾ, ಹದನೈದು ಕಾಷ್ಠಾಗಳ ಒಂದು ಲಘು, ಹದಿನೈದು ಲಘುಗಳ ಒಂದು ನಾಡಿಕಾ, ಆರು ನಾಡಿಕೆಗಳ ಒಂದು ಪ್ರಹರ, ಎಂಟು ಪ್ರಹರ (ಜಾವ)ಗಳ ಒಂದು ಅಹೋರಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಒಂದು ಪಕ್ಷ, ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಒಂದು ತಿಂಗಳು, ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳ ಒಂದು ಅಯನ, ಎರಡು ಅಯನಗಳ ಒಂದು ವರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯರ ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಮವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ —ಮನುಷ್ಯರ ಆರು ತಿಂಗಳ ಉತ್ತರಾಯಣವು ದೇವತೆಗಳ ಹಗಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರು ತಿಂಗಳ ದಕ್ಷಿಣಾಯನವು ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಯದ ಅವಧಿ ಮನುಷ್ಯರ ಸಮಯದ ಅವಧಿಗಿಂತ ಮೂನ್ನೂರ ಅರವತ್ತುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಈ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ಒಂದು ವರ್ಷ ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಮನುಷ್ಯರ ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಮೂನ್ನರು ಅರವತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯರ ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ, ಕಲಿ —ಈ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳು ಕಳೆದಾಗ ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ದಿವ್ಯಯುಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್, ಮನುಷ್ಯರ ಕೃತಯುಗದ ಹದಿನೇಳು ಲಕ್ಷ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಸಾವಿರ, ತ್ರೇತೆಯ, ಹನ್ನೆರಡು ಲಕ್ಷ ತೊಂಭತ್ತಾರುಸಾವಿರ, ದ್ವಾಪದ ಎಂಟು ಲಕ್ಷದ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ, ಕಲಿಯುಗದ, ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಸಾವಿರ —ಹೀಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಲಕ್ಷ ಇಪ್ಪತ್ತುಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಾಗ ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಯುಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮಹಾಯುಗ ಮತ್ತು ಚತುರ್ಯುಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಸಮಯದ ಅವಧಿಯಾದರೋ ಸೂರ್ಯನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಪರಿಮಾಣ ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯಯುಗಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯಯುಗಗಳು (ಮನುಷ್ಯರ ನಾಲ್ಕು ಅಬ್ಜ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಕೋಟಿ ವರ್ಷಗಳ) ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ದಿವ್ಯಯುಗಗಳ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಇದೇ ದಿನಕ್ಕೆ ೞಕಲ್ಪ ಅಥವಾ ೞಸರ್ಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ರಾತ್ರಿಗೆ ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಎಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚು ಆಯುಸ್ಸು ಇದ್ದರೇನು ಅದೂ ಕಾಲದ ಅವಧಿಯುಳ್ಳದ್ದೇ. ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಭೋಗಗಳೂ ಕೂಡ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ದುಃಖಗಳದ್ದೇ ಕಾರಣ ವಾಗಿವೆ. — ‘ಯೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ’ (5/22) ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಅವಧಿಯುಳ್ಳದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಕಾಲಾತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಲದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ದಿವ್ಯಭೋಗಗಳಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆಗುವ ಸರ್ಗ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯ ಇದನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಭವಂತ್ಯಹರಾಗಮೇ ।

ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ ಪ್ರಲೀಯಂತೇ ತತ್ರೈವಾವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ ॥

ಅಹರಾಗಮೇ - ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲಿನ ಪ್ರಾರಂಭಕಾಲದಲ್ಲಿ, - ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ - ಅವ್ಯಕ್ತ (ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ)ದಿಂದ, ಸರ್ವಾಃ - ಸಮಸ್ತ, ವ್ಯಕ್ತಯಃ - ಶರೀರಗಳು, ಪ್ರಭವಂತಿ - ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ (ಮತ್ತು), ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ - ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ತತ್ರ - ಆ, ಅವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ, ಏವ - ಅವ್ಯಕ್ತ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ, ಪ್ರಲೀಯಂತೆ - (ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು) ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 18॥

ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲಿನ ಪ್ರಾರಂಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತಯಃ.... ತತ್ರೈವಾವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ’ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳಿವೆಯೋ ಅವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಕ್ತಯಃ’ ಮತ್ತು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೂರ್ತಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಜೀವಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಾನು’, ‘ನನ್ನದು’ ಇದರಿಂದ ಇರುವ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯು, ಜೀವಿಯು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದಮೇಲೆ ಜೀವಿಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿದ್ದೆ ಬಂದಾಗ ಆ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಜೀವಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುವ ಈ ಸ್ಥೂಲ ಸಮಷ್ಟಿ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಅವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಲಗಿದಾಗ ಅವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ‘ಸರ್ಗ’ (ಸೃಷ್ಟಿ) ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಲಗಿದಾಗ ಪ್ರಳಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ನೂರು ವರ್ಷ ಆಯುಸ್ಸು ಕಳೆದಾಗ ‘ಮಹಾಪ್ರಳಯ’ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಸ್ಸಿನಷ್ಟೇ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಕಳೆದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ‘ಮಹಾಸರ್ಗ’ದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ (9/7,8).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪುನರಾವರ್ತಿ ಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅವು ಪುನರಾವರ್ತಿಗಳೇಕೇ? ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು 17ನೇ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿ — ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕವೂ ಕಾಲದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅವಧಿಯನ್ನು ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅವಧಿ ಎಷ್ಟೇ ದೀರ್ಘವಾಗಿರಲೇನು ಅದು ಕಾಲದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಕಾಲದ ಅವಧಿಯಲಿಲ್ಲ.

ನಾವು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಾಗ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತೇವೆ ಹಾಗೂ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದಾಗ ಪ್ರಪಂಚ ಪುನಃ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾತ್ರಿ-ಹಗಲಿನ ಕೊನೆಯ ಸೀಮೆಯಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳು ಸೂರ್ಯನಿಂದಾಗದೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಯಿಂದಾಗುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ ।

ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇವಶಃ ಪಾರ್ಥ ಪ್ರಭವತ್ಯಹರಾಗಮೇ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ!, ಸಃ, ಏವ - ಅದೇ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಭೂತಗ್ರಾಮಃ - ಪ್ರಾಣಿ ಸಮುದಾಯವು, ಭೂತ್ವಾ, ಭೂತ್ವಾ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾ, ಅವಶಃ - ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶವಾಗಿ, ಅಹರಾಗಮೇ - ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಭವತಿ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು) ರಾತ್ಯ್ರಾಗಮೇ - ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಲೀಯತೇ - ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 19॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಅದೇ ಈ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತಾ — ಆಗುತ್ತಾ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಮ್’ — ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ಈ ಪ್ರಾಣಿ ಸಮುದಾಯವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನನ್ನ ಅಂಶ, ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ನನ್ನ ಸನಾತನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಇದು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯ, ಮಹಾಸರ್ಗ — ಮಹಾಪ್ರಳಯ ದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇದೇ ಇದ್ದೀತು. ಇದರ ಅಭಾವವೆಂದೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಇದರ ಅಭಾವವಾಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದು ಅವಿನಾಶಿ ಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಎಂದೂ ವಿನಾಶವಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಮರೆತು ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ (ಶರೀರಾದಿ)ಗಳಾದರೋ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಇದು ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಬಂಧೀ (ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥ)ಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ ಇದು ಎಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ೞಸ್ವಯಂ ಹಿಡಿದಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುವ ತನಕ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಬಿಡಿಸಲಾರರು. ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಮರ್ಥ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇವನು ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸದಾ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇವನು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಬಿಡಲೂ ಬಯಸಿಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ತಾರುಣ್ಯವನ್ನು ಇವನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಯಿತು. ಇನ್ನೇನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅಗಲುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಈ ಜೀವಿಯು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಇವನಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಶರೀರ ಧರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟಿ ಸಾಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇವನು ಆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುವತನಕ ಇವನ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನ ಪರಂಪರೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೀತು, ಎಂದೂ ಅಳಿಯಲಾರದು.

ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಒಬ್ಬನಿಂದ ಆಟ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ — (ೞಏಕಾಕೀ ನ ರಮತೆ) ಹಾಗಿರುವಾಗ ಆಟ ಆಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮದ ಆನಂದವನ್ನು ಆದಾನ — ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯವನ್ನು ಶರೀರರೂಪೀ ಆಟಿಗೆ ಸಹಿತ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕೇವಲ ಆಟಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಯಾರದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯವು ಆಟವಾಡವುದನ್ನು ಮರೆತು ಆಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿತು. ಇದರಿಂದ ಇದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖವಾಯಿತು.

‘ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೆ’ — ಈ ಪದಗಳು ಶರೀರ ಗಳಿಗಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವು ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತ ನೆಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಆ ಶರೀರಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯನ್ನು ತನ್ನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವನ್ನು ತನ್ನ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕಾರಣ ಅವನ ಜನ್ಮ-ಮರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇದು ಸ್ವತಃ ಸತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಮ್’ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿದೆ — ‘ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ’, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾಗುವುದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತನಾಗುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

‘ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇವಶಃ ಪಾರ್ಥ ಪ್ರಭವತ್ಯಹರಾಗಮೇ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವಶಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ೞನಾನು ಈ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಯಜಮಾನನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾದೀತು, ಇದರಿಂದ ಆ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಪರವಶ, ಪರಾಧೀನನಾಗಿ ಹೋದಾನು. ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದಷ್ಟು, ಗ್ರಹಿಸಿದಷ್ಟು ಇವನು ಮಹಾನ್ ಪರತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ! ಮತ್ತೆ ಅವನ ಪರತಂತ್ರತೆ ಎಂದೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗದು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಎಚ್ಚರ ಗೊಂಡಾಗ ಹಾಗೂ ಮಲಗಿದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸೃಷ್ಟಿ — ಪ್ರಳಯ ವಾದಾಗ (8/18) ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಕಟ-ಲೀನವಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್- ಮಹಾಸರ್ಗ-ಮಹಾಪ್ರಳಯವಾದಾಗ (9/7, 8) ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ (3/5) ಈ ಜೀವಿಯು ೞಹುಟ್ಟುವುದು — ಸಾಯುವುದು, ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಅದರ ಫಲನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದು ಈ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಎಂದೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಾರನು. ಇದರಿಂದ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವತನಕ, ಬೋಧವಾಗುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಇವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುವತನಕ ಪರತಂತ್ರನಾದ ಕಾರಣ ಈ ದುಃಖರೂಪೀ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಯಾಗಲಾರನು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವನ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪರವಶತೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಇವನು ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸರ್ಗೇಽಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಳಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ’ (14/2).

ಪರವಶತೆಯೂ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದು, ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಇದೇ ಪರವಶತೆಯನ್ನೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಕಾಲದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಸ್ವಭಾವದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಗುಣಗಳ ಪರವಶತೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಾಣಿ ಸಮುದಾಯದ ಪರವಶತೆಯು ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಇವನು ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಪರಾಧೀನತೆ ಬಿಡಲಾರದು, ಇದನ್ನು ಬಿಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಪರವಶತೆಯು ಇವನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬಿಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇವನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಇವನು ಬಯಸಿದಾಗ ಬಿಡಬಲ್ಲನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ವಿಭಾಗ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದ್ದಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಭಾಗ ಬದಲಾಗದೇ ಇರುವ ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯದಾಗಿದೆ. ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಜೀವ ಸಮುದಾಯವೇ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಜೀವಿಯು ನಿರಂತರ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪದೆ-ಪದೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಲೀನವಾಗುವುದೇ ಸಂಸಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲೇ ಇರುವಂತಹುದು (ಮೊದಲು ಸರ್ಗಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ) ಜೀವಿಯ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯಾಗಿದೆ, ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಎಷ್ಟೇ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳು ಕಳೆದು ಹೋದರೂ ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆ (ಚಿತ್ಶಕ್ತಿ) ಅಂದರೆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕಾರ ಅಥವಾ ಅಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ. ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಡವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿ ಜನ್ಮಸು’ (13/21) ಅವನು ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಮುಖ್ಯ ಪುರುಷಾರ್ಥ — ಜಡತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಅಥವಾ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು. ಜಡತೆಯಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಅವಸ್ಥೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ (ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆ ಯಲ್ಲಿ) ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಸಖಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂಧಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಹಜ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗದೆ ಅವನು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಂತೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆತಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಅವಶಃ’ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಪರವಶ, ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಮಿಮಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮವಶಂ ಪ್ರಕೃತೇರ್ವಶಾತ್’ (9/8)* ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ಇವನು ಸ್ವಾಧೀನ ಅರ್ಥಾತ್ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

* ಇಲ್ಲಿ (8/19ರಲ್ಲಿ) ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂಕಡೆ ‘ಭೂತಗ್ರಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಅವಶ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಅಲ್ಲಿ (9/8ರಲ್ಲಿ) ಮಹಾಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಇಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ.

ನಮ್ಮ ಸತ್ತೆಯು ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಧೀನವಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ — ವಿನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜನ್ಮ (ಸಂಯೋಗ) ಮರಣ (ವಿಯೋಗ)ವಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮೂರನ್ನು (ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ) ತಿಳಿಯುವ ನಮ್ಮ ಸತ್ತೆ (ಇರುವಿಕೆಯು) ಎಂದೂ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ, ಜನ್ಮ-ಮರಣ (ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ) ಮತ್ತು ಆರಂಭ — ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸತ್ತೆಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸ್ವತಃ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ — ೞಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯವ್ ಈ ಸತ್ತೆಯ ಅಭಾವವೆಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ೞನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ (2/16) ಈ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವದ ಹೆಸರೇ ಮುಕ್ತಿ (ಸ್ವಾಧೀನತೆ) ಯಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಇಂತಹ ವಸ್ತು ದೊರಕಿದರೆ, ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿ ಭೇಟಿಯಾದರೆ, ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾನು ಸ್ವಾಧೀನ (ಮುಕ್ತ)ನಾಗುವೆನೆಂಬ ಭ್ರಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾಧೀನನಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪರಾಧೀನ ವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳು. ಅವುಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣ ವಾಗಿ ಅಸಂಗನಾದಾಗಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾಧೀನನಾಗಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ತಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಇರುವ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕು, ಆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡಬೇಕು, ಅದರಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ನೆಲೆನಿಂತಿರಬೇಕು. ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಇರಬಲ್ಲೆವು ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಅನುಭವ ವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ, ನಾವಲ್ಲದೆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಇರಲಾರದು. ಎಚ್ಚರ ವಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾವು ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಸ್ವಭಾವ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರೆ ಆಗ ನಾವು ಸ್ವಾಧೀನ (ಮುಕ್ತ)ರಾಗ ಬಲ್ಲೆವು. ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧದ ಮಾನ್ಯತೆಯೇ ನಮಗೆ ಸ್ವಾಧೀನರಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾವು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಪರಾಧೀನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ಚಿತ್ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನಂತಶಕ್ತಿಗಳಿವೆ. ಮಾಯೆ (ಪ್ರಕೃತಿ)ಯಲ್ಲಿಯೂ ಅನಂತ ಶಕ್ತಿಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಅವು ಜಡ ಸ್ವರೂಪೀ ಹಾಗೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ — ‘ಮಯಾಧ್ಯಕ್ಷೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸೂಯತೇ ಸಚರಾಚರಮ್’ (9/10). ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಮುಕ್ತಿ (ಸ್ವಾದೀನತೆ) ಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರೆ ಆ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಪರವಶತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತರಾದಾಗ ಆ ಪರವಶತೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಜೀವಿಯು ಸ್ವಾಧೀನ ವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೇಮವು ಈ ಸ್ವಾಧೀನತೆಗಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾಧೀನತೆ (ಮುಕ್ತಿ)ಯಲ್ಲಿ ಅಖಂಡ ಆನಂದವಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಆನಂದವಿದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಸ್ವಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಭಕ್ತನು ಪ್ರೇಮಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪರಾಧೀನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಪರಕೀಯನಾಗಿರದೆ ಸ್ವಕೀಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಕೀಯದ ಅಧೀನತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ವಾಧೀನತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೂ ಸ್ವಾಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜೀವಿಯೇ ಜಡತೆಯಿಂದ ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಾಧೀನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಾಧೀನ ಪೂರ್ವಕ ಸ್ವಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮ ಸ್ವಾಧೀನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಅಧೀನತೆಯು ಪರಮಸ್ವಾಧೀನತೆಯಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೂ ಭಕ್ತನ ಅಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಹಂ ಭಕ್ತ ಪರಾಧೀನಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 9/4/63).

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಅನಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಪರಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತು ಭಾವೋಽನ್ಯೋಽವ್ಯಕ್ತೋಽವ್ಯಕ್ತಾತ್ಸನಾತನಃ ।

ಯಃ ಸ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ನಶ್ಯತ್ಸು ನ ವಿನಶ್ಯತಿ ॥

ತು - ಆದರೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆ, ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ - ಅವ್ಯಕ್ತ (ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ)ಕ್ಕಿಂತ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ (ವಿಲಕ್ಷಣ), ಸನಾತನಃ- ಅನಾದಿಯೂ, ಪರಃ - ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಭಾವಃ - ಭಾವರೂಪದಿಂದ, ಯಃ - ಯಾವ, ಅವ್ಯಕ್ತಃ - ಅವ್ಯಕ್ತ (ಈಶ್ವರ) ನಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸರ್ವೇಷು - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಭೂತೇಷು - ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ನಶ್ಯತ್ಸು - ನಾಶವಾದರೂ, ನ, ವಿನಶ್ಯತಿ - ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ಆದರೆ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತ (ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ)ಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ವಿಲಕ್ಷಣವೂ, ಅನಾದಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಭಾವ ರೂಪದಿಂದ ಯಾವ ಅವ್ಯಕ್ತ (ಈಶ್ವರ)ನಿದ್ದಾನೋ, ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಾಶವಾದರೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪರಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತು ಭಾವೋಽನ್ಯೋಽವ್ಯಕ್ತೋ ವ್ಯಕ್ತಾತ್ ಸನಾತನಃ’ — ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕೆಳಗಿನ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ — ಇದನ್ನು ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್’ ಪದವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು 18, 19ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ, ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಲೀನವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ (ಸಮಷ್ಟಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ)ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪರ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಭಾವರೂಪೀ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಾರಣಶರೀರ (ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ)ಗಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಪರ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡು ತತ್ತ್ವಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗವು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿರದೆ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪರ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಾಶವಾದರೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅವಕ್ತೋಽಕ್ಷರ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ವರ್ಣನೆಯೇ ಬಂದಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ ಭೂತಾನಿ’ (2/28) ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವನ್ನೂ ಅವ್ಯಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ (8/18); ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಅವ್ಯಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮೇವ ಚ’ (13/5) ಇತ್ಯಾದಿ. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ವಿಲಕ್ಷಣ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಆ ಸ್ವರೂಪವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರಲೀ, ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರಲಿ. ಅದು ಭಾವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಭಾವವಾಗಿದ್ದಿಲ್ಲ, ಆಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅದು ಸನಾತನ ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದು ಎಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದೆ, ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇರುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ಪರ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವುದೂ ಇರಲಾರದು, ಇರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಯಃ ಸ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ನಶ್ಯತ್ಸು ನ ವಿನಶ್ಯತಿ’ — ಈಗ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಾಶವಾದರೂ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವೆಲ್ಲ ಶರೀರಗಳ ಅಭಾವ ವಾದರೂ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಎಂದೂ ಅಭಾವ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅದರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ನ ವಿನಶ್ಯತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆದರೂ ಕೂಡ ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಹೇಗಿ ದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ (ಸ್ಥಾಯಿ) ತತ್ತ್ವ ೞಪರಾ ಆಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ (ಅಸ್ಥಾಯಿ) ತತ್ತ್ವ ೞಅಪರಾ ಇದೆ. ಪರಾದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಪರಾದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಪರಾ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು. ಸೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಾದರೋ ಪರಿವರ್ತನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಹಾಸರ್ಗ-ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಎರಡೂ ತತ್ತ್ವಗಳು ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾದರೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ, ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾದರೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಇಲ್ಲವಾದೀತು; ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಆಗಿದ್ದರೂ ಜೀವಿಯು (ಪರಾ) ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಅಪರಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದನು, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು. ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಅವನೂ ಜಗತ್ತಾದನು (7/13). ಯಾರಾದರು ಓಡುತ್ತಿರುವ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಓಡಿದಂತೆ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಜಗತ್ತನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಜೀವಿಯೂ ಪರಿವರ್ತಶೀಲನಾದನು — ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯ ತೊಡಗಿದನು.

ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ೞಪರ ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಮಾತ್ಮ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮವಿಷಯಕ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲದರ ಏಕತೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಕ್ಷರ ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ತಮಾಹುಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ।

ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ ॥

ತಮ್ - ಅದನ್ನೇ, ಅವ್ಯಕ್ತಃ - ಅವ್ಯಕ್ತ (ಮತ್ತು), ಅಕ್ಷರಃ, ಇತಿ - ಅಕ್ಷರವೆಂದು, ಉಕ್ತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಹಾಗೂ ಅದನ್ನೆ), ಪರಮಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿ ಎಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಯಮ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾದ ಮೇಲೆ (ಜೀವಿಯು), ನ, ನಿವರ್ತಂತೇ - ಪುನಃ ಮರಳಿ (ಜಗತ್ತಿಗೆ) ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತತ್ - ಅದು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಧಾಮ - ಧಾಮವಾಗಿದೆ. ॥21॥

ಅದನ್ನೇ ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನೇ ಪರಮಗತಿ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಜೀವಿಯು ಪುನಃ ಮರಳಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ನನ್ನ ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆ. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತೋಕ್ಷರ ..... ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ’ — ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28, 29, 30ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ೞಮಾವ್ ಹಾಗೂ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ, 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞಃ’, 5 ಮತ್ತು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’, 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಂ ಪುರುಷಂ ದಿವ್ಯಮ್’, 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕವಿಂ ಪುರಾಣ ಮನು ಶಾಸಿತಾರಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ, 13ನೇ 14ನೇ, 15ನೇ, 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’, 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಃ’ ಹಾಗೂ ‘ಸನಾತನಃ’ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಏಕತೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು — ಅದನ್ನೇ ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನೇ ಪರಮಗತಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠಗತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದಮೇಲೆ ಜೀವಿಯು ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದು ನನ್ನ ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ನನ್ನ ಸರ್ವೋತ್ ಕೃಷ್ಟ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ವಸ್ತುವಿನ ಏಕತೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಬ್ರಹ್ಮ, ಅವಿನಾಶೀ, ಅಮೃತ, ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮ, ಏಕಾಂತಿಕ ಸುಖದ ಆಶ್ರಯ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ವಸ್ತುವಿನ ಏಕತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲ ಬೇರೆ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲ ಬೇರೆ ಎಂಬ ಧೋರಣೆ ಜನರಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಏಕತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯರ ರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಸಾರ ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಕೊನೆಯ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲದರ ಪ್ರಾಪಣೀಯ ತತ್ತ್ವ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಊಟವು ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ಅಭಾವದ ಮತ್ತು ದೊರೆತಾಗ ತೃಪ್ತಿಯ ಏಕತೆ ಆದರೂ ಕೂಡ ಊಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅಭಾವದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾದಾಗ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಏಕತೆಯಾದರೂ ಕೂಡ ಉಪಾಸನೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿದು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಬೇಕಾದರೆ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವೆಂದೂ, ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರವೆಂದೂ ತಿಳಿದು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪುನರಾವರ್ತಿ ಗಳಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವೆಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿವೆ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶೀಯಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಭಗವದ್ಧಾಮ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಗುಣಗಳಿಗೆ ಪರವಶರಾಗಿ ಮರಳ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ಚೆಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವತರಿಸುವಂತೆ ಅವರೂ ಭಗವದಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಜನರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರಕ ಪುರುಷರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಬರಬಲ್ಲರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಕ್ಷರ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಮಗಳು ಆ ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ತತ್ತ್ವದವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರವು. ಕಾರಣ — ಅದು ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತ ಕ್ಷರಾಕ್ಷರ, ಸ್ಥಿತಿ-ಗತಿ ಎರಡರಿಂದಲೂ ರಹಿತವಾದ ನಿರಪೇಕ್ಷ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ ಜೀವಿಯು ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಅವಧಿಯಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಪುರುಷಃ ಸ ಪರಃ ಪಾರ್ಥ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಲಭ್ಯಸ್ತ್ವನನ್ಯಯಾ ।

ಯಸ್ಯಾಂತಃಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನಾ!, ಭೂತಾನಿ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಯಸ್ಯ - ಯಾರ, ಅಂತಃಸ್ಥಾನಿ - ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವರೋ (ಮತ್ತು), ಯೇನ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು, ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಸಃ - ಆ, ಪರಃ - ಪರಮ, ಪುರುಷಃ, ತು - ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ, ಅನನ್ಯಯಾ, ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಲಭ್ಯಃ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥22॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನಾ! ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಯಾರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಸ್ಯಾಂತಃಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿಷೇಧರೂಪದಿಂದ — ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿಧಿರೂಪದಿಂದ — ‘ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇವೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 4, 5, 6ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧ ಎರಡೂ ರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನಲ್ಲದೆ ಯಾರದೂ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ನನ್ನಲ್ಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವೋಪರಿ ಆಗಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅಂದರೆ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಡವೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೂ ಚಿನ್ನವೇ ಇತ್ತು, ಒಡವೆಗಳಾಗಿಯೂ ಚಿನ್ನವೇ ಇದೆ, ಒಡವೆಗಳು ನಾಶವಾದಾಗಲೂ ಚಿನ್ನವೇ ಉಳಿದೀತು. ಆದರೆ ಚಿನ್ನದಿಂದಾದ ಒಡವೆಗಳ ನಾಮ, ರೂಪ, ಆಕೃತಿ, ಉಪಯೋಗ, ತೂಕ, ಬೆಲೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೊದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದನು, ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಪ್ರಪಂಚ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುವನು. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪಾಂಚಭೌತಿಕ, ಮೇಲು-ಕೀಳು, ಹಿರಿದು-ಕಿರಿದು, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಪುರುಷಃ ಸ ಪರಃ ಪಾರ್ಥ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಲಭ್ಯ ಸ್ತ್ವನನ್ಯಯಾ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಕ್ಷರ, ಪರಮಗತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುರುಷಃ ಸ ಪರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಯಾವತ್ತೂ ಕಾರ್ಯಗಳು ‘ಅನ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಅನ್ಯ’ದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅದಕ್ಕೆ ಆದರ ಕೊಟ್ಟು ಮಹತ್ವಕೊಡುವವನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದರ ಸತ್ತೆ, ಮಹತ್ವ ತಿಳಿಯದಿದ್ದು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ, ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇದು ಅವನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ಪರಮಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡದೆ — ಈ ಮಾತೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಒಂದು ಸಂಸಾರವಿದೆ ಈ ಮಾತು ನೆಟ್ಟಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಯಾದರೋ ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ, ಆಲಿಕಲ್ಲು, ಮೋಡ, ಹನಿ, ಮಂಜು, ನದಿ, ಕೆರೆ, ಸಮುದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ನೀರು ಇರುವಂತೆಯೇ, ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚ ಕಾಣುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಕ್ತನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆದಾಡುವುದು- ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮಲಗುವುದು- ಏಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕೇವಲ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜಾರೂದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ (18/46).

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ನೀನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಯೆ? (8/2) ಇದು ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ತುಂಬಾ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಇದಿರಲ್ಲೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಿಂತನೆಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ನ್ಯಾಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಚ್ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಇವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು-ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, (ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತಡೆಯುವ ಮಾತು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ) ಕಷ್ಟವೆಂದು ಹೇಳಿದನು; ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು, ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಇರುವುದರಿಂದ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸುಲಭವೆಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಬಳಿಕ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಅವನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅವಧಿ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಿಂದ ತನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನಲೋಕದ ವಿಲಕ್ಷಣೆತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ (ಪ್ರಕೃತಿ) ದಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಉಪಾಸನೆಗಳ ಎಷ್ಟು ಗತಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಆ ನನ್ನ ಸರ್ವೋಪರಿ ಸ್ವರೂಪವು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಪರಾಯಣರಾದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೇರೆ ಸ್ವರೂಪಗಳ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿಯು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ವೃತ್ತಿಯು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಲೋಕದಿಂದ ನನ್ನ ಲೋಕ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕಿಂತ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಗತಿಗಿಂತ ನನ್ನ ಲೋಕ (ಧಾಮ)ದಗತಿ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಿಮ ಧ್ಯೇಯ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನನ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಜಡತೆಯ ಅಂಶ, ಅಹಂಕಾರದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ತನ್ನ ಮತದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇರಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವ ಕಡೆಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸೆಳೆತವಿರಬಾರದು. ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ—ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಸುಖದ ವಾಸನೆಯಾದರೋ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸುಖ—ಸಾಮಗ್ರಿಯ ತಾರತಮ್ಯತೆ ಅನೇಕ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ಆಕರ್ಷಿಸದಿದ್ದಾಗ ತನ್ನ ಸ್ವಾಧೀನತೆ (ಮುಕ್ತಿ)ಯ ಸುಖವು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗದಿದ್ದಾಗ ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ (7/7) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯಾಂತಃಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4, 5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವನು. ಇವೆಲ್ಲದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದವರು ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದವರು ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದವರು ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದವರು ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ? ಈ ಮಾತು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಕ್ರಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ತ್ವನಾವೃತ್ತಿಮಾವೃತ್ತಿಂ ಚೈವ ಯೋಗಿನಃ ।

ಪ್ರಯಾತಾ ಯಾಂತಿ ತಂ ಕಾಲಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಭರತರ್ಷಭ - ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯತ್ರ - ಯಾವ, ಕಾಲೇ - ಕಾಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ, ಪ್ರಯಾತಾ - ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿಗಳು, ಅನಾವೃತ್ತಿಮ್ - ಅನಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ, ಏವ - ಮತ್ತು (ಯಾವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋದವರು), ಆವೃತ್ತಿಮ್ - ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೋ, ತವ್ - ಆ, ಕಾಲಮ್ - ಕಾಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ನಾನು ಹೇಳುವನು. ॥23॥

ಆದರೆ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಕಾಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಯೋಗಿಗಳು ಅನಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದವರು ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮರಳಿ ಬರತ್ತಾರೋ ಆ ಕಾಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ನಾನು ಹೇಳುವೆನು. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ‘ಸದ್ಯೋಮುಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿದೆಯೋ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ಸಾಧಕರು ಯಾವುದೋ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಾಸನೆಯ ಕಾರಣ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕ್ರಮಶಃ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತರಾಗವುದಕ್ಕೆ ೞಕ್ರಮಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಸುಖಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದವರು ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ‘ಪುನರಾವೃತ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸದ್ಯೋಮುಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ತ್ಪನಾವೃತ್ತಿಮಾವೃತ್ತಿಂ...ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀ ಭರತರ್ಷಭ’ — ಹಿಂದೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ವಿಷಯವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯ ವಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯವರನ್ನು ಕಾಲಾಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆ ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತಾರೋ ಆ ಮಾರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ೞಕಾಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು; ಮುಂದೆ 26, 27ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ‘ಕಾಲ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾರ್ಗದ ಪರ್ಯಾಯವಾಚೀ ‘ಗತಿ’ ಹಾಗೂ ‘ಸೃತಿ’ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅನಾವೃತ್ತಿಮಾವೃತ್ತಿಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನಾವೃತ್ತ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಪುರುಷರೇ ಅನಾವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆವೃತ್ತ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಪುರುಷರೇ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ, ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾದವರು ಅನಾವೃತ್ತಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಮುಚ್ಚಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅನಾವೃತ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಾದಾಗ ಅವರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಇಡುವವರು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿವವರು ಆವೃತ್ತ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆವೃತ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿವೇಕದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ್ಯವಿದ್ದು ಯಾರೊಳಗೆ ಆಂಶಿಕ ವಾಸನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತವಾಗಿ ಪುಣ್ಯಕಾರೀ ಲೋಕ(ಭೋಗ-ಭೂಮಿ)ಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಬರುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರನ್ನೂ ಕೂಡ ಆವೃತ್ತಿಯವರ ಮಾರ್ಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಪರಿಗಣಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೈವ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದವು ನಿಷ್ಕಾಮ ಹಾಗೂ ಸಕಾಮ ಇಬ್ಬರಿಗಾಗಿಯೂ ಬಂದಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವವರು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸದವರು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಅವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮರಳಿ ಬಾರದಿರುವವರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಅಗ್ನಿರ್ಜ್ಯೋತಿರಹಃ ಶುಕ್ಲಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ ।

ತತ್ರ ಪ್ರಯಾತಾ ಗಚ್ಛಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ಜನಾಃ ॥

ಜ್ಯೋತಿಃ - ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪ, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿಯ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ಅಹಃ - ಹಗಲಿನ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ಶುಕ್ಲಃ- ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ಷಣ್ಮಾಸಾಃ - ಆರು ತಿಂಗಳುಳ್ಳ, ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ - ಉತ್ತರಾಯಣದ ಅಧಿದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಪ್ರಯಾತಾಃ, ತತ್ರ - ಶರೀರಬಿಟ್ಟು, - ಆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವ, ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ - ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತಾ, ಜನಾಃ - ಪುರುಷರು (ಮೊದಲಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಲೋಕನ್ನು ಪಡೆದು ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥24॥

ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ — ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ಹಗಲಿನ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ಆರುತಿಂಗಳುಳ್ಳ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾರೋ ಆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತಾ ಪುರುಷರು ಮೊದಲಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದು ಅನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಗ್ನಿರ್ಜ್ಯೋತಿರಹಃ ಶುಕ್ಲಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್’ — ಈ ಭೂಮಂಡಲದ ಮೇಲೆ ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಹಗಲಿನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕಿಂತ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಕಾಶವು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದವರೆಗೆ (ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ) ಹಾಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಹಗಲಿನ ಪ್ರಕಾಶ ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ತುಂಬಾ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷವು ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಪಿತೃಗಳ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪ್ರಕಾಶ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ತುಂಬಾ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದಾಗ ಅದನ್ನು ಉತ್ತರಾಯಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹಗಲಿನ ಸಮಯ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಉತ್ತರಾಯಣವು ಆರು ತಿಂಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದು ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ದಿನವಾಗಿದೆ. ಆ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಪ್ರಕಾಶವು ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ತುಂಬಾ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ತತ್ರ ಪ್ರಯಾತಾ ಗಚ್ಛಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ಜನಾಃ’ — ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಕಾಶದ ಬಾಹುಳ್ಳವಿರುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವವರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿಗೆ ಜ್ಯೋತಿಃಸ್ವರೂಪೀ ಅಗ್ನಿದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರವಿರುವಲ್ಲಿಂದ ದಾಟಿಸಿ ಅಗ್ನಿದೇವತೆಯು ಆ ಜೀವರನ್ನು ಹಗಲಿನ ದೇವತೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹಗಲಿನ ದೇವತೆಯು ಆ ಜೀವರನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವಿರುವತನಕ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು ತನ್ನ ಸೀಮೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿ ಆ ಜೀವರನ್ನು ಉತ್ತರಾಯಣದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು ಅವರನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅಧಿಕಾರಿ ದೇವತೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಆಯುಸ್ಸುವಿರುತನಕ ಅವರು ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ — ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ’ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅಪರೋಕ್ಷ ರೂಪದಿಂದ ಅನುಭವಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳದ್ದಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವರು ಅಪರೋಕ್ಷ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನೀಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮುಕ್ತ (ಸದ್ಯೋಮುಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿ)ರಾಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೊದಲಿಗೆ ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೊಳಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ವಾಸನೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಮತದ ಆಗ್ರವಿರುತ್ತದೋ, ಅವರು ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಹ ತೇ ಸರ್ವೇ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರತಿಸಂಚರೇ ।

ಪರಸ್ಯಾಂತೇ ಕೃತಾತ್ಮಾನಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಪರಂ ಪದಮ್ ॥

(ಕೂರ್ಮ ಪುರಾಣ — 11/284)

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಆಯುಸ್ಸು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಬ್ರಹ್ಮ ನೊಂದಿಗೇ ಪರಮಪದದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವು ಒಂದು ಸ್ಟೇಶನ್ ಇದ್ದಂತೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸುಖದ ವಾಸನೆಯುಳ್ಳವರು ತಂಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸುಖದ ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲದವರು ಅಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇರದಿದ್ದರೆ ಸ್ಟೇಶನ್ ಬಂದರೇನು ಕಾಡು ಬಂದರೇನು! ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ?

ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ರೀತಿಯಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ —

ಛಾಂದೊಗ್ಯೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಅನುಸಾರ — ಅರ್ಚಿಮಾರ್ಗದ ದೇವತೆ, ದಿನದ ದೇವತೆ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ದೇವತೆ, ಉತ್ತರಾಯಣದ ದೇವತೆ, ಸಂವತ್ಸರ, ಆದಿತ್ಯ, ಚಂದ್ರಮಾ, ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಅಮಾನವ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ (ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ) ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು. (4/15/5; 5/10/1-2).

ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್ತಿನಂತೆ — ಜ್ಯೋತಿಯ ದೇವತೆ, ಹಗಲಿನ ದೇವತೆ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ದೇವತೆ, ಉತ್ತರಾಯಣ ದೇವತೆ, ದೇವಲೋಕ, ಆದಿತ್ಯ, ವಿದ್ಯುತ್ (ವೈದ್ಯುತ ದೇವತೆ) ಹಾಗೂ ಮಾನಸ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ (6/2/15).

ಕೌಷೀತಕಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಪನಿಷತ್ತಿನಂತೆ — ಅಗ್ನಿಲೋಕ, ವಾಯುಲೋಕ, ಸೂರ್ಯಲೋಕ, ವರುಣಲೋಕ, ಇಂದ್ರ ಲೋಕ, ಪ್ರಜಾಪತಿಲೋಕ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ (1/3).

ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ (4/3/2-3)ದಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗವನ್ನು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಯಾನ, ಅರ್ಚಿಮಾರ್ಗ, ಉತ್ತರಮಾರ್ಗ, ದೇವಪಥ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಪಥ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮರಳಿ ಬರುವವರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಧೂಮೋ ರಾತ್ರಿಸ್ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ ।

ತತ್ರ ಚಾಂದ್ರಮಸಂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಯೋಗೀ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಿವರ್ತತೇ ॥

ಧೂಮಃ - ಧೂವದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ರಾತ್ರಿಃ - ರಾತ್ರಿಯ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ಕೃಷ್ಣಃ - ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಷಣ್ಮಾಸಾಃ - ಆರು ತಿಂಗಳಿನ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ - ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯಾಗಿ ದ್ದಾರೋ, ತತ್ರ - (ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗೀ (ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯ)ಯು, ಚಾಂದ್ರಮಸವ್ - ಚಂದ್ರನ, ಜ್ಯೋತಿಃ - ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ನಿವರ್ತತೇ - ಮರಳಿಬರುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ — ಧೂಮದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ರಾತ್ರಿಯ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು ಮತ್ತು ಆರುತಿಂಗಳ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಗಳಿರುವರೋ, ಆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಶರೀರಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ಯೋಗಿ (ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯ)ಯು ಚಂದ್ರನ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್— ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧೂಮೋ ರಾತ್ರಿಸ್ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಃ...ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಿವರ್ತತೇ’ — ದೇಶ, ಕಾಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಕಾಶದ ದೇವತೆಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದ್ದಷ್ಟೇ ಧೂಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂಧಕಾರದ ದೇವತೆಗೆ ಇದೆ. ಆ ಧೂಮಾಧಿಪತಿದೇವತೆಯು ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗ ದಿಂದ ಹೋಗುವ ಜೀವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸೀಮೆಯಂದ ದಾಟಿಸಿ ರಾತ್ರಿಯ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯ ಸ್ವಾಧೀನಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯು ಆ ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸೀಮೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿ, ದೇಶ-ಕಾಲದಿಂದ ಬಹಳ ದೂರದ ವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿರುವ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಯ ಅಧೀನಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆ ದೇವತೆಯು ಆ ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸೀಮೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿ ದೇಶ-ಕಾಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬಹಳ ದೂರದವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿರಿಸುವ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ದೇವತೆಯು ಆ ಜೀವಿಯನ್ನು ಚಂದ್ರಲೋಕದ ಅಧಿಪತಿ ದೇವತೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವ ಆ ಜೀವಿಯು ಧೂಮ, ರಾತ್ರಿ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಮೃತಪಾನವಾಗುವಂತಹ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ದಿವ್ಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಪುಣ್ಯಗಳನುಸಾರ ಹೆಚ್ಚು-ಕಮ್ಮಿ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವಂತಹ ಮಾತೊಂದಿದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಣುವ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವು ಚಂದ್ರಲೋಕವಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಈ ಚಂದ್ರ ಮಂಡಲವು ಭೂಮಿಗೆ ತುಂಬಾ ಹತ್ತಿರವಿದೆ. ಚಂದ್ರಲೋಕವು ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೂ ತುಂಬಾ ಎತ್ತರ ವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಚಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಅಮೃತವು ಈ ಚಂದ್ರಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ಈಗ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗವು ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಕೃಷ್ಣವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿಯಾದರೋ ಈ ಮಾರ್ಗವು ಮೇಲ್ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರು ಸತ್ತು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಪಾಪಿಗಳು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಿಗಳು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. — ಇವೆಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಚಂದ್ರನ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯತ್ತಾರೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುವ ಎಷ್ಟು ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗಿಂತ ಈ ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗವು (ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯವಾದ್ದರಿಂದ) ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದೆ.

ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮರಳುವಾಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಆ ಜೀವಿಯು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ವಾಯುವಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮಳೆಯ ಮೂಲಕ ಭೂಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅನ್ನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವಂತಹ ಯೋನಿಯ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಅನ್ನದ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪುರುಷನಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಜಾತಿಗೆ ಹೋಗಿ ಶರೀರ ಧರಿಸಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಇದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು —

(1) ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಯುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂರು ಗತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ಊರ್ಧ್ವಗತಿ, ಮಧ್ಯಗತಿ, ಅಧೋಗತಿ (14/18). ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಗತಿ ಹಾಗೂ ಅಧೋಗತಿಗಿಂತ ಊರ್ಧ್ವಗತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(2) ಕೇವಲ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಭೋಗಿಸಲು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದವರು ಸಂಯಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವರು. ಈ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗುವ-ಸಿಗದಿರುವ ಸಮತೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಈ ಆಂಶಿಕ ಸಮತೆಯಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(3) ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಸನೆಯ ಕಾರಣ ಅವರು ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಾಲವಿದ್ದು ಬಳಿಕ ಇಲ್ಲಿ ಭೂಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯರೂ ಹೋಗುವ ಇದೇ ಮಾರ್ಗ (ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗ) ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಕೂಡ ಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ (24ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರಿಗೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋಜನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬಹುವಚನವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವವರಿಗೆ ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಏಕವಚನವನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸಬಹುದು. ಕಾರಣ—ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕಠಿಣತೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಪಡೆದ ಬಳಿಕವೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಏಕವಚನ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1)

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದು ಸುಖಭೋಗದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಾಸನೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದಾಗ ಅದರ ಆ ವಾಸನೆ ಅಳಿದುಹೋದರೆ ಅವರು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವೂ ಇದ್ದು, ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ವಾಸನೆ ಇರದಿದ್ದರೂ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾದವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ನೇರವಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಧ್ಯಾನರಪೀ ಸಾಧನೆಯು ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುವಂತಹ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅವರ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ (6/42, 43).

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದೇ ಆಯಿತು. ಆದರೆ ವಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇರುವುದರಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ನೇರವಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಸಾಧನೆಗೈದು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳ ಸುಖಗಳನ್ನೂ ಭೋಗಿಸು ವುದೇ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವರು ಯಜ್ಞಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹುಟ್ಟು-ಸಾವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ರಿಂದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕ, 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20, 21ನೇ ಶ್ಲೋಕ).

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವೇ ಇದ್ದರೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖ-ಭೋಗದ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾದವರು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ (6/41, 44, 45).

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಇಬ್ಬರೂ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನ ಉದ್ದೇಶವೇ ಸ್ವರ್ಗದ ಸುಖ ಭೋಗದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದು ಅವನು ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ವಾಸನೆ ಅಳಿದು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳು ನೆನಪಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದುದರ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

(2)

ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಧೋರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಧೋರಣೆ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗ, ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗಗಳು ಊರ್ಧ್ವ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವವರಿಗಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಗಲು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಅಧೋಗತಿಯವರು ಯಾವಾಗ ಸಾಯುವುದು? ಏಕೆಂದರೆ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ-ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷ ಉತ್ತರಾಯಣ-ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಇವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಸಮಯವೇ ಇಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಯುವವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಮೇಲು-ಕೀಳು ಗತಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಬೇಕಾದರೆ ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಯಲೀ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯಲೀ; ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲೀ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲೀ, ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲೀ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲೀ ಇದರ ಯಾವುದೇ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ.

ಭಗವದ್ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದು, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣ ರಾದವರ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ದರ್ಶನದ ಲಾಲಸೆ ಇರುವಂತಹ ಭಕ್ತರು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ; ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರೂ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಭಗವಂತನ ಪಾರ್ಷದರು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಪಾರ್ಷದರೊಂದಿಗೆ ಅವರು ನೇರವಾಗಿ ಭಗವದ್ಧಾಮಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವೇ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರೂ, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಾದ ಭೀಷ್ಮರು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಏಕೆ ಮಾಡಿದರು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭೀಷ್ಮರು ಭಗವದ್ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ‘ದ್ಯೌ’ ಹೆಸರಿನ ವಸು (ಆಜಾನದೇವತೆ) ಆಗಿದ್ದರು. ಶಾಪದ ಕಾರಣ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಸಮಯ ದೇವ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಭೀಷ್ಮರು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಶರೀರಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಹೊರಗೆ ಕಾಯಬೇಕಾಗುತಿತ್ತು. ಅವರು ಇಚ್ಛಾಮರಣಿ ಯಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಯುವುದೇ ಸರಿ ಎಂದು ಅವರು ಯೋಚಿಸಿದರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಸತ್ಸಂಗವೂ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವಾದೀತು, ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಅವರು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಬಿಡದೆ ಉತ್ತರಾಣದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಕಾಮಭಾವ ಕತ್ತಲೆಯಾಗಿದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ಣನೆಗಳು ಬರುತ್ತದೆ ಹೇಗೆಂದರೆ —

ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಪ್ರಕಾರ — ಧೂಮದ ದೇವತೆ, ರಾತ್ರಿಯ ದೇವತೆ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ದೇವತೆ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ದೇವತೆ, ಪಿತೃಲೋಕ, ಆಕಾಶ, ಚಂದ್ರ (ಸೋಮ) ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಪುನರಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು (5/10/3-4).

ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್ತಿನಂತೆ — ಧೂಮದ ದೇವತೆ, ರಾತ್ರಿಯ ದೇವತೆ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ದೇವತೆ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ದೇವತೆ, ಪಿತೃಲೋಕ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಪುನರಾಗಮ ನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು (6/2/16).

ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗವನ್ನು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪಿತೃಯಾನ, ಧೂಮ ಮಾರ್ಗ, ದಕ್ಷಿಣಮಾರ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಗತಿಯ ಪ್ರಕರಣ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಗತೀ ಹ್ಯೇತೇ ಜಗತಃ ಶಾಶ್ವತೇ ಮತೇ ।

ಏಕಯಾ ಯಾತ್ಯನಾವೃತ್ತಿಮನ್ಯಯಾವರ್ತತೇ ಪುನಃ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ - ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ, ಏತೆ - ಇವೆರಡೂ, ಗತೀ - ಗತಿಗಳು, ಶಾಶ್ವತೇ - ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ, ಜಗತಃ - ಜಗತ್ತಿನ (ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರ)ರೊಂದಿಗೆ (ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ), ಮತೇ - ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಏಕಯಾ - (ಇದರಲ್ಲಿ) ಒಂದು ಗತಿಯಲ್ಲಿ, ಅನಾವೃತ್ತಿಮ್, ಯಾತಿ - ಹೋದವರು ಮರಳಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಅನ್ಯಯಾ - ಇನ್ನೊಂದು ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋದವರು, ಪುನಃ, ಆವರ್ತತೆ - ಪುನಃ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥26॥

ಏಕೆಂದರೆ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಇವೆರಡೂ ಗತಿಗಳು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋದವರು ಮರಳಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋದವರು ಪುನಃ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಗತೀ ಹ್ಯೇತೆ ಜಗತಃ ಶಾಶ್ವತೇ ಮತೇ’ — ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಇವೆರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸಂಬಂಧ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಹಾಗೂ ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಇದೆ. ಕಾರಣ — ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಥವಾ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಎಂದಾದರು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಊರ್ಧ್ವಗತಿ, ಮಧ್ಯಗತಿ, ಅಧೋಗತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಅವರು ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲೀ, ಪಡೆಯದಿರಲಿ, ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರ ಸಂಬಂಧ ಊರ್ಧ್ವಗತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಗತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಸತ್ (ವಿನಾಶೀ) ವಸ್ತುಗಳ ಆದರ, ಕಾಮನೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವರು ಎಷ್ಟೇ ಮೇಲಿನ ಭೋಗ ಭೂಮಿಗಳಿಗೆ ಹೋದರೇನು, ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ಮಹತ್ವ ಇರುವುದರಂದ ಅವನ ಅಧೋಗತಿ ಎಂದಿಗೂ ಆಗಬಹುದು. ಇದೇ ರೀತಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಎಂದಾದರೂ ಅವನ ಊರ್ಧ್ವಗತಿ ಯಾಗಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸದಾಕಾಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರ ಬೇಕು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿನಾಶೀವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಬಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆ ಇಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವಾಗ, ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವನೋ ತಿಳಿಯದು — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ೞಯೋಗವನ್ನು ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ಯೋಗವು ಅವ್ಯಯವಿರುವಂತೆ ಶುಕ್ಲ-ಕೃಷ್ಣ ಎರಡೂ ಗತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅವ್ಯಯ, ಶಾಶ್ವತವಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆರಡೂ ಗತಿಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿರುವಂತಹವು, ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಇವೆ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ಅನಂತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವವು.

‘ಏಕಯಾ ಯಾತ್ಯನಾವೃತ್ತಿಮನ್ಯಯಾವರ್ತತೇ ಪುನಃ’ — ಒಂದು ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶುಕ್ಲ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದವರು ಸಾಧನಪರಾಯಣ ಸಾಧಕರು ಅನಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನೋಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಪದೇ-ಪದೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ಇನ್ನೊಂದು ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅಂದರೆ ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದವರು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ನೈತೇ ಸೃತೀ ಪಾರ್ಥ ಜಾನನ್ಯೋಗೀ ಮುಹ್ಯತಿ ಕಶ್ಚನ ।

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಭವಾರ್ಜುನ ॥ 27॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಏತೇ - ಇವೆರಡೂ, ಸೃತೀ - ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು, ಜಾನನ್ - ತಿಳಿಯುವ, ಕಶ್ಚನ - ಯಾರೇ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗೀಯು, ನ, ಮುಹ್ಯತಿ - ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನನೇ! (ನೀನು), ಸರ್ವೇಷು - ಎಲ್ಲ, ಕಾಲೇಷು - ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯೋಗಯುಕ್ತಃ - ಯೋಗಯುಕ್ತ (ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ), ಭವ - ಆಗು. ॥ 27॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಇವೆರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಯಾರೇ ಯೋಗಿಯು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಯುಕ್ತ (ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ)ನಾಗು. ॥ 27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನೈತೇ ಸೃತೀ ಪಾರ್ಥ ಜಾನನ್ಯಯೋಗೀ ಮುಹ್ಯತಿ ಕಶ್ಚನ’ — ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗವು ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಮಾರ್ಗವು ಅಂಧಕಾರಮಯವಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ವಿಲ್ಲದವರು ಹಾಗೂ ಉದ್ದೇಶ, ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪೀ (ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪೀ) ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುವಂತ ಹವರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವ ಸಾಧಕರು ಶುಕ್ಲ ಮಾರ್ಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅಂದರೆ — ಅವರ ಮಾರ್ಗ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕರಗಿ ಹೋದವರು, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖಭೋಗಿಸುವುದೇ ಧ್ಯೇಯವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಘೋರ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಭೋಗಭೋಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯಮಗೈದು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಮೇಲಿನ ಭೋಗಭೂಮಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವರು, ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದರೂ ಬಂದು- ಹೋಗುವ (ಜನ್ಮ-ಮರಣದ) ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅವರೂ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದವರು ಮೇಲ್ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಜನ್ಮಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾದರು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಸಾಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಸತ್ತರೆ ಹುಟ್ಟಲು ಬಾಕಿ ಇರುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಹುಟ್ಟು-ಸಾಯುವ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಗಾಣದ ಎತ್ತಿನಂತೆ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಈ ರೀತಿ ಶುಕ್ಲ-ಕೃಷ್ಣ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ಪರಿಣಾಮ ಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಯೋಗೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಷ್ಕಾಮರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಭೋಗಿಗಳಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವರು ಇಲ್ಲಿಯ ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಮೀರಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಮೋಹಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ, ಆಗದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ನಿರ್ವಿಕಾರವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೋ ಅವರನ್ನು ಯೋಗಿಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಭವಾರ್ಜುನ’ — ಯಾರಿಗೆ ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಅವನು ವಿಚಲಿತವಾಗವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಸಾಧನೆಯು ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅಧೀನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೇ ಅಚಲ ಇರುವುದರಿಂದ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಮತೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ನೀನು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗಲೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡು (ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾದಾಗ ಹೃದಯದಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾ) ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗು, ಅಂದರೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವನೇ ಮೋಹಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೃಷ್ಣ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮನುಸ್ಮರ ಯುಧ್ಯ ಚ’ ಮತು ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಭವಾರ್ಜುನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವತ್ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದೂ ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದು ಅಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರವುಳಿಯುವುದೂ ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಎರಡರ ಪರಿಣಾಮವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ವೇದೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ತಪಃಸು ಚೈವ ದಾನೇಷು ಯತ್ಪುಣ್ಯಫಲಂ ಪ್ರದಿಷ್ಟಮ್ ।

ಅತ್ಯೇತಿ ತತ್ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಯೋಗೀ ಪರಂ ಸ್ಥಾನಮುಪೈತಿ ಚಾದ್ಯಮ್ ॥

ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿ (ಭಕ್ತನು), ಇದಮ್ - ಇದನ್ನು (ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು), ವಿದಿತ್ವಾ- ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ವೇದೇಷು - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞೇಷು - ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಃಸು - ತಪಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಚ, ಏವ - ಹಾಗೂ, ದಾನೇಷು- ದಾನದಲ್ಲಿ, ಯತ್ - ಯಾವ-ಯಾವ, ಪುಣ್ಯಫಲಮ್ - ಪುಣ್ಯಫಲಗಳನ್ನು, ಪ್ರದಿಷ್ಟಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ, ತತ್ - ಆ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳನ್ನು, ಅತ್ಯೇತಿ - ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಆದ್ಯಮ್, ಸ್ಥಾನಮ್ - ಆದಿಸ್ಥಾನ, ಪರಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಉಪೈತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥28॥

ಯೋಗಿ (ಭಕ್ತ)ಯು ಇದನ್ನು (ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು) ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ದಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯ ಫಲಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸ್ಥಾನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವೇದೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ತಪಃಸು... ಸ್ಥಾನಮುಪೈತಿ ಚಾದ್ಯಮ್’ — ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳು ವಿನಾಶಿಯೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾರಂಭ — ಸಮಾಪ್ತಿ ಇರುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲವು ಅವಿನಾಶಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆ ಫಲ ಬೇಕಾದರೆ ಈ ಲೋಕದ್ದಾಗಿರಲೀ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಭೋಗ ಭೂಮಿಗಳದ್ದಾಗಿರಲೀ ಅವುಗಳ ನಶ್ವರತೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ವ್ಯತ್ಯಾವಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ವಿನಾಶೀ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಜ್ಞತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ವಿಷಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗು ತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಭೋಗ ಭೂಮಿಗಳ ಕೊನೆಯ ಸೀಮೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಕೂಡ ಮರಳಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬಳಿಕ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (8/16). ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ನಾನಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ, ನಾಶದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅವನು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಕೊಳ್ಳದೆ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಆಶ್ರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆದಿಸ್ಥಾನ* ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಪರಮಗತಿ ಮತ್ತು ೞಪರಮ ಧಾಮ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

* ‘ಅಹಮಾದಿರ್ಹಿ ದೇವಾನಾಂ ಮಹರ್ಷಿಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ’ (10/2). ‘ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ’ (15/4).

ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಆದಿಸ್ತಾನ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ತಿಳಿಯದಿರುವ ಈ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟುದುದಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದುದಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಫಲವೂ ಅಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಯಾರ ಕೊಡುಗೆಯೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಜೀವಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನು ಸ್ವತಃ ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ — ತನ್ನಿಂದಾದ ತಪ್ಪನ್ನು ಸ್ವತಃ ಅಳಿಸಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಈ ಜೀವಿಯು ಅಸಮರ್ಥನಲ್ಲ, ನಿರ್ಬಲನಲ್ಲ, ಅಪಾತ್ರನೂ ಅಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಲೋಲುಪತೆಯಿಂದ ಇವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನು; ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಮಹಾನ್ ಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಲೋಲುಪತೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಾರ್ಥಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಉದ್ಯುಕ್ತನಾಗಬೇಕು.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಬಳಿಕ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು (6/46); ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೊಲಿಗೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು ಅನಂತರ ಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಅವನು ಎಲ್ಲಾದರು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವು ದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಎಂಬ ಸಂದೇಹವಿತ್ತು, ಈ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು — ‘ಯಾರೇ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಅವನ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಈ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೂ ಕೂಡ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮವನ್ನೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆ ಮೊದಲು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ‘ನಿಯತಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರಿಂದ ನೀನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಬರುತ್ತಿ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇತ್ತು. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ಭಗವಂತನು — ‘ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾದ ಆ ಯೋಗಿಗೆ ನಾನು ಸುಲಭನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ನೀನು ಯೋಗಿಯಾಗು’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು, ಅನಂತರ ಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮಯೋಗೋನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥8॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ೞಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮಯೋಗವೆಂಬ ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥8॥

‘ಅಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ, ಈ ಮೂರು ಸ್ವರೂಪಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಯೋಗ (ಸಂಬಂಧ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ೞಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮ ಯೋಗವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 4, ಶ್ಲೋಕಗಳ 377 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ಪದಗಳು 397 ಇವೆ.

(2) ‘ಅಥಾಷ್ಟಮೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 6, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 13, ಶ್ಲೋಕಗಳ 945 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 47 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಾ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 1,011 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 28 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 9ನೇ, 10ನೇ, 28ನೇ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು 44 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದು ಹಾಗೂ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕ 45 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿದೆ, ಉಳಿದ 24 ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉವಾಚಗಳಿವೆ.

ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 28 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ — 9, 10, 11 ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಉಪಜಾತಿ’ ಛಂದವುಳ್ಳವುಗಳು. 28ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ‘ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ’ ಛಂದವುಳ್ಳದ್ದು ಉಳಿದಿರುವ 24 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ ವಿಪುಲಾ’; 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ ವಿಪುಲಾ’; 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ ವಿಪುರಾ’; 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 1ನೇ ಮತ್ತು 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಜಾತಿಪಕ್ಷ ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 19ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ರಾಜವಿದ್ಯಾರಾಜಗುಹ್ಯಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರವಾಹದ ನಡುವೆಯೇ ಅರ್ಜುನನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು, ಅಂತ್ಯಕಾಲೀನಗತಿ ವಿಷಯಕ ಏಳನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಕೊಟ್ಟನು.

ಈಗ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ಉಳಿದಿರುವ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಲಕ್ಷಣರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಇದಂ ತು ತೇ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನಸೂಯವೇ ।

ಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಽಶುಭಾತ್ ॥

ಇದಮ್ - ಈ, ಗುಹ್ಯತಮಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯ, ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತಮ್ - ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಅನಸೂಯವೇ - ದೋಷದೃಷ್ಟಿರಹಿತನಾದ, ತೇ, - ನಿನಗಾಗಿಯೇ (ನಾನು ಪುನಃ), ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ತು, ಯತ್ - ಅದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ನೀನು), ಅಶುಭಾತ್ - ಅಶುಭದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನ್ಮ- ಮರಣರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ, ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಈ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿರಹಿತನಾದ ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಪುನಃ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಅಶುಭದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇದಂ ತು ತೇ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನ ಸೂಯವೇ’ — ಭಗವಂತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ತತ್ತ್ವದ, ವಿಷಯದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. ಆ (ಭಗವಂತನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ) ತತ್ತ್ವದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ತತ್ತ್ವವು ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಗುಹ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 64ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ (9/34ರಲ್ಲಿ) ‘ಮನ್ಮನಾ ಭವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬಳಿಕ (18/65ರಲ್ಲಿ) ೞಮನ್ಮನಾ ಭವ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಲ್ಲಿಯ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯ ವಿಷಯ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಎರಡಲ್ಲ.

ಈ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಎಲ್ಲರೆದುರಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರಿಗೆ ಇಂತಹ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನು — ‘ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತನ್ನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ವಿಪರೀತವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿಯಾನು. ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ‘ಅನಸೂಯವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ರಹಿತನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪುನಃ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಹೇಳುವೆನು ಹಾಗೂ ಅದರ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳುವೆನು — ‘ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’.

‘ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ ಪದದ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ನಾನು ಆ ಮಾತನ್ನು ವಿಲಕ್ಷಣರೀತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಯಾರೇ ಅತೀ ದುರಾಚಾರಿ, ಅತಿ ಪಾಪಿ ಆಗಿರಲೇನು ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ದೇಶ, ವೇಶ ಯಾರೇ ಆಗಿರಲೇನು, ಅವರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದಬಲ್ಲರು — ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮಾತುಗಳು ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ಬಂದಿದ್ದವೋ ಅಷ್ಟು ಮಾತುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ಪುನಃ ಹೇಳುವೆ ಎಂದು ‘ತು’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

‘ಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪುವುದು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ (ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ) ತತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗುವುದು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಇದಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಬಂದಿವೆ.

ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷವಿಚಾರ

ಈ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀನು ಅಶುಭ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ಈ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವೇ ರಾಜವಿದ್ಯಾ, ರಾಜಗುಹ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದವರು, ಇದರ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡದವರು, ಇದನ್ನು ಮನ್ನಿಸದಿರುವವರು ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ (1ರಿಂದ 3ರವರೆಗೆ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿಯಾದ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ’ (4ರಿಂದ 6ರವರೆಗೆ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಪುನಃ ಅವುಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಅನಾಸಕ್ತ ನಾಗಿರುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನನ್ನ ಪರಮಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮೂಢಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸೀ, ಆಸುರೀ, ಮೋಹಿನಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವರ ಆಸೆ, ಕರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಮಹಾತ್ಮರು ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ನನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ (7ರಿಂದ 15ರವರೆಗೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ನಾನೇ ಕ್ರತು, ಯಜ್ಞ, ಸ್ವಧಾ, ಔಷಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಹಾಗೂ ಸತ್-ಅಸತ್ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾರ್ಯಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ (16ರಿಂದ 19ರವರೆಗೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದವರು ಅಲ್ಲಿ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಿ, ಪುಣ್ಯ ಮುಗಿದಾಗ ಪುನಃ ಮರಳಿ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರ ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು ನಿಜವಾಗಿ ನನ್ನ ಪೂಜೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವವರ ಪತನ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವವರು ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ (20ರಿಂದ 28ರವರೆಗೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ಯಾರೂ ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇನೆ (29ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಮುಂದಿನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು (30ರಿಂದ 34) ಈ ವಿಜ್ಞಾನದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ.*

* ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ವಿಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ.

‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಶುಭಾತ್’ — ಮೇಲು-ಕೀಳು ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣವಾದ ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದೇ ‘ಅಶುಭ’ವಾಗಿದೆ. ಅಸತ್ (ಪ್ರಪಂಚ)ದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ನಿಜವಾದುದಲ್ಲ. ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಎಂದಿಗೂ ಯಾರ ಮುಕ್ತಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದು ತನ್ನದಲ್ಲವೋ, ಮರವೆಯಿಂದ ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿ ರುವೆವೋ ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮರೆವಿನ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮರೆವಿನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಗೆ ಕೊಳೆ ತಗುಲಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡಿದಾಗ ಕೊಳೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕೊಳೆ ಆಗಂತುಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕೊಳೆಗಿಂತ ಬಟ್ಟೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇತ್ತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೊಳೆ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆ ಎರಡಿವೆ, ಒಂದಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಅವಿನಾಶೀ ಅಂಶವಾದ ಈ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲೇ ನಾನು-ನನ್ನದು ಇದರಿಂದ ಶರೀರ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಕೊಳೆ ಮೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇವನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ ಇವನು ಅಶುಭ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಅಶುಭದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಪಂಚ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ) ಪ್ರಕಟವಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ‘ಗುಹ್ಯ’ ವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೂ ಗುಪ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ (ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ) ‘ಗುಹ್ಯತರ’ ವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗೋಷ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗ (ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನ) ‘ಗುಹ್ಯತಮ’ವಾಗಿದೆ. ಗುಹ್ಯ, ಗುಹ್ಯತರ ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಗುಹ್ಯತಮ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪುನರಾವರ್ತಿ ಯಾದ್ದರಿಂದ ೞಅಶುಭವಾಗಿವೆ (8/16). ಗುಹ್ಯತಮ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅಶುಭದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಶುಭದಿಂದಲಾದರೋ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಶುಭದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯದರ ಸತ್ತೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇರದಿರುವುದು, ಯಾವುದರಿಂದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ ಆ ಅಹಂಕಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಂಧವೂ ಇರದಿರುವುದು.

ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ, ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ. ನಿರ್ಗುಣದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಗುಣ (ಸಮಗ್ರ) ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಗುಣದ ಅಂತರ್ಗತ ನಿರ್ಗುಣವೂ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಗುಣನ ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ವಿಶೇಷಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಅಶುಭದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗು ವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ರಾಜವಿದ್ಯಾ ರಾಜಗುಹ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮಿದಮುತ್ತಮಮ್ ।

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಗಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸುಸುಖಂ ಕರ್ತುಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ಇದಮ್ - ಈ (ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಗ್ರರೂಪ), ರಾಜವಿದ್ಯಾ - ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ರಾಜಾ (ಮತ್ತು), ರಾಜಗುಹ್ಯಮ್ - ಎಲ್ಲ ಗೋಪ್ಯಗಳ ರಾಜಾ ಆಗಿದೆ, ಪವಿತ್ರಮ್ - ಇದು ಅತಿ ಪವಿತ್ರ (ಹಾಗೂ), ಉತ್ತಮಮ್ - ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಗಮಮ್ - ಇದರ ಫಲವೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಧರ್ಮ್ಯಮ್ - ಇದು ಧರ್ಮಮಯವಾಗಿದೆ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ (ಹಾಗೂ), ಕರ್ತುಮ್ - ಆಚರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಸುಸುಖಮ್ - ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ॥2॥

ಈ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವು ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮಗ್ರರೂಪವು ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ರಾಜಾ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಗೋಪ್ಯಗಳ ರಾಜಾ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಅತಿ ಪವಿತ್ರವೂ, ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ. ಇದರ ಫಲವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಇದು ಧರ್ಮಮಯವೂ, ಅವಿನಾಶಿಯೂ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಆಚರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದನ್ನು ಪಡೆಯವುದು ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರಾಜವಿದ್ಯಾ’ — ಈ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನ ಸಮಸ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳ ರಾಜಾ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದೇನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ೞನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದ ಬಳಿಕ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ೞನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷರದಿಂದ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಸಮ್ಮೂಢ ಪುರುಷನು ಸರ್ವವಿತ್ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ — ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ- ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆ ಇದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಾಜಗುಹ್ಯಮ್’ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಗುಹ್ಯ ಮಾತುಗಳ ಇದು ರಾಜಾ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇದರಿಂದ ದೊಡ್ಡದಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೆದುರಿಗೆ ನಟಿಸುತ್ತಿರುವ ಯಾವುದಾದರು ಪಾತ್ರವು ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನು ಪರಿಚಯ ಕೊಡುವುದು ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುವ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೀಲೆ ಮಾಡುವಾಗ, ಭಕ್ತರಲ್ಲದವರು ಅವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ ಅವಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವರ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ (7/25). ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಏಕಾಂತಿಕ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತರ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯ ಮಾತಾಗಿದೆ.

‘ಪವಿತ್ರಮಿದಮ್’ — ಈ ವಿದ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪವಿತ್ರ ಮಾಡುವಂತಹ ವಿದ್ಯೆಯು ಯಾವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ವಿದ್ಯೆಯು ಪವಿತ್ರತೆಯ ಕೊನೆಯ ಸೀಮೆಯಾಗಿದೆ. ಅತಿ ಪಾಪೀ, ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಕೂಡ ಈ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಬಹಳ ಬೇಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪವಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತೀ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (9/31).

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು — ‘ಪವಿತ್ರಂ ಪರಮಂ ಭವಾನ್’ (10/12) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು; 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು — ‘ನಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ಪವಿತ್ರಮಿಹ ವಿದ್ಯತೇ’ (4/38) ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜವಿದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಂಟು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪವಿತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಲೀಲೆ, ಧಾಮ, ಸ್ಮರಣೆ, ಕೀರ್ತನೆ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಜ್ಞಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪವಿತ್ರವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹುದು.*

* ಅಪವಿತ್ರಃ ಪವಿತ್ರೋ ವಾ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಂ ಗತೋಽಪಿ ವಾ । ಯಃ ಸ್ಮರೇತ್ ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷಂ ಸ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯಂತರಃ ಶುಚಿಃ ॥

(ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ — ಪುರಾಣ — 17/17).

‘ಉತ್ತಮಮ್’ — ಇದು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಮಾನ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಕೊನೆಯ ಸೀಮೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಕೂಡ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಷ್ಟು ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಈ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದವನಿಗೆ, ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು — ‘ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್’ (9/29)-ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಗಮಮ್’ — ಇದರ ಫಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ತಿಳಿಯುವನೋ ಅಷ್ಟೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಲೇ ಪರಮಗತಿ ದೊರೆಯುವುದು — ಇದೇ ಇದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಫಲವಾಗಿದೆ.

‘ಧರ್ಮ್ಯಮ್’ — ಇದು ಧರ್ಮಮಯವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಲಕ್ಷ್ಯವಿದ್ದಾಗ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಈ ಧರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಈ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧವಲ್ಲದೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಸಾಧನೆ ಇಲ್ಲ — ‘ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇಯೋಽನ್ಯತ್ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೆ’ (2/31) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ — ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾದಿಗಳನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಧರ್ಮ್ಯವಾಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆಗಳಿವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತರ ಎಷ್ಟು ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರನ್ನು — ‘ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮ್’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ (12/20), ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆಲ್ಲವು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಧರ್ಮಮಯ’ವಾಗಿವೆ.

‘ಅವ್ಯಯಮ್’ — ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕೊರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ — ‘ನನ್ನ ಭಕ್ತನ ವಿನಾಶ (ಪತನ)ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ — ‘ನ ಮೇ ಭಕ್ತಃ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ (9/31) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಕುರ್ತುಂ ಸುಸುಖಮ್’ — ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ, ಜಲ, ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ (9/26)! ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಂತಪಟ್ಟಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಏನು ಪರಿಶ್ರಮಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು? ಇದರಲ್ಲಾದರೋ ನಮ್ಮ ತಪ್ಪನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ.

ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ, ಸರಳವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದೇನೆ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಈಗಲೂ ಇದ್ದೇನೆ. ಏನೆಲ್ಲ ಕೇಳಲೂ, ನೋಡಲು, ಅರಿಯಲು ಬರುವುದೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ, ಎಷ್ಟು ಮನುಷ್ಯರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲ ನನ್ನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನಾನು ಅವರವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಟ್ಟರೆ, ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಅಲೌಕಿಕತೆ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಕಂಡುಬಂದೀತು ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರದೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ವಿದೆ ಇದರ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ರಾಜವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ೞರಾಜಗುಹ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ, 5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜವಿದ್ಯೆಯ ಹಾಗೂ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞರಾಜಗುಹ್ಯದ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಗಮಮ್’ — ಇದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ (ಅಪರೋಕ್ಷ) ಫಲವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಶಾಂತಿ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾದಾಗ ನಿರ್ಭಯತೆ, ನಿಃಶೋಕತೆ, ನಿಶ್ಚಿಂತತೆ, ನಿಃಶಂಕತೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ (ಸತ್-ಚಿತ್), ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಜ್ಞಾನ (ಅನುಭವ)ವೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ.

‘ಧರ್ಮ್ಯಮ್’ — ಇದು ಧರ್ಮದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರದೆ ಧರ್ಮಮಯವಾಗಿದೆ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವು ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯನು ಕೃತ-ಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತನ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸುಸುಖಂ ಕರ್ತುಮ್’ — ಇದು ಆಚರಿಸಲು ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತವಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪರಿಶ್ರಮವಿಲ್ಲ, ಇದಾದರೋ ಕೇವಲ ಸ್ವೀಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಬೇರೆಯವರದಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಯಾವ ತೊಡಕಿದೆ? ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಾನು — ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಲು ಏನು ತೊಂದರೆ ಇದೆ? ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನದಾಗಿರುವುದರ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಒತ್ತಡವಿದೆ! ಇದೆಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ಸುಖವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ.

‘ಅವ್ಯಯಮ್’ — ನಿಜವಾಗಿ ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ತತ್ತ್ವ ಇದೇ ಆಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಷ್ಟು ಸುಲಭ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜನರು ಅದರಿಂದ ಏಕೆ ಲಾಭ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಅಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ ಪುರುಷಾ ಧರ್ಮಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪರಂತಪ ।

ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾಂ ನಿವರ್ತಂತೇ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ!, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ, ಅಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ - ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡದ, ಪುರುಷಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆಯದೆ, ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ - ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ನಿವರ್ತಂತೇ - ಮರಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥3॥

ಹೇ ಪರಂತಪ! ಈ ಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡದ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮರಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ ಪುರುಷಾ ಧರ್ಮಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪರಂತಪ’* — ಧರ್ಮವು ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪವೇ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವು ಅವನಿಗೆ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ — ‘ಸಂಸಾರಧರ್ಮೈರವಿಮುಹ್ಯಮಾನಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/2/49). ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವೇ ಮತ್ತು ರಾಜವಿದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಂಟು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಾ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದುದೇ ಇಲ್ಲಿ ೞಧರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಧರ್ಮದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯದ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರಲ್ಲೇ ಕರಗಿ ಹೋದ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಶಾನಚ್ ಕೃತ್’ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ನ ಲೋಕಾವ್ಯಯನಿಷ್ಠಾಖಲರ್ಥತೃನಾಮ್’ (ಪ್ರಾಣಿ- ಅಷ್ಟಾ — 2/3/69) — ಈ ಸೂತ್ರದ ನಿಯಮದಂತೆ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಆಗಬೇಕು; ಆದರೆ ಈ ಸೂತ್ರವು ಕಾರಕ ಷಷ್ಠಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶೇಷ ಷಷ್ಠಿಯಿಂದ ‘ಧರ್ಮ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯರು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು, ಕುಟುಂಬವನ್ನು, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ವೈಭವವನ್ನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ- ವಿನಾಶಶೀಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ವಿಡುತ್ತಾರೆ, ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೆ, ಅವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ ಇದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಈ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಎಷ್ಟು ದಿನವಿರುವೆವು? ಮತ್ತು ಇವು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದಿನ ವಿದ್ದೀತು? ಎಂಬ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅವರು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧೆಯಾದರೋ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಆಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದಾಯಿತು ಪರಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ.

‘ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾಂ ನಿವರ್ತಂತೇ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ’ — ಪರಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡುವವರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು — ‘ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಇರುವ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಮನುಷ್ಯರು ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮರಳುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಎಲ್ಲಾದರು ಜನ್ಮವಾದರೆ ಸಾಯಲು ಬಾಕಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಸತ್ತರೆ ಹುಟ್ಟಲು ಬಾಕಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇವರು ಯಾವ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೋ, ಅದೇ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರ ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಮಮತೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಯೋನಿಗಳಿಂದಲೂ ನಿರಂತರ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಯೋನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯಲಾರದು. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೂ ನಿರಂತರ ಇವರ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಸದಾಕಾಲ ನಿವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ಮರಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇವರು ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಭೋಗಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಇವರಿಗೆ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (8/16, 25; 9/21). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಈ ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲೇ ಹೋಗಲೀ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಈ ಸಂಸಾರದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವೇ-ಸಾವು ಇದೆ, ವಿನಾಶವೇ- ವಿನಾಶವಿದೆ, ಅಭಾವವೇ-ಅಭಾವವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಮೃತ್ಯುವಿನದೇ ಸಮುದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರತೆಯಂದ ನಿಲ್ಲಲಾರನು.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು (ಸತ್-ಅಸತ್ ಯೋನಿಗಳ ಕಾರಣವಾದ) ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇಂತಹ ಮುಕ್ತಿಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡರೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ — ‘ನಾನೇ ಇವರಿಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಪೂರ್ಣ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಇವರು ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವಾದಂತಿದೆ. ಕೇವಲ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿ ಗಾಗಿಯೇ ಇರದೆ, ಮಹಾನ್ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಜೀವಿಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ೞನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆಯೇ ಇವರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ — ‘ಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ ತತೋ ಯಾಂತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್’ (16/20) ಎಂದು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾಮ್’ (ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ) ಈ ಪದಗಳಿಂದ—ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರ ದೊರಕಿದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲರು, ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಪದದಿಂದಲೂ — ೞಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರೂ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲರು, ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಬಲ್ಲನು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು (9/30,31) ಹಾಗೂ ಅತಿ ಪಾಪಿಯೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗಬಲ್ಲನು (4/36) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ಊರಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಲೂ ಎತ್ತರವಾದ ಗೋಡೆಗಳಿದ್ದುವು. ಊರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಲು ಒಂದೇ ಬಾಗಿಲು ಇತ್ತು. ಓರ್ವ ಕುರುಡನು ಊರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯನ್ನು ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ. ನಡಿಯುತ್ತಾ-ನಡಿಯುತ್ತಾ ಬಾಗಿಲು ಬಂದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ತುರಿಕೆ ಉಂಟಾಗಿ ಗೋಡೆಯ ಕೈಯಿಂದ ತಲೆ ತುರಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದರಿದ. ಅಷ್ಟರೊಳಗೆ ಬಾಗಿಲು ದಾಟಿಹೋಗಿತ್ತು. ಪುನಃ ಕೈಯಿಂದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಡೆಯಲು ತೊಡಗಿದ. ಈ ರೀತಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ-ನಡೆಯುತ್ತಾ ಬಾಗಿಲು ಬಂದಾಗ ತುರಿಕೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಕೈಯಿಂದ ತಲೆಯನ್ನು ತುರಿಸುವಾಗ ಬಾಗಿಲು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಜೀವಿಯು ಸ್ವರ್ಗ, ನರಕ, ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಿಂದ ಇವನು ಸ್ವತಃ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದ ಲಾರನು. ಆಗ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಪಡೆದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ತುರಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಅವನು ಸತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಸ್ವರ್ಗ, ನರಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯೋನಿಗಳ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಪದೇ-ಪದೇ ಆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮರಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮರಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ಜೀವಿಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಈ ಜೀವಿಯ ನಿಜವಾದ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊಂದಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಾನ (ಮನೆ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಇವನಿಗೆ ಮರಳಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಗುಣಗಳಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ— ‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನೈತಿ ಮಾಮೇತಿ ಸೋರ್ಜುನ’ (4/9); ‘ಗಚ್ಛಂತ್ಯಪುನರಾವೃತ್ತಿಮ್’ (5/17); ‘ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ’ (8/21); ‘ಯಸ್ಮಿನ್ ಗತಾ ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ಭೂಯಃ’ (15/4); ‘ಯುದ್ಗತ್ವಾನ ನಿವರ್ತಂತೇ’ (15/6); ಇತ್ಯಾದಿ — ಇತ್ಯಾದಿ. ಶ್ರುತಿಯೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ನ ಚ ಪುನರಾವರ್ತತೇ ನ ಚ ಪುನರಾವರ್ತತೇ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ — 4/15/1).

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ನಾವು ಸಂಸಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುವವರು, ಇಲ್ಲೇ ಇರುವವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಜನರಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತುಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಜಾತಿಯವರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆಯವರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧಾಮದ ನಿವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಈ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬಂದವರು, ಈ ಪ್ರಪಂಚದವರಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಜಡವಾಗಿವೆ, ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಚೇತನರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ (ಸ್ವಯಂ ನಲ್ಲಿ) ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಕಳೆದರೂ ನಾವು ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಅವರೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಮ್’ (8/19) ಹಾಗೂ ಹೇಗಿದ್ದೇವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತೇವೆ.

ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ವಿಯೋಗವು ಎಂದಿಗೂ ನಮಗೆ ಆಗಲಾರದು. ನಾವು ಬೇಕಾದರೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೀ, ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೀ, ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಲೀ, ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಲೀ, ಆದರೂ ಕೂಡ ನಮಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯೇತರ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಜಾಗ್ರತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ನಾವು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರೆವು. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು — ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ಸಂಗ, ವಿಚಾರ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವೇಕವನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಿ; ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಹ ಶಕ್ತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆಯಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲೇಬೇಕು. ‘ನಾವು ಭಗವಂತನವರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ವಿಚಾರ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯಲೇಬೇಕು. ಆದರೆ ಇವರು ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನಿಡದೆ, ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ಸಂಸಾರರೂಪೀ ಸಾವಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವರು — ಇದು ತುಂಬಾ ದುಃಖದ ಹಾಗೂ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುವುದು, ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವುದು ನಮ್ಮ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಈ ದೇಶ, ಊರು, ಕುಟುಂಬ, ಧನ, ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಮ್ಮವುಗಳಲ್ಲ. ನಾವು ಇವುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರಲ್ಲ. ಈ ದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ, ನಾವು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಮರೆತು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವವರು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾವು ಭಗವಂತನ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಭಗವಂತನ ಧಾಮದವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಎಲ್ಲಿಂದ ಮರಳ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ನಮ್ಮ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ, ಸ್ವಂತದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ, ಉದ್ಯೋಗ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇದು ಕಷ್ಟವಲ್ಲ. ಕಷ್ಟವಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚದ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕಾಗಿದೆ, ಹೊಸ ಶರೀರ ಧರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಲೋಕಗಳಿಗೆ, ಹೊಸ-ಹೊಸ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೋ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿದೆ. ನಾವು ಎಂದೆಂದೂ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದೇವೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ಎಂದೆಂದೂ ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾವು ಭಗವಂತನಿಂದ, ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರೆವು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ಇಲ್ಲಿಯ, ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುವಂತಹ ಪ್ರಪಂಚದವರಲ್ಲ. ಇದು ನಮ್ಮ ದೇಶವಲ್ಲ. ನಾವು ಈ ಊರಿನವರಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮವುಗಳಲ್ಲ. ನಾವು ಈ ವಸ್ತಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರಲ್ಲ. ಈ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ನಮ್ಮವರಲ್ಲ, ನಾವು ಕುಟುಂಬದವರಲ್ಲ, ನಾವಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತ ನವರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೇ ನಮ್ಮವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯ ಕುರಿತು ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದ ಮನುಷ್ಯರು ಇದರಿಂದ ಲಾಭ ಪಡೆಯದೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವನೀಡಿ ಅದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ದೊರಕಿದ ಅಮರತೆಯ ದಾರಿಬಿಟ್ಟು-ಮೃತ್ಯುವಿನ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಪ್ರಾಪ್ಯಯಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು, ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವು ಸ್ಥಿರವಾಗದಿರುವುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿಯೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದಷ್ಟು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಸಂಗ, ಕೀರ್ತನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ಲಾಭವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೋ ಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾವು ಆದಾಗ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರು ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾದ್ರಪದ ಕೃಷ್ಣ ದ್ವಾದಶೀ (21-9-1995)ಯಂದು ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾಲು ಕುಡಿದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಘಟನೆ ಜನರು ನೋಡಿದರು. ಆದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ರೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲವರು ಇಂತಹ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಘಟನೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡಲಿಲ್ಲ. ಪತ್ರಿಕೆ, ದೂರದರ್ಶನ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಂದ ಖಂಡನೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೌರವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನೆಳೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಾಗ ಸೀರೆಗಳ ರಾಶಿಯೇ ಬಿತ್ತು, ಆದರೆ ದುಶ್ಶಾಸನನಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ವಸ್ತ್ರಾಪಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಚಮತ್ಕಾರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದರೂ ಕೌರವರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ತಾಮಸೀ ಅಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಮೇಲೆ ಇಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ಘಟನೆಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿರುವು- ಮುರುವು ಆಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ (18/32). ಇಂತಹ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಅಮರತೆಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮೃತ್ಯುವಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮೃತ್ಯುವೇ ಮೃತ್ಯು ಇದೆ. ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಎಂದೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗ ಲಾರದೋ, ಅಂತಹ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅಪರಾವನ್ನು ಹಿಡಿಯದೆ ಯಾರ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಯಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವನು. ಮನುಷ್ಯನು ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮ (ಭಕ್ತಿ) ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಪಾತ್ರತೆ, ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಬೇಸರದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾಂ ನಿವರ್ತಂತೇ ಮೃತ್ಯು ಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ!’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಮ ಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ ತತೋ ಯಾಂತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್’ (16/20). ಇದರಿಂದ — ಈಗಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾದ ಅವಕಾಶ ದೊರಕಿದೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಗ್ರಂಥಗಳು, ಮಹಾತ್ಮರು, ಪ್ರಪಂಚ, ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಾಜವಿದ್ಯೆಯ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ ।

ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ನ ಚಾಹಂ ತೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ನ ಚ ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್ ।

ಭೂತಭೃನ್ನ ಚ ಭೂತಸ್ಥೋ ಮಮಾತ್ಮಾ ಭೂತಭಾವನಃ ॥

ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತು, ಮಯಾ - ನನ್ನ, ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ - ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ, ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಚ - ಆದರೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತೇಷು - ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ನ, ಅವಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ, ಚ-ಮತ್ತು, ಭೂತಾನಿ- ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ (ಕೂಡ), ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ, -ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿಲ್ಲ, ಮೇ -ನನ್ನ (ಈ), ಐಶ್ವರಮ್ - ಈಶ್ವರ ಸಂಬಂಧೀ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗ (ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ವನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು, ಭೂತಭಾವನಃ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುವ, ಚ- ಮತ್ತು, ಭೂತಭೃತ್- ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಆತ್ಮಾ - ಸ್ವರೂಪವು, ಭೂತಸ್ಥಃ - ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ, ನ - ಆಗಿಲ್ಲ. ॥ 4, 5

ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ನನ್ನ ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಈ ಈಶ್ವರ ಸಂಬಂಧೀ ಯೋಗ (ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ವನ್ನು ನೋಡು. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ॥ 4, 5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಯಾತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತ ಮೂರ್ತಿನಾ’ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯಾವುದರ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಭಗವಂತನ ವ್ಯಕ್ತರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಯಾವುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಾರವೋ, ಅದು ಭಗವಂತನ ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಯಾ’ ಪದದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತ (ಸಾಕಾರ) ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹಾಗೂ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ ಪದದಿಂದ ಅವ್ಯಕ್ತ (ನಿರಾಕಾರ) ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ವ್ಯಕ್ತರೂಪದಿಂದಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪದಿಂದಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ (ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ) ರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಗೂಢಾಭಿಸಂಧಿ ಸಮಗ್ರರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭೇದಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಂದ ಇವೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಶೇಷಣಗಳಾಗಿವೆ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಾಗಿವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್, ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ವರ್ಣನೆ ಬರುವಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗಿ — ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ (2/17); ಏಕೆಂದರೆ, ಇವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಂತೆಯೇ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇವನ ಅಭೇದವಿದೆ. ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಬರುವಲ್ಲಿ — ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ (8/22) ಎಂದು ಬಂದಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಹೇಳುವಲ್ಲಿಯೂ — ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂತತಮ್’ (18/46) ಎಂದು ಬಂದಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲದರೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಾ-ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇರಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯರೂಪೀ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದೆಲ್ಲ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ನ ಚಾಹಂ ತೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಃ’ — ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಮೊದಲನೆಯದು — ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ‘ಮತ್ ಸ್ಥಾನಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’. ಈಗ ಭಗವಂತನ ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ದವಾದ ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಮೊದಲನೇಯ ಮಾತು — (ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಇದರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಅದರ ನಾಶವಾದಾಗ ನನ್ನ ನಾಶವೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅದರ ಅಭಾವ ವಾದಾಗ ನನ್ನ ಅಭಾವವೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅದರದ್ದಾದರೋ ಪರಿವರ್ತನೆ, ನಾಶ, ಅಭಾವವಾಗತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ವಿಕೃತಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನಾದರೋ ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪದಿಂದ ನಾನೇ-ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ‘ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದಲೇ ಅವುಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿದೆ. ನಾನಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳಿಗೆ ಇರುವಿಕೆ ಇದೆ. ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನ ಇರುವಿಕೆಯು ನನ್ನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ೞನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ನ ಚ ಮತ್ ಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ’* — ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — (ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ) ಇದರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಹೇಗೆ ನಿರಂತರ ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪದಿಂದ ಹೇಗಿರುವೆನೋ ಹಾಗೇ ಇರುವಂತೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚವೂ ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪದಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ನನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶವೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಇಂತಹ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ನಿತ್ಯತೆ, ವ್ಯಾಪಕತೆ, ಅವಿನಾಶಿಕತನ ಇತ್ಯಾದಿ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿರಂತರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ — ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

* ‘ನ ಚ ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ’ ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿಲ್ಲ.

ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಧಿಪರ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಪರ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚವು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸಮುದ್ರದ ತೆರೆಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿದರೆ ತೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಇದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೆರೆಗಳಿವೆ. ಕಾರಣ — ನೀರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತೆರೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ತೆರೆಗಳು ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತೆರೆಗಳ ಆಶ್ರಯ, ಆಧಾರ ಕೇವಲ ನೀರೆ ಆಗಿದೆ. ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೆರೆಗಳಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಪಂಚ ಇರಲಾರದು. ಪ್ರಪಂಚವು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ.

ತೆರೆಗಳು ಉಂಟಾಗಿ — ಇಲ್ಲವಾಗುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ತೆರೆಗಳ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ ತೆರೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿಲ್ಲ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೆರೆಗಳಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ನೀರೇ ನೀರು ಇದೆ ಹಾಗೂ ನೀರೇ ತೆರೆಗಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪ್ರಪಂಚರೂಪ ದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತತ್ತ್ವಶಃ ಒಂದೇ ನೀರು ಇದ್ದು, ತೆರೆಗಳಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವಶಃ ಓರ್ವನೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದು, ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19).

ಈಗ ಕಾರ್ಯಕಾರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ — ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲಾ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಮಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಆದುವು, ಮಣ್ಣಾಗಿಯೇ ಇರುವವು, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುವವು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ಆಧಾರ ಮಣ್ಣೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿದೆ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿಲ್ಲ, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಇರುವುದಾದರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಮಣ್ಣು ಇಲ್ಲವಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮಣ್ಣು ಇಲ್ಲವಾಗುವು ದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಣ್ಣು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಗಳಿರುವುದಾದರೆ ಮಣ್ಣು ಇರುವಾಗಲೂ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಎಂದೆಂದೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಎಂದೆಂದೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವು ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿರುವುದಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಿದ್ದ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ ಇರುವುದಾದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇರುವಾಗ ಪ್ರಪಂಚವು ಇರುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ.

ಯಾರಾದರು ಹರಿದ್ವಾರವನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಕೀಪೌಡೀ’ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ‘ಘಂಟಾಘರ’ ಇದೆ, ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಗಂಗೆಯು ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಮೆಟ್ಟಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಜನರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು ಹಾರಿ-ಹಾರಿ ಈಜುತ್ತಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಹರಿದ್ವಾರವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ (ಕಲ್ಲು, ನೀರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಮೀನುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ) ಮನಸ್ಸೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಚಿಂತನೆ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ವಾರವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮನವೇ-ಮನಸ್ಸು ಉಳಿಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ‘ಬಹು ಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯ’ ಎಂದು ಸಂಕಲ್ಪಮಾಡಿದರೆ, ಪ್ರಪಂಚ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಣ-ಕಣಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಉಳಿದನು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ. ಆದರೆ ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರ, ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.

‘ಪಶ್ಯಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್’* — ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿ ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನೇ-ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ನನ್ನ ಈ ಈಶ್ವರ ಸಂಬಂಧೀ ಯೋಗವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಭಾವ (ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ವನ್ನು ನೋಡು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಅನೇಕ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ನಾನೇ-ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ‘ಯುಜ್ ಸಂಯಮನೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾದುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಯಮನ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಂತ ಯಮರಾಜನೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಅನುಸಾರ ಅವರ ಸಂಯಮನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನಾದರೋ ಒಂದು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದ ಪ್ರಾಣಿಗಳದ್ದೇ ಸಂಯಮನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅನಂತ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಯಮರಾಜರನ್ನೂ, ಸಂಯಮನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂಯಮನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಗ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರಭಾವ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಪಶ್ಯ’ — ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ನೋಡುವುದು ಹೀಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ತಿಳಿಯುವುದು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ನೋಡುವುದು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ. ಭಗವಂತನ ಯೋಗ (ಪ್ರಭಾವ)ವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

‘ಭೂತಭೃನ್ನ ಚ ಭೂತಸ್ಥೋ ಮಮಾತ್ಮಾ ಭೂತಭಾವನಃ’ — ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡು ವಂತಹುದು, ಎಲ್ಲರನ್ನು ಧರಿಸುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು ಭರಣ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ನಾನು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಅವರ ಆಶ್ರಿತನಲ್ಲ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ — ಕ್ಷರ (ಜಗತ್ತು) ಅಕ್ಷರ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಎರಡರಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನಾದರೋ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದನ್ನು ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಭರಣ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರ ಶಾಸನ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲರ ಭರಣ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಿತನಲ್ಲ, ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯರು ಕುಟುಂಬದ ಭರಣ-ಪೋಷಣ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯನ್ನಿಡಬಾರದು. ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಅವರ ಆಶ್ರಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯ ಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರಬೇಕು.

ಭಕ್ತನ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ, ಯಾವುದೇ ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದರೂ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ- ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಬಂದರೂ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆ ಎಂದು ನೋಡಬೇಕು. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಲೀಲೆಯನ್ನು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ಥಿತಿಯ ಲೀಲೆಯನ್ನು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಂಹಾರದ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಾದರೋ ಭಗವಂತನ ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ — ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನನ್ನೂ, ಅವನ ಲೀಲೆಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ತುಂಬಾ ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇದರ ನಿಜವಾದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಥಾರ್ಥ ಅನುಭವದ ಒರೆಗಲ್ಲು — ಯಾರಾದರು ಅವನನ್ನು ‘ನಿಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೊಗಳಿದರೆ ಅವನು ತಾನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಆದರಿಸಲೀ, ತಿರಸ್ಕರಿಸಲೀ— ಇದರ ಪ್ರಭಾವವೂ ಸಾಧಕನ ಮೇಲಾಗಬಾರದು. ಯಾರಾದರು — ‘ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ — ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಇದಾದರೋ ನಿಮ್ಮ ಒಣ ಕಲ್ಪನೆ ಯಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಹೀಗೆ ಖಂಡಿಸಿದರೂ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸಬಾರದು. ಆ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು, ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡುವ, ಪ್ರಮಾಣ ಹುಡುಕುವ, ಇಚ್ಛೆ ಇರಬಾರದು ಇದು ನಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ, ಇದು ನಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ನಾವು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವವಿರಬಾರದು. ನಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಯಾರಾದರೂ ಎಷ್ಟೇ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿದರೂ ನಮ್ಮ ಸಿದ್ದಾಂತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗಬಾರದು ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವೂ ಉಂಟಾಗ ಬಾರದು. ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಅನುಭವವನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಅಚಲವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಖಂಡರೂಪದಿಂದ ಇಟ್ಟುಕೊಳಬೇಕು. ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಎಂದೂ ಯೋಚಿಸಲೇಬಾರದು’.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸತ್ತೆಯ (ಇದೆ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮ, ಶಾಂತ, ಸದ್ಘನ, ಚಿತ್ಘನ, ಆನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಿರುವ ಆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸತ್ತೆಯೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಸತ್ತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅವಿಭಕ್ತ ಸತ್ತೆ (ಇದೆ)ಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ನಾನು, ನೀನು, ಅದು, ಇದು — ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು? ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು? ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವೂ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

ಭಗವಂತನು — ‘ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನ ಚ ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು ಹಾಗೂ ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನ ಚಾಹಂ ತೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಃ’ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಎರಡಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವ ತನಕ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ (6/30) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದರೆ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಇರದಿದ್ದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಜೀವಿಯು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5). ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇರುವವರೆಗೆ (ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ) ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಗಳು ಅಳಿದಾಗ (ಸಿದ್ಧನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ) ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮ ಓರ್ವನೇ ಇದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’.

ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಇದು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಇದು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಬೇಕು.* ಆದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರದಿದ್ದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿದಾಗ ೞಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು.+

* ಯಾವತ್ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಮದ್ಭಾವೋ ನೋಪಜಾಯತೇ । ತಾವದೇವ ಮುಪಾಸೀತ ವಾಙ್ಮನಃ ಕಾಯವೃತ್ತಿಭಿಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/29/17)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್ ೞಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿ (ವರ್ತನೆ)ಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

+ ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕಂ ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯಯಾಽಽತ್ಮಮನೀಷಯಾ । ಪರಿಪಶ್ಯನ್ನುಪರಮೇತ್ ಸರ್ವತೋ ಮುಕ್ತಸಂಶಯಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/29/18)

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ೞಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಈ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿದ್ಯೆ (ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ)ಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಶಯ ರಹಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಉಪರಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಚಿಂತನವೂ ಇರದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕಾಣಬರುತ್ತಾನೆ.

‘ಭೂತಭೃನ್ನ ಚ ಭೂತಸ್ಥೋ ಮಮಾತ್ಮಾ ಭೂತಭಾವನಃ’ — ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವಃ’ (10/8) ‘ಅಹಂ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಃ’ (7/6). ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭರಣ — ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋ ಲೋಕ ತ್ರಯಮಾವಿಶ್ಯ ಬಿಭರ್ತ್ಯವ್ಯಯ ಈಶ್ವರಃ’ (15/17). ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಹಾಗೂ ಅವನ್ನು ಭರಣ — ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಜಡತೆಯ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16). ಜಡತೆ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯ ಸತ್ತೆ, ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧ ಕೇವಲ ಕಾಮನೆ (ಭೋಗೆಚ್ಛೆ)ಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನೋಡುವವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮರೂಪದಿಂದ ನೋಡದೆ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ನೋಡುವವರು ನಾಸ್ತಿಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನಾಗಿ ನೋಡದೆ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪದಿಂದ ಚಿನ್ಮಯವಾಗಿ ನೋಡುವವರು ಆಸ್ತಿಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಮೂಲಕ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಯಥಾಕಾಶಸ್ಥಿತೋ ನಿತ್ಯಂ ವಾಯುಃ ಸರ್ವತ್ರಗೋ ಮಹಾನ್ ।

ತಥಾ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಮತ್ಸ್ಥಾನೀತ್ಯುಪಧಾರಯ ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಸರ್ವತ್ರಗಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ, ಮಹಾನ್ - ಮಹಾನ್, ವಾಯುಃ - ವಾಯುವು, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯವೂ, ಆಕಾಶಸ್ಥಿತಃ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತಾನಿ - ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ - ನನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಪಧಾರಯ - ನೀನು ತಿಳಿದುಕೋ. ॥ 6॥

ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ಮಹಾನ್ ವಾಯುವು ನಿತ್ಯವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದುಕೋ. ॥ 6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಥಾಕಾಶಸ್ಥಿತೋ ನಿತ್ಯಂ ವಾಯುಃ ಸರ್ವತ್ರಗೋ ಮಹಾನ್’ — ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ಮಹಾನ್ ಗಾಳಿಯು ನಿತ್ಯವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದು ಎಲ್ಲೋ ನಿಃಸ್ಪಂದ ರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲೋ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲೋ ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ರೂಪದಿಂದ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು. ಆ ಗಾಳಿಯು ಎಲ್ಲೋ ನಿಂತಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದೀತು, ಎಲ್ಲೋ ಬೀಸಿದಂತೆ ಕಂಡೀತು, ಆದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದೀತು. ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಾರದು. ಹೀಗೆಯೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ — ‘ತಥಾ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಮತ್ ಸ್ಥಾನಿ’.

ಭಗವಂತನು 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ೞಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇವು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಲಾರವು. ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಅವು ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಲಾರದು. ತಮ್ಮನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಬೇರೆಯಾಗ ಲಾರವು.

ಗಾಳಿಯನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಗಾಳಿಯು ಆಕಾಶದಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆಕಾಶದೊಂದಿಗೆ ಅದರ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ಅಂದರೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ. ವಾಯುವು ಆಕಾಶದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವು ಕಾರಣದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ಕಾರ್ಯವು ಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಆಗ ಕಾರ್ಯವು ಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಗ ಭಾವರೂಪದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಪ್ರಕಟರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗ ಕಾರ್ಯವು ಭಾವರೂಪದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕಟರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲೀನವಾದಾಗ ಕಾರ್ಯವು ಪ್ರಧ್ವಂಸಾಭಾವರೂಪದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಧ್ವಂಸಾಭಾವವು ನಿತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಕಾರಣರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ವಾಯು ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರದೆ ಆಕಾಶವೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನ ವಾಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವಾತ್ಮನ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆಯು ಇರದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಉಳಿದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ವಾಯುವು ಗತಿಶೀಲವಾಗುವಂತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿಸುವಂತೆ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಗತಿಶೀಲ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇವನು ಗತಿಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನ(ನಾನು-ನನ್ನದು) ವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ಶರೀರದ ಗತಿಯು ಇವನಿಗೆ ತನ್ನ ಗತಿ ಎದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಗತಿಶೀಲತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಇವನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ, ಅಚಲ, ಸ್ಥಾಣು, ಸನಾತನ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಗಳ ಗತಿಶೀಲತೆಯ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ೞಸರ್ವಗತ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿಸುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅಚಲ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾಣುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಸ್ಥಿರಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನು. ಇವನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ— ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಚಲರೂಪದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೂರುಲೋಕ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವ ಜೀವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ, ಕಿಂಚಿತ್ತಾರೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇರಲಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಇಲ್ಲ. ಇವರು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ನಾನು — ನನ್ನದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇವರಿಗೆ ಅಸೀಮ ಆನಂದದ ಅನುಭವವಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗು, ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ತಡ ಯಾವಮಾತಿನದು? ನನ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದರಿಂದ, ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ದೂರವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.’

‘ಇತಿ ಉಪಧಾರಯ’ — ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧರಿಸಿಕೋ, ಒಪ್ಪಿಕೋ — ಬೇಕಾದರೆ ಸರ್ಗ — (ಸೃಷ್ಟಿ)ದ ಸಮಯ ವಿರಲಿ, ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯವಿರಲೀ, ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾದೀತು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು.

ಈ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು — ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೂ ನನ್ನದಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಅವುಗಳದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಮಸ್ತ ಜೀವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯದ ಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಈ ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಜೀವಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಇವನಿಗೆ ೞನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ತನ್ನತನದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಾನು ತನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಿದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಿದೆ — ಇದು ಜೀವಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಯಿತು. ಜೀವ ಅಂಶವು ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ನಾನು ತನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಜೀವಿಯು ಆ ಸೆಳೆತವನ್ನು ತನ್ನ ಸೆಳೆತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗಲೀ, ಧನಸಿಗಲೀ, ಭೋಗಗಳು ಸಿಗಲೀ — ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಸಾರದ ಸುಖ ಸದಾ ಇರಲೀ; ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇರಲೀ, ಈ ಶರೀರ ಸದಾಕಾಲ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಬೇಕು’ ಎಂಬ ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಇಚ್ಛೆಯು ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ ವಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ.

ಜೀವಿಯು ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಬೆರೆತುಹೋಗಲೀ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ಸೆಳೆತವು ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅಳಿಯುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ೞನಾನು ನಿತ್ಯನಿರಂತರನಾಗಿರಬೇಕು, ಸದಾ ಇರಬೇಕು, ಸದಾ ಸುಖಿಯಾಗಿರಬೇಕು, ನನಗೆ ಸರ್ವೋಪರಿ ಸುಖ ಸಿಗಬೇಕು ಈ ರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸೆಳೆತ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು (ಜಡ ಅಂಶದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ) ಈ ಸರ್ವೋಪರಿ ಸುಖವನ್ನು ಜಡದ ಮೂಲಕ ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಚಿಸುವುದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಅವನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಜಾಗರೂಕನಾದರೆ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಯೋಗವು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಉಳಿಯುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲವಾದೀತು ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಸರ್ವೋಪರಿ, ನಿತ್ಯವಾಗಿ ರುವ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ (ಯಾವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ) ಯು ಜಾಗ್ರತವಾದೀತು. ಈ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾದಂತೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಆಗುತ್ತಾ ಹೋದೀತು. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾದಾಗ — ‘ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ’ — ಇದರ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗಾಳಿಯು ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುವಂತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಗಾಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರದಂತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಾಧಕನು ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು.

ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯ — ಕಾರಣ ಭಾವವು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುವಂತೆ ವಿವರ್ತವಾದವು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವರ್ತದ ಅರ್ಥ — ವಿರುದ್ಧ ವರ್ತನೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಹೇಗೆಂದರೆ ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾವು ಕಾಣುವುದು ವಿವರ್ತವಾದವಾಗಿದೆ. ವಿವರ್ತ ವಾದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸತ್ತೆಗಳು ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ; ಹಗ್ಗ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಹಾವು-ಎರಡರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ (ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಿಭಾಸಿಕ) ಸತ್ತೆಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ (ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ) ಸತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾವಿನಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಯು ಅಧ್ಯಸ್ತವಲ್ಲ ಅಥವಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಪ್ರತೀತಿಮಾತ್ರವಾಗಿರದೆ ವಾಯು ಆಕಾಶದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಯವು ಕಾರಣದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರಣದ ಒಂದೇ ಸತ್ತೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಚಿನ್ನ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಒಡವೆಗಳು — ಎರಡರ ಒಂದೇ ಸತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಒಡವೆಗಳು — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಒಂದೇ ಚಿನ್ನವಿರುವಂತೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿ ಇವೆರಡಲ್ಲಿಯೂ ತತ್ತ್ವಶಃ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಗೀತೆಯು ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಮತ್ತು ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ಇದು ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ವಿವರ್ತ ವಾದವು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.

ವಾಯು ಸ್ಪಂದಿತವಾದರೆ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವಿದೆ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿದೆ, ವಾಯುವು ಸ್ಪಂದಿತವಾಗದಿದ್ದರೆ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಕಾಶವೇ-ಆಕಾಶವಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ — ವಾಯುವಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಯು, ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವಿದೆ. ಆದರೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿಲ್ಲ, ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಕಾಶವೇ-ಆಕಾಶವಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನೇ-ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ (9/4-5).

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿಗಾಗಿ ‘ಸರ್ವತ್ರಗಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮಹಾನ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಇದರಿಂದ — ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ) ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂರುಲೋಕ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತವ ಕಾರಣ ‘ಸರ್ವತ್ರಗಃ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ಮಹಾನ್’ ಪದದಿಂದ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಎಲ್ಲ ಜೀವ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವಾಯುವು ನಿತ್ಯವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಯುವಿಗೆ ಆಕಾಶದೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಮಾತ್ರರ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ(ನಿತ್ಯಯೋಗ)ವು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಮಹಾಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿದು ಹೋಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಿಕಾಮ್ ।

ಕಲ್ಪಕ್ಷಯೇ ಪುನಸ್ತಾನಿ ಕಲ್ಪಾದೌ ವಿಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಕಲ್ಪಕ್ಷಯೇ - ಕಲ್ಪಗಳು ಕ್ಷಯವಾದಾಗ (ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ), ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಮಾಮಿಕಾಮ್ - ನನ್ನ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಕಲ್ಪಾದೌ - ಕಲ್ಪಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ (ಮಹಾ ಸರ್ಗದ ಸಮಯ), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಪುನಃ - ಪುನಃ, ತಾನಿ - ಅವರನ್ನು, ವಿಸೃಜಾಮಿರಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥7॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಕಲ್ಪಗಳು ಮುಗಿದಾಗ (ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ) ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಗಳ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ (ಮಹಾಸರ್ಗದ ಸಮಯ) ನಾನು ಪುನಃ ಅವರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಿಕಾಂ ಕಲ್ಪಕ್ಷಯೇ’ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನ ಅಂಶರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ (ನಾನು-ನನ್ನದು ಸಂಬಂಧ) ಗೈದು ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವರೋ, ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದು, ಅದರಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ (ಬ್ರಹ್ಮನ ನೂರು ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೋ) ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾದ ಆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಮಹಾಸರ್ಗದ ಸಮಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದೇ ಅವರು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಪುನಸ್ತಾನಿ ಕಲ್ಪಾದೌ ವಿಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಂತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿ, ಫಲಕೊಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಪ್ರಭುವಿನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ೞಬಹು ಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯ ಹೀಗೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ವಿಸರ್ಗ (ತ್ಯಾಗ)ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಆದಿಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ‘ಗರ್ಭಂ ದಧಾಮ್ಯಹಮ್’ (14/3) ಮತ್ತು ‘ಅಹಂ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಪಿತಾ’ (14/4) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಲ್ಪಗಳ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಹಾ ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ನಾನು ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನರಾದ, ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶರಾದ, ಆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು, ಅವರ ಕರ್ಮಗನುಸಾರ ಆಯಾಯಾ ಯೋನಿಗಳ (ಶರೀರಗಳ) ಜೊತೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ — ಇದು ನಾನು ಅವರನ್ನು ರುಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13 ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಿಂದ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕೆ ‘ಕಲ್ಪ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಮಾನವೀಯ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗದ್ದಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅವಧಿಯ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಸ್ಸು ನೂರು ವರ್ಷಗಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದು ಹೋದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೋ ಆ ಮಹಾಪ್ರಳಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಲ್ಪಕ್ಷಯೇ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪುನಃ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾರೋ ಆ ಮಹಾಸರ್ಗವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಲ್ಪಾದೌ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ’ ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಜೀವರು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ‘ತಾನಿ ಕಲ್ಪಾದೌ ವಿಸೃಜಾಮಿ’ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವರನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ — ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವತಃ ಲಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿಕೆ ಉಂಟಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವುದರಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಪರಿಪಕ್ವ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಅವರ ಶರೀರಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಅದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಳಯ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಪ್ರಪಂಚ-ಶರೀರ)ದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೈವಾಡವಿದೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವು ಹ್ರಾಸದ ಕಡೆಗೆ ತಾನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಕಡೆಗೆ, ಉತ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಸ್ವತಃ ಪತನ (ಹ್ರಾಸ)ದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಉತ್ಥಾನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಹಿಂದನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ — ಮೂರೂ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಇರದೆ ಪ್ರಳಯವೇ-ಪ್ರಳಯವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅಭಾವವೇ-ಅಭಾವವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಳಯ ಅಭಾವ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16).

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮವಷ್ಟಭ್ಯ ವಿಸೃಜಾಮಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ।

ಭೂತಗ್ರಾಮಮಿಮಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮವಶಂ ಪ್ರಕೃತೇರ್ವಶಾತ್ ॥

ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಗೆ, ವಶಾತ್ - ವಶವಾದ್ದರಿಂದ, ಅವಶಮ್ - ಪರತಂತ್ರರಾದ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಭೂತಗ್ರಾಮಮ್ - ಪ್ರಾಣಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನು (ಕಲ್ಪಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ), ಸ್ವಾಮ್ - (ನಾನು) ನನ್ನ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಅವಷ್ಟಭ್ಯ - ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಪುನಃ ಪುನಃ - ಪದೇ-ಪದೇ, ವಿಸೃಜಾಮಿ - ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 8॥

ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶರಾದ್ದರಿಂದ ಪರತಂತ್ರರಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಪದೇ-ಪದೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಮಿಮಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮವಶಂ ಪ್ರಕೃತೇರ್ವಶಾತ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಶಬ್ದವು ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿ — (ಕಾರಣ ಶರೀರ)ಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಜೀವಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಫಲಕೊಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಮುಂದಾಗುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ — 6/2/3) ಎಂಬ ಸಂಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆ (ಗೊಂದಲ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊಸರನ್ನು ಕಡಿಯುವಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಮಜ್ಜಿಗೆ — ಇವೆರಡು ವಸ್ತುಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಬೆಣ್ಣೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಮಜ್ಜಿಗೆ ಕೆಳಗೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬೆಣ್ಣೆ ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ, ಮಜ್ಜಿಗೆ ತಾಮಸವಾಗಿದೆ, ಕಡೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ರಾಜಸವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಉಂಟಾದುವು. ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ, ಪಾತಾಳ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಗುಣ, ಕರ್ಮ, ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಜೀವರು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಅರ್ಥಾತ್— ಕೆಲವರು ಸತ್ತ್ವ-ಪ್ರಧಾನರು, ಕೆಲವರು ರಾಜಸ-ಪ್ರಧಾನರು, ಕೆಲವರು ತಾಮಸ-ಪ್ರಧಾನರಾದರು.

ಇದೇ ಮಹಾಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ, 4ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ೞಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಗುಣ, ಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆನುಸಾರ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಬೀಜ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಜೀವರು ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದ್ದವು, ಹಾಗಾದರೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ-ಚೇತನ ಸಮುದಾಯವು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಚೇತನ ಸಮುದಾಯವು ತಮ್ಮ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದರೂ ಅದು ಮುಕ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಲೀನವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಗುಣಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ್ದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಗುಣಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳ ಶರೀರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಚೇತನ ಸಮುದಾಯದ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಗುಣ, ಕರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸ್ವಭಾವದ ಪರವಶತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಪರವಶತೆಯೂ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯು ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರದ ಪರವಶತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪರವಶತೆಯು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ಪರವಶತೆ ಯನ್ನು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಪರವಶತೆಯ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮವಷ್ಟಭ್ಯ’ — ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಒಂದು ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವೆಂತಲೂ, ಅಭಿನ್ನವೆಂತಲೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮಹಾ ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡೇ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡೇ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಅಸಮರ್ಥತೆ, ಪರಾಧೀನತೆ, ಅಭಾವ, ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಆಗುವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾರ್ಯಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಕರಣ, ಉಪಕರಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಅಶಕ್ತತೆ ಆಗಿರದೆ ಇದು ಅವನ ಕರಣ, ಉಪಕಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಿಪತ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಇವುಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. (ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಲಿಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಧಿಪತಿಯಾದರೂ ಗುಲಾಮನಾಗುವುದೇ ಅವನ ಕೊರತೆಯಾಗಿದೆ). ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಆಧಿಪತ್ಯವೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಧಿಪತ್ಯವಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲ.

‘ವಿಸೃಜಾಮಿ ಪುನಃ ಪುನಃ’* — ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿ’ ಉಪಸರ್ಗಪೂರ್ವಕ ‘ಸೃಜಾಮಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ರಚಿಸುವ ಜೀವರು ವಿವಿಧ (ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ) ಕರ್ಮಗಳುಳ್ಳವರೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ್ನು ವಿವಧ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೌತಿಕ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ಪೃಥ್ವೀಪ್ರಧಾನ, ಕೆಲವು ತೇಜ ಪ್ರಧಾನ, ಕೆಲವು ವಾಯು ಪ್ರಧಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಶರೀರಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವಂತನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

* ಇಲ್ಲಿ (6, 7, 8ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ‘ವಿಸೃಜಾಮಿ’ ಪದದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ, ‘ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ’ ಪದದಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಿಕಾಂ ಕಲ್ಪಕ್ಷಯೇ’ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಳಯದ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ.

ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶರಾದ ಜೀವರನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾಗದಿದ್ದರೆ ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತತ್ತ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅವನನ್ನು ಏಕದೇಶೀಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವು ದಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಅವಶಂ ಪ್ರಕೃತೇರ್ವಶಾತ್’ — ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರ (ಸ್ವಸ್ಥ)ವಾಗಿದೆ. ವಿಜಾತೀಯ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅದು ಪರತಂತ್ರ (ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ)ವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಅದು ಪರತಂತ್ರವಾಗಲಾರದು. ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಾಗುವುದೇ ಪರತಂತ್ರತೆಯಾಗಿದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21).

ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ (ಅವಶ) ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪದೇ-ಪದೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ (ಅವಶ) ಇರದವರ ರಚನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸರ್ಗೇಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಳಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ’ (14/2).

ಸಂಬಂಧ — ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಏಕೆ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಉತ್ತರ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ನ ಚ ಮಾಂ ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಧನಂಜಯ ।

ಉದಾಸೀನವದಾಸೀನಮಸಕ್ತಂ ತೇಷು ಕರ್ಮಸು ॥

ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ!, ತೇಷು - ಆ (ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿ), ಕರ್ಮಸು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅಸಕ್ತಮ್ - ಅನಾಸಕ್ತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಉದಾಸೀನವತ್ - ಉದಾಸೀನನಂತೆ, ಆಸೀನಮ್ - ಇರುವ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ತಾನಿ - ಆ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ನ, ನಿಬಧ್ನಂತಿ - ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥9॥

ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ಆ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನಂತೆ ಇರುವ ನನ್ನನ್ನು ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉದಾಸೀನವದಾಸೀನ ಮಸಕ್ತಂ ತೇಷು ಕರ್ಮಸು’ — ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಇರುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ನಾನು ಖಿನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಉದಾಸೀನವತ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ವತ್’ (ವತಿ) ಪ್ರತ್ಯಯವಿದೆ, ಅದರ ಅರ್ಥ — ‘ಅಂತೆಯೇ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಎಂದಾಯಿತು. ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೋ ಆ ವಸ್ತುವಿನಿಂದಲೇ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಪ್ರಪಂಚದ ರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮದಿಂದ ಏಕೆ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರಬೇಕು? ಅವನಾದರೋ ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಯಾವ ಸತ್ತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಇದೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಇವುಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರುವನು? ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಉದಾಸೀನ ನಂತೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

‘ನ ಚ ಮಾಂ ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಿಬಧ್ನಂತಿ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆ ರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಾನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ — ‘ಕರ್ಮಬಂಧನ’ದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ — ನಾನು ಹೇಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನೀವು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಯನ್ನಿಡದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಲಾರಿರಿ ಎಂಬ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ನೀವು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟರೆ ನೀವು ದುಃಖ ಪಡೆಯುವಿರಿ, ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯಬೇಕಾದೀತು. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ, ಫಲಗಳೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವಾದರೋ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ (ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ಕಾರಣ) ಬಂಧನ ಇದ್ದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಎಂತಹ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ! ಹೀಗೆಯೇ ವಸ್ತುಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವಸ್ತುಗಳ ಬಂಧನ ಇರುತ್ತದೆ! ಸಂಬಂಧಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ! ಮೂರ್ಖತೆಯ ಪರಮಾವಧಿಯಾಗಿದೆ!!

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ) ಈ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (4/14); ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ, ಫಲಾಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ ಕರ್ತೃತ್ವವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ! ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ವಿದುಃ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಕರ್ಮ ಚಾಖಿಲಮ್’ (7/29).

‘ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮ ಸಂಜ್ಞಿತಃ’ (8/3). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಗುತ್ತಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವವನು, ಉತ್ಪನ್ನ ಆಗುವವನು, ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವವನು, ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುವವನು, ನಾಶಮಾಡುವವನು, ನಾಶವಾಗುವವನು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಅಂಗ (ಸ್ವರೂಪ)ವಾಗಿದೆ — ‘ಅಹಂ ಕೃತ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಳಯಸ್ತಥಾ’ (7/6).

ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದರಿಂದ ಬೇಸರಗೊಳ್ಳುವನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಉದಾಸೀನವತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ನಿಷೇಧಗೈದು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಮಯಾಧ್ಯಕ್ಷೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸೂಯತೇ ಸಚರಾಚರಮ್ ।

ಹೇತುನಾನೇನ ಕೌಂತೇಯ ಜಗದ್ವಿಪರಿವರ್ತತೇ ॥

ಪ್ರಕೃತಿಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯು, ಮಯಾ - ನನ್ನ, ಅಧ್ಯಕ್ಷೇಣ - ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಸಚಾರಾಚರಮ್ - ಚರಾಚರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು, ಸೂಯತೇ - ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಅನೇನ - ಇದೇ, ಹೇತುನಾ - ಕಾರಣದಿಂದ, ಜಗತ್- ಜಗತ್ತು (ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ), ವಿಪರಿವರ್ತತೆ - ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥10॥

ಪ್ರಕೃತಿಯು ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಚರಾಚರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಇದೇ ಕಾರಣ ಜಗತ್ತು ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಯಾಧ್ಯಕ್ಷೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸೂಯತೇ ಸಚರಾಚರಮ್’ — ನನ್ನಿಂದ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚರ-ಅಚರ, ಜಡ-ಚೇತನ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೌತಿಕ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಆಗುವುದು (ಫ್ರೀಜ್), ಒಲೆ ಉರಿಯುವುದು (ಹೀಟರ್), ರೈಲು ಓಡುವುದು, ಲಿಫ್ಟ ಕೆಳಗೆ ಮೇಲೆ ಓಡಾಡುವುದು, ಸಾವಿರಾರು ದೂರದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದು, (ರೇಡಿಯೋ) ದೂರದರ್ಶನ, ಶರೀರ ದೊಳಗಿನ ಫೋಟೋ ತೆಗೆಯುವುದು (ಎಕ್ಸರೆ) ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಲೆಕ್ಕಮಾಡುವುದು (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್) ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆ ಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಚಕ್ತಿ ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯುಚ್ಚಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಆ ಯಂತ್ರಗಳು ಸ್ವತಃ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಬಿಟ್ಟು ಯಾವುದೇ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಪಾಲನೆ, ಸಂಹಾರ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳ ಫಲದಭೋಗ, ನಾನಾತರಹದ ವಿಚಿತ್ರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳು, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಆಕೃತಿಗಳು, ವೇಷ-ಭೂಷಣ, ಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ನಡೆಯುತ್ತದೋ, ಅದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಸತ್ತಾ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ. ಭಗವಂತನ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಇಂತಹ ವಿಚಿತ್ರ ಕೆಲಸ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರಳು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕೆಲಸಮಾಡಬಹುದಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯು ಯಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತೆ ಭಗವಂತನ ಅನಂತ ಶಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚದ ರಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ರಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ೞಭಗವಂತನು ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ — ೞಹೇತುನಾನೇನ ಜಗದ್ವಿಪರಿವರ್ತತೇ ಆ ವಿವಿಧ ಪರಿವರ್ತನೆ ಎಂದರೇನು? ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ ಗಳೊಂದಿಗೆ ೞನಾನು ೞನನ್ನದು ಇರುವತನಕ ಅವುಗಳ ವಿವಿಧ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಂದೋ ಯಾವುದೋ ಲೋಕದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಎಂದೋ ಯಾವುದೋ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಎಂದೋ ಯಾವುದೋ ಶರೀರದಲ್ಲಾದರೆ ಎಂದೋ ಯಾವುದೋ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ಥಾಯಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ (9/3).

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತ ನನ್ನು ಪಡೆದೇ ಇದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ, ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ೞನಾನು ೞನನ್ನದು ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವರು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅವರ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿ, ಲೀನವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ, ಲೀನವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಜಡವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ವಯಂ ಕೂಡ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚೇತನನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ೞನಾನು ೞನನ್ನದು ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು, ಅದಕ್ಕೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಇವನಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೊಸ-ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಬಿಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತ, ನಿಷಿದ್ಧ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅನುಕೂಲ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೆಲವರು ಸುಖಿಗಳಾದರೆ, ಕೆಲವರು ದುಃಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದರೆ, ಕೆಲವರು ಕನಿಷ್ಠರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೋ ಯಾವುದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೆ ಯಾರೋ ಮತ್ತೊಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಯಾರೋ ಯಾವುದೋ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಯಾರೋ ಇನ್ನೊಂದು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಕಾಶ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂಶ ಜೀವಿಯು ಹೇಗಿರುವರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಇಲ್ಲ, ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು. ಕೇವಲ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಿವರ್ತನೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಿಯು ಯಾವ ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೋ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ (ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ) ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇವನಲ್ಲಿರುವ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪ್ರೇಮವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಬಹುದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನಿಂದ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚರಾಚರ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತನೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರವಶೆಯ ಕಾರಣ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇರದೆ ಅವರು ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿದ್ದು ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಅಂಶವಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪರತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ತತ್ತ್ವಶಃ ಭಗವಂತನು (ಶಕ್ತಿಮಾನ್) ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ (ಶಕ್ತಿ) ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕೈವಾಡ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮಗಳದ್ದೂ ಇಲ್ಲ.

ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನಾಗದೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ (ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಒಂದಾಗಿರುವ) ಭಗವಂತನು ಅಭಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಏಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ (9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ) ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯ (ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ)ಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಅದು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪರಾ-ಅಪರಾದ ವರ್ಣನೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪರಾ-ಅಪರಾದ ಒಡೆಯ (ಪರಮಾತ್ಮ)ನ ವರ್ಣನೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ವಿಶದವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಿ, ಅವನು ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದಿರಲಿ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸುತ್ತುತ್ತಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತೆಲ್ಲದರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಿದೆಯೋ, ಇಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸದೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಅವಜಾನಂತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾ ಮಾನುಷೀಂ ತನುಮಾಶ್ರಿತಮ್ ।

ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮ ಭೂತಮಹೇಶ್ವರಮ್ ॥

ಮೂಢಾಃ - ಮೂರ್ಖಜನರು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಭೂತಮಹೇಶ್ವರಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರರೂಪೀ, ಪರಮ್, ಭಾವಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವವನ್ನು, ಅಜಾನಂತಃ - ತಿಳಿಯದೆ, ಮಾನುಷೀವ್, ತನುಮ್ - ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ, ಆಶ್ರಿತಮ್ - ಆಶ್ರಿತನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಮಾಮ್ - ಅವಜಾನಂತಿ - ನನ್ನ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.॥11॥

ಮೂರ್ಖಜನರು ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರರೂಪೀ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಆಶ್ರಿತನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಅವಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮ ಭೂತ ಮಹೇಶ್ವರಮ್’ — ಯಾವ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೋ, ಚರ-ಅಚರ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತಾಳೋ; ಯಾರು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಚಾಲಕ, ಪ್ರವರ್ತಕ, ಶಾಸಕ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಾನೋ; ಯಾರ ಇಚ್ಛೆಯ ವಿರುದ್ಧ ವೃಕ್ಷದ ಎಲೆಯೂ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಯಾವ-ಯಾವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೋ, ಆಯಾಯ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಶಾಸನಮಾಡುವಂತಹ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಯಾರು ಈಶ್ವರ (ಒಡೆಯ)ನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನೋ ಅಂತಹುದು ನನ್ನ ಭೂತ ಮಹೇಶ್ವರ ರೂಪೀ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಭಾವ (ಸ್ವರೂಪ)ವಾಗಿದೆ.

‘ಪರಂ ಭಾವಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿಂದು-ಮುಂದಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೋ; ಯಾರು ಕರ್ಮ ಕ್ಲೇಶ, ವಿಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಕ್ಷರದಿಂದ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರುಷೋತ್ತಮ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ (15/18) ಅಂತಹ ನನ್ನ ಪರಮಭಾವವನ್ನು ಮೂಢಜನರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಅರಿತು ನನ್ನ್ನ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಮಾನುಷೀಂ ತನುಮಾಶ್ರಿತಮ್’ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು? ಹೇಗೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮನ್ನು ಶರೀರ, ಕುಟುಂಬ-ಪರಿವಾರ, ಧನ- ಸಂಪತ್ತು, ಅಂತಸ್ತು- ಅಧಿಕಾರ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಿತರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ, ಕುಟುಂಬ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಗೌರವ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಗೌರವ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆತಾಗ ತಮ್ಮನ್ನು ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಆವುಗಳು ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಸಣ್ಣವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟರಾಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅಪ್ರಕಟರಾಗುತ್ತಾರೆ (2/28) ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯಶರೀರಕ್ಕೆ ಪರವಶನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿರುವಂತೆ ಕೃಷ್ಣನು ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಫಲ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ವಕೃತ ಕರ್ಮಗನುಸಾರ ಶರೀರ ಸಿಗುವವರೇ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮಾನವೀಯ ಶರೀರವು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಚ್ಛಯಾತ್ತವಪುಷಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/33/35) ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ, ಇತ್ಯಾದಿ ಅವತಾರವೆತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಬಂಧನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗದೆ ಶರೀರವೇ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಸಂಭವಾಮಿ’ (4/6) ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನ ವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವೆಚ್ಛೆಯಾಗಿ, ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಕೂಡ ಅವನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

ಮೂಢಜನರು ನನ್ನ ಅವತಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ನನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಆಶ್ರಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯಶರೀರದ ಶರಣು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ! ಅಂತಹವರು ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಶರಣಾದಾರು? ಆಗಲಾರರು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಜನರು ನನ್ನ ಅಜ- ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (7/24, 25). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗದೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ (7/20).

‘ಅವಜಾನಂತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾಃ’* — ಯಾರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಲೀನಮಾಡುತ್ತಾಳೋ, ಯಾರ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಕೃಪೆಗೈದು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನೋ — ಇಂತಹ ನನ್ನ ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮೂಢಜನರು ಅವಹೇಳನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೇ ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ನನ್ನ ಅವಜ್ಞೆ , ಅವಹೇಳನೆಯಾಗಿದೆ.

* ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವದ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಈಶ್ವರ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಅವನು ಸರ್ವೋತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಅವನನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಅಲೌಕಿಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನಂತೆಯೇ ಲೌಕಿಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಕೆಲ ಜನರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಓರ್ವಯೋಗಿಯಾಗಿ ದ್ದನು, ಈಶ್ವರನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಯೋಗದ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳಿವೆ — ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣಾ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ (ಯೋಗ-ದ. 2/29). ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ೞಯಮ ಇದೆ. ೞಯಮ ಐದು ಇವೆ. ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಅಪರಿಗ್ರಹ (ಯೋಗ-ದ-2/30). ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಿಯಾದವನು ೞಯಮದ ಪಾಲನೆ ಅವಶ್ಯಮಾಡಿಯಾನು, ಅಂದರೆ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುವನು. ಅವನು ಅಸತ್ಯವನ್ನು ನುಡಿದರೆ ಯೋಗಿ ಯಾಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಯೋಗದ ಮೊದಲಿನ ಅಂಗ (ಯಮ)ವನ್ನೇ ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಈಶ್ವರನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.* ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಅವನು ಸಮಗ್ರ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಲೇಬೇಕಾದೀತು.

* ‘ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ ಸನ್’ (4/6) ‘ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರಮ್’ (5/29) ‘ಮತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ (7/7) ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತ ಮೂರ್ತಿನಾ’ (9/4) ‘ಯೋ ಮಾಮಜಮನಾದಿಂ ಚ ವೇತ್ತಿ ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್’ (10/3) ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ’ (15/15) ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಅವಜ್ಞತೆಯ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಮೋಘಾಶಾ ಮೋಘಕರ್ಮಾಣೋ ಮೋಘಜ್ಞಾನಾ ವಿಚೇತಸಃ ।

ರಾಕ್ಷಸೀಮಾಸುರೀಂ ಚೈವ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಮೋಹಿನೀಂ ಶ್ರಿತಾಃ ॥

ಆಸುರೀಮ್ - (ಯಾರು) ಆಸುರೀ, ರಾಕ್ಷಸೀಮ್ - ರಾಕ್ಷಸೀ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೋಹಿನೀಮ್ - ಮೋಹಿನೀ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್, ಏವ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ, ಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೋ, ವಿಚೇತಸಃ - ಇಂತಹ ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರ, ಮೋಘಾಶಾಃ - ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ, ಮೋಘಕರ್ಮಾಣಃ - ಎಲ್ಲ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ (ಮತ್ತು), ಮೋಘಜ್ಞಾನಾಃ - ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ॥12॥

ಯಾರು ಆಸುರೀ, ರಾಕ್ಷಸೀ ಮತ್ತು ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳು, ಎಲ್ಲ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಆಸೆಗಳು, ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ (ಅರಿವು) ಸತ್ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮೋಘಾಶಾಃ’ — ಭಗವಂತನನಿಂದ ವಿಮುಖ ರಾದವರು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಇವೆಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ನಾಶವುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆಂಬ ನಿಯಮವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಎಲ್ಲಾದರು ಪೂರ್ಣವಾದರೂ ಅದು ನಿಲ್ಲಲಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಫಲವನ್ನಿತ್ತು ನಾಶವಾದೀತು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವವರೆಗೆ ಎಷ್ಟೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೂ, ಅದರ ಫಲವು ದೊಕಿದರೂ ಅದೆಲ್ಲ ವ್ಯರ್ಥವೇ ಆಗಿದೆ (7/23).

‘ಮೋಘಕರ್ಮಾಣಃ’ — ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಎಷ್ಟೇ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವು ವ್ಯರ್ಥವಾದಾವು. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಆದಿ, ಅಂತ್ಯವಿದ್ದೀತು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವೂ ಆದಿ- ಅಂತ್ಯವಿದ್ದೀತು. ಅವರು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪವಾಗಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪುನಃ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಬರಬೇಕಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕರ್ಮ ಮಾಡಿ ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡಿದರು, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದರು, ಆದರೆ ಏನೂ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಬರಿದಾಗಿಯೇ ಇದ್ದರು ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರಕಿ ದೆಯೋ ಆ ಲಾಭದಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಬರಿದಾಗಿಯೇ ಇರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ವ್ಯರ್ಥ, ನಿಷ್ಫಲವೇ ಆಗಿವೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಸದಾ ಇರುವವರು ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಅವರು ಸಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಎಷ್ಟೇ ಕರ್ಮಮಾಡಲೀ, ಅದರ ಫಲ ಭೋಗಿಸಲೀ, ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿಯಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಸಿಗಲಾರದು.

ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮಾಡ ಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ, ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡದೆ ಸತ್ ಫಲಗಳನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತವೆ — ‘ಕರ್ಮ ಚೈವ ತದರ್ಥೀಯಂ ಸದಿತ್ಯೇವಾಭಿಧೀಯತೇ’ (17/27).

ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದವರ ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಸತ್ ಆಗುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾಯೀ ಫಲ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ಬಳಿಕವೂ (ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಿಗುವುದೆಲ್ಲ ಫಲವು ವಿನಾಶೀಯೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ವ್ಯರ್ಥವೇ ಆಗಿವೆ.’

‘ಮೋಘಜ್ಞಾನಾಃ’ — ಅವರ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳು ಕಲಿತುಕೊಂಡರೂ, ಎಲ್ಲ ಲಿಪಿಗಳು ಕಲಿತು ಕೊಂಡರೂ, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತರೂ, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದರೂ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ, ಅನಂತ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದರೂ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಲಾರದು, ಹುಟ್ಟು-ಸಾವು ತಪ್ಪಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವೆಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವು ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿದೆ. ಲೆಕ್ಕಮಾಡುವಾಗ ಒಂದು ಅಂಕಿಯೂ ತಪ್ಪಾದರೆ ಲೆಕ್ಕಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ತಪ್ಪಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದವರು ಏನೆಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದರೂ ಅದೆಲ್ಲ ಸರಿಯಾಗದು ಹಾಗೂ ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋದೀತು.

‘ವಿಚೇತಸಃ’ — ಅವನಿಗೆ ಸಾರ-ಅಸಾರ, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ, ಮುಕ್ತಿ-ಬಂಧನ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ.

‘ರಾಕ್ಷಸೀಮಾಸುರೀಂ ಚೈವ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಮೋಹಿನೀಂ ಶ್ರಿತಾಃ’ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿ ಗಾಗಿ, ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಪೋಷಣ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೋಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ದುಃಖ ವಾದರೂ, ನಷ್ಟವಾದರೂ ಅದರ ಪರಿವೆ ಮಾಡದಿರುವವರು ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಸಿಟ್ಟುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ನಷ್ಟಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವರು ‘ರಾಕ್ಷಸೀ’ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವರು.

ಯಾರಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲ, ಪರಮಾರ್ಥವಿಲ್ಲ, ವೈರವಿಲ್ಲ ಆದರೂ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ನಷ್ಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುತ್ತಾರೆ (ಹೇಗೆಂದರೆ-ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಗುಂಡಿಟ್ಟು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ, ಮಲಗಿರುವ ನಾಯಿಗೆ ದೊಣ್ಣೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತೆ ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಾರೆ) ಅವರು ‘ಮೋಹಿನೀ’ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವರು.

ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವುದು ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಕೃತಿ (ಆಸುರೀ, ರಾಕ್ಷಸೀ, ಮೋಹಿನೀ)ಯ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾದಾಗ ರಾಕ್ಷಸೀ, ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಧ್ಯೇಯ ಇರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರು ‘ಆಸುರೀ’ ಕ್ರೋಧದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರ ೞರಾಕ್ಷಸೀ ಮೋಹ (ಮೂಢತೆ)ದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರ ‘ಮೋಹಿನೀ’ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೀ ಪ್ರಕೃತಿ ಕ್ರೋಧವು ಬಂದೇಬರುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಽಭಿಜಾಯತೆ’ (2/62) ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವಿರುವಲ್ಲಿ ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿ — ಮೋಹ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ’ (2/63) ಈ ಸಮ್ಮೋಹವು ಲೋಭದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿ ಯನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಫಲ — ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಯೋನಿಗಳ ಹಾಗೂ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ (16/19-20). ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಬಯಸುವ ಫಲವಾದರೋ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮೋಘಾಶಾಃ) ಆದರೆ ಅನಿಷ್ಟ ಫಲ(ದಂಡ)ವಾದರೋ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಸುಖಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸುಖವಾದರೋ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ದುಃಖ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ನಷ್ಟಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಯಿತು?

ಸಂಬಂಧ — ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದವರನ್ನು 11ನೇ ಮತ್ತು 12ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಈಗ ಆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಭಜಿಸುವವರನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಮಹಾತ್ಮಾನಸ್ತು ಮಾಂ ಪಾರ್ಥ ದೈವೀಂ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।

ಭಜಂತ್ಯನನ್ಯಮನಸೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಭೂತಾದಿಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ದೈವೀಮ್ - ದೈವೀ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಆಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಿತರಾದ, ಅನನ್ಯಮನಸಃ - ಅನನ್ಯಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ಮಹಾತ್ಮಾನಃ - ಮಹಾತ್ಮರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭೂತಾದಿಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ, ಅವ್ಯಯಮ್ - (ಮತ್ತು) ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಭಜಂತಿ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ಆದರೆ ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತರಾದ ಅನನ್ಯಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮರು ನನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಹಾತ್ಮಾನಸ್ತು ಮಾಂ ಪಾರ್ಥ ದೈವೀಂ ಪ್ರಕೃತಿ ಮಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಆಸುರೀ, ರಾಕ್ಷಸೀ, ಮೋಹಿನೀ ಸ್ವಭಾವದ ಆಶ್ರಿತ ಮೂಢಜನರಿಗಿಂತ ದೈವಿಸಂಪತ್ತಿಯ ಆಶ್ರಿತ ಮಹಾತ್ಮರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ದೈವೀಂ ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ — ಅರ್ಥಾತ್ — ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ೞದೇವ ಹೆಸರು ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಪತ್ತು ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ‘ಸತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವಂತಹ ಎಷ್ಟು ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳಿವೆಯೋ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸತ್’ ಶಬ್ದ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವು ಸದ್ಗುಣ ಹಾಗೂ ಸದಾಚಾರ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನದೇ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವವಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನ್ನು ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯವುದೇ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯವುದಾಗಿದೆ.

ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲ (16/1-3) ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಗಣಗಳ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಈಗ ಯಾರಾದರು ಈ ಗುಣಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದು, ಪಡೆಯದೇ ಇರುವುದು ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗವವರು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಒಂದು ಹುಡುಕಾಟ ಇನ್ನೊಂದು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹುಡುಕಾಟ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇರುವ ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಇರುವ ಸದ್ಗುಣ- ಸದಾಚಾರಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದು ಹಾಗೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಧರಿಸುವುದು, ಅವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು ಹುಡುಕಾಟವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇವು ಯಾರೂ ಉಂಟುಮಾಡಿದವುಗಳಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವು ಯಾರದೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಹುಟ್ಟುವಳಿ, ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತವಲ್ಲ, ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಪರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ತಾನು ಮಾಡಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ಈ ಗುಣಗಳ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಿಮಾನವೇ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಸಂಪಾದನೆ ಆಗಿದೆ, ಅದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ದೈವೀ ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಗಳಿಸಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ‘ನಾನು’ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತೇನೆ, ಬೇರೆಯವರು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಈ ರೀತಿ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಗುಣಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಗುಣಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ, ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಇವುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಅರ್ಧಂಬರ್ಧದಲ್ಲೇ ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯು (ತನ್ನಲ್ಲಿ) ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಾಗ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಗಾದರು ‘ನಾನು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇದರ ಅಭಿಮಾನವಿದ್ದರೆ ಅವನ ಸತ್ಯಭಾಷಣದೊಂದಿಗೆ ಆಂಶಿಕ ಅಸತ್ಯಭಾಷಣವೂ ಇದ್ದೀತು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಸರ್ವಥಾ ಸತ್ಯಭಾಷಣವಿದ್ದರೆ ‘ನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ಇರಲಾರದು. ಅಲ್ಲದೆ ೞನಾನು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅಸತ್ಯ ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡಬಲ್ಲೆ! ಎಂಬ ಭಾವ ಅವನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾ ದಾಗಲೇ ಅವನಲ್ಲಿ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಅವನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲನು. ದೈವೀ ಗುಣಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಬರದೆ ನಮ್ರತೆ, ಸರಳತೆ, ನಿರಭಿಮಾನತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನೂತನ ಉತ್ಸಾಹ ಬರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರು ‘ಅಲ್ಪಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಢರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು, ಮಢತೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವವರು, ಕೇವಲ ಪ್ರಭುವಿನೊಂದಿಗೇ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವವರು, ಮಹಾನ್ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದರಿಂದ, ಸತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಮಹಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಭಜಂತ್ಯನನ್ಯಮನಸೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಭೂತಾದಿಮವ್ಯಯಮ್’ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ನಾನಿದ್ದೆ, ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲ ಲೀನವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ನಾನಿರುವೆನು. ಅಂತಹ ಅನಾದಿ-ಅನಂತನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು, ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು, ಅನಂತ ಸ್ತಾವರ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ನನ್ನಿಂದಲೇ ಪಾಲಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೊರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತು ಉಂಟಾದರೆ ಆ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಡಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಣ್ಣು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಚಿನ್ನ ಕಮ್ಮಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ನನ್ನಿಂದ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಅವ್ಯಯಬೀಜನಾಗಿದ್ದೇನೆ (9/18). ನನ್ನನ್ನು ಅನಾದಿ, ಅವ್ಯಯನೆಂದು ತಿಳಿದ ಮನುಷ್ಯರು ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಯಾವುದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ತಿಳಿದಷ್ಟು ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವೋಪರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪರಿಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ೞಅನನ್ಯಮನಸಃ ಪದಬಂದಿದೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವೃತ್ತಿಗಳು ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಎಂದೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು’ ಎಂಬುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನ್ಯದ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ, ಆಸರೆ ಇಲ್ಲ, ಭರವಸೆ ಇಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರದೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೂ ಅದರಿಂದ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅನನ್ಯನಾಗಿ ೞನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪ ಭಜನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅದರಿಂದ ತುಂಬಾ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸಂಬಂಧ (ಭಾವರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ) ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದಾಗಲೇ ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ೞಎಲ್ಲದರ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಅವನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನು ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಶರೀರ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಶಾರೀರಿಕ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ, ಲೌಕಿಕ, ವೈದಿಕ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಎಲ್ಲವೂ ಭಜನರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಅವನು ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — (8/14; 9/22; 12/6; 14/26).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪತನದತ್ತ ಹೋಗುವ ಸಂಸಾರೀ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಅವರಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಭಗವಂತನತ್ತ ಹೋಗುವ ಮನುಷ್ಯ (ಭಕ್ತ)ರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅರ್ಥ — ಭಗವಂತ ಸ್ವಭಾವ.

ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. (3/32) ಆದರೆ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ (3/31).

‘ಜ್ಞಾತ್ವಾಭೂತಾದಿಮವ್ಯಯಮ್’ — ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಅವಿನಾಶೀ ಬೀಜ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (7/10 ಮತ್ತು 9/18) — ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಆದಿ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ದೃಢವಾದ ಮಾನ್ಯತೆಯು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಆದಿ-ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ ಮಾಡುವರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಸತತಂ ಕೀರ್ತಯಂತೋ ಮಾಂ ಯತಂತಶ್ಚ ದೃಢವ್ರತಾಃ ।

ನಮಸ್ಯಂತಶ್ಚ ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾ ಉಪಾಸತೇ ॥

ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ (ನನ್ನಲ್ಲಿ) ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು, ದೃಢವ್ರತಾಃ - ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾಗಿ, ಯತಂತಃ- ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಕೀರ್ತಯಂತಃ - ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಚ- ಹಾಗೂ, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ನಮಸ್ಯಂತಃ - ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡುತ್ತಾ, ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನ, ಉಪಾಸತೇ - ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥14॥

ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಾಗೂ ನನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ’ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೇ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತರಾಗಿರಬಲ್ಲರು, ಎಂದೆಂದೂ ತೊಡಗಿರ ಬಲ್ಲರು, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಾರರು. ಕಾರಣ ಆಗಾಗ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಬೇಸರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ, ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯವ ಯಾವ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶ ಇರುತ್ತದೋ, ಒಂದು ದೃಢವಿಚಾರವಿರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಖಂಡ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವತನಕ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರಲಾರನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದ ವಿಸ್ಮೃತಿಯೂ ಆಗಲಾರದು — ಇದೇ ಅವನು ೞನಿತ್ಯಯಕ್ತ ನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ೞನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಯಂ ಸಂಬಂಧವು ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ — ಈ ಮೂರೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅಥವಾ ಸೇವಾರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಎಂದೂ ಖಂಡಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಚಲ ರೂಪದಿಂದ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಯಾವ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಮಗನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ‘ನಾನು ಇಂತಹವನ ಮಗನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಈ ಭಾವ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿರಲೀ, ಇಲ್ಲದಿರಲೀ, ಅವನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಬಿಡಲಿ, ಆದರೆ ಈ ಭಾವವು ಎಂದೆಂದೂ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ನಾನು ಇಂತಹವನ ಮಗನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಭಾವವು ಅವನ ತನ್ನತನದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದೆ, ಹೀಗೆಯೇ ೞಅನಾದಿ- ಅವಿನಾಶ, ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಅವನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ — ಈ ಭಾವ ಎಂದೆಂದೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ೞನಿತ್ಯಯುಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

‘ದೃಢವ್ರತಾಃ’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರು ಮಾಡಿದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ನಿಶ್ಚಯವು ದೃಢವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ (2/44). ಆದರೆ ಯಾರು ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಅಹಂವನ್ನು ಬದಲಿಸಿರುವನಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದವನಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚವೂ ನನ್ನದಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಹೋಗದೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಕೇವಲ ಸೇವೆಮಾಡುವುದಿದೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ತುಂಬಾ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಅವರು ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವರ ಉದ್ದೇಶ ಭಗವಂತನದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಅದೃಢತೆ ಬರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಅದೃಢತೆಯಾದರೋ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದು ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ.

‘ಯತಂತಶ್ಚ’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಟುಂಬದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಮತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹಣವನ್ನು ಲೋಭಪೂರ್ವಕಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ (ಸಾಧನೆ)ವನ್ನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಉದ್ದೇಶವು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಕೀರ್ತಯಂತೋ ಮಾಮ್’- ಆ ಭಕ್ತರು ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ ಒಮ್ಮೆ ಭಗವಂತನ ನಾಮಗಳನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಿದರೆ ಒಮ್ಮೆ ನಾಮ ಜಪಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಒಮ್ಮೆ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಒಮ್ಮೆ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಒಮ್ಮೆ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಅವರು ವಾಣಿಯ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ರೋತ್ರಗಳೇ ಆಗುತ್ತವೆ — ‘ಸ್ತೋತ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಾಗಿರಃ’.

‘ನಮಸ್ಯಂತಶ್ಚ’ — ಅವರು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅವರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರ್ಯ ನಡೆದರೆ — ೞಹೇ ನಾಥಾ! ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಿದೆ, ನಿನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಇಷ್ಟು ಅಭಿರುಚಿ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ನನ್ನ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಆದುದಲ್ಲ ಈ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು, ಈ ಸಾಧನೆಯು ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ನಾನಾದರೋ ನಿನಗೆ ಕೇವಲ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

‘ಸತತಂ ಮಾಂ ಉಪಾಸತೆ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಿರಂತರ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಕೀರ್ತನೆ- ನಮಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲದೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮಲಗುವುದು- ಏಳುವುದು, ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದು, ಕೃಷಿ ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧಾರಣ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಲೌಕಿಕ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿಯೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಕ್ತನು ನುಡಿಯುವುದೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನ ಕೀರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯಾಗಿವೆ (9/27).*

* ಕಾಯೇನ ವಾಚಾ ಮನಸೇಂದ್ರಿಯೈರ್ವಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾತ್ಮನಾ ವಾನುಸೃತಸ್ವಭಾವಾತ್ ।

ಕರೋತಿ ಯದ್ ಯತ್ ಸಕಲಂ ಪರಸ್ಮೈ ನಾರಾಯಣಾಯೇತಿ ಸಮರ್ಪಯೇತತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/2/36)

ಶರೀರದಿಂದ, ವಾಣಿಯಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಅಥವಾ ಅನುಗತ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವು ಪರಮಪುರುಷ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ — ಈ ಭಾವದಿಂದ ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಸಂಚಾರಃ ಪದಯೋಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಿಧಿಃ ಸ್ತೋತ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಾಗೀರೋ ಯದ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಕರೋಮಿ ತತ್ತದಖಿಲಂ ಶಂಭೋ ತವಾರಾಧನವ್॥

(ಶಿವಮಾನಸ ಪೂಜಾ)

ಹೇ ಶಂಭೋ! ನಾನು ನಡೆದಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿದೆ, ಸಮಸ್ತ ಶಬ್ದಗಳು ನಿನ್ನ ಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಏನೇನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತೇನೋ ಅದೆಲ್ಲವು ನಿನ್ನ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.

ಅನಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಭಕ್ತನು ನಿತ್ಯ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅನಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ನಿತ್ಯತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಸಾಧಕರು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿನ ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಧಕರನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಯಿತು. ಈಗ ಬೇರೆ ಸಾಧಕರನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇ ಯಜಂತೋ ಮಾಮುಪಾಸತೇ ।

ಏಕತ್ವೇನ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಬಹುಧಾ ವಿಸ್ವತೋಮುಖಮ್ ॥

ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆ ಸಾಧಕರು, ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ - ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ, ಏಕತ್ವೇನ - ಏಕೀಭಾವದಿಂದ (ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯಜಂತಃ, ಉಪಾಸತೇ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪಿ - ಬೇರೆ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ, ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ - (ತಮ್ಮನ್ನು) ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮುಖವುಳ್ಳ ನನ್ನ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಬಹುಧಾ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ (ನನ್ನನ್ನು), (ಯಜಂತಃ) - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥15॥

ಬೇರೆ ಸಾಧಕರು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮನ್ನು ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖವುಳ್ಳ ನನ್ನ ವಿರಾಟಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್— ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನನ್ನ ವಿರಾಟರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹಸಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಹಸಿವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಊಟಮಾಡಿದಾಗ ಆಗುವ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವರ ಊಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಅನಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರು ಏನು ಮಾಡಿದರು ಅವರ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತರೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅವರು ಕೃತಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ, ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಅಭಿರುಚಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶ್ರದ್ಧಾ, ವಿಶ್ವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಉಪಾಸನೆಗಳೂ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ.]

‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇ ಯಜಂತೋ ಮಾಮುಪಾಸತೆ ಏಕತ್ವೇನ’ — ಕೆಲವು ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಸಾಧಕರು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಮೊದಲು ಅಭಾವರೂಪದಿಂದ ಇತ್ತು, ಈಗಲೂ ಅಭಾವದಲ್ಲೇ ಸಂದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅಭಾವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾರಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಇದರ ಸತ್ತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ೞಆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಏಕತೆ ಇದೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡುವುದೇ — ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜಂತಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರೊಳಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ್ದೇ ಆದರವಿದೆ — ಇದೇ ಅವರ ಪೂಜೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಬಹುಥಾ ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್’ — ಹೀಗೆಯೇ ಕೆಲವು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮನ್ನು ಸೇವಕರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ತನ್ನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರಿಗೆಲ್ಲ ಸುಖ ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಎಲ್ಲರ ದುಃಖ ಹೇಗೆ ಇಲ್ಲವಾಗಬಹುದು, ಇವರ ಸೇವೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? — ಇಂತಹ ವಿಚಾರಧಾರೆಯಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ತನು, ಮನ, ಧನಗಳಿಂದ ಜನತಾ ಜನಾರ್ಧನನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ರುಚಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕನುಸಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಆ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನೇ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ 16ರಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇದೇ ಸಮಗ್ರರೂಪದ್ದೇ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಎಲ್ಲ ಉಪಾಸನೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ ಎಂದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಸನೆ ನಿನ್ನದು ಹೇಗಾಯಿತು? ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಕೇಳಿದರೆ ಇದರ ಕುರಿತು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಅಹಂ ಕ್ರತುರಹಂ ಯಜ್ಞಃ ಸ್ವಧಾಹಮಹವೌಷಧಮ್ ।

ಮಂತ್ರೋಹಮಹಮೇವಾಜ್ಯಮಹಮಗ್ನಿರಹಂ ಹುತಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಪಿತಾಹಮಸ್ಯ ಜಗತೋ ಮಾತಾ ಧಾತಾ ಪಿತಾಮಹಃ ।

ವೇದ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮೋಂಕಾರ ಋಕ್ಸಾಮ ಯಜುರೇವ ಚ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಗತಿರ್ಭರ್ತಾ ಪ್ರಭುಃ ಸಾಕ್ಷೀ ನಿವಾಸಃ ಶರಣಂ ಸುಹೃತ್ ।

ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಲಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ನಿಧಾನಂ ಬೀಜಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ಕ್ರತುಃ - ಕ್ರತುವು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞವು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಸ್ವಧಾ - ಸ್ವಧಾ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಔಷಧಮ್ - ಔಷಧಿಯು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಮಂತ್ರಃ - ಮಂತ್ರವು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಆಜ್ಯಮ್ - ತುಪ್ಪವೂ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಹುತಮ್, ಏವ - ಹವನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯೂ, ಅಹಮ್ -ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ವೇದ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಪವಿತ್ರಮ್ - ಪವಿತ್ರವಾದ, ಓಂಕಾರಃ - ಓಂಕಾರವು, ಋಕ್ - ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮ- ಸಾಮವೇದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಜುಃ, ಏವ - ಯಜುರ್ವೇದವೂ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಜಗತಃ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ, ಪಿತಾ - ಪಿತಾ, ಧಾತಾ - ಧಾತಾ, ಮಾತಾ - ಮಾತಾ, ಪಿತಾಮಹಃ - ಪಿತಾಮಹನು, ಗತಿಃ - ಗತಿಯು, ಭರ್ತಾ - ಭರ್ತಾ, ಪ್ರಭುಃ - ಪ್ರಭುವು, ಸಾಕ್ಷೀ - ಸಾಕ್ಷೀ, ನಿವಾಸಃ - ನಿವಾಸವು, ಶರಣಮ್ - ಆಶ್ರಯವು, ಸುಹೃತ್ - ಸುಹೃದ್, ಪ್ರಭವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಯು, ಪ್ರಳಯಃ - ಪ್ರಳಯವು, ಸ್ಥಾನಮ್ - ಸ್ಥಾನವು, ನಿಧಾನಮ್ - ವಿಧಾನ (ಭಂಡಾರ), ಅವ್ಯಯಮ್ - (ಹಾಗೂ) ಅವಿನಾಶೀ, ಬೀಜಮ್ - ಬೀಜವೂ (ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ). ॥ 16, 17, 18॥

ಕ್ರತುವು ನಾನೇ, ಯಜ್ಞವು ನಾನೇ, ಸ್ವಧಾ ನಾನೇ, ಔಷಧಿಯು ನಾನೇ, ಮಂತ್ರವೂ ನಾನೇ ತುಪ್ಪವೂ ನಾನೇ, ಅಗ್ನಿಯು ನಾನೇ, ಹವನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪವಿತ್ರ ಓಂಕಾರವೂ, ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪಿತಾ, ಧಾತಾ, ಮಾತಾ, ಪಿತಾಮಹನೂ, ಗತಿಯು, ಭರ್ತಾ, ಪ್ರಭುವೂ ಸಾಕ್ಷಿಯು, ನಿವಾಸ, ಆಶ್ರಯ, ಸುಹೃದ್, ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪ್ರಳಯ, ಸ್ಥಾನ, ವಿಧಾನ (ಭಂಡಾರ) ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀ ಬೀಜವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥16, 17, 18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗಿನ ಈ ಮಧ್ಯಮ ಷಟ್ಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು (ಉಪಾಸನೆಯ) ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಮತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಅಹಮ್’, ‘ಮಮ’, ‘ಮಯಾ’, ‘ಮತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅಸ್ಮತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಅಹಮ್’ ಶಬ್ದವು ಎಂಟುಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ‘ಅಹಮ್’ — ಶಬ್ದವನ್ನು ಇಷ್ಟ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಗ ಈ ಷಟ್ಕದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಲ್ಲ.

ತನ್ನ ರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಸತ್ ಜೊತೆಗೆ ಇದೆ. ಕೇವಲ ತನ್ನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂದೇಹವಿರಬಾರದು. ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ — ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ವಿರಾಟ್ರೂಪದಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹವಾಗ ಬಾರದು. ಕಾರಣ — ೞಇದೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನು ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲನು? ಈ ಸಂದೇಹವು ಸಾಧಕನನ್ನು ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ಮುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಯ — ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬರುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸರ್ವ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು 16ರಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.ಘೆ

‘ಅಹಂ ಕ್ರತುರಹಂ ಯಜ್ಞಃ ಸ್ವಧಾಹಮಹಮೌಷಧಮ್’ — ವೈದಿಕ ರೀತಿಯಾದ ಶ್ರೌತವಿಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ‘ಕ್ರತು’ವಾಗಿದೆ, ಆ ಕ್ರತ್ರವೂ ನಾನೇ. ಸ್ಮಾರ್ತ (ಪೌರಾಣಿಕ) ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಮಾರ್ತ ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಯಜ್ಞವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಅನ್ನ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಸ್ವಧಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ‘ಸ್ವಧಾ’ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಕೃತು, ಯಜ್ಞ, ಸ್ವಧಾ ಇವುಗಳಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಶಾಕಲ್ಯ, (ಸಮಿತ್ತುಗಳು) ಅರ್ಥಾತ್ ವನಸ್ಪತಿಗಳು, ಬೇರುಗಳು, ಎಳ್ಳು, ಯವ, ಇತ್ಯಾದಿ ಔಷಧಿಗಳೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಮಂತ್ರೋಹಮಹಮೇವಾಜ್ಯಮಹಮಗ್ನಿರಹಂ ಹುತಮ್’ — ಕ್ರತು, ಯಜ್ಞ, ಸ್ವಧಾ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಂತ್ರಗಳೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಯಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾಗುವ ತುಪ್ಪವು ನಾನೇ. ಹೋಮ ಮಾಡುವ ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಹವನ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ವೇದ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮೊಂಕಾರ ಋಕ್ಸಾಮ ಯಜುರೇವ ಚ’ — ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ವೇದ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನಾ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಕ್ರತು, ಯಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಸಹಿತ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ‘ವೇದ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ‘ವೇದ್ಯ’ವು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ — ಈ ಮೂರೂ ವಿಧಿಗಳು ನಿಷ್ಕಾಮ ಪುರುಷರನ್ನು ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ — ‘ಯಜ್ಞೋ ದಾನಂ ತಪಶ್ಚೈವ ಪಾವನಾನಿ ಮನೀಷಿಣಾಮ್’ (18/5). ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಖರ್ಚಾಗುವ ಹವ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ಕೂಡ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪವಿತ್ರತೆ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಕ್ರತು, ಯಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲು ಉಚ್ಚರಿಸ ಲಾಗುವ ಋಚೆಗಳ ಮೊದಲಿಗೆ ೞಓಂ ಇದರ ಉಚ್ಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಋಚೆಗಳು ಅಭೀಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ವೇದವಾದಿಗಳು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ೞಓಂ ಇದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿಯೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ (17/24). ವೈದಿಕರಿಗೆ ಪ್ರಣವದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಣವವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಆ ಕ್ರತು, ಯಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದ — ಇವು ಮೂರು ವೇದಗಳಿವೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಿಯತಾಕ್ಷರವುಳ್ಳ ಮಂತ್ರಗಳ ಋಚೆಗಳು ಇರ್ತುತವೆಯೋ ಆ ಋಚೆಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ೞಋಗ್ವೇದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಡಲಾಗುವ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ೞಸಾಮವೇದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅನಿಯತಾಕ್ಷರವುಳ್ಳ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ‘ಯಜುರ್ವೇದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಈ ಮೂರೂ ವೇದಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

* ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ, ಭವನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಮಾಡವಂತಹ ಲೌಕಿಕ ವಿದ್ಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇರುವ ಮಂತ್ರಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ೞಅರ್ಥರ್ವವೇದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅನುಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥ ‘ಚ’ ಅವ್ಯಯದಿಂದ ಅಥರ್ವವೇದವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ವಿದ್ಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಕ್ರತು, ಯಜ್ಞಾದಿ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮುಂದೆ 20ನೇ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ತ್ರೈವಿದ್ಯಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರಯೀಧರ್ಮಮನುಪ್ರಪನ್ನಾಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಋಕ್, ಸಾಮ, ಯಜುಃ — ಈ ಮೂರರ ಸಂಕೇತವೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಪಿತಾಹಮಸ್ಯ ಜಗತೋ ಮಾತಾ ಧಾತಾ ಪಿತಾಮಹಃ’ — ಈ ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಾನೇ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ‘ಅಹಂ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಃ’ (7/6) ಮತ್ತು ಪದೇ-ಪದೇ ನಾನೇ ಅವತರಿಸಿ ಇದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ‘ಪಿತಾ’ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನೂ ಹೇಳಿರುವನು — ನೀನೇ ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಂದೆಯಾಗಿರುವೆ — ‘ಪಿತಾಸಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಚರಾಚರಸ್ಯ’.

ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನೇ ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಏನೆಲ್ಲ ವಿಧಾನಗಳಿರುತ್ತವೋ ಆ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ‘ಧಾತಾ’ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಜೀವಿಗಳ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಯಾವ-ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವ-ಯಾವ ಶರೀರಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಆಯಾಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಂಥಹ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವ ‘ಮಾತಾ’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಜೆಯ ಪಿತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಕೂಡ ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಪಿತಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಯ ‘ಪಿತಾಮಹ’ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಆದಿಕರ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋಪ್ಯಾದಿಕರ್ತ್ರೇ’ (11/37).

‘ಗತಿರ್ಭರ್ತಾ ಪ್ರಭುಃ ಸಾಕ್ಷೀ ನಿವಾಸಃ ಶರಣಂ ಸುಹೃತ್’ — ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇರುವ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ತತ್ತ್ವವು ‘ಗತಿ’ ಸ್ವರೂಪವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಭರಣ ಪೋಷಣ ಮಾಡುವ ‘ಭರ್ತಾ’ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಒಡೆಯ ‘ಪ್ರಭುಃ’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ‘ಸಾಕ್ಷಿ’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನದೇ ಅಂಶವಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರ ‘ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನ’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ‘ಶರಣ’, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ‘ಸುಹೃದ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಹಿತೈಷಿಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಳಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ವಿಧಾನಂ ಬೀಜಮವ್ಯಯಾಮ್’ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನೇ ‘ಪ್ರಭವ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಳಯ’ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನೇ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ (7/6).

ಮಹಾಪ್ರಳಯವಾದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದ ‘ಸ್ಥಾನ+’ ವಾಗಿದ್ದೇನೆ.

+ ಮಹಾಸರ್ಗ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇರುವುದು ೞನಿವಾಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಹಿತ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ಇರುವುದು ೞಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ‘ನಿವಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥಾನ’ದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ.

ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಸರ್ಗ — ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿರಲಿ, ಪ್ರಳಯ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿರಲಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಜಗತ್ತು, ಜೀವ ಹಾಗೂ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ‘ನಿಧಾನ’ನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಬೀಜವು ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ದೋಷಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉಂಟಾಗುವವನಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿಯೂ ಹೇಗಿದ್ದೇನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ೞಅವ್ಯಯ ಬೀಜನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ — ೞಗುಣಾಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೆ (3/28) ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುವೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಗಂಗಾಜಲದಿಂದಲೇ ಗಂಗೆಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದಂತೆ, ದೀಪದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಪೂಜೆಮಾಡಿದಂತೆ, ಪುಷ್ಪ ಗಳಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಂತೆ, ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುವಿನಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪೂಜ್ಯನೂ ಭಗವಂತನೇ, ಪೂಜೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಭಗವಂತನೇ, ಪೂಜೆಯೂ ಭಗವಂತನೇ, ಪೂಜಕನೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಲೌಕಿಕ ಬೀಜವಾದರೋ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪೀ ಅಲೌಕಿಕ ಬೀಜವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ‘ಸನಾತನ ಬೀಜ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೀಜಂ ಮಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಸನಾತನಮ್’ (7/10). ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ೞಅವ್ಯಯ ಬೀಜವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ೞಬೀಜಮವ್ಯಯವ್. ಕಾರಣ — ಲೌಕಿಕ ಬೀಜವಾದರೋ ಅಂಕುರಿಸಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪೀ ಅಲೌಕಿಕ ಬೀಜವು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿಯೂ ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ವಿಕಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಆದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದಿ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ (ವರ್ತಮಾನ)ಯೂ ಇರುತ್ತದೆ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಎಷ್ಟು ಬೀಜಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಕೊನೆಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ (10/39) ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಬೀಜವಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವತ್ ರೂಪೀ ಅವಿನಾಶೀ ಬೀಜ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ತಪಾಮ್ಯಹಮಹಂ ವರ್ಷಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾಮ್ಯುತ್ಸೃಜಾಮಿ ಚ ।

ಅಮೃತಂ ಚೈವ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ), ಅಹವ್ - ನಾನೇ, ತಪಾಮಿ - ಸೂರ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತೇನೆ, ಅಹಮ್ ನಾನೇ, ನಿಗೃಹ್ಣಾಮಿ - ಜಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು (ಆ ಜಲವನ್ನು), ವರ್ಷಮ್ - (ನಾನೇ) ಮಳೆಯರೂಪದಿಂದ, ಉತ್ಸೃಜಾಮಿ - ಸುರಿಸುತ್ತೇನೆ (ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ), ಅಮೃತಮ್ - ಅಮೃತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೃತ್ಯುಃ - ಮೃತ್ಯು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸತ್ - ಸತ್, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಸತ್ - ಅಸತ್ (ಕೂಡ), ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 19॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಾನೇ ಸೂರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತೇನೆ, ನಾನೇ ಜಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಆ ಜಲವನ್ನು ನಾನೇ ಮಳೆಯರೂಪದಿಂದ ಸುರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ, ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು ಹಾಗೂ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಾಮ್ಯಹಮಹಂ ವರ್ಷಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾಮ್ಯುತ್ಸೃಜಾಮಿ ಚ’ — ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇರುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಅಶುದ್ಧ ಕೊಳಕು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಶೋಷಣ (ಒಣಗಿಸಿ) ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನಿರೋಗಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು* ಅರ್ಥಾತ್ — ಔಷಧಿಗಳು, ನಾರು-ಬೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಷಯುಕ್ತ ಭಾಗವನ್ನು ಒಣಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಪವಿತ್ರ ವಾಗಿರುವ ನೀರಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಒಣಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ರೂಪದಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವೆ (ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವೆ). ಸೂರ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಅವೆಲ್ಲ ನೀರಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಆ ಜಲವನ್ನು ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಸಿಹಿ ಮಾಡಿ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಳೆಯ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸುರಿಸು ತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಜೀವನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

* ಆರೋಗ್ಯವು ಸೂರ್ಯನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಆರೋಗ್ಯಂ ಭಾಸ್ಕರಾದಿಚ್ಛೇತ್’ (ಲೌಗಾಕ್ಷಿಸ್ಮೃತಿ).

‘ಅಮೃತಂ ಚೈವ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ — ನಾನೇ ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಜೀವರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಂತರಾಗಿರುವುದು (ಸಾಯದೇ ಇರುವುದು) ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜೀವರ ಪಿಂಡ-ಪ್ರಾಣ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದು (ಸಾಯುವುದು) ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ, ಸತ್-ಅಸತ್, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಕಾರಣ — ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವ (ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪ)ನೇ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್, ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಬದುಕುವುದು-ಸಾಯುವುದು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ನೀರು — ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಪ್ರಕಟನಾದ್ದರಿಂದ, ಭಗವಂತನೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಅದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ನೂಲಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನೂಲೇ ಇರುವಂತೆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸೃಷ್ಟಿಗಿಂತ ಮೊದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವನು, ಮತ್ತೆ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಮೃತವೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಸತ್ (ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ) ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅಸತ್ (ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ) ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅನ್ನಕೂಟದ+ ಪ್ರಸಾದದಲ್ಲಿ ರಸಗುಲ್ಲಾ, ಜಾಮೂನು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಮೆಂತೆ, ಹಾಗಲಕಾಯಿಯ ಭಾಗವೂ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಿಹಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸಾದವಾಗಿದೆ, ಕಹಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸಾದವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಳ್ಳೆದೆನಿಸುವುದೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುವುದೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಜಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಸುರಿಸುವುದು — ಇವೆರಡೂ ವಿಪರೀತ ಕಾರ್ಯವೂ (ಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ) ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಜಲರೂಪದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸುವವನು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಮಳೆ ಸುರಿಸುವವನೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ವರ್ಷಾರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

+ ಅನ್ನಕೂಟವೆಂದರೆ ಗೋವರ್ಧನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಿಹಿಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಂಜನಾದಿಗಳನ್ನು ರಾಶಿಹಾಕಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸತ್ (ಪರಾ) — ಅಸತ್ (ಅಪರಾ) ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸತ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರವು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಸತ್ ಆಗಿದೆ. ಶರೀರ- ಪ್ರಪಂಚವು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಜೀವಾತ್ಮಾ, ಪರಮಾತ್ಮಾ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚವು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಜೀವಾತ್ಮಾ-ಪರಮಾತ್ಮಾ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ (2/12). ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶಿಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ (7/7).

‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭೋವೋವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿದೆ, ಆದರೆ ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿರದೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಇದು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹರಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಸತ್- ಅಸತ್ತಿನ ವಿಚಾರ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿಯೇ ವಿವೇಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ವಿವೇಕ ಏನು ಮಾಡಿತು? ಅಸತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ವಿವೇಕವಿದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ಅತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿಭಾಗವಿದೆ, ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗವಿಲ್ಲ. ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸತ್ತೇ-ಸತ್ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್, ಜಡ-ಚೇತನ, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿವೇಕ ಮುಖ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ದ್ವೈತ’ವಿದೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನದೇ ವಿಶ್ವಾಸ ಮುಖ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಅದ್ವೈತ’ವಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಎರಡು ಸತ್ತೆಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅದ್ವೈತ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ.

ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಅಸತ್ತನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಶೇಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯ ಭಾವವು ಇರಬಲ್ಲದು. ಸಾಧಕನು ಅಸತ್ತಿನ ನಿಷೇಧದ ಬಗ್ಗೆ ಒತ್ತಡಹೇರಿದಷ್ಟು ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯ ಭಾವವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿದಷ್ಟು ನಿಷೇಧಮಾಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ. ಉಪೇಕ್ಷೆಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ೞಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವು ಉತ್ತಮ ವಾದುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತನು ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪೇಕ್ಷಿಸು ವುದಿಲ್ಲ, ಅತ್-ಅಸತ್ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಅಹಮೇವಾಸಮೇವಾಗ್ರೇ ನಾನ್ಯದ್ ಯತ್ ಸದಸತ್ಪರಮ್ ।

ಪಶ್ಚಾದಹಂ ಯದೇತಚ್ಚ ಯೋವಶಿಷ್ಯೇತ ಸೋಸ್ಮ್ಯಹಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 2/9/32)

ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೊದಲೂ ಕೂಡ ನಾನು ಇದ್ದೆ, ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಏನೆಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಕಾಣುತ್ತದೋ ಅದೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆಚೆ ಏನೆಲ್ಲ ಇರಬಲ್ಲದೋ ಅದೂ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲದೆ ಏನಿದೆಯೋ ಅದೂ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಾಶವಾದಾಗಲೂ ಉಳಿಯುವ ಶೇಷವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ, ಅಹಂಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ವಾರವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದರೆ, ಹರಿಯಪೌಡಿ, ಘಂಟಾಘರ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಾವರವೂ ಮನಸ್ಸೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗಂಗೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಈಜುತ್ತಿರುವ ಮೀನು, ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಜನರು ಇತ್ಯಾದಿ ಜಂಗಮವೂ ಮನಸ್ಸೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ಥಾವರವೂ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು, ಜಂಗಮವೂ ಮನಸ್ಸಾಯಿತು. ಇದೇ ರೀತಿ ಸತ್ ಕೂಡ ಭಗವಂತ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಸತ್ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸತ್-ಅಸತ್ ಇವೆರಡು ವಿಭಾಗ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಿವೆ. ಆಗಲೂ ಭಗವಂತನು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಓರ್ವ ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ದಾರ್ಶನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸತ್ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಸತ್ತೆಗಳು ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತೆ ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (7/13). ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೂ ಇನ್ನೊಂದು ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಜಗತ್ತಿನ ರಚನೆ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಪರಿವರ್ತನೆ ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಮೂಢಜನರು ಆಸುರೀ, ರಾಕ್ಷಸೀ, ಮೋಹಿನಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನನ್ನ ಅವಹೇಳನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ದೈವೀಗುಣಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ‘ಸತ್-ಅಸತ್’ ಎಲ್ಲವೂ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಇಂತಹ ಯಥಾರ್ಥ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ ಇರುವವರು ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞಾದಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ತ್ರೈವಿದ್ಯಾ ಮಾಂ ಸೋಮಪಾಃ ಪೂತಪಾಪಾ ಯಜ್ಞೈರಿಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ವರ್ಗತಿಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯಂತೇ ।

ತೇ ಪುಣ್ಯಮಾಸಾದ್ಯ ಸುರೇಂದ್ರಲೋಕಮಶ್ನಂತಿ ದಿವ್ಯಾನ್ದಿವಿ ದೇವಭೋಗಾನ್ ॥

ತ್ರೈವಿದ್ಯಾ - ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡುವವರು (ಮತ್ತು), ಸೋಮಪಾಃ - ಸೋಮರಸವನ್ನು ಕುಡಿಯುವ, ಪೂತಪಾಪಾಃ - ಪಾಪರಹಿತ ಮನುಷ್ಯರು, ಯಜ್ಞೈಃ - ಯಜ್ಞದಿಂದ, ಮಾಮ್ - (ಇಂದ್ರರೂಪ ದಿಂದ) ನನ್ನನ್ನು, ಇಷ್ಟ್ವಾ - ಪೂಜಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗತಿಮ್ - ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು, ಪ್ರಾರ್ಥಯಂತೇ - ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ, ತೇ - ಅವರು (ಪುಣ್ಯಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ), ಪುಣ್ಯಮ್ - ಪವಿತ್ರ, ಸುರೇಂದ್ರಲೋಕಮ್ - ಇಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು, ಆಸಾಧ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ದಿವಿ - (ಅಲ್ಲಿ) ಸ್ವರ್ಗದ, ದಿವ್ಯಾನ್, ದೇವಭೋಗಾನ್ - ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಅಶ್ನಂತಿ - ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥20॥

ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಸೋಮರಸವನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಪಾಪರಹಿತ ಮನುಷ್ಯರು ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರರೂಪದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪುಣ್ಯಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಪವಿತ್ರ ಇಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದ ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತ್ರೈವಿದ್ಯಾಃ ಮಾಂ ಸೋಮಪಾಃ... ದಿವ್ಯಾನ್ದಿವಿ ದೇವಭೋಗಾನ್’ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮನುಷ್ಯರು ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ ಬುದ್ಧಿವಂತರೆನಿಸುವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಋಕ್, ಸಾಮ, ಯಜುಃ — ಈ ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳ, ಅವುಗಳ ಫಲದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವರು (ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಕ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ) ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಲಾಲಸೆಪಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ರೈವಿದ್ಯಾಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಸೋಮಲತೆ ಅಥವಾ ಸೋಮವಲ್ಲಿ ಎಂಬ ಒಂದು ಬಳ್ಳಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಇಂತಿದೆ — ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಚಂದ್ರನ ಒಂದೊಂದು ಕಲೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಪೂರ್ಣಮೆಯಂದು ಕಲೆಗಳು ಪೂರ್ಣ ವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದೊಂದು ಕಲೆ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾ-ವಾಗುತ್ತಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಕಲೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಆ ಸೋಮಲತೆಯೂ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದೊಂದು ಎಲೆ ಚಿಗುರುತ್ತಾ ಪುರ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ ಹದಿನೈದು ಎಲೆಗಳು ಚಿಗುರುತ್ತವೆ. ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದೊಂದು ಎಲೆ ಉದುರುತ್ತಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಎಲ್ಲ ಎಲೆಗಳು ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತವೆ.* ಆ ಸೋಮಲತೆಯ ರಸಕ್ಕೆ ಸೋಮರಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರು ಆ ಸೋಮರಸವನ್ನು ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಸೋಮಪಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

*ಪಂಚಾಂಗಯುಕ್ ಪಂಚದಶಚ್ಛದಾಢ್ಯಾ ಸರ್ಪಾಕೃತಿಃ ಶೋಣಿತಪರ್ವದೇಶಾ ।
ಸಾ ಸೋಮವಲ್ಲೀ ರಸಬಂಧಕರ್ಮ ಕರೋತಿ ಏಕಾದಿವಸೋಪನೀತಾ ॥

ಕರೋತಿ ಸೋಮವೃಕ್ಷೋಽಪಿ ರಸಬಂಧವಧಾದಿಕಮ್ ।
ಪೂರ್ಣಿಮಾದಿವಸಾನೀತಸ್ತಯೋರ್ವಲ್ಲೀ ಗುಣಾಧಿಕಾ ॥

ಕೃಷ್ಣೆಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಗಲತಿ ದಲಂ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಚೈಕಮೇಕಂ ಶುಕ್ಲೇಽಪ್ಯೇಕಂ ಪ್ರಭವತಿ ಪುನರ್ಲಂಬಮಾನಾ ಲತಾಃ ಸ್ಯುಃ ।
ತಸ್ಯಾಃ ಕಂದಃ ಕಲಯತಿತರಾಂ ಪೂರ್ಣಿಮಾಯಾಂ ಗೃಹೀತೋ ಬದ್ಧ್ವಾ ಸೂತಂ ಕನಕಸಹಿತಂ ದೇಹಲೋಹಂ ವಿಧತ್ತೇ ॥

ಇಯಂ ಸೋಮಕಲಾ ನಾಮವಲ್ಲೀ ಪರಮದುರ್ಲಭಾ ।
ಅನಯಾ ಬದ್ಧ ಸೂತೇಂದ್ರೋ ಲಕ್ಷವೇಧೀ ಪ್ರಜಾಯತೇ ॥

(ರಸೇಂದ್ರ ಚೂಡಾಮಣಿ 6/6-9)

ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹದಿನೈದು ಎಲೆಗಳಿರುತ್ತವೋ, ಆಕೃತಿ ಸರ್ಪದಂತಿರುತ್ತದೋ, ಎಲ್ಲಿಂದ ಎಲೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೋ ಆ ಗಂಟುಗಳು ಯಾವುದರ ಕೆಂಪಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ತಂದಿರುವ ಪಂಚಾಂಗ (ಬೇರು, ಕಾಂಡ, ಎಲೆ, ಹೂವು, ಹಣ್ಣು)ದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೋಮವಲ್ಲಿಯು ಪಾರದವನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ತಂದಿರುವ ಪಂಚಾಗ (ಬೇರೂ, ತೊಗಡೆ, ಎಲೆ, ಹೂವು, ಹಣ್ಣು)ದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೋಮವೃಕ್ಷವೂ ಕೂಡ ಪಾದರಸವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ (ಗಟ್ಟಿಮಾಡಲು), ಭಸ್ಮಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೋಮವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೋಮವೃಕ್ಷ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಸೋಮವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಗುಣಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸೋಮವಲ್ಲಿಯ ಒಂದೊಂದು ಎಲೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉದುರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದೊಂದು ಎಲೆ ಚಿಗುರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಈ ಲತೆಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ದಿನ ಇದರ ಗಡ್ಡೆಯನ್ನು ತೆಗೆದರೆ ತುಂಬಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಧತ್ತೂರದ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಗೆಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದ ಪಾದರಸವು ದೇಹವನ್ನ ಕಬ್ಬಿಣದಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದ ಪಾದರಸವು ಲಕ್ಷವೇಧೀಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಂದುಪಟ್ಟು ಬದ್ಧ ಪಾದರಸ ಲಕ್ಷಪಟ್ಟು ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಚಿನ್ನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸೋಮವೆಂಬ ಲತೆಯು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ.

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ವೇದಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತ ಸೋಮರಸವನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಪೂತಪಾಪಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಸತ್-ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇಂದ್ರನೂ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಕಾಮಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವರ್ಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾಧಿಪತಿ ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾಧಿಪತಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಬೇಡವುದು — ಇವೆರಡರ ಹೆಸರು ೞಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಾಗಿದೆ. ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಸಕಾಮ ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರನ ಪೂಜೆಮಾಡಿದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ದಿವ್ಯ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ, ಈ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳ ಭೋಗ (ಅನುಭವ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ದಿವ್ಯನಂದನ ವನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗುವುದು, ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು, ಆದರ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆಯವುದು, ಮಹಿಮೆ ಪಡೆಯು ವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾರೊಳಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವನೆಲೆಸಿರುವ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಉಪಾಸಿಸುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ (9/23). ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವೂ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ (7/23). ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತನಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿಯೂ ‘ಮಾಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕಿಂತ ಪವಿತ್ರವಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ೞಪುಣ್ಯವ್ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ತೇ ತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಂ ವಿಶಾಲಂ ಕ್ಷೀಣೇ ಪುಣ್ಯೇ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಂ ವಿಶಂತಿ ।

ಏವಂ ತ್ರಯೀಧರ್ಮಮನುಪ್ರಪನ್ನಾ ಗತಾಗತಂ ಕಾಮಕಾಮಾ ಲಭಂತೇ ॥

ತೇ - ಅವರು, ತಮ್ - ಆ, ವಿಶಾಲಮ್ - ವಿಶಾಲ, ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಮ್ - ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ (ಭೋಗಗಳನ್ನು), ಭುಕ್ತ್ವಾ- ಭೋಗಿಸಿ, ಪುಣ್ಯೇ - ಪುಣ್ಯ, ಕ್ಷೀಣೇ - ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ, ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಮ್ - ಮೃತ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿ, ವಿಶಂತಿ - ಬರುತ್ತಾರೆ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ತ್ರಯೀಧರ್ಮಮ್ — ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಅನುಪ್ರಪನ್ನಾಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ, ಕಾಮಕಾಮಾಃ - ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು, ಗತಾಗತಮ್ - ಆವಾಗಮನವನ್ನು, ಲಭಂತೇ- ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಆ ವಿಶಾಲ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ, ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ, ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು, ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತೇ ತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಂ ... ಕಾಮಕಾಮಾ ಲಬಂತೇ’ — ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವೂ ವಿಶಾಲ (ವಿಸ್ತೃತ)ವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿಯ ಆಯುಸ್ಸೂ ಕೂಡ ವಿಶಾಲ (ದೀರ್ಘ)ವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ವಿಶಾಲ (ತುಂಬಾ)ವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ೞವಿಶಾಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನವನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಾ ದರೋ ಕೇವಲ ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಧರ್ಮ (ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತ್ರಯೀಧರ್ಮದ ಶರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಗತಾಗತಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಬರುವುದು. ಸಕಾಮ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವವರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವ ಪುಣ್ಯಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪುಣ್ಯಗಳು ಮುಗಿದಾಗ ಅವರು ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಘಟಿಕಾಯಂತ್ರದಂತೆ ಪುನಃ-ಪುನಃ ಸಕಾಮ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಮರಳಿ ಮೃತ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬರುವುದುರ ಚಕ್ರ ನಡೀತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಚಕ್ರದಿಂದ ಅವರು ಎಂದೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಆಗಲಾರರು.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಪೂತಪಾಪಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕ್ಷೀಣೆಪುಣ್ಯೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಪುಣ್ಯಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿವೆಯೋ, ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಅವರು (ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಎರಡೂ ಕ್ಷೀಣವಾದ್ದರಿಂದ) ಮುಕ್ತರಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತಲ್ಲ? ಆದರೆ ಅವರು ಮುಕ್ತರಾಗದೆ ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ೞಪೂತಪಾಪಾಃ ಪದದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ಅವರ ಪಾಪಗಳು ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಾಶವಾದುವು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ೞಕ್ಷೀಣೆ ಪುಣ್ಯೇ ಪದದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ದೊರಕಿಸುವ ಅವರ ಪುಣ್ಯವು ಅಲ್ಲಿಯ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮುಗಿದು ಹೋದುವು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ತ್ರಯೀಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ, ಬೇಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುವವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ, ಸಂಕಲ್ಪ ಅಥವಾ ಯಾಚನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಅನನ್ಯಾಶ್ಚಿಂತಯಂತೋ ಮಾಂ ಯೇ ಜನಾಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।

ತೇಷಾಂ ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ವಹಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

ಯೇ - ಯಾವ, ಅನನ್ಯಾಃ - ಅನನ್ಯ, ಜನಾಃ - ಭಕ್ತರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಚಿಂತಯಂತಃ - ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ - (ನನ್ನನ್ನು) ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ, ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತಾನಾಮ್ - (ನನ್ನಲ್ಲಿ) ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವ, ತೇಷಾಮ್ - ಆ ಭಕ್ತರ, ಯೋಗಕ್ಷೇಮಮ್ - ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವಹಾಮಿ - ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ॥22॥

ಯಾವ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತೊಡಗಿರುವ ಆ ಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ (ಅಪ್ರಾಪ್ತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ)ವನ್ನು ನಾನೇ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನನ್ಯಾಶ್ಚಿಂತಯಂತೋ ಮಾಂ ಯೇ ಜನಾಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೆ’ — ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ನಡೆಯುವು ದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅನನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅನನ್ಯಾಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಅವರ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು, ಅವನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಅವನನ್ನೇ ಉಪಾಸಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನೇ ಪಡೆಯವುದು — ಹೀಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ದೃಢಭಾವವಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಭಾವವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ; ತಮ್ಮ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅನನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಅವರು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆದಾಡುವುದು, ಮಾತು-ಕತೆ, ವ್ಯವಹಾರಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ತೇಷಾಂ ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತಾನಾಮ್’ — ಅನನ್ಯರಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುವವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು — ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಅನನ್ಯತೆ ಆಗಿದೆ, ಅವರು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಚಿಂತನೆಯಾಗಿದೆ, ಸಕ್ರಿಯ — ಅಕ್ರಿಯ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು ಇರುವವರು ‘ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ವಹಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುವುದು ೞಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ೞಕ್ಷೇಮವಾಗಿದೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವ ಭಕ್ತರ ೞಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಾನು ವಹಿಸುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯೋಗ’ದ ವಹನವಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸದಿರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯೋಗ’ದ ‘ವಹನ’ವಿದೆ ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನಾದರೋ ತನ್ನ ಭಕ್ತನ ಹಿತವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಹಿತವಿರುವ ಕೆಲಸವನ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವನ್ನ ರಕ್ಷಿಸುವು ದರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷೇಮದ ವಹನವಿದೆ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಿಸದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷೇಮದ ವಹನವಿದೆ. ಭಕ್ತನ ಭಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚುವುದಾದರೆ, ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಭಕ್ತಿಯು ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ, ಅವನ ಹಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಆ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾಶಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು ಅನುಕೂಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಎರಡೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಇರುವುದರಿಂದ — ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಅದು ಭಗವಂತನೇ ಕಳಿಸಿದುದು ಎಂಬುದು ಅವರ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೂಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ — ಎಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಳಿದು ಹೋಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಭಗವಂತನು ಏನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಅದೂ ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲೇ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ—ಎಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಹೀಗಾಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಹೀಗಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕೂಡ ನಮಗೆ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ನಾವು ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಹಿತವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ನಮಗೆ ಎಂದೂ ಅಹಿತವಾಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತನು ಬಯಸಿದಂತಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ, ಬಯಸಿದಂತೆ ಆಗದಿದ್ದರು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ. ಭಕ್ತನು ಬಯಸುವುದು, ಬಯಸದಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಬೆಲೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಬೆಲೆ ಇರುವುದು ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಾದರು ಅನುಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನನಾದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ದಾಸನಾಗಿರದೆ ಮನಸ್ಸಿನ ದಾಸನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಯೋಗ’ ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ೞಕ್ಷೇಮ ಎಂಬುದು ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ದೃಢವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಭಕ್ತನ ೞಯೋಗವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಭಕ್ತನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿ ಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಭಕ್ತನ ಕ್ಷೇಮವಾಯಿತು. ಈ ಮಾತಿನಂತೆ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 45ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನೀನು ನಿರ್ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮನಾಗು ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬೇಡ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರುವನು.

‘ವಹಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಣ್ಣ ಮಗುವಿಗೆ ತಾಯಿಯು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನಲ್ಲೇ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ತರುತ್ತೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಕ್ತರ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ವೈದಿಕ ಸಕಾಮಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸಕರಿಗಿಂತ ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಕಾಮನೆಗನುಸಾರ ಸೀಮಿತ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸು ವವರಿಗೆ ಅಸೀಮಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸಕನಾದರೋ ಆಳಿನಂತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸಕನು ಮನೆಯ ಸದಸ್ಯನಂತಿದ್ದಾನೆ. ಆಳಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಷ್ಟು ಸೀಮಿತ ಸಂಬಳ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನೆಯ ಸದಸ್ಯನು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನದಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ‘ಉತ್ತಮ ಕೇ ಅಸ ಬಸ ಮನ ಮಾಹೀಂ ಸಪನೆಹು ಆನ ಪುರುಷ ಜಗ ನಾಹೀಂ ॥’ (ಮಾನಸ— ಅರಣ್ಯ — 5/6).

‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ವಹಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೊಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ದೊರೆತ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಭಗವಂತನು ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಹಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅನನ್ಯಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗುವಿನ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ತಾಯಿ ಸ್ವತಃಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಆಳುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವಾಗುವಂತೆ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಭಕ್ತರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯೇಪ್ಯನ್ಯದೇವತಾ ಭಕ್ತಾ ಯಜಂತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ ।

ತೇಪಿ ಮಾಮೇವ ಕೌಂತೇಯ ಜಯಂತ್ಯವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್ ॥

ಕೌಂತೆಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಯೇ - ಯಾರು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಭಕ್ತಾಃ - ಭಕ್ತರು, ಶ್ರದ್ಧಯಾ, ಅನ್ವಿತಾಃ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ, ಅನ್ಯದೇವತಾಃ - ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಯಜಂತೇ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ, ಅಪಿ - ಅವರೂ ಕೂಡ, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಯಜಂತಿ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್ - (ಆದರೆ) ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ, ಅರ್ಥಾತ್— ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 23॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಯಾರೇ ಭಕ್ತರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೂ, ಅವರೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನೇ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಥಾತ್, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇಪ್ಯನ್ಯದೇವತಾ ಭಕ್ತಾ ಯಜಂತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ’ — ದೇವತೆಗಳ ಯಾವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ (ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್ 9/19) ಎಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇದೆಯೋ ಅವರು ಆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ತಿಳಿದು ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟ ದೇವತೆಗಳ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವತೆಗಳ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನಮಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿಗಬಹುದು — ಹೀಗೆ ಅರಿತುಕೊಂಡು ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ದೇವತೆಗಳದ್ದೇ ಸೇವೆ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ತೇಪಿ ಮಾಮೇವ ಕೌಂತೇಯ ಯಜಂತ್ಯವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್’ — ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರೂ ಕೂಡ ನಿಜವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ನಾನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾದ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯೂ ಕೂಡ ನಿಜವಾಗಿ ನನ್ನ ಪೂಜೆಯೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ. ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ವೆಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಪೂಜೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಅವರ ಮಂತ್ರ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಅವರ ಪೂಜೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ವಿಧಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ಅವರಿಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ನನ್ನನ್ನು ಆ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಜ್ಞಾನವು ಕಳೆದುಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ (7/20). ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಬೇರೆಯಾಗಿ (ಸ್ವತಂತ್ರ) ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಮಾಡುವುದೇ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಿಷ್ಕರ್ಷ ಹೀಗಾಯಿತು — (1) ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕೂಡ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಉಪಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದರೆ, ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಭಿರುಚಿಗ ನುಸಾರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು, ಯಾವುದೇ ದೇವತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಉಪಾಸ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯೇ ಆಗಿ, ಅದರ ಫಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆದೀತು. (2) ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದು ಉಪಸ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನೆ ಇದ್ದರೆ ಅವರು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಕ್ತರ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಉದಾರಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (7/18).

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರದೇ ಉಪಾಸನೆ, ಸೇವೆ, ಹಿತ ಮಾಡಿದರೂ ಪ್ರಕಾರಾಂತದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದಿರುವ ನೀರು ನದಿ, ತೊರೆ, ಹಳ್ಳಗಳಾಗಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನೇ ಸೇರುವಂತೆ (ಏಕೆಂದರೆ ಆ ನೀರು ಸಮುದ್ರದ್ದೇ ಆಗಿದೆ) ಮನುಷ್ಯರು ಯಾರದೇ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ತತ್ತ್ವತಃ ಭಗವಂತನದೇ ಪೂಜೆಯಾಗಿದೆ.* ಆದರೆ ಪೂಜಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾವನೆಗನು ಸಾರವೇ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಆಕಾಶಾತ್ಪತಿತಂ ತೋಯಂ ಯಥಾ ಗಚ್ಛತಿ ಸಾಗರವ್ ಸರ್ವದೇವ ನಮಸ್ಕಾರಃ ಕೇಶನಂ ಪ್ರತಿಗಚ್ಛತಿ॥

(ಲೌಗಾಕ್ಷಿಸ್ಮೃತಿ)

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ತ್ರೈವಿದ್ಯಾ ಮಾಮ್’ (9/20) ‘ಅನನ್ಯಾಶ್ಚಿಂತಯಂತೋಮಾಮ್’ (9/22) ಮತ್ತು ‘ತೇಪಿ ಮಾಮೇವ’ (9/23) — ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ೞಮಾವ್ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದರೆ, ಅವನು ಯಾವುದೇ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಲೀ, ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನದೇ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಮತ್ತು ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನ ಪೂಜೆ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗದೆ ಅದು ಭಗವಂತನದೇ ಪೂಜೆ ಯಾದೀತು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ೞದೇವಯಜಃ ಪದ ಬಂದಿತ್ತು ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜಂತೇ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಮಾಡುವವರು ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಅಹಂ ಹಿ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಂ ಭೋಕ್ತಾ ಚ ಪ್ರಭುರೇವ ಚ ।

ನ ತು ಮಾಮಭಿಜಾನಂತಿ ತತ್ತ್ವೇನಾತಶ್ಚ್ಯವಂತಿ ತೇ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ, ಭೋಕ್ತಾ - ಭೋಕ್ತಾ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಭುಃ - ಒಡೆಯ, ಚ - ಕೂಡ, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ತು - ಆದರೆ, ತೇ - ಅವರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ತತ್ತ್ವೇನ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ನ, ಅಭಿಜಾನಂತಿ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅತಃ - ಇದರಿಂದ, ಚ್ಯವಂತಿ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 24॥

ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಒಡೆಯ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾದವರು — ೞನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿದೆ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಲಾರರು (2/44). ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಲ್ಲಿ ಎರಡು ತೊಂದರೆಗಳಿವೆ. ತನ್ನನ್ನು ಭೋಗಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಸಂಗ್ರಹದ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. ಇವೆರಡ ರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನು ತಾಯಿಯಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು; ಆದರೆ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿ ಅವನ ಮದುವೆ ಯಾದಾಗ ಅವನು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ೞನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಹೀಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಅವಳ ಭೋಕ್ತಾ ಹಾಗೂ ಯಜಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ತಾಯಿ ಅಷ್ಟು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಜೀವಿಯು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನನ್ನು ಭೋಗಗಳ ಭೋಕ್ತಾ, ಸಂಗ್ರಹದ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳದಾಸನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾದಾಗ, ಅವನಿಗೆ — ಎಲ್ಲರ ಭೋಕ್ತಾ ಹಾಗೂ ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ನೆನಪು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.]

‘ಅಹಂ ಹಿ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಂ+ ಭೋಕ್ತಾ ಚ ಪ್ರಭುರೇವ ಚ’ — ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯರು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ವರ್ಣ — ಆಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಫಲಭಾಗಿನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕಾರಣ — ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಮೃತಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನದಿಂದ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರಾಗಿ, ಎಂದೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಚ್ಯುತರಾಗದೆ, ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಲಿ ಎಂದು ನಾನೇ ಈ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನನಗೇ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವೆಲ್ಲ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಹಾಗೂ ಶಾರೀರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

+ ಇಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ‘ಯಜ್ಞಾನಾಮ್’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಇದರೊಂದಿಗೆ ೞಸರ್ವ ಶಬ್ದ ಇರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ಶಾರೀರಿಕ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಬಾರದು.

ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ (ಫಲಭಾಗಿ) ನಾನೇ ಇರುವಂತೆಯೇ, ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಲೋಕ, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಒಡೆಯನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಕಾರಣ — ನನ್ನ ಸಂತೋಷ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿರುವೆನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನೇ ಇದರ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು — ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (7/19) ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್-ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ (9/19). ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಯಾರೇ ಯಾವುದೇ ದೇವತೆಯ ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತಾರೂಪದಿಂದ ನನ್ನದೇ ಪುಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಯಾರಿಗಾದರು ದಾನ ಕೊಟ್ಟರೆ, ದಾನ ಪಡೆಯುವವನ ರೂಪದಿಂದ ನಾನೇ ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನದೆ ಸಹಾಯ ಕತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತಪಸ್ವಿಯರೂಪದಿಂದ ನನಗೇ ಸುಖ- ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಊಟಮಾಡಿಸಿದರೆ ಆ ಊಟದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನನಗೇ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರೂ ಸ್ನಾನ-ಶೌಚ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಆ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ನನಗೇ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಮರ-ಗಿಡಗಳಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರ-ನೀರು ಉಣಿಸಿದರೆ ಆ ಗೊಬ್ಬರ-ನೀರು ಮರ-ಗಿಡಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನನಗೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ನನ್ನದೇ ಪುಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಯಾವುದೇ ದೀನ- ದುಃಖಿ, ಅನಾಥರಿಗೆ ತನು, ಮನ, ಧನದಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅದು ನನ್ನ ಸೇವೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ವೈದ್ಯನು ಯಾವುದೇ ರೋಗಿಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನನ್ನದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ನಾಯಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ನಹಾಕಿದರೆ, ಪಾರಿವಾಳಗಳಿಗೆ ಕಾಳು ಹಾಕಿದರೆ, ಗೋವುಗಳ ಸೇವೆಮಾಡಿದರೆ, ಹಸಿದವನಿಗೆ ಅನ್ನವುಣಿಸಿ ದರೆ ಬಾಯಾರಿದವನಿಗೆ ನೀರುಣಿಸಿದರೆ, ಅವರೆಲ್ಲರ ರೂಪದಿಂದ ನನ್ನ ಸೇವೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.+ ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನ ಸೇವೆಮಾಡಿದರೆ, ಅವನ ಯಾವುದೇ ಅಂಗದ ಸೇವೆಮಾಡಿದರೆ, ಅವನ ಕುಟುಂಬದ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದೆಲ್ಲ ಸೇವೆಯು ಆ ಮನುಷ್ಯನದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸೇವೆಮಾಡಲೀ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲೀ, ಆ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಹಾಯ ನನಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ೞಬಹುಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯ (ತೈತ್ತರೀಯ — 2/6) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಭಗವಂತನು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಾಗಿದೆ.

+ ಒಂದು ಕತೆ ಕೇಳಿದ್ದೇ — ಒಮ್ಮೆ ಸಂತ ಶ್ರೀನಾಮದೇವರು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಒಂದು ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೆಲವು ರೊಟ್ಟಿಗಳು ತಯಾರಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ತುಪ್ಪ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೊರಳಿದಾಗ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಾಯಿ ಒಂದು ರೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಓಡಿತು. ನಾಮದೇವರು ನೋಡಿದಾಗ ನಾಯಿ ರೊಟ್ಟಿ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿದೆ. ಆಗ ನಾಮದೇವರು ತುಪ್ಪದ ಪಾತ್ರೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು — ಹೇ ಪಾಂಡುರಂಗಾ! ನಿನಗೇ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡುವುದಿತ್ತು. ಈ ಒಣರೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಓಡುತ್ತಿರುವೆ? ರೊಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ತುಪ್ಪವಾದರೂ ಹಚ್ಚುತ್ತೇನೆ. ನಾಮದೇವರ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡುರಂಗನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾನೆ? ನಾಮದೇವರು ಗುರಿತಿಸಿದರು, ಅವನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ತತ್ತತ್ವಃ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಏನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅದು ಭಗವಂತನಿಗೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಒಡೆಯನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ-ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೇಲೆ ಅವನದೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲೀ ಅಥವಾ ರಚಿಸದಿರಲಿ, ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಡದಿರಲೀ, ಪ್ರಳಯ ಮಾಡಲೀ, ಮಾಡದಿರಲಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿಬೇಕಾದರೂ ಇರಿಸಲೀ, ಅವರನ್ನು ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಉಪಭೋಗಿಸಲೀ, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ಪರಿವರ್ತನೆ — ಪರಿವರ್ಧನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೋಗಿ ಪುರುಷನು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಕಾಗ ಹಾಗೆ ಉಪಭೋಗಿಸಲು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿರುವಂತೆ (ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದು, ನಿಜವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ) ಭಗವಂತನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆ — ಪರಿವರ್ಧನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಆ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಭಗವಂತನು ಒಡೆಯನಾಗಿರುವುದು.

‘ನ ತು ಮಾಮಭಿಜಾನಂತಿ ತತ್ತ್ವೇನಾತಶ್ಚ್ಯವಂತಿ ತೇ’ — ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಸತ್-ಅಸತ್, ಜಡ-ಚೇತನ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಒಡೆಯನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ನಾವು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಏನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟರೆ, ತಿನ್ನಿಸಿದರೆ, ಕುಡಿಸಿದರೆ ಅದೆಲ್ಲವು ಆಯಾಯಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದರೆ ಯಜ್ಞದ ಭೋಕ್ತಾ ದೇವೆತಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ; ದಾನ ಕೊಟ್ಟರೆ ದಾನದ ಭೋಕ್ತಾ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾಯಿಗೆ ಅನ್ನವನ್ನು ಹಸುವಿಗೆ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ಆ ಅನ್ನದ, ಹುಲ್ಲಿನ ಭೋಕ್ತಾ ನಾಯಿ, ಹಸುಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ; ನಾವು ಊಟ ಮಾಡಿದರೆ ಊಟದ ಭೋಕ್ತಾ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಆಗುತ್ತೇವೆ, ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಅವರು ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಬೇರೆಯದನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಭೋಕ್ತಾ ಹಾಗೂ ಒಡೆಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಏನೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಕೊಟ್ಟರೂ ಅದನ್ನು ನನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ನನಗೇ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು — ‘ತ್ವದೀಯಂ ವಸ್ತು ಗೋವಿಂದ ತುಭ್ಯಮೇವ ಸಮರ್ಪಯೇ’.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ — ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಇರುವ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವೆಲ್ಲ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಆ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಇವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾವೇ ಉಪಭೋಗಿಸುವವರು ಮತ್ತು ನಾವೇ ಇದರ ಯಜಮಾನ ರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರು ನಿಜವಾಗಿ ಆ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಗುಲಾಮರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿದಷ್ಟು ಪರಾಧೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಅವರು ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಇರುವುದು — ಹಾಳಾಗುವುದರಿಂದ ತಾನೇ ಇದ್ದಂತೆ ಹಾಳಾದಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಚ್ಯವಂತಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ದೊರಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಇದೂ ಅವನ ಪತನವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (9/21). ಅವರು ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ; ಮುಕ್ತರಾಗಲಾರರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — (5/29). ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನ್ವಯರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಹಾಗೆ ತಿಳಿಯದಿದ್ದವರ ಪತನವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಸ್ವತಃ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಅಥವಾ ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತಾ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ — ಭೋಕ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ — ‘ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರ ಮವ್ಯಯಮ್’ (4/13) ‘ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ’ (4/14).

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಯಾಂತಿ ದೇವವ್ರತಾ ದೇವಾನ್ ಪಿತೃನ್ಯಾಂತಿ ಪಿತೃವ್ರತಾಃ ।

ಭೂತಾನಿ ಯಾಂತಿ ಭೂತೇಜ್ಯಾ ಯಾಂತಿ ಮದ್ಯಾಜಿನೋಪಿ ಮಾಮ್ ॥

ದೇವವ್ರತಾಃ - (ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ) ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು (ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ), ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆ ಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಪಿತೃವ್ರತಾಃ - ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು, ಪಿತೃನ್ - ಪಿತೃಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಭೂತೇಜ್ಯಾಃ - ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು, ಭೂತಾನಿ - ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಮದ್ಯಾಜಿನಃ- (ಆದರೆ) ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು, ಮಾಮ್, ಅಪಿ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಹಾಗೂ ಒಡೆಯನೆಂದು ಒಪ್ಪದಿರುವವರು ಸ್ವತಃ ಭೋಕ್ತಾ-ಒಡೆಯರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪತನದ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ಯಾಂತಿ ದೇವವ್ರತಾ ದೇವಾನ್’ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳ, ವ್ರತಗಳ, ಮಂತ್ರಗಳ, ಪೂಜಾವಿಧಿಗಳ ಅನುಸಾರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವತೆ ಗಳನ್ನು ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪೂಜಿಸು ತ್ತಾರೆ, ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ವಥಾ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಪರಾಯಣರಾಗುತ್ತಾರೆ (7/20). ಆ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಆ ಭಕ್ತರನ್ನು ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲವಾದ ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ, ಭಗವಂತನು ಪುನರಾವರ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಬಹುದು (8/16).

ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯೂ ನನ್ನದೇ ಪೂಜೆಯಾಗಿದೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು; ಆದರೆ ಆ ಪೂಜೆ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ. ಆ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಅವಿಧಿಯು — ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ದೇವತಾದಿ ಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ದೇವತಾದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನೇ ತಿಳಿದರೆ ಹಾಗೂ ಆ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪೀ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ಆ ದೇವತೆಗಳು ಅಥವಾ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಅವರಿಗೆ ಏನಾದರು ಕೊಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವರು — ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ನೀನು ನಮ್ಮವನಾಗಿರುವೆ, ನಾವು ನಿನ್ನವರು — ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಈ ಆತ್ಮೀಯತೆಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಬೇರೆ ಏನಾದರು (ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ) ಇದ್ದರೆ ನಾವು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಬೇಡುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ನೀನೇ ಹೇಳು ಇದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಏನಿದೆ? ಈ ರೀತಿಯ ಭಾವವುಳ್ಳವರು ನನಗೆ ಆನಂದ ಕೊಡುವಂತಹವರು. ಅವರು ತುಚ್ಛ ಹಾಗೂ ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರವಾದ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಪಿತೃನ್ಯಾಂತಿ ಪಿತೃವ್ರತಾಃ’ — ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪಿತೃಗಳ ಪೂಜೆಮಾಡುವವರಿಗೆ ಪಿತೃಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ತರಹದ ಸಹಾಯತೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಪಿತೃಗಳ ವ್ರತಗಳನ್ನು, ನಿಯಮಗಳನ್ನು, ಪೂಜಾ-ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಪಿತೃಗಳು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಫಲರೂಪೀ ಪಿತೃಗಳು ತಮ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡಹೋಗವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು ಪಿತೃಲೋಕವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಭೂತಾನಿ ಯಾಂತಿ ಭೂತೇಜ್ಯಾಃ’ — ತಾಮಸ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಸಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಭೂತ- ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರಜಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕತ್ತೆಯ ಬಾಲದ ಕೂದಲಿನ ಹಗ್ಗ ಮಾಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂಟೆಯ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಪೊಣಿಸುವುದು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮಶಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೆಣದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುವುದು, ಮದ್ಯ-ಮಾಂಸ ಮೊದಲಾದ ಅತಿ ಅಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಇದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಅವರ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾಮನೆಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಬಲ್ಲವು. ಸತ್ತನಂತರವಾದರೋ ಅವರ ದುರ್ಗತಿಯೇ ಆಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರಿಗೆ ಭೂತ- ಪ್ರೇತಗಳ ಯೋನಿ ದೊರೆಯಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ — ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಅವರನ್ನೇ ಹೊಂದು ತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಯಾಂತಿ ಮದ್ಯಾಜಿನೋಽಪಿ ಮಾಮ್’ — ಅನನ್ಯ ಭಾವ ದಿಂದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆ, ಪೂಜೆ, ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರು ನಿಶ್ಚಿತರೂಪದಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವರ ಪೂಜನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವರು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ತತ್ತ್ವವು ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯದೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ತುಚ್ಛ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನರಕಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದು ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನಿಗೂ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವವರಾಗುತ್ತಿದ್ದವರು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ತುಚ್ಛ ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ, ತುಚ್ಛದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಎಷ್ಟು ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಬೇಕು.

ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿ, ಮುನಿ, ಮನುಷ್ಯರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕೇವಲ ಅವರ ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿ, ಅವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಅವರ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವತಾದಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಸಕಾಮಭಾವವಿರುವುದು ಪತನದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳೇ ಅಶುದ್ಧವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪೂಜಾವಿಧಿ, ಸಾಮಗ್ರಿ, ಆರಾಧನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿವೆ. ಇವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು ಇವರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇಡಲಾರರು,* ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನೂ ಇರಿಸಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ಸತ್ಯ ಘಟನೆ ಹೀಗಿದೆ — ಯಾರೋ ‘ಕರ್ಣಪಿಶಾಚ’ರ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿದ್ದರು. ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಏನಾದರು ಕೇಳಲು ಬಂದರೆ, ಕೇಳದೆಯೇ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹೀಗಿದೆ, ಅದರ ಉತ್ತರ ಇದು ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು ಇದರಿಂದ ಅವರು ತುಂಬಾ ಹಣಗಳಿಸಿದರು.

* ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಯಾವುದಾದರು ಭೂತ-ಪ್ರೇತದಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಆ ಭೂತ-ಪ್ರೇತದ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗಬಹುದು. ಸಂತನಾಮದೇವರಿಗೆ ಒಮ್ಮೆ ದೀರ್ಘಕಾಯದ ಒಂದು ಭಯಂಕರ ಪ್ರೇತ ಕಂಡು ಬಂದರೆ, ಅವರು ಅದನ್ನು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಂತಸದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಭಲೇ ಪಧಾರೇ ಲಂಬಕನಾಥ । ಧರನೀಪಾವ, ಸ್ವರ್ಗಲೋಂ ಮಾಥಾ । ಜೋಜನ ಭರಕೆ ಲಾಂಬೇ ಹಾಥ ॥

ಸಿವ ಸನಕಾದಿಕ ಪಾರ ನ ಪಾವೆ । ಅನಗಿನ ಸಾಜ ಸಜಾಯೆ ಸಾಥ ॥ ನಾಮದೇವಕೇ ತುಮ ಹೀ ಸ್ವಾಮೀ ಕೀಜೈ ಮೋಕೋ ಆಜ ಸನಾಥ ॥

ಇದರಿಂದ ಆ ಪ್ರೇತದ ಉದ್ಧಾರವಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟವಾದನು.

ಅವರ ಆ ವಿದ್ಯೆಯ ಚಮತ್ಕಾರವನ್ನು ನೋಡಿ ಓರ್ವ ಸಜ್ಜನರು ‘ನನಗೂ ಈ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಸಿರಿ, ನಾನು ಇದನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವರು ಬೆನ್ನಬಿದ್ದನು. ಅವರು ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು — ಈ ವಿದ್ಯೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಚಮತ್ಕಾರಿ ಯಾಗಿದೆ ನಿಜ, ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಹಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ನೀವು ಬೇರೆಯವರು ಕೇಳದೆಯೇ ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಹೇಗೆ ಕೊಡುತ್ತೀರಿ? ಆಗ ಇವರು ಹೇಳಿದರು — ನಾನು ನನ್ನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಠೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತೇನೆ, ಯಾರಾದರು ಕೇಳಲು ಬಂದಾಗ ಕರ್ಣಪಿಶಾಚಿ ಬಂದು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಉತ್ತರ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಹಾಗೇ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು— ನಿಮ್ಮ ಸಾವು ಹೇಗಾದೀತು, ಈ ವಿಷಯ ನೀವು ಕೇಳಿದ್ದೀರಾ? ಆಗ ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ನನ್ನ ಸಾವು ನರ್ಮದಾನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಾದೀತು. ಅವನ ಶರೀರ ಶಾಂತವಾದ ಬಳಿಕ ಗೊತ್ತಾಯಿತು, ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯವನ್ನರಿತು ನರ್ಮದೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಕರ್ಣಪಿಶಾಚಿ ಹಂದಿಯಾಗಿ ಅವನ ಇದಿರಿಗೆ ಬಂತು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ನರ್ಮದೆಯತ್ತ ಓಡಿದರೆ, ಕರ್ಣಪಿಶಾಚಿಯು ಅವನನ್ನು ನರ್ಮದೆಗೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲೇ ಕೊಂದಬಿಟ್ಟಿತು. ಕಾರಣ — ಅವನು ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನ ಸದ್ಗತಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಕರ್ಣಪಿಶಾಚಿ ಅವನಿಗೆ ಸದ್ಗತಿಯಾಗಲು ಬಿಡದೆ, ನರ್ಮದೆಯ ದಡದಲ್ಲೇ ಕೊಂದು ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು.

ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಜವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚಾದಿಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ —ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಾವ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭೂತ, ಪ್ರೇತಾದಿಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಸದ್ಗತಿಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ದುರ್ಗತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧಕರು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣ ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ — ಆ ಭೂತ- ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿದು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದು ಪತನದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪಿಂಡ-ತರ್ಪಣ ಕೊಡುವುದೇನು ದೋಷ ವಲ್ಲ. ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಭೂತ- ಪ್ರೇತಗಳ ಉದ್ಧಾರ ವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ವ್ರತ’ದ ಅರ್ಥ-ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ದೇವವ್ರತ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು (7/20). ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಪೂಜೆಯಾಗಿದೆ — ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಮಾನವಃ’ (18/46).

ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ (9/27) ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಹಾಗೂ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದರೆ ಯಾವುದೇ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೇ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣವೇ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತದೆ (3/36, 37).

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದೇ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಅವನಿಗೆ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (8/16).

ಸಂಬಂಧ — ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಅನೇಕ ಸಾಮಗ್ರಿ, ನಿಯಮ, ವಿಧಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಿನ್ನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಕಷ್ಟವಿರಬಹುದು? ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಕೇಳಿದರೆ — ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಪತ್ರಂ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಂ ತೋಯಂ ಯೋ ಮೇ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ।

ತದಹಂ ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮಶ್ನಾಮಿ ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಭಕ್ತನು, ಪತ್ರಮ್ - ಪತ್ರವನ್ನು, ಪುಷ್ಟಮ್ - ಹೂವನ್ನು, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ತೋಯಮ್ - ನೀರನ್ನು, (ಯಥಾಸಾಧ್ಯ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು), ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ, ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಯಚ್ಚತಿ- ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ತತ್ - ಆ (ನನ್ನಲ್ಲಿ), ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ - ತಲ್ಲೀನವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಭಕ್ತನಿಂದ, ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮ್ - ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ ಕೊಟ್ಟ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಶ್ನಾಮಿ - ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥26॥

ಯಾವ ಭಕ್ತನು ಪತ್ರವನ್ನು, ಹೂವನ್ನು ಫಲವನ್ನು, ನೀರನ್ನು ಯಥಾಸಾಧ್ಯ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ದೊರಕಿದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಭಕ್ತನಿಂದ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಕೊಟ್ಟ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ನಾನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್—ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಕಾರ್ಯಗಳಿವೆ. ಇವೆರಡರ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಜೀವಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಅವುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಹಾಗೂ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಪದಾರ್ಥ — ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತಾ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮರವೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳು (9/27) ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ನೀನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಆಪತ್ತಿ ನಿಂದ ಪಾರಾಗುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (9/28).

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳ, ಮಂತ್ರಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಮಗುವು ತಾಯಿಯ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಲು ಯಾವುದೇ ವಿಧಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ತಾಯಿಯ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವಿಧಿ, ಮಂತ್ರಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ದೃಢಭಾವದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.]

‘ಪತ್ರಂ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಂ ತೋಯಂ ಯೋ ಮೇ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ’ — ಭಕ್ತನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಯಥಾಸಾಧ್ಯ ದೊರೆತ ಪತ್ರ (ತುಲಸೀಪತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ), ಪುಷ್ಪ, ಫಲ, ಜಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಶಾಕಪತ್ರ ಪಡೆದು ಭಗವಂತನು ತಿಂದು ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದನು. (ದುರ್ವಾಸಾತಿಥ್ಯದ ಸಂದರ್ಭ) ಗಜೇಂದ್ರನು ಸರೋವರದ ಒಂದು ಪುಷ್ಪವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಗಜೇಂದ್ರನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿದನು. ಶಬರಿಯು ಕೊಟ್ಟ ಫಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲೆ ಊಟ ಮಾಡಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಶಬರಿಯ ಫಲಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುವಷ್ಟು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿದ್ದನು. ರಂತಿದೇವನು ಅಂತ್ಯಜರೂಪದಿಂದ ಬಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದರ್ಶನವಾಯಿತು.

ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಕೊಡುವ ಭಾವವು ಅತ್ಯಧಿಕ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ಮರೆಯುವಷ್ಟು ಆನಂದಿತವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರೇಮದ ಹೆಚ್ಚಳದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ನಾನು ಏನನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎನ್ನುವ ಪರಿವೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನಿಗೂ ನಾನು ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಪರಿವೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿದುರನ ಪತ್ನಿ ಪ್ರೇಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಬಾಳೆಯ ಹಣ್ಣನ್ನು ಬಿಸುಟು ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ಭಗವಂತನು ಆ ಸಿಪ್ಪೆಗಳನ್ನು ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ತಿಂದುಬಿಟ್ಟನು.

‘ತದಹಂ ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮಶ್ನಾಮಿ ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ’ — ಭಕ್ತನಿಂದ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಅಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ತಿಂದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಶ್ನಾಮಿ’ ಹೂವು ಮೂಸೂವ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇದು ತಿನ್ನುವವಸ್ತು ಹೌದೋ — ಅಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡದೆ ತಿಂದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಆತ್ಮಸಾತ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಕೊಡುವ ಭಾವವಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪಡೆಯುವ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸುವ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಹಸಿವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ತಲ್ಲೀನವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣ ನಾದಂತಹ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಕಾಣಿಕೆ (ಉಡುಗೊರೆ) ಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ, ಜಲ — ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ — ಇವು ಮೂರು ನೀರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣ ನೀರಿನ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನೀರು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪಾದಿ ಕಾರ್ಯ — ಕಾರಣರೂಪೀ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಜಲದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಲ ಅದರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ’ ಮತ್ತು ‘ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮ್’ ಈ ರೂಪದಿಂದ ‘ಭಕ್ತಿ’ ಶಬ್ದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ೞಭಕ್ತ್ಯಾ ಪದದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಕೊಡುವ ಭಾವವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮ್’ ಪದವು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಕೊಡಲಾದ ವಸ್ತುವಿನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಆ ವಸ್ತುವು ಭಕ್ತಿರೂಪ, ಪ್ರೇಮರೂಪ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಆತ್ಮಸಾತ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೇಮದ ಹಸಿವಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರದೆ ಭಕ್ತನ ಭಾವದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಭಾವದ ಹಸಿವುಳ್ಳವನು; ಪದಾರ್ಥಗಳದ್ದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುವವನ ಭಾವಮುಖ್ಯ (ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣ)ವಾಗಿರಬೇಕು. ಯಾರಾದರು ಅತ್ಯಧಿಕ ಗುರುಭಕ್ತ ಶಿಷ್ಯನಿದ್ದರೆ, ಗುರುವಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮಯ, ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆ ಉಪಯೋಗ ವಾದಷ್ಟು ಆನಂದಬರುತ್ತದೆ, ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಪತಿಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಯ, ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆ ತೊಡಗಿ ಸಿದಾಗ ಪತ್ನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆನಂದವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪತಿಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ಸಫಲತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಪ್ರೇಮಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ವಸ್ತು ಚಿಕ್ಕದಿರಲೀ, ದೊಡ್ಡದಿರಲೀ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರಲೀ, ಬೆಲೆ ಬಾಳುವಂತ ಹುದಿರಲೀ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆನಂದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ನನಗೆ ಭಗವಂತನು ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶಕೊಟ್ಟು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರುವನು ಎಂದು ಈ ಕೃಪೆಯನ್ನು ನೋಡು-ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸಂತಸಪಡು ತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.

ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ನಾವು ನೋಡಲೀ, ನೋಡದಿರಲಿ, ಭಗವಂತನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವಸ್ವಾಮಿಜೀಯವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು — ನಮ್ಮ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯಿಂದ ಹೊಳಿಯವರೆಗೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಛಳಿಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವರಿಗೆ ಪಿಸ್ತಾ, ಬಾದಾಮಿ, ಅಕ್ರೂಟ, ಗೋಡಂಬಿ, ಕೊಬ್ಬರಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನೈವೇದ್ಯ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಇವು ತುಂಬಾ ತುಟ್ಟಿಯಾದಾಗ ನಾವು ಕಡ್ಲೆಕಾಯಿ ಬೀಜ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆವು. ಒಂದು ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ದೇವರು ಕೇಳಿದನು — ಏನಯ್ಯಾ! ನೀನು ಕಡ್ಲೆಕಾಯಿ ಬೀಜವನ್ನೇ ತಿನ್ನಿಸುವೆಯಾ? ಅಂದಿನಿಂದ ಪುನಃ ಹಿಂದಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆವು. ದೇವರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವರಿಗಾಗಿತ್ತು.

ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಪರಿಮಳ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ತಿಂದಾಗ ವಿಲಕ್ಷಣ ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಎಷ್ಟೇ ದಿನವಿದ್ದರೂ ಹಾಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಇದು ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಒರೆಗಲ್ಲಲ್ಲ. ಭಕ್ತನ ಭಾವ ಎಂದಾದರು ಹೀಗುಂಟಾದರೆ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡಿದ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಸಂತರಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಆಹುತಿಕೊಟ್ಟಾಗ ಯಜ್ಞವಾಗು ತ್ತದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ದಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಂಯಮ ಪೂರ್ವಕ ತಾನು ಉಪಯೋಗಿಸದಿದ್ದರೆ ತಪಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಯೋಗ (ಸಂಬಂಧ)ವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರಾಗಿವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ — (7/20); ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಯಮಗಳಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದ, ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ವಿಧಿಯದ್ದಲ್ಲ — ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ’, ‘ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮ್’.

ಮುಗ್ಧರಾದ ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳು ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದನ್ನು ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮುಗ್ಧ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಗ್ಧನಾಗಿ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11); ವಿದುರ ಪತ್ನೀ ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಸಿಪ್ಪೆಕೊಟ್ಟಾಗ ತಿಂದಂತೆ.

‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತನು ವಸ್ತು ವನ್ನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವಿಶೇಷದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ವಿಶೇಷದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಪ್ರೇಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಪತನ ಮಾಡವಂತಹವುಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಕ್ರಿಯೆ ಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಯತ್ಕರೋಷಿ ಯದಶ್ನಾಸಿ ಯಜ್ಜುಹೋಷಿ ದದಾಸಿ ಯತ್ ।

ಯತ್ತಪಸ್ಯಸಿ ಕೌಂತೇಯ ತತ್ಕುರುಷ್ವ ಮದರ್ಪಣಮ್ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರಾ! (ನೀನು), ಯತ್ - ಏನೆಲ್ಲ, ಕರೋಷಿ - ಮಾಡುತ್ತಿಯೋ, ಯತ್ - ಯಾವುದೆಲ್ಲ, ಅಶ್ನಾಸಿ - ಊಟಮಾಡುವೆಯೋ, ಯತ್ - ಯಾವುದೆಲ್ಲ, ಜುಹೋಷಿ - ಯಜ್ಞಮಾಡುವೆಯೋ, ಯತ್ - ಏನೆಲ್ಲ, ದದಾಸಿ- ದಾನ ಮಾಡುವಿಯೋ, ಯತ್ - ಯಾವುದೆಲ್ಲ, ತಪಸ್ಯಸೀ - ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವೆಯೋ, ತತ್ - ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು, ಮದರ್ಪಣವ್, ಕುರುಷ್ವ - ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು. ॥ 27॥

ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರಾ! ನೀನು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಿಯೋ, ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಊಟ ಮಾಡುವಿಯೋ, ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಯಜ್ಞಮಾಡುವೆಯೋ, ಏನೆಲ್ಲ ದಾನ ಮಾಡುವಿಯೋ, ಯಾವುದೆಲ್ಲ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುವೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು. ॥ 27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾರು ಹೇಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವನು ಹಾಗೆಯೇ ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಇದು ಅವನ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ (4/11) ಭಕ್ತರು ತನ್ನ ವಸ್ತುವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಭಕ್ತರಾದರೋ ಸೀಮಿತ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ನಾನು ಅನಂತಪಟ್ಟು ಮಾಡಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ನಾನೂ ನನ್ನನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನನ್ನೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವೆನು (9/4) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವೆನು. ಮನುಷ್ಯನು ನಾನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ನಾನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ತನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ಯತ್ಕರೋಷಿ’ — ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ಶಾರೀರಿಕ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಯಾವತ್ತೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂದುಬಿಡುವಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನು — ‘ನೀನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಸ್ವತಃ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿತನಾದರೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದಾವು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

‘ಯದಶ್ನಾಸಿ’ — ಈ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಮಸ್ತ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಊಟ ಮಾಡುವುದು, ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದು, ಕುಪಥ್ಯದ ತ್ಯಾಗ, ಪಥ್ಯದ ಸೇವನೆ, ಔಷಧ ಸೇವಿಸುವುದು, ಬಟ್ಟೆ ತೊಡುವುದು, ಛಳಿ-ಸೆಕೆಯಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಸ್ವಾಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಯಾನುಸಾರ ಮಲಗುವುದು, ಏಳುವುದು, ಓಡಾಡುವುದು, ಶೌಚ-ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೀನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು.

ಇದು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೊದಲ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ.

‘ಯಜ್ಜುಹೋಸಿ’ — ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಸಂಬಂಧೀ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಾಕಲ್ಯ — ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕೂಡಿಸುವುದು, ಅಗ್ನಿ-ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸು ವುದು, ಮಂತ್ರ ಹೇಳುವುದು, ಆಹುತಿ ಕೊಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು.

‘ದದಾಸಿ ಯತ್’ — ನೀನು ಏನೆಲ್ಲ ಕೊಡುತ್ತಿಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು, ಬೇರೆಯವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುತ್ತಿಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು.

‘ಯತ್ತಪಸ್ಯಸಿ’ — ನೀನು ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಮಾಡುವುದು, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಾಗ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ, ಭಜನೆ — ಧ್ಯಾನ, ಜಪ-ಕೀರ್ತನೆ, ಶ್ರವಣ-ಮನನ, ಸಮಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರೂ ಪದಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಎರಡನೆ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ.

‘ತತ್ಕುರುಷ್ವ ಮದರ್ಪಣಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪರಸ್ಮೈಪದೀ ‘ಕುರು’ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಕೊಡದೆ, ಆತ್ಮನೇ ‘ಕುರುಷ್ವ’ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ನನ್ನ ಕೊರತೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಂಧನಕಾರಕವಾದ — ೞನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂಬುದು ಮುಗಿದುಹೋದೀತು. ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ಫಲಸ್ವರೂಪ ನಿನಗೆ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವ ಲಾಭದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಲಾಭ ಸಂಭವವಿಲ್ಲವೋ, ಮತ್ತು ಯಾವ ಲಾಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಭಾರೀದೊಡ್ಡ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸ ಲಾರದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಯೋಗವಿದೆಯೋ (6/22/23) ಅಂತಹ ಲಾಭವು ನಿನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಹುದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಪದವು ಐದು ಬಾರಿ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದರ ಅಪಾರ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಆಗ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಅದು ಅನಾಯಾಸ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಿಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಉದ್ಯೋಗವಾದರೋ ಮಾಡ ಬೇಕಾದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅತಿ ಸುಲಭವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಹೊಸ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು. ಆದರೆ ಈ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಉದ್ಯೋಗವೂ ಮಾಡದೆ ನಮ್ಮಿಂದ ಆಗುವ ಲೌಕಿಕ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರದೆ ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಸ್ವತಃ ಅರ್ಪಿತವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದವು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಸಂತೋಷದ ಕಾರಣವಾದೀತು. ಹೇಗೆ ಮಗುವು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಎದರಿಗೆ ಆಡುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಓಡಿ ದೂರ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಪುನಃ ಓಡಿ ಬಂದು ತೊಡೆ ಏರುತ್ತದೆ, ಯಾವಾಗಲೋ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ತಾಯಿ ಸಂತಸಗೊಳ್ಳುವಳು. ತಾಯಿಯ ಈ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಕುರಿತು ಬಾಲಕನಿಗಿರುವ ಆತ್ಮೀಯತೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಇರುವ ಆತ್ಮೀಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಕ್ತನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.’

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರೋಷಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ‘ಯತ್’ ಪದ ಇರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನೀನು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಿಯೋ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಬರಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತತ್ಕುರುಷ್ವ್ಟ ಮದರ್ಪಣಮ್’ ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡು — ಎಂದು ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುವುದೋ ಅದು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನು ಸಾರ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವೇ ಆದೀತು. ಯಾರಾದರು ತ್ಯಾಗೀ ಪುರುಷರಿಗೆ ಏನಾದರು ವಸ್ತು ಕೊಡುವುದಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದದ್ದೇ ಕೊಡಲಾಗುವುದು, ನಿಷಿದ್ಧ ವಸ್ತು ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲ, ವಿಹಿತ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುವುದು, ನಿಷಿದ್ಧವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಅರ್ಪಿಸುವ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಯು ಅರ್ಪಿಸುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ.

‘ನಾವಾದರೋ ಕಳ್ಳತನವೇ ಮುಂತಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇವೆ’ ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಹೇಳಿದರೆ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದುದು ಅನಂತಪಟ್ಟು ಆಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಳ್ಳತನವೇ ಮುಂತಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ, ಅದರ ಫಲವೂ ಅನಂತವಾಗಿ ಸಿಗಬಹುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಅದರ ಶಿಕ್ಷೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆದರ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸುವುದು. ಅರ್ಪಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನಾದರೋ ಕೊಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ’ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ‘ತತ್ಕುರುಷ್ವಮದರ್ಪಣಮ್’; ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಓರ್ವ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ — ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ೞನಾನು — ನನ್ನದು ಇದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತನು ೞನೀನು ಮತ್ತು ನಿನ್ನದು ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಪದಾರ್ಥ — ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತನು ಪದಾರ್ಥ — ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನವು ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸತ್ಯತ್ವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಯಾರಿಗಾದರು ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧಾಸ್ಪದ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನಾಗಿರುವ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಸುಗಮತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ತ್ಯಾಗಿಗೆ ತ್ಯಾಗದ ಅಭಿಮಾನವು ಬರಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನಿಗೆ ಅಭಿಮಾನ ಬರಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಹೇಗೆ ಬಂದೀತು? ‘ತ್ವದೀಯಂ ವಸ್ತು ಗೋವಿಂದ ತುಭ್ಯಮೇವ ಸಮರ್ಪಯೇ.’ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳು (ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ) ಎಂದಿನಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಕೇವಲ ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು (ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ತಪ್ಪು) ಸರಿಪಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ತಪ್ಪು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಅಭಿಮಾನವಾಗದೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಪ್ರಪಂಚವು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ವಿವೇಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚ್ಛೇದ (ತ್ಯಾಗ)ಮಾಡದೆ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದು ಹಾಗೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ (7/4).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಅರ್ಪಣೆಯ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಶುಭಾಶುಭಫಲೈರೇವಂ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಕರ್ಮಬಂಧನೈಃ ।

ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ವಿಮುಕ್ತೋ ಮಾಮುಪೈಷ್ಯಸಿ ॥

ಏವವ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ), ಕರ್ಮಬಂಧನೈಃ - ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ (ಮತ್ತು), ಶುಭಾ ಶುಭ ಫಲೈಃ - ಶುಭ (ವಿಹಿತ) ಅಶುಭ (ನಿಷಿದ್ಧ) ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ, ಮೋಕ್ಷಸೇ - (ನೀನು) ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ, ಸಂನ್ಯಾಸ ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ - ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನು (ಮತ್ತು), ವಿಮುಕ್ತಃ - ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾದ (ನೀನು), ಮಾವ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಉಪೈಷ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 28॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮತ್ತು ಶುಭ (ವಿಹಿತ) ಅಶುಭ (ನಿಷಿದ್ಧ) ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ ನೀನು ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶುಭಾಶುಭಫಲೈರೇವಂ ಮೋಕ್ಷಸೇ ಕರ್ಮ ಬಂಧನೈಃ’ — ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವತಃ ನೀನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಎಲ್ಲ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ ನೀನು ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ಆ ಕರ್ಮಫಲಗಳು ನಿನಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಕೊಡಲಾರವು.

ಇಲ್ಲಿ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಸಂಚಿತ ಶುಭ-ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸ ಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಭಕ್ತನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಗವದಾಜ್ಞೆಗ ನುಸಾರ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಗವದಾಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮಗಳು ಶುಭವೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ, ಅಶುಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ, ಯಾವುದೋ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ, ಯಾವುದೋ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದ ಪ್ರವಾಹದ ಕಾರಣ, ಭಕ್ತನಿಂದ ಕದಾಚಿತ್ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಯಾವುದಾದರು ಆನುಷಂಗಿಕ ಅಶುಭಕರ್ಮ ನಡೆದರೂ, ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನ ಭಗವಂತನು ಆ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ.*

* ವಿಕರ್ಮಯಚ್ಚೋತ್ಪತಿತಂ ಕಥಂಚಿದ್ ಧುನೋತಿ ಸರ್ವಂ ಹೃದಿಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/5/42).

ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ಬಾಹ್ಯವಾಗುರುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್—ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಶುಭ-ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಫಲವೂ ಬಾಹ್ಯವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸುಖೀ- ದುಃಖಿಯಾಗುವುದೇ ಕರ್ಮಬಂಧನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಅವನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳತ್ತ ಇರದೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಕ್ತನು ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ — ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಹೆಸರು ‘ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮರ್ಪಣ ಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ೞಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ- ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗಂತ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ೞಸಂನ್ಯಾಸ ಶಬ್ದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ — ‘ಮಯಿಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ (18/57).

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನವದ್ವಾರವುಳ್ಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಸುಖವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಂತೆ (5/13) ಭಕ್ತನು ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರಾದರು ಸಜ್ಜನರು ತಮ್ಮ ಒತ್ತೆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಎಲ್ಲಾದರು ಇರಿಸುವಂತೆ, ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಸಹಿತ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ವಿಮುಕ್ತೋ ಮಾಮುಪೈಷ್ಯಸಿ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತತ್ಕುರುಷ್ವ ಮದರ್ಪಣಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಪಿಸುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ — ‘ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ನೀನು ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗವೆ, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೆ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವುದು ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಶುಭ+ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನವೆಂದರೇನು?

+ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವಂತೆ ಶುಭಕರ್ಮಗಳೂ ಬಂಧನಕಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಬೇಡಿ ಕಬ್ಬಿಣದ್ದಿರಲಿ, ಚಿನ್ನದ್ದಿರಲಿ ಬಂಧನ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶುಭಕರ್ಮಗಳೂ ಜನ್ಮಾರಂಭಕವಾದ್ದರಿಂದ ಬಂಧನಕಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಶುಭಕರ್ಮವಾದರೋ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೂ ಆ ಕರ್ಮದ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವು ನಿರಂತರವಿರುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೇಗಿರಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ಕರ್ತಾ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವುಗಳ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಎಂದೂ ಇರದಿದ್ದರೂ ಕರ್ತಾ ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ತಾ ಸ್ವತಃ (ಸ್ವರೂಪದಿಂದ) ನಿತ್ಯ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವು ದರಿಂದ ಆ ಸಂಬಂಧವು ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದಿರಾಗುವ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇವನು ಸುಖವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸುಖದ ಬಯಕೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ದುಃಖದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯ ಲಾರನು. ಕಾರಣ — ಸುಖದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಸುಖದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಯು ಬಯಸುವು ದಿಲ್ಲವೋ ಅದರ ವಿಯೋಗ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇವನು ಬಿಡಲಾರನು ಮತ್ತು ದುಃಖವು ಇವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಜೀವಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ (ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ) ಇವನ ಅಭಿನ್ನತೆ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವುದು ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದು. ಇವನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನ ನಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇದ್ದನು. ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ತನ್ನ ಸಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅವನ ಮಾನ್ಯತೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಮುಕ್ತೋ ಮಾಮುಪೈಷ್ಯಸಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಈ ಜೀವಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಇದಿರು ಬರುವುದೆಲ್ಲ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ದಯೆ ಹಾಗೂ ಕೃಪೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನೆದುರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ‘ದಯೆ’ಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ‘ಕೃಪೆ’ ಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ನೇಹ ಗೈದು ಜೀವಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸಿದರೆ ಇದು ‘ದಯೆ’ ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಂದಾದರು ಶಾಸನಗೈದು, ಏಟುಕೊಟ್ಟು ಅವನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದರೆ ಇದು ‘ಕೃಪೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ದಯೆ ಮತ್ತು ಕೃಪೆಗೈದು ಭಕ್ತನನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠ, ಸಹಿಷ್ಣುಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತನಾದರೋ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಇರದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದಯೆ ಮತ್ತು ಕೃಪೆ ಎರಡು ರೂಪದಿಂದ ಇರದೆ ಒಂದೇ ರೂಪದಿಂದಿರುತ್ತದೆ.

ಲಾಲನೇ ತಾಡನೇ ಮಾತುರ್ನಾಕಾರುಣ್ಯಂ ಯಥಾರ್ಭಕೇ ।

ತದ್ವದೇವ ಮಹೇಶಸ್ಯ ನಿಯಂತುರ್ಗುಣದೋಷಯೋಃ ॥

ಮಗುವನ್ನು ಮುದ್ದಿಸುವುದು, ಹೊಡೆಯುವುದು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ತಾಯಿಯು ಎಂದೂ ನಿಷ್ಠುರಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಿಗಳ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡುವಂತಹ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಎಂದೂ ಯಾರ ಮೇಲೂ ನಿಷ್ಠುರನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು — ‘ಯಾಂತಿ ಮದ್ಯಾಜಿನೋಽಪಿ ಮಾಮ್’ (9/25) ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಮಾತಿನ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನಸಹಿತ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಹಾಗೂ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳೂ ಶುಭ-ಅಶುಭವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಫಲಗಳೂ ಶುಭ-ಅಶುಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ‘ಶುಭ ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ, ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ‘ಅಶುಭ ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ‘ಶುಭಫಲ’ವಾಗಿದೆ — ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ‘ಅಶುಭಫಲ’ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನರಾಶಿಗೆ ಎಸೆದಾಗ ತನ್ನ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಅವನ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ (ಗುಣಸಂಗ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ವತಃ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ’ (15/7). ತನ್ನದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ವಸ್ತು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಬಂಧನ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ೞವಿಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಣ ಯೋಗವನ್ನು ‘ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ಮಾಮುಷೈಷ್ಯಸಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತ ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ (7/18) ಇದನ್ನೇ ಪ್ರೇಮಾದ್ವೈತ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತರಾದವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತರಾಗದೆ ಇವರವರನ್ನು ಮುಕ್ತರಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದಯಾಳುತ್ವ ಹಾಗೂ ಸಮತೆ ಇರದೆ ವಿಷಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ನ ಮೇ ದ್ವೇಷ್ಯೋಸ್ತಿ ನ ಪ್ರಿಯಃ ।

ಯೇ ಭಜಂತಿ ತು ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್ ॥

ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ), ಮೇ - ನನಗೆ, ನ, ದ್ವೇಷ್ಯಃ - ದ್ವೇಷಿಗಳಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯರೂ ಇಲ್ಲ, ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾರು, ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜಂತಿ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ತೇಷು - ಅವರಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ.* ॥ 29॥

* ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಾಗವಿವೆ — ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ ಮಾಡದಿರುವವರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ.

ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದ್ವೇಷಿಗಳಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾರು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ. ॥ 29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ — ನಾನು ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ಕೃಪಾದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ನಾನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ, ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ— ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತ ಮೂರ್ತಿನಾ’ (9/4) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕೃಪಾದೃಷ್ಟಿ ಇದೆ— ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (5/29).

ನಾನು ಕೆಲವೆಡೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇರುವೆ ಸಣ್ಣದಾದ ಕಾರಣ ನಾನು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆನೆ ದೊಡ್ಡದಾದ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಅಂತ್ಯಜನರಲ್ಲಿ ಕಮ್ಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವವರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಮ್ಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಈ ಮಾತು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನ ಅಂಶರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನನ್ನಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರರು ಮತ್ತು ನಾನೂ ಅವರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರಲಾರೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮದಿಂದ, ಕರ್ಮದಿಂದ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ, ಘಟನೆಯಿಂದ, ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಾದಿಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವಿಷಮತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಸರ್ವಥಾ — ಸರ್ವದಾ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ರೀತಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲ.

‘ನ ಮೇ ದ್ವೇಷ್ವೋಽಸ್ತಿ ನ ಪ್ರಿಯಃ’+ — ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಅದನ್ನೇ ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ನನ್ನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೇ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡಿದರೂ ಅದು ನನ್ನ ‘ರಾಗ’ದ ವಿಷಯವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಅನ್ಯಾಯ, ಅನಾಚಾರ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೇ ಅಶುಭಕರ್ಮಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಅದು ನನ್ನ ‘ದ್ವೇಷ’ದ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೀತಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಸಮಾನ ಕೃಪೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನ ಅಂಶರಾದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ! ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು ಮೇಲಿನ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವರು ಮತ್ತು ಅಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು ನೀಚಗತಿಗೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನರಕಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಸಂದು ಹೋಗುವುದೇನೋ ಸರಿ! ಆದರೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ-ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವಿಷಯರಲ್ಲ.

+ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ರಾಗದ್ದೇ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿ ಇದೆ — ‘ಸಬ ಮಮ ಪ್ರಿಯ ಸಬ ಮಮ ಉಪಜಾ ಏ’ (ಮಾನಸ 7/86/2); ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಷೇಧಿಸಬಲ್ಲನು? ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ‘ದ್ವೇಷ್ಯ’ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ೞರಾಗ ಶಬ್ದವೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇದು ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

ನಾನು ರಚಿಸಿದ ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ — ಈ ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ, ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಇರಲು ಜಾಗ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅವರ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಇಂಗಿಸುವಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ ಓಡಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ವಿಷಮತೆ ಮಾಡದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸಮಾನರೀತಿ ಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ನನಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ವಿಷಯ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲರು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಗಲಾರರು. ಕಾರಣ — ಅವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನನ್ನದೇ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಯಾರೋ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಕೈ ನೋಯುತ್ತಿದೆ, ಆ ಕೈ ಶರೀರದ ಯಾವ ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ನೋವಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ತೊಂದರೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕೈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕೈಯ ಕುರಿತು ಒಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಇನ್ನೊಂದು ನೋಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳು ಅವನ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ ಮತು ತನ್ನ ಅಂಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಿಗೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ನನ್ನ ವಚನಗಳು, ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯವವನಿರಲೀ, ಅತಿ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಿರಲೀ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ನನ್ನ ವಚನಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುವವನಾಗಿರಲಿ, ನನಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನಿರಲಿ, ಅತಿ ಪಾಪಿಯಾಗಿರಲೀ ಅವರಿಬ್ಬ ರಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ, ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ — (ಫಲ)ದಲ್ಲಿ ಭೇದವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ನನಗೆ ಯಾರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರ ಕುರಿತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿದ್ದರೆ ‘ಸಮೋಽಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ವಿಷಮತೆಯಿಂದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಯೇ ಭಜಂತಿ ತು ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್’ — ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸು ವವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ರಾಗ, ದ್ವೇಷ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲದವರು, ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವರು, ಕೇವಲ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣರಾದವರು, ಕೇವಲ ನನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ವಾಣಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವವರು (9/14 ಮತ್ತು 10/9) ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ.

ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇನೆ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಗಿರುವ ಜೀವರು ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆಯುವವರು ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಆಲ್ಲದೆ ಅವರೇ ನನ್ನನ್ನು ಮನ್ನಿಸುದಿಲ್ಲ. ನಾವಾದರೋ ಸಂಸಾರಿ ಜೀವರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಇರುವವರು! ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಸಂಸಾರ, ಶರೀರವಾದರೋ ಏಕರೂಪ, ಏಕರಸ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಇಂತಹ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಹೇಗೆ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರಬಲ್ಲೆವು? ಇದನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣವೇ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಪಂಚ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗಿಂತ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ನನ್ನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರು, ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ, ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ, ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದೇನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ೞನಾನು ಭಗವಂತನವನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವವರು, ನಾನು ಅವರು ಒಂದಾಗಿ ಹೋಗುವಷ್ಟು ಘನಿಷ್ಟತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ‘ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಜ್ಜನೇ ಭೇದಾಭಾವಾತ್’ (ನಾರದ-ಭ-ಸೂ-41) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ.

ಮೂರನೇ ಭಾವ — ಅವರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ (ಏಕದೇಶೀಯತೆ)ಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ — ‘ನೀನು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಿಯೇ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಿರುವೆ’ ಇದು ನಿನ್ನ ವಿಷಮತೆ ಏಕೆ? ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಕೇಳಿದರೆ— ಭಗವಂತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಯ್ಯಾ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಮತೆ ಭಕ್ತರ ಕಾರಣದಿಂದಿದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಯಾರಾದರು ಭಜನೆ ಮಾಡಿ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣರಾಗಿ, ಶರಣಾಗಿ ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೇಮವಿರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ನನ್ನ ವಿಷಮತೆಯಾದೀತು. ಕಾರಣ — ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ, ಮಾಡದವರಲ್ಲಿ ನಾನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇದ್ದರೆ ಇದು ನ್ಯಾಯವಾಗದೆ ನನ್ನ ವಿಷಮತೆ ಆದೀತು. ಇದರಿಂದ ಭಕ್ತರ ಭಜನೆಯ, ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗಿದರ ಬೆಲೆಯೇ ಇರಲಾರದು. ಈ ವಿಷಮತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಾರದಿರಲು ಯಾವ ರೀತಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11). ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಮತೆಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಂದಾಗಿಯೇ ಇದೆ.*

* ತದಪಿ ಕಹರಿ ಸಮಬಿಷಮ ಬಿಹಾರಾ ಭಗತ ಅಭಗತ ಹೃದಯ ಅನುಸಾರಾ॥

(ಮಾನಸ 2/219/3).

ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲದೆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಇದಿರ್ಗಡೆಯವನ ಗುಣ, ಭಾವ, ಆಚರಣಗಳಿಂದ ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗುತ್ತದೆ.

ವೀತಸ್ಪೃಹಾಣಾಮತಿ ಮುಕ್ತಿಭಾಜಾಂ ಭವಂತಿ ಭವ್ಯೇಷು ಹಿ ಪಕ್ಷಪಾತಾಃ॥

(ಕಿರಾತಾ — 3/12).

ಯಾವನಾದರು ಪುತ್ರನು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಸುಪುತ್ರ ನೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು, ಕೆಟ್ಟಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಕುಪುತ್ರ ನೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಈ ಸುಪುತ್ರ-ಕುಪುತ್ರ ಎಂಬ ಭೇದ ಅವನ ಆಚರಣೆಯಿಂದಾಯಿತು. ಅಪ್ಪ-ಅಮ್ಮಂದಿರ ಪುತ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹಸುವಿನ ಕೆಚ್ಚಲಿನಲ್ಲಿ ಜಿಗಣೆ (ರಕ್ತ ಕುಡಿಯುವ ಹುಳು) ಇರುತ್ತದೆ — ಅದು ಹಾಲು ಕುಡಿಯದೆ ರಕ್ತವೇ ಕುಡಿದರೆ ಈ ವಿಷಮತೆ ಹಸುವಿನದಾಗಿರದೆ ಹುಳುವು ತಾನು ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುಶ್ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೆಲವೆಡೆ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಾದರೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಬೆಂಕಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಮತೆ ವಿದ್ಯುಶ್ಶಕ್ತಿಯ ದಾಗಿರದೆ ಯಂತ್ರಗಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದು, ಭಜನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷಮತೆಯಾಗಿದೆ, ಭಗವಂತನದಲ್ಲ. ಮರದ ತುಂಡು, ಗಾಜಿನ ಚೂರು ಮತ್ತು ಭೂತಗನ್ನಡಿ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಮುಂದೆ ಹಿಡಿದಾಗ ಮರದ ತುಂಡು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳನ್ನು ತಡೆದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಗಾಜಿನ ಚೂರು ಕಿರಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಭೂತಗನ್ನಡಿ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆ ಕೇಂದ್ರೀ ಕರಿಸಿ ಬೆಂಕಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ವಿಷಮತೆ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳದ್ದಾಗಿದೆ, ಸೂರ್ಯನದಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯಕಿರಣವಾದರೋ ಎಲ್ಲದರ ಮೇಲೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಿರಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಷ್ಟು ಕಿರಣಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿ, ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾಗುವವರಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೃಪೆಯ ಪ್ರಾಕಟ್ಯ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಹೆಚ್ಚಿದಷ್ಟು ಭಗವಂತನ ಪ್ರೀತಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಭಗವಂತನೂ ತನ್ನನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ, ದಯೆ, ಪ್ರೀತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ರಾಗ (ಪ್ರೀತಿ)ದ ಕಾರಣವೇ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಸಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವರ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ರಾಗವು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲಾದರೋ ಅವರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದರು, ಭಗವಂತನು ಅವರಲ್ಲಿ ದ್ದನು. ಕೇವಲ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ೞಯೇ ಭಜಂತಿ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ೞಯೇ ಸರ್ವನಾಮ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವುದೇ ದೇಶದವರಾಗಲೀ, ಯಾವುದೇ ವೇಶದಲ್ಲಿರಲೀ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಯದವರಿರಲೀ, ಯಾವುದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯ ದವರಿರಲಿ, ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಯವರಿರಲಿ ಅವರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸಿದರೆ ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ, ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಯಾವುದಾದರು ಆಶ್ರಮ, ವರ್ಣ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಜಾತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ, ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗುವುದು ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ೞಯೆ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ೞನಾನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ — ಭಗವಂತನು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಸಮೋಽಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ — ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲೀ, ಅರ್ಪಿಸದಿರಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ವರ್ಣವಿಶೇಷ, ಆಶ್ರಮ ವಿಶೇಷ, ಜಾತಿವಿಶೇಷ, ಕರ್ಮವಿಶೇಷ, ಯೋಗ್ಯತಾವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮನುಷ್ಯರು ಅವನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾಗ ಬಲ್ಲರು, ಅವನ ಭಕ್ತರಾಗಬಲ್ಲರು, ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು.

‘ನ ಮೇ ದ್ವೇಷ್ಯೋಸ್ತಿ ನ ಪ್ರಿಯಃ’ — ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ವಿಷಯ ಬೇರೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಜೀವಿಯೂ ಕೂಡ ಶುಭಾ-ಶುಭ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗೈದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂಧನ-ಮುಕ್ತಿ ಜೀವಿಯದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ಭಗವಂತನದಲ್ಲ. ವಿಷಮತೆ ಜೀವಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲ. ಭಗವಂತ ನಾದರೋ ಹೇಗಿರುವನೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪಂದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ ಭಜಂತಿ ತು ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅವರಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಿದ್ದರೂ ಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಟ (ಆವರಣರಹಿತ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ಬರುತ್ತದೆ. ಆಕಳಿನ ಮೈಯಲ್ಲಿರುವ ತುಪ್ಪವು ಹಸುವಿಗೆ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಹಾಲಿನಿಂದ ತೆಗೆದ ತುಪ್ಪವು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಜನರ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗದೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವವರ, ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರ ಪಾಪಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — (6/30), ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸು ತ್ತಾರೆ, ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾನೆ. — ‘ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋತ್ಯರ್ಥಮಹಂ ಸ ಚ ಮಮ ಪ್ರಿಯಃ’ (7/17). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್’ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿಷಮತೆಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಭಗವಂತನು — ‘ಸಮೋಹಂ ಸರ್ವ ಭೂತೇಷು’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಆದರೆ ಅನುಭವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ರೂಪದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ಅನುಭವ ಭಕ್ತರೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ —

ಸಾತವ ಸಮ ಮೋಹಿ ಮಯ ಜಗದೇಖಾ ।

ಮೋತೇ ಸಂತ ಅಧಿಕ ಕರಿ ಲೇಖಾ ॥

(ಮಾನಸ — ಅರಣ್ಯ — 36/2).

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ವ್ಯಾಪಕತೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಕೃಪೆ, ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರಲ್ಲಿನ ಈ ವಿಶೇಷತೆಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದಿಂದ, ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರುವಷ್ಟು ತಲ್ಲೀನತೆ, ಪ್ರೀತಿ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಭಗವಂತನಿಗೂ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ‘ಮಯಿತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯೇ ಭಜಂತಿ ತು ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ’‘ ಪದಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರ ವಿವೇಚನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಅಪಿ ಚೇತ್ಸುದುರಾಚಾರೋ ಭಜತೇ ಮಾಮನನ್ಯಭಾಕ್ ।

ಸಾಧುರೇವ ಸ ಮಂತವ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ವ್ಯವಸಿತೋ ಹಿ ಸಃ ॥

ಚೇತ್ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ (ಯಾರಾದರು), ಸುದುರಾಚಾರಃ - ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅನನ್ಯಭಾಕ್ - ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗಿ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜತೆ - ಭಜಿಸಿದರೆ, ಸಃ - ಅವನನ್ನು, ಸಾಧುಃ, ಏವ - ಸಾಧುವೆಂದೇ, ಮಂತ್ಯವ್ಯಃ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಿ - ಕಾರಣ, ಸಃ - ಅವನು, ಸಮ್ಯಕ್, ವ್ಯವಸಿತಃ - ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವನು. ॥30॥

ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಯಾರಾದರು ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಕೂಡ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸಿದರೆ ಅವನನ್ನು ಸಾಧುವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ ಅವನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ॥30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಯಾರೋ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿ ಅಥವಾ ಅಬ್ಜಾಧಿಪತಿಯು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಬಂದರೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ — ಅವನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನು, ಅವನಲ್ಲಿ ವೈರವಿರುವವನು, ಅವನ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವನು ಒಂದು ಲಕ್ಷರೂಪಾಯಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅವನ ಮಾತಿನ ಪರೀಕ್ಷೆ ಆಗವುದು. ಇದರಿಂದ, ಯಾರು ಕೇಳಿದರೂ ಅವನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರ ವಿಶ್ವಾಸ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆದೀತು. ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ದುರಾಚಾರಿಯ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು.]

‘ಅಪಿ ಚೇತ್’ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಪಾಪಿಯಾದವನು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಯು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಮತ್ತು ‘ಚೇತ್’ ಇವೆರಡು ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಿ’ಗಳು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಆದರೆ ಅವರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಬಯಸಿದರೆ ತೊಡಗಬಲ್ಲರು. ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಯಾವುದೇ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ.* ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕುರಿತು ನನಗೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಮತ್ತು ‘ಚೇತ್’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದೆ.

* ಕೋಟಿ ಬಿಪ್ರ ಬಧ ಲಾಗಹಿಂ ಜಾಹೂ ಆಏಂ ಸರನ ತಜಉಂ ನಹಿ ತಾಹೂ॥

ಸನಮುಖ ಹೋಯಿ ಜೀವ ಮೊಹಿ ಜಬಹೀಂ ಜನ್ಮ ಕೋಟಿ ಅಘ ನಾಸಹಿಂ ತಬಹೀಂ॥

(ಮಾನಸ — 5/44/1)

ಕೋಟ್ಯಾವಧಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪವಿದ್ದು ನನಗೆ ಶರಣಾಗತನಾದವನನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಗಳು ನನಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾಗುತ್ತಲೇ ಅವರ ಕೋಟಿ ಜನ್ಮಗಳ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಸುದುರಾಚಾರೋ ಭಜತೇ ಮಾಮನನ್ಯಭಾಕ್’ — ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ದುರಾಚಾರಿಯೋ, ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ದುರಾಚಾರಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ದುರಾಚಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡದೆ ದುರಾಚಾರದ ಅಂಗ-ಉಪಾಂಗಗಳು ಬಿಡದಂತಹ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಕೂಡ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗಿ ನನ್ನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಜತೇ’ ಕ್ರಿಯೆಯು ವರ್ತಮಾನದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಕರ್ತಾ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೊದಲು ಅವನಿಂದ ದುರಾಚಾರಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ ಮತ್ತು ಈಗ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಅವನಿಂದ ದುರಾಚಾರವು ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಎಂದಾದರು ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರವಶದಿಂದ ಅವನಿಂದ ಪಾಪ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅವನು ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಧ್ಯೇಯ (ಲಕ್ಷ್ಯ) ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈಗ ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಆದರ - ಸತ್ಕಾರ, ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಡೆಯುವ ಲಕ್ಷ್ಯ ಅವನಿಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಏಕಮಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯ ಅನನ್ಯಭಾವ ದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಇಂತಹ ದುರಾಚಾರಿಯು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ತೊಡಗಬಲ್ಲನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತೊಡಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಾರಣ ವಿರಬಲ್ಲವು —

(1) ಅವನು ಯಾವುದಾದರು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು, ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸರೆ ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಚಾನಕವಾಗಿ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸರಿಯಾಗುವುದು ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಾದರೆ — ಇತ್ಯಾದಿ.

(2) ಅವನು ಎಂದಾದರು — ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಉತ್ತಮ ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರು ಆಗಿ ಹೋದ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನ ದಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸಿಸುವಂತಹ ವಾಯುಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಹೋದರೆ, ಅವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

(3) ವಾಲ್ಮೀಕಿ, ಅಜಾಮಿಳ, ಸದನ ಕಸಾಈ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಪಿಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭಜನೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಬಂದಿದೆ — ಇಂತಹ ಕಥೆ ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ಯಾವುದಾದರು ಹಿಂದಿನ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಜಾಗ್ರವಾದರೆ.*

* ಸುಮತಿ ಕುಮತಿ ಸಬಕೆಂ ಉರ ರಹಹೀ । ನಾಥ ಪುರಾನ ನಿಗಮ ಅಸ ಕಹಹೀ

(ಮಾನಸ — 5/40/3)

 

(4) ಯಾವುದಾದರು ಪ್ರಾಣಿಯು ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದಂತಹ ವಿಪತ್ತು ಬಂದರೂ ಅವನು ಬದುಕಿದನು. ಇಂತಹ ಘಟನಾ ವಿಶೇಷವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ೞಇಂತಹ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಪಾಡುವಂತಹ ಯಾವುದೋ ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಆ ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಬಲ್ಲನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಾನು ಅವನ ಪರಾಯಣನಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ —

(5) ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಂತರ ದರ್ಶನವಾಗಿ, ಅವನ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತರಿಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ, ಅಜಾಮಿಳ, ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಪಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ಉಂಟಾದಂತೆ ಕೃಪೆ ಉಂಟಾದರೆ —

ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ದುರಾಚಾರಿಯ ಭಾವ ಬದಲಾದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗಬಲ್ಲನು. ಕಳ್ಳ, ದರೋಡೆಕೋರ, ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವವನು, ಕೊಲೆಗಡುಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭಾವ ಕೂಡ ಬದಲಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಇಂತಹ ಕಥೆಗಳು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತವಿಜಯ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ.

ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರ ಮನಸ್ಸು ಕೂಡ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅತಿದುರಾಚಾರಿಯ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೈಲಧಾರೆಯಂತೆ ಹೇಗೆ ತೊಡಗಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ ಇದರ ಅರ್ಥ ಅವನು ತೈಲಧಾರೆಯಂತೆ ಚಿಂತನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದಾಗಿರದೆ — ಇದರ ಅರ್ಥ — ‘ನ ಅನ್ಯಂ ಭಜತಿ ಅರ್ಥಾತ್’ — ಅವನು ಅನ್ಯರ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಆಸರೆ, ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆ. ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯು ಪತಿಯ ಚಿಂತನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ. ಅವಳು ಎಂದೆಂದೂ ಪತಿಯವಳಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ, ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆಯವರ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವಳಿಗೆ ಓರ್ವ ಪತಿಯಲ್ಲೇ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಆ ದುರಾಚಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅಹಂತೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಆಗುವಷ್ಟು ಶುದ್ಧಿಯು, ಜಪ, ತಪ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಬೇಗ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಅಹಂತೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕುರಿತು ಮೂರು ಮಾತುಗಳಿವೆ’

(1) ‘ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದು’ — ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಅಹಂತೆ ಅಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಪ್ರಕಾಶ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಏಕದೇಶೀಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ‘ಅಹಮ್’ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ‘ಅಹಮ್’ ದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ದೃಶ್ಯವಾಗುವುದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ತನ್ನ ಜ್ಞಪ್ತಿಮಾತ್ರ (ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವ) ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥತವಾಗುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಂತೆ’ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

(2) ‘ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು’ — ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅಂಹತೆ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುತ್ರನು ‘ನಾನು ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಇವರು ನನ್ನ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಂದೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಿತಾ-ಪುತ್ರರ ಸಂಬಂಧ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ತಂದೆ ನನಗೆ ಮಗನೆಂದ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ, ನನಗೆ ದುಃಖಕೊಟ್ಟರೂ ನನಗೆ ಅಹಿತ ಬಗೆದರೂ, ನಾನು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ಅವರಗೆ ಸುಖಕೊಡುವುದಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ತಾಯಿ, ಅಣ್ಣ, ಅತ್ತಿಗೆ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ ಪರಿವಾರದ ಕುರಿತೂ ಕೂಡ ನನಗೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಿದೆ. ಅವರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಕುರಿತು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ನನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯಲಿ ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರ ನನಗೆ ಯಾರ ಮೇಲೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಹಂತೆ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ತನ್ನ ಸುಖದ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಅಹಂತೆ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

(3) ‘ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು’ — ಭಕ್ತಿ ಯೋಗ ದಿಂದ ಅಹಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮದುವೆಯಲ್ಲಿ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಕನ್ಯೆಯ ಅಹಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವಳು ಪತಿ ಮನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆ, ಪತಿಯಧರ್ಮ ವನ್ನು ತನ್ನ ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಪತಿವ್ರತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಓರ್ವ ಪತಿಯವಳೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತೆ ಅವಳು ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅತ್ತೆ-ಮಾವ, ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾರದೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವಳು ಪತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವಳ ಅಹಂತೆ ಕೇವಲ ಪತಿಯದ್ದೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯರ ಅಹಂತೆ ೞನಾನು ಭಗವಂತನವನು, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗಾದರೆ ಅವರ ಅಹಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂತೆಯ ಬದಲಾವಣೆಗೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನನ್ಯ ಭಾಕ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ಸಾಧುರೇವ ಸ ಮಂತವ್ಯಃ’ — ಅವನು ಮೊದಲು ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು, ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಆಚರಣೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ದುರಾಚಾರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ದುರಾಚಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಸಾಧುವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನನ್ನು ಸಾಧುವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಂತವ್ಯಃ’ (ತಿಳಿಯಬೇಕು) ವಿಧಿವಚನವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಇದು ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಾಧುತನ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗಲೇ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ದುರಾಚಾರ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ‘ಅವನನ್ನು ಸಾಧುವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು? ಎಂದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ದುರಾಚಾರವಿದೆ ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ದುರಾಚಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಸಾಧುವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನನ್ನು ಸಾಧುವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೊರಗಿನಿಂದ ಅವನ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅವನು ಆಸಾಧುವಲ್ಲ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಅವನು ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ ಆಗಿ ಹೋದನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದವನಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನದಲ್ಲ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಭಗವಂತ ನವನಾದನು, ಅವನು ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಅಹಂತೆ ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಅವನ ಆಚರಣೆ ಸುಧಾರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂತೆಯ ಅನುಸಾರವೇ ಎಲ್ಲ ಆಚರಣೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಅವನನ್ನು ಸಾಧುವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು? ಕಾರಣ — ಜನರಲ್ಲಿ ಒಳಗಿನ ಭಾವಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಾಣುವ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಅವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ರೀತಿಯಾಗಿದೆ. ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಪರಿಚಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಜನೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆ ಇದೆ — ಹೀಗೆ ಹತ್ತಿಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಅವನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವೇಶ್ಯೆಯ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಿ! ನಾವಾದರೋ ಇವನನ್ನು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೆವು, ಆದರೆ ಇವನು ಹಾಗಿಲ್ಲ; ಇವನಾದರೋ ವೇಶ್ಯಾಗಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಬರುತ್ತಲೇ ಅವರಲ್ಲಿದ್ದ ಒಳ್ಳೆತನದ ಭಾವ ಹಾರಿಹೋದೀತು. ಅನೇಕ ದಿನಗಳಿಂದ ಇದ್ದ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಜನರು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಅನ್ಯಾಯಿ, ಪಾಪಿ, ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಅವನು ಒಂದು ದಿನ ಗಂಗಾ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಜಪಮಾಡುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿರುವನು. ಅವನ ಮುಖ ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರೋ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ನೋಡಿ! ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಹೇಳಿದ — ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಇವನನ್ನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ಇವನಾದರೋ ಅಂತಿಂಥವನೇನೂ ಅಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆಡಂಬರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಜನೆ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಪಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಮಾಡುವವನ್ನೂ ವೇಶ್ಯೆಯ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕೆಟ್ಟವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ವೇಶ್ಯೆಯು ಕರೆಸಿದ್ದಳು ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತು? ಅವನು ದಯಾಪರ ವಶನಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಉಪದೇಶಕೊಡಲು ಹೋಗಿದ್ದನೋ, ಅವಳನ್ನು ಉದ್ಧಾರಗೈಯಲು ಹೋಗಿದ್ದನೋ ತಿಳಿಯದು. ಆದರೆ ಆ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಲಿನ ಅಂತಃಕರಣ ಉಳ್ಳವರು ಮಲಿನವಾದ ಮಾತನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಮಲೀನವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಅವರ ಅಂತಃಕರಣ ಮಲಿನ ಮಾತನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಮಾತುಗಳಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮನುಷ್ಯನ ಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಚರಣೆಗಳತ್ತ ಅಲ್ಲ —

ರಹತಿ ನ ಪ್ರಭು ಚಿತ ಚೂಕ ಕಿಏ ಕೀ ।

ಕರತ ಸುರತಿ ಸಯ ಬಾರ ಹಿಏ ಕೀ ॥

(ಮಾನಸ 1/29/3)

ೞಪ್ರಭುವಿನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತರು ಮಾಡಿರುವ ತಪ್ಪಿನ ನೆನಪು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. (ಅವನು ಆ ತಪ್ಪನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ) ಮತ್ತು ಅವರ ಒಳ್ಳೆಯತನವನ್ನು ನೂರೂ-ನೂರು ಬಾರಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ

ಭಗವಂತನು ಭಾವಗ್ರಾಹಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಭಾವಗ್ರಾಹೀ ಜನಾರ್ದನಃ’.

‘ಸಮ್ಯಗ್ವ್ಯವಸಿತೋ ಹಿ ಸಃ’ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ೞವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ (2/41), ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ‘ನನಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಬೇಕು’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಬುದ್ಧಿ ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ ಸ್ವತಃ ವ್ಯವಸಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ‘ಸಮ್ಯಗ್ ವ್ಯವಸಿತಃ’. ಕಾರಣ — ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಈಗ ನನ್ನ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ಭಜನೆಯೇ ಮಾಡುವುದು’ — ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಯದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮ್ಯಕ್ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನ ಸ್ಥಿತಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿಯ ನಿಶ್ಚಯವು ‘ಕರಣ’(ಬುದ್ಧಿ)ದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ನಿಶ್ಚಯವು ಕರ್ತಾ(ಸ್ವತಃ)ನಲ್ಲಿದೆ. ಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ವಾದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಕರ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನನಾದಾಗ ಕರ್ತಾನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾದ ಮೇಲೆ ಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಶ್ಚಯ ಇರುವಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕರ್ತಾ ಆ ನಿಶ್ಚಯ ದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುವತನಕ ಆ ನಿಶ್ಚಯ ಏಕರೂಪ ವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದ ಸಮಯ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ — ಈಗಲಾದರೋ ನಾವು ಕೇವಲ ಭಜನೆ — ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಮಾಡುವೆವು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ಸತ್ಸಂಗ-ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದ ನಂತರ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣ — ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಂತದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುವುದು ಆಗಿರದೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಡೆಯುವ ಅಭಿರುಚಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ೞಈಗ ನಾವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುವುದಿದೆ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಸ್ವಂತಕ್ಕೆ ಆದಾಗ ಮತ್ತೆ ಈ ನಿಶ್ಚಯ ಎಂದೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ನಿಶ್ಚಯ ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿದೆ.

ಕನ್ಯೆಯ ಮದುವೆಯಾದಾಗ — ೞಈಗ ನಾನು ಪತಿಯವಳಾದೆನು, ಈಗ ನನಗೆ ಪತಿಯ ಮನೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯವು ಸ್ವಂತದಲ್ಲಾದ ಕಾರಣ ಇದು ಎಂದೂ ಅಳಿದು ಹೋಗದೆ ಜ್ಞಾಪಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ ಯಾವಾಗಲೂ ನೆನಪಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಅವಳು ಸ್ವಯಂ ಪತಿಯವಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವಳು. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು — ೞನಾನು ಭಗವಂತ ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತು ಈಗ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಕೆಲಸ (ಭಜನೆ) ಮಾಡುವುದು, ಭಜನೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನದಾಗಿರು ವುದರಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಅವನನ್ನು ಸಾಧುವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ತಿಳಿಯುವ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ, ಸ್ವಯಂ ಇದರ ನಿಶ್ಚಯವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭವತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ (9/31).

ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಭಗವಂತನ ವಿಮುಖತೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿವೆ. ಪ್ರಾಣಿಯು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ ನಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಏಷಾ ತೇಽಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೆ ತ್ವಿಮಾಂ ಶ್ರುಣು’ (2/39). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಬುದ್ಧಿ ವ್ಯವಸಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ’ (2/41), ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ’ (2/44). ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನು ಸ್ವಯಂ ವ್ಯವಸಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಮ್ಯಗ್ವ್ಯವಸಿತೋ ಹಿ ಸಃ’.

ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾತಿನ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಮಾತಿನ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅಭಾವದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಸ್ವಯಂದ ಅಭಾವದ ಅನುಭವ ಯಾರಿಗೂ ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿರುವ ಮಾತು ಅಖಂಡವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ಈ ಸ್ವೀಕೃತಿ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ಅಸ್ವೀಕೃತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಯಂ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗಿ ಇವನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ (15/7) ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಕೇವಲ ತನ್ನ ತಪ್ಪು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಪ್ಪು ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಜಾಗ್ರತಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ — ೞನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ (18/73). ಬೇರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದೆ ತಪ್ಪಾಗಿತ್ತು ಮೋಹವಿತ್ತು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ನಿಶ್ಚಯದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭವತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶಶ್ವಚ್ಛಾಂತಿಂ ನಿಗಚ್ಛತಿ ।

ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರತಿ ಜಾನೀಹಿ ನ ಮೇ ಭಕ್ತಃ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥

ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ - (ಅವನು) ಬೇಗನೇ (ಆ ಕ್ಷಣ), ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ - ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಶಶ್ವತ್ - ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ನಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕೌಂತೇಯ ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರಾ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಭಕ್ತಃ - ಭಕ್ತನು, ನ, ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ - ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು, ಪ್ರೀತಿಜಾನೀಹಿ - ನೀನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡು. ॥31॥

ಅವನು ಬೇಗನೇ, ಆ ಕ್ಷಣ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ನನ್ನ (ಭಗವಂತನ) ಭಕ್ತನು ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನೀನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡು. ॥31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭವತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ — ಅವನು ತತ್ಕಾಲ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಇವನ ಉದ್ದೇಶವೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದಾಗ ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೇಕೆ? ಈಗ ಅವನು ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಹೇಗೆ ಉಳಿದಾನು? ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಆಗಿದ್ದನು, ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಗಂತುಕವಾದ ಪಾಪಾತ್ಮಾತನ ಬಂದಿತ್ತು, ಈಗ ಅಹಂತೆ ಬದಲಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನು ಹೇಗಿದ್ದನೋ — ಹಾಗೇ (ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ) ಉಳಿದನು.

ಈ ಜೀವಿಯು ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಆಗದಿದ್ದಾಗಲೂ ಪವಿತ್ರ ನಾಗಿದ್ದನು ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಆದಾಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಪವಿತ್ರ ನಾಗಿದ್ದನು. ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಸದಾ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದನು. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಅವನು ಮೊದಲಿದ್ದಂತೆ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿದನು.

ಪಾಪ ಮಾಡುವ ಭಾವನೆ ಇದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ೞನನಗೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿದೆ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಲಾರನು ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಾಪೀ ಮನುಷ್ಯನು ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾರನು ಎಂಬ ನಿಯಮವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ತತ್ತ್ವತಃ ನಿರ್ದೋಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಗಂತುಕ ದೋಷಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿರಸ್ಕಾರ ಉಂಟಾದರೆ, ಈಗ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯೇ ಮಾಡುವುದು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾದಾಗ ಅವನು ಬಹುಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ರುಚಿಯೂ ಇದೆ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ರುಚಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದರೆ ಕಾಮನೆ — ಆಸಕ್ತಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗಲಾರದು.

ಅವನು ಬಹುಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಿಂಚಿತ್ ದುರಾಚಾರಗಳೂ ಉಳಿಯಲಾರವು. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ದುರಾಚಾರಗಳು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ನಿಂತಿವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಬಯಸಿದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಉಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಕರ್ತಾ ಬದಲಾದಾಗ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಧರ್ಮರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗೈದು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಲು ತಡವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಕರ್ತಾನೇ ಬದಲಾದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಬಹುಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಕೂಡ ‘ನಾನು ಭಗವಂತ ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನು’ ಎಂದು ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿದರೆ ಅವನು ಬಹುಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸಾಧುವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ೞನಾನು- ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸಿದಾಗ ಅವನು ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾ’ (2/43) ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅನನ್ಯ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ನಿಜವಾಗಿರುವ ಅವನು ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಾರಣ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜನರು — ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದರಿಂದ ಸತ್ಯವಾದಿ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಕಳ್ಳನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ ೞನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನು ಇಂತಹ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಳ್ಳನಾದವನು ೞನಾನು ಕಳ್ಳನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇಂತಹ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಕಳ್ಳತನ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಕಳ್ಳನೇ ಅಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಭಾವದೃಢ ವಾಗಿರುವವನು ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಲಾರನು, ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಹಂತೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯು ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಇವೆರಡೂ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಕರ್ತಾ ಹೇಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಾದಂತೆ ಕರ್ತೃತ್ವ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ನಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ೞನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನವನು ಎಂದು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನು, ಪ್ರಪಂಚದವನಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಜವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗಿರುವ ಭಾವವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂತೆಯ ಬದಲಾದಾಗ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತು ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಅವನು ಬಹು ಬೇಗನೇ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗನವಂತನು ‘ಸದುರಾಚಾರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ದುರಾಚಾರಿಯ ದುರಾಚಾರಗಳು ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಸದಾಚಾರೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ ಆದಾನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸದಾಚಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಥವಾ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಶಶ್ವಚ್ಛಾಂತಿಂ ನಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿರುವವನೊಳಗೆ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭೋಗೈಶ್ವ ರ್ಯಗಳು ಸಿಗಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಶಾಶ್ವತಶಾಂತಿ ಸಿಗಲಾರದು. ದುರಾಚಾರಿಯ ಅಹಂತೆ ಬದಲಾದಾಗ ಅವನು ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಅವನೊಳಗೆ ಕಾಮನೆ ಇರಲಾರದು, ಅಸತ್ತಿನ ಮಹತ್ವವೂ ಇರಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುವ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ‘ಚೇತನ ಅಮಲ ಸಹಜ ಸುಖರಾಸೀ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅನಾದಿ, ಅನಂತ, ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಶಾಂತಿಯು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ್ದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರತಿಜಾನೀಹಿ ನ ಮೇ ಭಕ್ತಃ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ೞನನ್ನ ಭಕ್ತನ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವತಃ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಈಗ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದರಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸದಿರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವನು; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಭೀಷ್ಮರು — ‘ಆಜು ಜೌ ಹರಿಹಿ ನ ಸಸ್ತ್ರ ಗಹಾಊ ತೌ ಲಾಜೌ ಗಂಗಾ — ಜನನೀಕೋ ಶಾಂತನು ಸುತ ನ ಕಹಾ ॥’ (ಇಂದು ಹರಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ ಹಿಡಿಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಶಾಂತನು — ಗಂಗಾ ಪುತ್ರನೇ ಅಲ್ಲ.) ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿಯಬಹುದು, ಆದರೆ ಭಕ್ತ (ಭೀಷ್ಮರ)ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿಯಲಾರದು. ಭಗವಂತನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ್ನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡು, ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ನೀನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಾಗ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಬಯಸಿದರೂ ಮುರಿಯಲಾರೆನು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಬೇರೆಯವರು ಹೇಗೆ ಮುರಿಯುವರು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ನಡೆಯಲಾರದು.

‘ನನ್ನ ಭಕ್ತನ ವಿನಾಶ ಅರ್ಥಾತ್ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನನಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ ಅವನ ಪತನದ ಸಂಭವವು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇಲ್ಲ. ಪತನದ ಕಾರಣವಾದರೋ ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗಿ, ಅವನು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನಗೇ ಸಮ್ಮುಖನಾದರೆ ಆಗ ಅವನ ಪತನದ ಸಂಭವ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು?

ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಭಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನಾದರೆ, ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತನಾದ ವನೂ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಬಲ್ಲನು — ಎಂದು ನ್ಯಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಈ ನ್ಯಾಯ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯದು. ನನ್ನ ಬಳಿ ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಭಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಭಕ್ತನಾದ ಬಳಿಕ ಪುನಃ ಅವನ ಪತನವಾಗಲಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಮತ್ತೆ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಲಾರನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ನ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ದಯೆಯೇ ತುಂಬಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ನ್ಯಾಯಕಾರಿ ಮತ್ತು ದಯಾಳು ಎರಡೂ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರೋಗಿಗೆ ವೈದ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಬಂಧದಂತೆ, ತನ್ನ ನಿರ್ಬಲತೆಯ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸರ್ವ ಸಮರ್ಥತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಹೆದರಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ತನ್ನ ದುರ್ಬಲತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ, ಜೊತೆ-ಜೊತೆ ಅವನಲ್ಲಿ — ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಭಗವಂತನ ಕೃಪಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಈ ದುರ್ಬಲತೆ ದೂರಾಗಬಹುದು, ನಾನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯುವೆನು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಆಗಲೇ ೞಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭವತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’. ಹಸಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅನ್ನ ದೊರಕಿದರೆ ಊಟ ಮಾಡಲು ತಡವಾಗಬಹುದೇ?

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಬಲ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡು ಬರುವತನಕ ಅವನು ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ ಆದಾಗಲೇ ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಕ್ತನ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಬಲವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಭಗವಂತನು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಹಂಕಾರಾನ್ನ ಶ್ರೋಷ್ಯಸಿ ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ’ (18/58) ‘ನೀನು ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಪತನವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಹೀಗೆ ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನೆಂದು ಒಪ್ಪಿರುವನು — ‘ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ’ (4/3) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಬಿಟ್ಟು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಾಗಲೇ ಅವನ ಪತನವಾಗಬಲ್ಲುದು — ‘ಅಹಂಕಾರಾನ್ನ ಶ್ರೋಷ್ಯಸಿ’. ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ವಿರುವಾಗ ಅವನ ಪತನವಾಗಲಾರದು.

ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯು ದೊಡ್ಡ ಮಕ್ಕಳು. ತಾಯಿಗೆ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಸಣ್ಣ ಮಗುವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ, ದೊಡ್ಡವನನ್ನಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಸಣ್ಣ ಮಗುವು ಸರ್ವಥಾ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಿತ ಭಕ್ತನನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ (9/22). ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧಕನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗಲಾರನು.

ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಯೇಽನ್ಯೇಽರವಿಂದಾಕ್ಷ ವಿಮುಕ್ತಮಾನಿನ-

ಸ್ತ್ವಯ್ಯಸ್ತಭಾವಾದವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧಯಃ

ಆರುಹ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಪರಂ ಪದಂ ತತಃ

ಪತಂತ್ಯಧೋಽನಾದೃತಯುಷ್ಮದಂಘ್ರಯಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 10/2/32)

ಹೇ ಕಮಲನಯನಾ! ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗದವರು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತರಾದ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧವಿಲ್ಲದವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಮುಕ್ತರೆಂದೆನೋ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರು ಬದ್ಧರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಾಧನೆಗೈದು ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಪದಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ತಥಾ ನ ತೇ ಮಾಧವ ತಾವಕಾಃ ಕ್ವಚಿದ್

ಭ್ರಶಿಂತಿ ಮರ್ಗಾತ್ತ್ವಯಿ ಬದ್ಧಸೌಹೃದಾಃ ।

ತ್ವಯಾಭಿಗುಪ್ತಾ ವಿಚರಂತಿ ನಿರ್ಭಯಾ

ವಿನಾಯಕಾನೀಕಪಮೂರ್ಧಸು ಪ್ರಭೋ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 10/2/33).

ಆದರೆ ಭಗವಂತಾ! ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರಾದವರು, ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಟ್ಟರುವವರು ಎಂದಿಗೂ ಆ ಜ್ಞಾನಾಭಿಮಾನಿಗಳಂತೆ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಪತನ ರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಭುವೇ! ನಿನ್ನಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡುವಂತಹ ಸರದಾರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನವು ಅವರ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದು. ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವಾಗ ವೇದಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ —

ಜೇ ಗ್ಯಾನ ಮಾನ ಬಿಮತ್ತ ತವ ಭವಹರನಿ ಭಕ್ತಿ ನ ಆದರೀ ।

ತೇ ಪಾಯಿ ಸುರ ದುರ್ಲಭ ಪದಾದಪಿ ಪರತ ಹಮ ದೇಖತ ಹರೀ ॥

ಬಿಸ್ವಾಸ ಕರಿ ಸಬ ಆಸ ಪರಿಹರಿ ದಾಸ ತವ ಜೇ ಹೊಇ ರಹೇ ।

ಜಪಿ ನಾಮ ತವ ಬಿನು ಶ್ರಮ ತರಹೀಂ ಭವ ನಾಥ ಸೋ ಸಮರಾಮಹೇ ॥

(ಮಾನಸ ಉತ್ತರ — 13/3 ಛಂದ)

ಮಿಥ್ಯಾ ಜ್ಞಾನದ ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವಂತಹ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಆದರಿಸದಿದ್ದರೂ ದೇವದುರ್ಲಭ (ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟದಿಂದ ದೊರಕುವಂತಹ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳ) ಪದವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಕೂಡ ಅವರು ಪತನರಾಗುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಹೇ ಹರೇ! ಎಲ್ಲ ಆಶೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು, ನಿನ್ನ ದಾಸರಾದವರು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ನಾಮವನ್ನೇ ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಪರಿಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಭವಸಾಗರಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಹೇನಾಥಾ! ಇಂತಹ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಕೊರತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗ ಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಬಾಧ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ಮದ್ಭಕ್ತೋ ವಿಷಯೈರಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ।

ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಗಲ್ಭಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ವಿಷಯೈರ್ನಾಭಿಭೂಯತೆ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/14/18)

ಉದ್ಧವರೇ! ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಇನ್ನೂ ಜೀತೇಂದ್ರಿಯ ನಾಗದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಷಯಗಳು ಪದೇ-ಪದೇ ಬಾಧೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ತಮ್ಮ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬೆಳೆಯುವಂತಹ ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾಯಶಃ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಪರಾಜಿತ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನ ವಾಸುದೇವಭಕ್ತಾನಾಮಶುಭಂ ವಿದ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿತ್ ।

(ಮಹಾ — ಅನು — 149/131)

ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರ ಅಶುಭವು ಎಂದೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸೀಮ ಕಿ ಚಾಂಪಿ ಸಕಇ ಕೊಉ ತಾಸೂ ।

ಬಡ ರಖವಾರ ರಮಾಪತಿ ಜಾಸೂ ॥

(ಮಾನಸ— ಬಾಲ — 126/4)

ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ಭಗವಂತನು ಯಾರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ರಕ್ಷಕ ನಾಗಿರುವನೋ, ಅವನ ಸೀಮೆ (ಮರ್ಯಾದೆ)ಯನ್ನು ಯಾರು ತಡೆಯಬಲ್ಲರು?

‘ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರತಿಜಾನೀಹಿ’ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನೂ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾರನು. ಭಕ್ತಪರಾಧೀ ನತೆಯಿಂದಾಗಿ ಭಗವಂತನು ದುರ್ಬಲನಾಗ ಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ದುರ್ವಾಸರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ

ಅಹಂ ಭಕ್ತಪರಾಧೀನೋ ಹ್ಯಸ್ವತಂತ್ರ ಇವ ದ್ವಿಜ ।

ಸಾಧುಭಿರ್ಗ್ರಸ್ತಹೃದಯೋ ಭಕ್ತೈರ್ಭಕ್ತಜನಪ್ರಿಯಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 9/4/63)

ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೇ! ನಾನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಕ್ತನ ಅಧೀನ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ. ನನಗೆ ಭಕ್ತರು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣಅಧಿಕಾರವಿದೆ.

‘ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರತಿಜಾನೀಹಿ ನ ಮೇ ಭಕ್ತಃ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಸಾಧಕನು — ೞನನ್ನ ಪತನವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯ ಏಳು ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ದುರಾಚಾರಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ನಾಲ್ಕು ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಮಾಂ ಹಿ ಪಾರ್ಥ ವ್ಯಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯೇಪಿ ಸ್ಯುಃ ಪಾಪಯೋನಯಃ ।

ಸ್ತ್ರೀಯೋ ವೈಶ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಶೂದ್ರಾಸ್ತೇಪಿ ಯಾಂತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಯೇ, ಅಪಿ - ಯಾರು ಕೂಡ, ಪಾಪಯೋನಯಃ - ಪಾಪ ಯೋನಿಗಳುಳ್ಳವರು, ಸ್ಯುಃ - ಇರಲಿ (ಹಾಗೂ), ಸ್ತ್ರಿಯಃ - ಸ್ತ್ರೀಯರು, ವೈಶ್ಯಾಃ - ವೈಶ್ಯರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಶೂದ್ರಾಃ - ಶೂದ್ರರಿರಲಿ, ತೇ, ಅಪಿ - ಅವರೂ ಕೂಡ, ಮಾಮ್, ವ್ಯಪಾಶ್ರಿತ್ಯಃ - ಸರ್ವಥಾ ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿ, ಹೀ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥32॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾರೇ ಕೂಡ ಪಾಪಯೋನಿಗಳುಳ್ಳವರಿರಲಿ ಹಾಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರರಿರಲೀ, ಅವರೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಾಂ ಹಿ ಪಾರ್ಥ ವ್ಯಪಾಶ್ರಿತ್ಯ.... ಯಾಂತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಜನ್ಮದ ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞದುರಾಚಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ೞಪಾಪಯೋನಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪಯೋನಿ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಅಸುರ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸುವಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ* ಮತ್ತು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಬಲ್ಲರು. ಶಾಂಡಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿರುವರು— ‘ಆನಿಂದ್ಯಯೋ- ನ್ಯಧಿಕ್ರಿಯತೇ ಪಾರಂಪರ್ಯಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯವತ್’ (ಶಾಂಡಿಲ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಸೂತ್ರ — 78) ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೇಗೆ ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಉದಾರತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಇರುವಂತೆ, ಅತಿನೀಚ ಯೋನಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅತಿಉತ್ತಮ ಯೋನಿಗಳ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಕಾರಣ—ಸಕಲ ಜೀವರು ಭಗವಂತನ ಅಂಶರಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಹೋಗಲು, ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಮಾಡಲು, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ ವಾಗಲು ಅನಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಯೋಗ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಬಾಹ್ಯವಾಗಿವೆ, ದೊರೆತುದಾಗಿವೆ, ಅಗಲುವಂತಹುದಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಲು ಯೋಗ್ಯತೆ — ಅಯೋಗ್ಯತೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದೆಯೋ ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಯೋಗ್ಯತೆ ಇದೆಯೋ ಅವರು ತೊಡಗಲಾರರು — ಇದು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾಗಬಲ್ಲರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೃದಯದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಯಸುವವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಪಾಪಯೋನಿಗಳುಳ್ಳವರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪರಮ ಪವಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಆಚರಣ ಭ್ರಷ್ಟರಾದ್ದರಿಂದ ಅಪವಿತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ್ದರಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೆಂಡವು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ವಿಮುಖವಾದಾಗ ಇದ್ದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಇದ್ದಲನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಸಾಬೂನು ಹಾಕಿ ತೊಳೆದರೂ ಅದರ ಕಪ್ಪು ಹೋಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಅದರ ಕಪ್ಪು ಉಳಿಯದೆ ಅದು ನಿಗಿನಿಗಿ ಕೆಂಡವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾದ ಈ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪುತನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಪವಿತ್ರತೆಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖವಾದಾಗಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ ನಾದರೆ ಇವನ ಅಪವಿತ್ರತೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಇವನು ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಇವನನ್ನೂ ಮುಕುಟಮಣಿ ಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ಪವಿತ್ರತೆ ಇವನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

* ಕೇವಲೇನ ಹಿ ಭಾವೇನ ಗೋಪ್ಯೋ ಗಾವೋ ನಗಾ ಮೃಗಾಃ । ಯೇಽನ್ಯೇ ಮೂಢಧಿಯೋ ನಾಗಾಃ ಸಿದ್ಧಾ ಮಾಮೀಯುರಂಜಸಾ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/12/8)

ಗೋಪಿಯರು, ಹಸುಗಳು, ವೃಕ್ಷ, ಪಶು, ನಾಗ ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಇನ್ನೂ ಮೂಢಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಅನಾಯಾಸ ವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.

ಸ್ವಯಂ ಆರ್ತನಾಗಿ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಕೂಗಿದಾಗ ಆ ಕೂಗಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ದ್ರವಿತಗೊಳಿಸಲು ಇರುವಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ತಾಯಿಯ ಒಂದು ಮಗು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರೆ ತಾಯಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಗು ಏನೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆ ಆರ್ತವಾಗಿ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆಗ ತಾಯಿಯು ಇವನೇನೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇವನನ್ನು ಏಕೆ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲಿ? ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳಿಗೆ ಅದರ ಅಳು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಟ್ಟನೆ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕೆಟ್ಟ-ಕೆಟ್ಟ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನು, ಅತಿಪಾಪಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಆರ್ತನಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಗಿದರೆ, ಅತ್ತರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಮಡಿಲಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನತ್ತ ತೊಡಗಿದಾಗ, ಈ ಜನ್ಮದ ಪಾಪವೂ ಬಾಧಿಸದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳು ಹೇಗೆ ಬಾಧಿಸಬಲ್ಲವು? ಕಾರಣ — ಹಳೆಯ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಭೋಗರೂಪೀ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಾಧಿಸಲಾರವು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರಿಯಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ವರ್ಣದ, ಆಶ್ರಮದ, ದೇಶದ, ವೇಶದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿರಲಿ, ಅವರೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಪರಮ ಪವಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ದೇವಹೂತಿ, ಶಬರೀ, ಕುಂತೀ, ದ್ರೌಪದಿ, ವ್ರಜಗೋಪಿಕೆಯರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಈಗಿನ ಕಾಲದ ಮೀರಾ, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಜನಾಬಾಯಿ, ಸಂತಸಖೂ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರಿಯರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತೆಯರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವೈಶ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ, ತುಲಾಧಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಲ್ಲಿ ವಿದುರ, ಸಂಜಯ, ನಿಷಾದರಾಜಗುಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾಪಯೋನಿಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ಇವರೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಪದವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಪದವನ್ನು ಸ್ತ್ರಿಯರ, ವೈಶ್ಯರ, ಶೂದ್ರರ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದರೆ ಅನೇಕ ಆಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಪಾಪಯೋನಿಗಳೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಹೆಸರನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ತ್ರಿಯರು ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು, ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರಬಲ್ಲರು — ಇಂತಹ ನಿಯಮವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಬಲ್ಲರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯಬೇಕು.

‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಪದವನ್ನು ವೈಶ್ಯರ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಶ್ರುತಿಗನು ಸಾರ ವೈಶ್ಯರನ್ನು ಪಾಪಯೋನಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.* ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿ ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

* ‘ತದ್ಯ ಇಹ ರಮಣೀಯಚರಣಾ ಅಭ್ಯಾಶೋ ಹ ಯತ್ತೇ ರಮಣೀಯಾಂ ಯೋನಿಮಾಪದ್ಯೇರನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಯೋನಿಂ ವಾ ಕ್ಷತ್ರಿಯಯೋನಿಂ ವಾ ವೈಶ್ಯಯೋನಿಂ ವಾಥ ಯ ಇಹ ಕಫೂಯ ಚರಣಾ ಅಭ್ಯಾಶೋ ಹ ಯತ್ತೇ ಕಪೂಯಾಂ ಯೋನಿ ಮಾಪದ್ಯೇರಞಶ್ವಯೋನಿಂ ವಾ ಸೂಕನ ಯೋನಿಂ ವಾ ಚಾಂಡಾಲಯೋನಿಂ ವಾ॥’

(ಛಾಂದೋಗ್ಯ — 5/10/7).

ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನೀಚ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರು ನಾಯಿ, ಹಂದಿ ಹಾಗೂ ಚಾಂಡಾಲ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಪದವನ್ನು ಶೂದ್ರರ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶೂದ್ರರಾದರೋ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶೂದ್ರರಿಂದಲೂ ಹೀನ ಜಾತಿಯಯವನ, ಹೂಣ, ಖಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೇ ‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ತಾಯಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವುದೇ ಮಗುವಿಗೆ ತಡೆಯಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಮಕ್ಕಳು ತಾಯಿಯದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಅಂಶರಾದ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ (ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ) ಯಾವುದೇ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ. ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವಕ್ಷ, ಲತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಅರಿವು, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರು ಕಾರಣದಿಂದ ಅವು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾಗಬಲ್ಲರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಅಪವಾದ ರೂಪದಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಜೇಂದ್ರ, ಜಟಾಯು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಭಗವದ್ಭಕ್ತ ರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನೆತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಜನ್ಮದ್ದಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯೂ ಉದಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಜನ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವವರ ಅಹಂನಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್—ಶರೀರವು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭಕ್ತನು ಶರೀರವಾಗಿರದೆ ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಭಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಜೀವಿಯು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರದು; ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಜೀವಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಜೀವಭಾವದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವವಾದರೋ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್—ಜೀವ ಭಾವ ಅಳಿದುಹೋಗಿಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ — ‘ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಸನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಪ್ಯೇತಿ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ—4/4/6).

‘ಸ್ವಯಂ’ನಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಯಂ’ನಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಅಭಿಮಾನವಿರುವಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ವಿವೇಕವಿರದೆ ಅವನು ಎಲುಬು-ಮಾಂಸದ, ಮಲ-ಮೂತ್ರ ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಹ ಯಂತ್ರದ್ದೇ ದಾಸ(ಗುಲಾಮ)ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವಿವೇಕ, ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಅವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಕ್ತಿ-ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಾರನು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಿಂದ ಇರುವ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಲೌಕಿಕ ಮರ್ಯಾದೆಗಾಗಿ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಮಾರ್ಯಾದೆಗ ನುಸಾರ ನಡೆಯಲೇಬೇಕು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಶರೀರದ್ದಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತಿ ಬಯಸುವುದು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಆಗಿದೆ, ಶರೀರವಲ್ಲ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಸ್ವಯಂ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ ಸ್ವಯಂ ಎಂದಿಗೂ ಶರೀರ ವಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಎಂದಿಗೂ ಸ್ವಯಂ ಆಗಲಾರದು. ಸ್ವಯಂ-ಸ್ವಯಂವಾಗಿದೆ, ಶರೀರ- ಶರೀರ ವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂವಿನ ಏಕತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಶರೀರದ ಏಕತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವತನಕ ಅದು ಭಕ್ತಿಯ, ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಕಾರಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಶಂಕೆಗಳ ಸಮಾಧಾನವೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು. ಆ ಶರೀರದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಭಾವದಿಂದ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತಲ್ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಶರೀರದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ವಿವೇಕದಿಂದಲೂ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಅಳಿದು ಹೋದಮೇಲೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ವರ್ಣ — ಆಶ್ರಮಗಳು ಇಲ್ಲ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದಿರುವ ಅನನ್ಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಪಾಶ್ರಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಶೇಷ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಿಗಿಂತ ವರ್ತಮಾನದ ಪಾಪಿಯು ವಿಶೇಷ ದೋಷಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ 30, 31ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಮಾನದ (ಈ ಜನ್ಮದ) ಪಾಪಿಯ ಮಾತು ಹೇಳಿ ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಿಯ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೇಽಪಿ ಸ್ಯುಃ ಪಾಪಯೇನಯಃ’.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಕ್ತಿಯ ಉಳಿದಿರುವ ಎರಡು ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಕಿಂ ಪುನರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಪುಣ್ಯಾ ಭಕ್ತಾ ರಾಜರ್ಷಯಸ್ತಥಾ ।

ಅನಿತ್ಯಮಸುಖಂ ಲೋಕಮಿಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಭಜಸ್ವ ಮಾಮ್ ॥

ಪುಣ್ಯಾಃ - ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ರಾಜರ್ಷಯಃ - ರಾಜರ್ಷಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಭಕ್ತಾಃ - ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು (ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು), ಕಿಮ್, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?, ಇಮಮ್ - (ಅದಕ್ಕಾಗಿ) ಈ, ಅನಿತ್ಯಮ್ - ಅನಿತ್ಯವು (ಮತ್ತು), ಅಸುಖಮ್ - ಸುಖವಿಲ್ಲದ, ಲೋಕಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ- ಪಡೆದುಕೊಂಡು (ನೀನು), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜಸ್ವ - ಭಜಿಸು. ॥33॥

ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ರಾಜರ್ಷಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು, ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅನಿತ್ಯವು ಮತ್ತು ಸುಖವಿಲ್ಲದ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸು. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಿಂ ಪುನರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಪುಣ್ಯಾ ಭಕ್ತಾ* ರಾಜರ್ಷ ಯಸ್ತಥಾ’ — ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಮಾಡುವವನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ದುರಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರೂ — ಇವರೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿ, ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಪರಮ ಪವಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದಿರುವಾಗ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಆಚರಣೆಗಳೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದು, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿ, ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವರು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದವು ದೇಹಲೀ-ದೀಪಕ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಜರ್ಷಿ (ಕ್ಷತ್ರಿಯ) ಇವರಿಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

ಮೊದಲು 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ದುರಾಚಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅದರ ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುಣ್ಯಾಃ’ ಪದಬಂದಿದೆ. 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದರ ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸದಾಚಾರಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಪವಿತ್ರ ಜನ್ಮದವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವರ್ತಮಾನದ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ೞಋಷಿ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಜನ್ಮಾರಂಭದ ಕರ್ಮಗಳೂ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಜನ್’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ.

ಪವಿತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಋಷಿಸ್ವರೂಪೀ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಇವರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಆಚರಣೆಯೂ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ವಥಾ ಪವಿತ್ರರಾಗಿರುವವರು (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯ) ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದರೆ ಅವರ ಉದ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾದೀತು?

‘ಪುಣ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ’ ‘ರಾಜರ್ಷಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ಭಕ್ತಾಃ’ — ಈ ಮೂರು ಮಾತು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಜನ್ಮದ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರು ವುದರಿಂದ ಪವಿತ್ರ-ಇವೆರಡೂ ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಹೊರಗಿನಿಂದ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರದಿಂದ) ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಪವಿತ್ರತೆಯೂ ಬಾಹ್ಯವೇ ಇದ್ದೀತು. ಈ ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುಣ್ಯಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ರಾಜರ್ಷಯಃ’ — ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಒಳಗಿನಿಂದ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವವರಿಗಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಯಂಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಅನಿತ್ಯಮಸುಖಂ ಲೋಕಮಿವಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಭಜಸ್ವಮಾಮ್’ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸು ವಂತಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಅಂತಿಮ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಸುಖಕೊಡುವವನಾಗಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಪವಿತ್ರವಾದರೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ — ‘ಅನಿತ್ಯಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವುದಲ್ಲ; ಯಾವ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು ಇದರ ಭರವಸೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗನೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ — ‘ಅಸುಖಮ್’. 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ದುಃಖಾಲಯ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಆಶಿಸಬಾರದು. ಆಶಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಾವ ಮತ್ತು ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಬಾರದು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಮಂ ಲೋಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರೆತ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಯಾವುದೇ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಕಾರಣ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಜೀವಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಜನ್ಮವಾದೀತು — ಎಂಬ ಯಾವುದೇ ವಿಧಾನ ಭಗವಂತನು ರಚಿಸದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಈ ಅಂತಿಮ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ, ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಮರೆತು ಹೋದರೆ ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅವಕಾಶ ಸಿಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಈ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಪಡೆದು ಕೊಂಡು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯೆಲ್ಲ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

‘ಮಾಂ ಭಜಸ್ವ’ದಿಂದ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನನಗೇನಾದರು ಲಾಭವಾಗಬಹುದು ಎಂದಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ನಿನಗೇ ಮಹಾನ್ ಲಾಭವಾಗಬಹುದು.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗು, ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ ಉದ್ದೇಶ, ಲಕ್ಷ್ಯವಿರಲೀ, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ಬಂದು-ಹೋಗುವವು, ನನ್ನ ವಿಧಾನದಂತೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನೀನಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯ, ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಬೇಡ, ಅದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಬೇಡ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತ್ವಕೊಡಬೇಡ. ಅವುಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನೀನು ಕೇವಲ ನನಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗು.

* ಈ ಭಾವದಂತೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನೇಪದೀ ‘ಭಜಸ್ವ’ ಕ್ರಿಯೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ತಾಯಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮಗುವಿನ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಇರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ವರೂಪದ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವರೂಪವು ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧ, ಚೇತನ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಅದು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಆಚರಣೆಗಳುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ. 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕುರಿತು ನನಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ, ನನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವವರು ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿವಿರಿಸುವ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಪಾಪಿಗಳೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲೆ? ತಿಳಿಯಲಾರೆನು. ಅವರು ಪವಿತ್ರರಾಗು ವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ತಡವಾಗಬಹುದು? ತಡವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ ನನ್ನ ಅಂಶರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ಸರ್ವಥಾ ಪವಿತ್ರರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ಉತ್ಪತ್ತಿ — ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಆಗಂತುಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ಅವರು ಸ್ವಯಂದಿಂದ ಹೇಗೆ ದೋಷಿಗಳಾಗ ಬಲ್ಲರು? ಹಾಗೂ ನಾನು ಅವರನ್ನು ದೋಷಿಗಳೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದೇನು? ಅವರಾದರೋ ಕೇವಲ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ೞನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂದೆಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಮಾಯೆಗೆ ಪರವಶರಾಗಿ ದುರಾಚಾರದಲ್ಲಿ, ಪಾಪಾಚರಣೆ ಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರು ನನ್ನ ಅಂಶರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಪಯೋನಿಯವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ಚಾಂಡಾಲಾದಿ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರೂ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಪಾಪಯೋನಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೂಗಿದರೆ ಅವರ ಉದ್ಧಾರವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ವರ್ತಮಾನದ ಪಾಪೀ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಪಾಪೀ- ಇವೆರಡು ಕೆಳದರ್ಜೆಯ ಮನುಷ್ಯರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು.

ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯ ಮನುಷ್ಯರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಮೊದಲು ‘ಸ್ತ್ರಿಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಇಡೀ ಸ್ತ್ರೀ ಜಾತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯರಿಗೂ ವಂದನೀಯರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಬಂದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಮೊದಲು ಇರಿಸಿದೆ. ಯಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಿಲ್ಲದ್ದರೂ ದ್ವಿಜಾತಿಯವರು ವೈಶ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರು ದ್ವಿಜಾತಿ ಗಳಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್—ಯಾರು ವೈಶ್ಯರಂತೆ ಪವಿತ್ರರಲ್ಲವೋ ಅವರು ಶೂದ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ, ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರೂ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದ ಮನುಷ್ಯರೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇನಿದೆ?

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ (30ರಿಂದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಭಕ್ತಿಯ ಏಳು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ದುರಾಚಾರೀ, ಪಾಪಯೋನಿ, ಸ್ತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು. ಈ ಏಳರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಥವಾ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಹೆಸರೆತ್ತ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ದುರಾಚಾರಿಯ ಹೆಸರೆತ್ತಿರುವ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣವನಾದಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನರಹಿತನಾದಷ್ಟು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದುರಾಚಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆತನದ, ಸದ್ಗುಣ- ಸದಾಚಾರಗಳ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಣ್ಣತನ ಮತ್ತು ದೀನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ದುರಾಚಾರಿಯ ಹೆಸರೆತ್ತಿರುವನು. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರನ್ನು ಪ್ರಿಯರೆಂದೂ, ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರನ್ನೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (12/13 ರಿಂದ 20).

ಈಗ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವಂತಹ ಮಾತೊಂದಿದೆ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಭಕ್ತಿಯ ಏಳು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವಿಭಾಗ ವರ್ಣ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ), ಆಚರಣೆ (ದುರಾಚಾರಿ, ಪಾಪಯೋನಿ) ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ (ಸ್ತ್ರಿಯರು) ಇವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ವರ್ಣ (ಜನ್ಮ), ಆಚರಣ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಮೂರರ ಸಂಬಂಧ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗಿದೆ, ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದಲಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನದೇ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ, ಅವನ ಸಮ್ಮುಖರಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಮಾಡಿದಾಗ ಅವರ ಉದ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಅಂಶರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಉದ್ಧಾರ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತಿಯ ಏಳು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ವಿಶೇಷತೆ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಭಾವ, ಆಚರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಬರದೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದ, ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಭಾವಗಳನುಸಾರ ಭಕ್ತರ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣ, ಆಚರಣೆ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕನುಸಾರ ಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಏಳು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಾವಗಳಿಂದ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇದ್ದರೂ ವರ್ಣ, ಆಚರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಿನ್ನತೆ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಭಕ್ತಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಮಾತು ಬೇರೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾರೂ ಭಕ್ತಿಯ ಅನಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲ.

ಸಕಲ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸ ಬಲ್ಲರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿರುವರು, ಭಗವಂತನು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ ರಾಗಲು, ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಲು, ಭಗವಂತನತ್ತ ಸಾಗಲು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಸಮರ್ಥ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲು ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ನಿರಾಶರಾಗಬಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೂವತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯ ಹಾಗೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಏಳು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು — ದುರಾಚಾರಿ, ಪಾಪಯೋನಿ, ಸ್ತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು. ಈ ಏಳರಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಇಲ್ಲ. ಎಂತಹ ಜನ್ಮವೇ ಇರಲೀ, ಎಂತಹ ಜಾತಿ ಇರಲೀ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಎಷ್ಟೇ ಪಾಪಗಳಿರಲೀ, ಆದರೆ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಈ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಹೆಸರು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪುರುಷರೆಂದೇ ತಿಳಿಯದಿರಲಿ ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಹೆಸರು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಯವನ, ಹೂಣ ಖಸ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಯೋನಿಗಳು ಬಂದುಬಿಟ್ಟವು. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಜೀವರೂ (ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ಕೂಡ ಪಾಪಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಭಗವಂತನದೇ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ (ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ) ಯಾರಿಗೂ ತಡೆಯಿಲ್ಲ.

ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಪಮಾಡುತ್ತಿರುವವನು ೞದುರಾ ಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ನೀಚಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವವರು ೞಪಾಪಯೋನಿ ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅತಿ ದುರಾಚಾರ ಮತ್ತು ಅತಿ ನೀಚಯೋನಿಗಳುಳ್ಳವರೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಾತಿ ಹಾಗೂ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು. ಜಾತಿ — ಆಚರಣೆ ಅನಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ಕೃತ್ರಿಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಜಾತಿಯ ಆಚರಣೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನಲ್ಲ —

ಕಹ ರಘುಪತಿ ಸುನು ಭಾಮಿನಿ ಬಾತಾ ।

ಮಾನಉಂ ಏಕ ಭಗತಿ ಕರ ನಾತಾ ॥

ಜಾತಿ ಪಾಂತಿ ಕುಲ ಧರ್ಮ ಬಡಾಈ ।

ಧನ ಬಲ ಪರಿಜನ ಗುನ ಚುತುರಾಈ ॥

ಭಗತಿ ಹೀನ ನರ ಸೋಹಇ ಕೈಸಾ ।

ಬಿನು ಜಲ ಬಾರಿದ ದೇಖಿಅ ಜೈಸಾ ॥

(ಮಾನಸ ಅರಣ್ಯ — 35/2, 3)

ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಶಬರಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ಭಾಮಿನೀ! ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ಒಂದು ಭಕ್ತಿಯದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಜಾತಿ, ನೀತಿ, ಕುಲ, ಧರ್ಮ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಧನ, ಬಲ, ಕುಟುಂಬ ಗುಣ ಮತ್ತು ಚತುರತೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಭಕ್ತಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯನು ನೀರಿಲ್ಲದ ಮೋಡದಂತೆ (ಶೋಭಾಹೀನ) ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜನರು ಹೊರಗಿನ ಜಾತಿ-ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಒಳಗಿನ ತತ್ತ್ವ (ವಾಸ್ತವಿಕತೆ)ವನ್ನು ನೋಡು ವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇವನು ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಒಳಗಿನ ಭಾವಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಜ್ಞಾನೀ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ಜಾತಿ ಹಾಗೂ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಕ್ತರ ಏಳು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ವೇಶ- ಭೂಷಣ, ಜಾತಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಜ್ಞಾನಿ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರಾಗಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಸಣ್ಣವರು ದೊಡ್ಡವರೆಂಬುದಿಲ್ಲ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನಧಿಕಾರಿ ಯಾವುದೇ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರರು.

‘ಕಿಂ ಪುನರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಪುಣ್ಯಾ ಭಕ್ತಾ ರಾಜರ್ಷಯಸ್ತಥಾ’ ಈ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧದ ನಡುವೆ ‘ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಋಷಿ ಸ್ವರೂಪ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮಹಿಮೆ ಇರದೆ ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ದುರಾಚಾರಿ ಹಾಗೂ ಪಾಪಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ (9/29). ಆದರೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವನು ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ವೇಶ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿರಲಿ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಘನಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್’ (9/29) ಆದ್ದರಿಂದ ದುರಾಚಾರೀ, ಪಾಪಯೋನೀ, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ — ಈ ಏಳೂ ಜನರೂ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ, ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಭಜನೆ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಭಜಸ್ವ ಮಾಮ್’. ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದು, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದು, ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಭಾವವಿರಿಸುವುದು, ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು — ಇದೆಲ್ಲ ಭಜನೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಅನಿತ್ಯಮಸುಖಂ ಲೋಕಮಿಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಭಜಸ್ವಮಾಮ್’ ಅನಿತ್ಯವೂ, ಸುಖರಹಿತವೂ ಆದ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾವು ಬದುಕಬೇಕು, ಸುಖ ಭೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸುಖದ ಭ್ರಮೆ ಇದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಬದುಕುವ ಭ್ರಮೆಯಾಗಿದೆ. ನಾವು ಬದುಕಿರದೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೇವೆ.

ಮೊದಲಿಗೆ 29ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಭಜನೆಮಾಡುವವರು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಜನೆಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭಜಸ್ವ ಮಾಮ್’.

ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯ ಮಾತೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಭಜನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಮನ್ಮನಾ ಭವ ಮದ್ಭಕ್ತೋ ಮದ್ಯಾಜೀ ಮಾಂ ನಮಸ್ಕುರು ।

ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ ಯುಕ್ತೈವಮಾತ್ಮಾನಂ ಮತ್ಪರಾಯಣಃ ॥

ಮದ್ಭಕ್ತಃ - (ನೀನು) ನನ್ನ ಭಕ್ತ, ಭವ - ಆಗು, ಮನ್ಮನಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು, ಮದ್ಯಾಜೀ - ನನ್ನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನಾಗು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ನಮಸ್ಕುರು - ನಮಸ್ಕರಿಸು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು, ಯುಕ್ತ್ವಾ - (ನನ್ನೊಂದಿಗೆ) ತೊಡಗಿಸಿ, ಮತ್ಪರಾಯಣಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾದ (ನೀನು), ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏಷ್ಯಸಿ- ಹೊಂದುವೆ. ॥34॥

ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು, ನನ್ನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನಾಗು, ನನ್ನನ್ನೇ ನಮಸ್ಕರಿಸು, ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿಸಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೆ ಹೊಂದುವೆ. ॥34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಕೇಳುವವನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವವನ ಕುರಿತು ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿ ಇರದೆ ಆದರ ಭಾವವಿದ್ದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ೞಅನಸೂಯವೇ (9/1) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದೇ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಇದಿರಿಗೆ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.]

‘ಮಧ್ಭಕ್ತಃ’ — ‘ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗು’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಕೇವಲ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರಲೀ, ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಇರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸು. ಕೇವಲ ಮರೆವೆಯಿಂದಲೇ ಶರೀರ — ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ಇಂತಹ ವರ್ಣದವನು, ಇಂತಹ ಆಶ್ರಮದವನು, ಇಂತಹ ಸಂಪ್ರದಾಯದವನು, ಇಂತಹ ಹೆಸರುಳ್ಳವನು’ ಹೀಗೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಅಸತ್ ರೂಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ‘ನಾನು’ ನಿನ್ನವನು, ನೀನು ನನ್ನವನು ಈ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್-ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಿಸಿಕೋ. ಮತ್ತೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮೀಯತೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾದೀತು.

‘ಮನ್ಮನಾ ಭವ’ — ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಪ್ರೀತಿ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ನನ್ನೊಂದಿಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಅಖಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಾನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ನೀನು ಮರೆಯ ಬಲ್ಲೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ೞನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು ಎಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು.

‘ಮದ್ಯಾಜೀ’ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತಹವನಾಗು’, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಮಾಡುವ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗುವುದು ಏಳುವುದು, ಬರುವುದು-ಹೋಗುವುದು, ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಪೂಜಾರೂಪದಲ್ಲೇ ಮಾಡು; ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನನ್ನ ಪೂಜೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿ.

‘ಮಾಂ ನಮಸ್ಕುರು’ ನನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಏನೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಅನುಕೂಲ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮಗಳಿವೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆಯ ಸರ್ವಥಾ ವಿರುದ್ಧ ನಿರ್ಣಯಕೊಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಅದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರು. ನಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದ ಭಯದಿಂದ ನನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವವರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಮನುಷ್ಯರು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಸುಖ-ಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗೆಯೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ, ನನಗಲ್ಲ. ನನಗೆ ಶರಣಾದ ಮೇಲೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸುಖ-ಸುವಿಧೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಶರಣಾಗತನಾದನು? ಕಾರಣ — ಅವನು ಏನಾದರು ಸುಖ-ಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು.

ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳದೆ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬೆರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವವನೇ ನನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಸುಖ-ಸೌಕರ್ಯ, ಸಮ್ಮಾನದ ಗಂಧ ಕೂಡ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದರೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಅದರ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಿಂದ ಯಾವುದಾದರು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣ ನಾದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಆ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲಗಳ ಅರಿವು ಉಂಟಾದರೂ ಆ ಘಟನೆ ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣದೆ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಕೃಪಾರೂಪದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ನಾನು ಮಾಡಿರುವ ವಿಧಾನ ಬೇಕಾದರೆ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರಲೀ, ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿರಲೀ, ನನ್ನ ವಿಧಾನದಿಂದ ಎಂತಹ ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದರೂ, ಅದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಸಾದ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಪರಮ ಸಂತೋಷ ವಾಗಿರಬೇಕು. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮ್ಮತಿ ಇಲ್ಲ. ಅನುಕೂಲ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮ್ಮತಿ ಇರುವಷ್ಟು ಆ ಘಟನೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನಾನೇ ಮಾಡಿರುವ ಶುದ್ಧ ವಿಧಾನವಿರುತ್ತದೆ — ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಪರಮ ಸಂತೋಷವಾಗಿರಬೇಕು.

ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಘಟನೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಅನುಮೋದನೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಅಂತಹ ಘಟನೆಗಳು ಘಟಿಸಿದರೆ ಈ ಘಟನೆಯು ಇದಿರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ನಿಮಿತ್ತವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಯಾರನ್ನಾದರು ನಿಮಿತ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದರೂ, ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಘಟನೆ ಘಟಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ಕೈವಾಡವಿದೆ, ನನ್ನದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು, ಚಿಂತಿಸುವುದು ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರಬೇಕು. ಅವನ ಈ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ನನ್ನ ವಿಧಾನದಿಂದಾಗಿ ಆಗಬಾರದು; ಆದರೆ ನನ್ನಿಂದಾಗಿ (ವಿಧಾನ ಮಾಡುವವನು) ಆಗಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಅದರಲ್ಲಿ ಆ ಮನುಷ್ಯನ ಮಂಗಳವಾಗದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಸುಹೃದ್ ಆದ ನಾನು ಅವನಿಗಾಗಿ ಇಂತಹ ಘಟನೆ ಏಕೆ ಘಟಿಸುತ್ತೇನೆ? ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ನನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಬಿಡು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರು.

ಯಾರಾದರು ಯಾರದಾದರು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ಅವನ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ದಂಡವತ್ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನೀವು ಬೇಕಾದರೆ ಶಿಕ್ಷಿಸಿರಿ, ಪುರಸ್ಕರಿಸಿರಿ, ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿರಿ ಅದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿರುವವನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ತೀರ್ಪುಕೊಡಲಿ ಎಂದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ತಿಳಿಯದೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಏನೇನು ಆಚರಣೆ ಮಾಡಿರುವೆನೋ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗನುರೂಪೀ ನೀನು ಕಳಿಸುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ನನಗಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿಯೇ ಆಗುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಅಸಂತೋಷ ವಾಗದೆ ಸಂತೋಷವೇ-ಸಂತೋಷವಾದೀತು.

ಹೇ ನಾಥಾ! ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೀನು ಎಷ್ಟು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳುವೆ! ನಾನು ತಿಳಿಯದೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಯಾವ- ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರವಶನಾಗಿ ಏನೇನು ಕರ್ಮಮಾಡಿರುವನೋ, ಆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನನ್ನಾಗಿಸಲು ನೀನು ಎಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರವಿಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಿಯೇ. ನಾನಾದರೋ ನಿನ್ನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ತಿಳಿಯಲಾರೆನು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ನನ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ನಾಥಾ! ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸಲಿ? ನನಗಾದರೋ ನಿನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದಿದೆ. ಕಾರಣ — ನೀನು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕೈವಾಡವೇ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದು ನನ್ನ ಪರಮ ಮಂಗಲ ಮಯವಾದುದನ್ನೇ ನೀನು ಮಾಡಿರುವೆ ಇದೇ ೞಮಾ ನಮಸ್ಕುರು ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ ಯಕ್ತೈವಮಾತ್ಮಾನಂ ಮತ್ಪರಾಯಣಃ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವಮ್’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ದಿಂದ ನೀನು ಸ್ವತಃ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿತನಾದೆ, ೞಮನ್ಮನಾಃದಿಂದ ನಿನ್ನ ಅಂತಃಕರಣ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣವಾಯಿತು, ‘ಮದ್ಯಾಜೀ’ ಇಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆ — ಪದಾರ್ಥಗಳು ನನ್ನ ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿಯಾಯಿತು, ‘ಮಾಂ ನಮಸ್ಕುರುದಿಂದ’ ನಿನ್ನ ಶರೀರವು ನನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುವೆ.

‘ಯುಕ್ತೈವಮಾತ್ಮಾನಮ್’ (ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ) ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದಾಗ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿ ಹೋದಾವು. ಇದರ ಹೆಸರೇ ಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಶರಣಾಗತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯದರ ಕಾಮನೆ ಇದೆಯೋ, ಆದರವಿದೆಯೋ, ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕಾಮನೆ, ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ, ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಾರದು.

‘ಮತ್ಪರಾಯಣಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ — ಮಾಡಿಸುವ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸ್ಫುರಣೆ ಇರದೆ, ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿ ನನ್ನ ಕೈ ಆಟಿಕೆ ಯಾಗಬೇಕು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1)

ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುವುದರಿಂದ, ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ೞನಾನು ಭಗವಂತ ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸು ವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಿವರ್ತನೆಯು — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನವುಳ್ಳವನಾಗುವನು, ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ವನಾಗುವನು, ಭಗವಂತನ ಎಲ್ಲ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗಿರುವವನಾಗುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಶರಣಾತಿಯು ಪೂರ್ಣವಾದೀತು. ಆದರೆ ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನವನೇ ಆದವನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಪದಾರ್ಥ-ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನದಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ, ಶರೀರ ತನ್ನದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಲೌಕಿಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಹಾಗೂ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ತನ್ನದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂ ಅರ್ಪಿತವಾದಾಗಲೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕೃತವಸ್ತುಗಳು ಭಗವಂತನದಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಮಮತೆ ಹಾರಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡುವುದೇ ತಪ್ಪಾಗಿತ್ತು, ಆ ತಪ್ಪು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಯಿತು.

(2)

ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅವರು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರರು. ಹೀಗೆಯೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಅಭಿನ್ನತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅವರು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಲಾರರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚ-ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಲಾರರು. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿರುವವವರು ಅರ್ಥಾತ್ — ೞನಾನು ನನ್ನದು ಇವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದವರೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲರು. ೞನಾನು-ನನ್ನದು ಇದಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ೞನಾನೂ ಏನೋ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನದೂ ಯಾವುದೋ ಸಿದ್ಧಾಂತವಿದೆ, ನನ್ನದೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೋ ಮಾನ್ಯತೆ ಇದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂಬ ಗಂಧ ಕೂಡ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು.

ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡರೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶರೀರದ ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು ತನ್ನ ಸುಖ-ದುಃಖವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಏಕತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಭಕ್ತನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಅವನ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪರಿಣಾಮವು ಅವನ ಮೇಲೆ ಏನೂ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಸ್ವತಃ — ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣತೆ ಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಅಭಿನ್ನತೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಿನ್ನ ತೆಯು ಭೇದಭಾವದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಯ (ರಾಧಾಳ) ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ — ಈ ಎರಡು ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟರಾಗಿರುವರು. ಎರಡು ರೂಪಗಳಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನಳಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಶ್ರೀಯಿಂದ ಭಿನ್ನನಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಸ್ಪರ ರಸ-(ಪ್ರೇಮ)ದ ಆದಾನ-ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದ ಲೀಲೆ ಆಗತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅವರ ಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಯೋಗವಿದೆ ಹಾಗೂ ವಿಯೋಗ ದಲ್ಲಿಯೂ ಯೋಗವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯೋಗದಿಂದ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಿಂದ ಯೋಗ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ಪ್ರೇಮದ ವೃದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯಗಳ ಏಕತೆ

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು - ‘ಜ್ಞಾನಂ ತೇಹಂ ಸವಿಜ್ಞಾನಮಿದಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ’ (7/2). 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವ ಪ್ರವಾಹ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು, 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿವರ್ತನೆ ಬಂದಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯ ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದೆಯೇ- ‘ಇದಂ ತು ತೇ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನಸೂಯವೇ ಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತಂ...’ (9/1) ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಪುನಃ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು 30 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಹಿಡಿದು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಒಂದೇಸವನೇ ಹೇಳುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತುಗಳು ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪದಿಂದ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತ ಮನಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ವಿಷಯವನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಮನಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ನಾನು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು; ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಯುವಂತಹುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ‘ನಾನು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದ ನೀನು ಅಶುಭ (ಪ್ರಪಂಚ)ದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮುಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಯುವುವಂತಹುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು - 7ನೇ ಮತ್ತು 9ನೇ ಎರಡೂ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ಎರಡರ ಫಲವು ಒಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೊಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಒಬ್ಬರು ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕಾರಣ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಈ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಭವ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಳಯಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸನಾತನ ಬೀಜವೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅವ್ಯಯ ಬೀಜವೆಂದ ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನ ತ್ವಹಂ ತೇಷು ತೇ ಮಯಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯಾವ ರಾಜವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನೋ, ಅದನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಮತ್ತು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮೂರುಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರೆಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಮನುಷ್ಯರು ನನಗೆ ಶರಣಾದರೆ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪಾರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಾನು ಹೊರುತ್ತೇ ನೆಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ನ ಮಾಂ ದುಷ್ಕೃತಿನೋ ಮೂಢಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಅದನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವಜಾನಂತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಆಸುರಂ ಭಾವಮಾಶ್ರಿತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತನ್ನೇ 9/12 ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸೀಮಾಸುರೀಂ ಚೈವ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಮೋಹಿನಿಂ ಶ್ರಿತಾಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುಕೃತಿನಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವವರನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಸಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಭಕ್ತರ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು — 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30ರಿಂದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ವರ್ಣ, ಆಚರಣೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಭಕ್ತರ ಏಳು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ೞವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್ ಎಂದು ಹೇಳಿ, 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ೞಸದಸಚ್ಚಾಹವ್ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಒಂದು ಕಾಮನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಭಗವಂತನನ್ನು ಗುರುತಿಸದಿರುವುದು. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಗುರುತಿ ಸದಿರುವ ಕಾರಣ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರಿಗೆ ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳ (ನಾಶವುಳ್ಳ) ಫಲ ಸಿಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಹಾಗೂ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರಿಗೆ ಆವಾಗಮನವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ದೇವತೆಗಳ ಭಕ್ತರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದನ್ನು — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಂ ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಪನ್ನಂ ಮನ್ಯಂತೇ ಮಾಮಬುದ್ಧಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನೋ. ಅದನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಅವಜಾನಂತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾ ಮಾನುಷೀಂ ತನುಮಾಶ್ರಿತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮಾವ್ಯಯಮನುತ್ತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನೋ, ಅದನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮ ಭೂತ ಮಹೇಶ್ವರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಸರ್ಗೇಯಾಂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನು ‘ನಾನು ಭಗವಂತ ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಂತದ ಸಂಬಂಧ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸಾಧನ ನಿಷ್ಠನಾಗದೆ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಕರ್ಮ, ಗುಣ, ಇತ್ಯಾದಿ ಭೇದಗಳಿದ್ದರೂ ಇವೆಲ್ಲ ಆಗಂತುಕವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ದೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಆಗಂತುಕವಾಗಿರದೆ ಅನಾದಿ, ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ರಾಜವಿದ್ಯಾರಾಜಗುಹ್ಯಯೋಗೋ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥9॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ರಾಜವಿದ್ಯಾರಾಜಗುಹ್ಯಯೋಗ’ವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥9॥

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್’ ಎಂದು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಉಪದೇಶವು ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ರಾಜಾ ಅಗಿದೆ; ಭಗವಂತನು ತಾನೇ — ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಹೇಳಿರುವುದು ಎಲ್ಲ ಗೋಪನೀಯ ಭಾವಗಳ ರಾಜಾ ಆಗಿದೆ. ಇವೆರಡನ್ನು (ರಾಜವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ರಾಜಗುಹ್ಯ) ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಾಗ ಯೋಗ (ನಿತ್ಯಯೋಗ)ದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ೞರಾಜವಿದ್ಯಾ ರಾಜಗುಹ್ಯ ಯೋಗ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ೞಅಥ ನವಮೋಧ್ಯಾಯಃ ಇದರ 3, ೞಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚದ 2, ಶ್ಲೋಕಗಳ 446 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 464 ಪದಗಳಿವೆ.

(2) ‘ಅಥ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ದ 7, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1112 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 51 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅಕ್ಷರಗಳು 1177. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 34 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 20ನೇ ಮತ್ತು 21ನೇ ಎರಡ ಶ್ಲೋಕಗಳು 44 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದ 32 ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ೞಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಉವಾಚವಿದೆ.

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 34 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 20ನೇ ಮತ್ತು 21ನೇ — ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಉಪಜಾತಿ’ ಛಂದಸ್ಸಿನವು. ಉಳಿದಿರುವ 32 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ — ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಮತ್ತು 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಪುಲಾ’; 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ೞರಗಣ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’; 3ನೇ ಮತ್ತು 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ೞಭಗಣ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’; 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 13 ಹಾಗೂ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 25 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ ಅನುಷ್ಟ್ಟುಪ್’ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ

ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ದ ವಿಷಯ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ‘ಜ್ಞಾನ’ದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವಿಷಯ ನಡೆಯಿತು. ಆದರೆ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣ — ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಈ ಎರಡೂ ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. (6ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಆದರೆ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ—ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ‘ನನ್ನಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (4ನೇ, 5ನೇ, 6ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಇದನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯೋ ಮಾಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಂ ಚ ಮಯಿ ಪಶ್ಯತಿ’ (6/30) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ನಾನೇ ನಾನು ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಹ ಹಾಗೂ ಧರಿಸುವಂತಹ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಶ್ರಿತ ನಾಗಿರದೆ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ (9/5) ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ವಾಯುವು ಆಕಾಶದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆಕಾಶವುವಾಯುವಿನ ಆಶ್ರಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತ (ಅಧೀನ)ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಪರಾ-ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಯುವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುವಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟರಾಗಿ, ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ (7ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ (8ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ (9ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ-ರಚನೆಯ ಕಾರ್ಯ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ (10ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಭಗವಂತನನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾವು ಹೇಗೆ ಶರೀರವಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಶರೀರವಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು ಎಂಬುದಾಗಿ ತಮ್ಮಂತೆ ಶರೀರ (ಅಪರಾ)ದ ಆಶ್ರಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (11ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಇಂತಹ ಜನರು ಆಸುರೀ ರಾಕ್ಷಸೀ, ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ (12ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯ ಭೇದವಿರುವಂತೆ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿಯೂ ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ ೞಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ (9/19). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವವರು ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ (13ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತರಾದ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ೞಮಹಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗ ‘ಶರೀರ’(ಅಪರಾ)ದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗವು ಶರೀರಿ (ಪರಾ)ಯ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಏಕದೇಶ (ಶರೀರ ಅಥವಾ ಶರೀರಿ)ದಿಂದಾಗಿ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ ಏಕದೇಶಿಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಭಗವಂತನ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮಹಾತ್ಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅವರು ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಎಂದಿಗೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ’ (9/14), ‘ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತಾನಾಮ್’ (9/22).

ಸಾಧಕರು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧಕರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಂದ ಒಂದೇ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ — ‘ಮಾಮುಪಾಸತೇ’ (9/15), ‘ತ್ರೈವಿದ್ಯಾ ಮಾಮ್’ (9/20), ‘ತೇಽಪಿ ಮಾಮೇವ’ (9/23), ‘ಅಹಂ ಹಿ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಂ ಭೋಕ್ತಾ ಚಪ್ರಭುರೇವ ಚ’ (9/24). ಕಾರಣ — ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವನು (9/16-19). ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ತಮ್ಮ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವರನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅವರ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರ ಉಪಾಸನೆಯು ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಹುಟ್ಟು-ಸಾವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (9/23,24). ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅನೇಕ ನಿಯಮಗಳು, ವಿಧಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಕ್ರಿಯೆ (ನಿಯಮ-ವಿಧಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ (9/26, 27). ಭಗವಂತನು ಕ್ರಿಯಾಗ್ರಾಹಿಯಲ್ಲ, ಭಾವಗ್ರಾಹಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಭಾವಗ್ರಾಹೀ ಜನಾರ್ದನಃ’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನು ಆಚರಣೆ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು (9/30 ರಿಂದ 33).

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮನ್ಮನಾಭವ’ (9/34) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ (7/29,30) ಈ ಮಾತನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ‘ಮನ್ಮನಾಭವ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ವಿಭೂತಿಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಮಾತಾದ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಎಂಟನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದಾಗ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಯಿತು. ಆಗ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಲು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ಮನದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೇಳುವ ಭಾವ ಉಳಿಯಿತು. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೇಳುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮಾತು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ (10/18) ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ-ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನಿಗೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ— ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಭಕ್ತನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದೆಯೇ ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ಹತ್ತನೇಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಭೂಯ ಏವ ಮಹಾಬಾಹೋ ಶೃಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ ।

ಯತ್ತೇಽಹಂ ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು ಅರ್ಜುನಾ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ವಚಃ - ವಚನವನ್ನು (ನೀನು), ಭೂಯಃ, ಏವ - ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಕೂಡ, ಶ್ರುಣು - ಕೇಳು, ಯತ್ - ಇದನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮವುಳ್ಳ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ - ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು. ॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —— ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು ನೀನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಕೂಡ ಕೇಳು. ಇದನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮವುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ನಾನು ಹೇಳುವೆನು. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭೂಯ ಏವ’ — ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕೃಪಾವಶನಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (8ರಿಂದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದ 17 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (16ರಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣರೂಪ ದಿಂದ 37 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ* ಹಾಗೂ (8/15 ಹಾಗೂ 9/22 ಮತ್ತು 34ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ) ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಭಗವಂತನು ‘ಭೂಯ ಏವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

* ಈ (10ನೇ) ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು 4 ರಿಂದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತನ್ನ 47 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಶೃಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ’ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು, ತನ್ನ ಹೃದಯದ, ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಿದೆ.+ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ೞನೀನು ಪುನಃ ನನ್ನ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

+ ಭಗವಂತನು —ನಾನು ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಆ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಗೈದು ಅವರಿಗೆ ‘ತೇಷಾಮೇವಾನುಕಂಪಾರ್ಥಮ್’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ (10/11) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ಪರಮ ವಚನವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ, ಅವನು ಪರಮವಚನ, ರಹಸ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಹಸ್ಯಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತಮಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ — ‘ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದಂತಹ ನಾನೇ ನಿನ್ನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 64ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಈ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು — ‘ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಧರ್ಮಗಳ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓರ್ವ ನನಗೇ ಶರಣು ಬಾ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆನು’ (18/66) ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ೞಶ್ರುಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ನನ್ನಲ್ಲೇ ಭಕ್ತಿಭಾವವನ್ನಿಡುವ ಏಳು ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ನಾಲ್ವರು ಸನಕಾದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು — ಇವರೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿ ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ.

ಮುಂದೆ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೂ, 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ 7ನೇ ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೂ, 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಪರಂ ಭೂಯಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಮುತ್ತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ (10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ) ‘ಶೃಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇವುಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜ್ಞಾನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ, ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಮುತ್ತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಂ ವಚಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಯತ್ತೇಽಹಂ ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ’ — ಕೇಳುವವನು ಹೇಳುವವನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ - ಪ್ರೇಮ ಇರಿಸುವಂತ ಹನಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಹೇಳುವವನಲ್ಲಿ ಕೇಳುವವನ ಕುರಿತು ಕೃಪಾಪೂರ್ಣ ಹಿತದ ಭಾವನೆ ಇದ್ದರೆ, ಹೇಳುವವನ ವಚನ ಗಳು, ಅವನಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ವಿಷಯ ಕೇಳುವವನೊಳಗೆ ಅಚಲವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಭಿರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ’ ಪದದಿಂದ — ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿರುವನು, ಮತ್ತೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಏಕೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಿಜವಾಗಿ ತನಗಾಗಿ ಭೋಗ, ಸುಖ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಬಯಸುವುದೇ ‘ಕಾಮನೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಕಾಮನೆ ಕಾಮನೆಯೇ ಅಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಕಾಮನೆ ತ್ಯಾಗವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನೆ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಧರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆದರ್ಶರೂಪದಿಂದ — ‘ಹೇಗೆ ನಾನು ಹಿತದ ಕಾಮನೆ ಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವ್ಯವಹರಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲವಾದೀತು. ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆದೀತು. ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದ ಕಾಮನೆ ಇರಿಸುವವರಿಗೆ ನನ್ನ ಸಗುಣ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ (12/4) ಮತ್ತು ನನ್ನ ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ — ‘ಲಭಂತೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ .... ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ (5/25).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದರೂ ವಿಜಯದ ಕಾಮನೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ೞಮಹಾಬಾಹೋ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅರ್ಜುನನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ, ಉಪದೇಶ ಧಾರಣ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ, ಅಧಿಕಾರದ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ.

‘ಪರಮಂ ವಚಃ’ ಜೀವಮಾತ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಚನ ‘ಪರಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಗೀತೆಯು ಸಕಲ ವಿಶ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಿಯವು, ವಿಶ್ವ ವಂದ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ’ — ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಮಾತ್ರರ ಹಿತದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಶ್ರೇಯಸ್ಸಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಯ ಬೇರೆ ಹಿತವೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಉದ್ದೇಶವು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ವಿಶೇಷ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು (ಪರಮಹಿತ) ತುಂಬಿದೆ. ಜೀವಿಯ ಹಿತವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವಷ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು.

* ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (2/7). ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್ । (3/2) ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥ (5/1)

ಬೇರೆಯವರ ಮಾತಿನಲ್ಲಾದರೋ ಮತಭೇದವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯು ಸರ್ವಸಮ್ಮತವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಗೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ;+ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಚನಗಳು ವಿಶೇಷ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಭಗವಂತನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವು ದೆಂದರೇನು? ಭಗವಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಕರುವು ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಹಸುವಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ಹಾಲು ಕೆಚ್ಚಲಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಹಿತದ ವಿಶೇಷ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ — ಇದೇ ಭಗವಂತನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.**

+ ನ ಶಕ್ಯಂ ತನ್ಮಯಾ ಭೂಯಸ್ತಥಾ ವಕ್ತುಮಶೇಷತಃ ॥ ಪರಂ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಥಿತಂ ಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ತನ್ಮಯಾ ।

(ಮಹಾಭಾರತ ಆಶ್ವ —16/12-13)

(ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು —) ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳುವುದು ಈಗ ನನ್ನ ಕೈಲಾಗಲಾರದು. ಆ ಸಮಯ ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಿಯೇ ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆ.

** ಬ್ರೂಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಗುರುವೋ ಗುಹ್ಯಮಪ್ಯುತ ।

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —1/1/8; 10/13/3)

ಗುರುಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಅತಿ ಗುಪ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಗೂಢ ತತ್ತ್ವ ನ ಸಾಧು ದುರಾವಹಿ । ಆರತ ಅಧಿಕಾರಿ ಜಹ ಪಾವಹಿ

(ಮಾನಸ —ಬಾಲ 110/1)

‘ಯತ್ತೇಽಹಂ ಪ್ರಿಯಮಾಣಾಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ’ — ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಪ್ರೇಮದ ಭಾವವಿದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನೊಳಗೆ ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಹಿತದ ಭಾವವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು 7ನೇ ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದ ಆ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳುವೆನು ಇದರಿಂದ 7ನೇ, 9ನೇ, 10ನೇ — ಈ ಮೂರೂ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪರಮ ವಚನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಳುವಂತೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿವವನು ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಸಿಗಲಾರರು. ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ನ ಮೇ ವಿದುಃ ಸುರಗಣಾಃ ಪ್ರಭವಂ ನ ಮಹರ್ಷಯಃ ।

ಅಹಮಾದಿರ್ಹಿ ದೇವಾನಾಂ ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ ॥

ಮೇ - ನಾನು, ಪ್ರಭವಮ್ - ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದನ್ನು, ಸುರಗಣಾಃ - ದೇವತೆಗಳು, ನ, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯಲಾರರು (ಮತ್ತು), ಮಹರ್ಷಯಃ - ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ನ, (ವಿದುಃ) - ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ದೇವಾನಾಮ್ - ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹರ್ಷೀಣಾಮ್ - ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ, ಆದಿಃ -ಆದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ.॥2॥

ನಾನು ಪಕಟನಾಗುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಮೇ ವಿದುಃ ಸುರಗಣಾಃ ಪ್ರಭವಂ ನ ಮಹರ್ಷಯಃ’ — ದೇವತೆಗಳ ಶರೀರ, ಬುದ್ಧಿ, ಲೋಕ, ಸಾಮಗ್ರಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ನಾನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ವಿಶ್ವರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದನ್ನು, ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಅವತಾರರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು, ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾ, ಭಾವ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನೂ, ನಾನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು, ಕಾರಣಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ಣ ವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ನಾನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ದರ್ಶನವೂ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನನ್ನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಉತ್ಕಂಠರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ (11/52).

ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅನೇಕ ಋಚೆಗಳನ್ನು, ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು, ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು, ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಗೊಳಿಸಿರುವರೋ, ಯಾರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿರು ವರೋ, ಯಾರು ಅನುಭವದಿಂದ ಕೂಡಿರು ವರೋ, ಯಾರಿ ಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯು ವುದು, ಪಡೆಯು ವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ನಾನು ಪ್ರಕಟ ನಾಗುವುದನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಅವತಾರಗಳನ್ನು, ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಲೀಲೆ ಗಳನ್ನು, ನನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳು — ಇವರಿಬ್ಬರ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂತಸ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನಾನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದನ್ನು ಇವರಿಬ್ಬರೂ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ — ನಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ — ‘ಅಹಮಾದಿರ್ಹಿ ದೇವಾನಾಂ ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ’ — ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಬುದ್ಧಿ, ಶಕ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅಂತಸ್ತು, ಪ್ರಭಾವ, ಮಹತ್ವ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವರು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಪಡೆದಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ಪಡೆದಿರುವ ಪ್ರಭಾವ, ಶಕ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು? ಅರ್ಥಾತ್ — ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಯಾವ ತಾಯಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗುವು ಆ ತಾಯಿಯ ವಿವಾಹವನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ರುವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನಾನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದನ್ನು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಕಾರ್ಯವು ತನ್ನ ಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರದು. ಹೀಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳು — ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನ್ನಿಂದ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣ ರೂಪೀ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರದೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗ ಬಲ್ಲರು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಆದಿಯನ್ನು, ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ ಇರುವಿಕೆ ಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಇಷ್ಟೇ ಅವತಾರವೆತ್ತುತ್ತಾನೆ ಈ ಎಣಿಕೆ — ತೂಕವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರರು. ಕಾರಣ — ಈ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಕಟರಾಗುವ ಮೊದಲೂ ಭಗವಂತನು ಹೇಗಿದ್ದನೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದನು ಮತ್ತು ಅವರು ಲೀನವಾದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಹೇಗಿದ್ದನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಾಗವ ಶರೀರವುಳ್ಳ ದೇವತೆಗಳು- ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಅನಾದಿ, ಅನಂತನನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಸೀಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಸೀಮಿತ ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು? ಅಸೀಮವನ್ನು ತನ್ನ ಸೀಮಿತ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಹೇಗೆ ತರಬಲ್ಲರು? ಅರ್ಥಾತ್ ತರಲಾರರು. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ದಾನರು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿ ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಮತ್ತು ದಾನವರ ಬಳಿ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಹೆಚ್ಚಳವಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ (ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು) ಸಮಯವೇ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಯಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಛಲ, ಕಪಟ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದಾನವರು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರೇಷು’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ನ ಮೇ ವಿದುಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕಾರಣ — ನಾನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆದಿಯಾಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ೞಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಮುಂದೆ 14-15ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ‘ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು — ದಾನವರೂ ತಿಳಿಯದೇ ನೀನು ಸ್ವತಃ ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ೞರಾಜಗುಹ್ಯದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ವಿದ್ಯಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹಾಗೂ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಬರುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಹಾಗಾದರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವರು ಹಾಗೂ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾದೀತು? ಇದರ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಯೋ ಮಾಮಜಮನಾದಿಂ ಚ ವೇತ್ತಿ ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ ।

ಅಸಮ್ಮೂಢಃ ಸ ಮರ್ತ್ಯೇಷು ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥

ಯಃ - ಯಾವ (ಮನುಷ್ಯನು), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಜಮ್ - ಅಜನ್ಮಾ, ಅನಾದಿಮ್ - ಅನಾದಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನೆಂದು, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಢವಾಗಿ (ಸಂದೇಹ ರಹಿತ) ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಮರ್ತ್ಯೇಷು - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಅಸಮ್ಮೂಢಃ - ಜ್ಞಾನವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಪಾಪೈಃ - (ಅವನು) ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ, ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ - ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥3॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನು ಅಜನ್ಮಾ, ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಢವಾಗಿ (ಸಂದೇಹರಹಿತ) ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಂತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋ ಮಾಮಜಮನಾದಿಂ ಚ ವೇತ್ತಿ ಲೋಕಮೇಹೇಶ್ವರಮ್’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟವಾದುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಎಷ್ಟು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲನೋ ಅಷ್ಟನ್ನಾದರೂ ಅವನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಅದು ಭಗವಂತನು ಅಜ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನ್ಮರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಅವನು ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದು ಎಂದು ಯಾವ ಕಾಲ ವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಆದಿ-ಅನಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೋ, ಭಗವಂತನು ಆ ಕಾಲದ ಕಾಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕಾಲಾತೀತ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕಾಲದ್ದೂ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರ್ಗ, ಪೃಥ್ವಿ, ಪಾತಾಳರೂಪೀ ಇರುವ ತ್ರಿಲೋಕ ಹಾಗೂ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವಂತಹ (ಬೇರೆ- ಬೇರೆ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು) ಎಷ್ಟು ಈಶ್ವರರು (ಒಡೆಯರು) ಇದ್ದಾರೋ ಅವೆಲ್ಲ ಈಶ್ವರರಿಗೂ ಕೂಡ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರ ಭಗವಂತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಅಜ, ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರ ನಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅಸಮ್ಮೂಡಃ ಸ ಮತ್ಯೇಷು ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ’ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜ, ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಮುಕ್ತನಾದಾನು? ಭಗವಂತನು ಜನ್ಮರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾಶ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಪರಿವರ್ತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅಜನ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲರವನಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯನಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಒಡೆಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹದ ಗಂಧವೂ ಇರಕೂಡದು. ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಕ್ಷಣಭಂಗರ ಪ್ರಪಂಚ ವನ್ನು ಯಾವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ನೋಡುತ್ತೇವೋ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ನೋಡಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ. ತನ್ನ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನೆಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವನಿಗೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆಯನ್ನು ತತ್ತ್ವಶಃ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನಿಗೆ, ನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂಬುದು ಇರದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗದೆ ಮತ್ತೇನಾಗುವನು? ಹೀಗೆ ಮೂಢನಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಜ, ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ಸಂಚಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಕೇವಲ ಗಿಳಿಯಂತೆ ಬಾಯಿಪಾಠ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಗಿಳಿಯಂತೆ ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿದ ಜ್ಞಾನ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಸಮ್ಮೂಢತೆ ಎಂದರೇನು? ಪ್ರಪಂಚ (ಶರೀರ) ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಯಾರೂ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರನು. ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರನು, ಯಾರೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಬೇರೆಯಾಗಿರಲಾರರು — ಇದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಸಮ್ಮೂಢತೆ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅಸಮ್ಮೂಢತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಸಮ್ಮೂಢತೆ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ಅಸಮ್ಮೂಢನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಅಸಮ್ಮೂಢ ಪುರುಷನು ನನ್ನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ರೂಪವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಲೀಲೆ, ರಹಸ್ಯ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕೂಡ ಸಂದೇಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವ್ಯತಿರೇಕರೀತಿಯಿಂದ — ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ ರೀತಿಯಿಂದ — ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇತ್ತಿ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ದೃಢತೆಯಿದ, ಸಂದೇಹ ರಹಿತನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ (10/2). ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯವಾಗಿರದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೂ ಅನುಭವಿಸುವ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತ ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಅನುಭವಿಸುದು ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗುವುದು. ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. (ಇದೇ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚದಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ಪ್ರಪಂಚ ವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ.)

ಮಹರ್ಷಿಗಡಣ ಭಗವಂತನ ಆದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರರು, ಆದರೆ ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜ, ಅನಾದಿ ಎಂದು ತಿಳಿದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯೂ ಅಜ, ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜ-ಅನಾದಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ತನ್ನನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ (ಅಜ-ಅನಾದಿ) ತಿಳಿದಾನು; ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನನ್ನು ಅಜ-ಅನಾದಿ ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ಮೂಢತಾರಹಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳು ಹೇಗೆ ಉಳಿದಾವು? ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪಗಳಾದರೋ ನಂತರ ಹುಟ್ಟಿದವು, ಅಜ-ಅನಾದಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ. ‘ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು. ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಗಳ ಸಂಗ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಮುಂದೆ 4 ರಿಂದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅಸಮ್ಮೂಢತೆಯ ವಿವೇಚನೆ ಆಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ‘ಆದಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ‘ಅನಾದಿ’ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಾವಗಳ ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ‘ಆದಿ’ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 4)

ಬುದ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನಮಸಂಮ್ಮೋಹಃ ಕ್ಷಮಾ ಸತ್ಯಂ ದಮಃ ಶಮಃ ।

ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಭವೋಽಭಾವೋ ಭಯಂ ಚಾಭಯಮೇವ ಚ ॥

(ಶ್ಲೋಕ - 5)

ಅಹಿಂಸಾ ಸಮತಾ ತುಷ್ಟಿಸ್ತಪೋ ದಾನಂ ಯಶೋಽಯಶಃ ।

ಭವಂತಿ ಭಾವಾ ಭೂತಾನಾಂ ಮತ್ತ ಏವ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ ॥

ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಅಸಮ್ಮೋಹಃ - ಅಸಮ್ಮೋಹ, ಕ್ಷಮಾ - ಕ್ಷಮೆಯು, ಸತ್ಯಮ್ - ಸತ್ಯವು, ದಮಃ - ದಮವು, ಶಮಃ - ಶಮವು, ಏವ - ಹಾಗೂ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ದುಃಖಮ್ - ದುಃಖವು, ಭವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಯು, ಅಭಾವಃ - ವಿನಾಶವು, ಭಯಮ್ - ಭಯವು, ಅಭಯಮ್ - ಅಭಯವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಹಿಂಸಾ - ಅಹಿಂಸೆ, ಸಮತಾ - ಸಮತೆ, ತುಷ್ಟಿಃ - ಸಂತೋಷ, ತಪಃ - ತಪವು, ದಾನಮ್ - ದಾನವು, ಯಶಃ - ಯಶವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಯಶಃ - ಅಪಯಶವು, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳ (ಈ), ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ, ಭಾವಾಃ - (ಇಪ್ಪತ್ತು) ಭಾವಗಳು, ಮತ್ತಃ, ಏವ - ನನ್ನಿಂದಲೇ, ಭವಂತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ॥4,5॥

ಬುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನ, ಅಸಮ್ಮೋಹ, ಕ್ಷಮಾ, ಸತ್ಯ, ದಮ, ಶಮ ಹಾಗೂ ಸುಖ, ದುಃಖ, ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವಿನಾಶ, ಭಯ, ಅಭಯ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆ, ಸಮತೆ, ಸಂತೋಷ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ಯಶ, ಮತ್ತು ಅಪಯಶ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ (ಇಪ್ಪತ್ತು) ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ॥4,5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ — ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡು ವಂತಹ ವೃತ್ತಿಯ ಹೆಸರು ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಮ್’ — ಸಾರ-ಅಸಾರ, ಗ್ರಾಹ್ಯ-ಅಗ್ರಾಹ್ಯ, ನಿತ್ಯ- ಅನಿತ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಉಚಿತ-ಅನುಚಿತ, ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯ, ಇಂತಹ ವಿವೇಕ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಹೆಸರು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವು (ವಿವೇಕ) ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ದೊರೆತಿದೆ.

‘ಅಸಮ್ಮೋಹಃ’ — ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಎಂದೆಣಿಸುವುದೇ ಸಮ್ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ಅಸಮ್ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಕ್ಷಮಾಃ’ — ಯಾರಾದರು ನಮಗೆ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಲೀ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ತನ್ನಿಂದ ಹಾಗೂ ದೇವರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಶಿಕ್ಷೆ ಸಿಗದಿರಲಿ — ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷಮೆ’ಯಾಗಿದೆ.

‘ಸತ್ಯಮ್’ — ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೇಗೆ ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು, ನೋಡಿದ್ದನ್ನು, ತಿಳಿದುಕೊಂಡದ್ದನ್ನು ಅದರಂತೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲದೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುವುದರ ಹೆಸರು ೞಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ದಮಃ ಶಮಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿಸಿ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸುವುದರ ಹೆಸರು ‘ದಮ’ವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಚಿಂತನದಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಶಮ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಸುಖಮ್, ದುಃಖಮ್’ — ಶರೀರ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಸುಖ’ವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬೇಸರದ ಹೆಸರು ‘ದುಃಖ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಭವೋಽಭಾವಃ’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಭಾವ’ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವು ಲೀನವಾಗುವುದು ‘ಅಭಾವ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಭಯಂ ಚಾಭಯಮೇವ ಚ’ — ತನ್ನ ಆಚರಣೆ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಿರುವುದ ರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುವ ‘ಶಂಕೆ’ಯನ್ನು ‘ಭಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಆಚರಣೆ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಒಳ್ಳೆಯದಿದ್ದು, ಅವನು ಯಾರಿಗೂ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಯಾವ ಆಚರಣೆಯೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುವ ಶಂಕೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನೇ ‘ಅಭಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಹಿಂಸಾ’ — ತನ್ನ ತನು, ಮನ, ವಚನಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ದುಃಖಕೊಡದಿರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯಾಗಿದೆ.

‘ಸಮತಾ’ — ನಾನಾ ತರಹದ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾದಾಗಲೂ ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಮತೆ ಬಾರದಿರುವ ಹೆಸರು ‘ಸಮತೆ’ಯಾಗಿದೆ.

‘ತುಷ್ಟಿಃ’ — ಆವಶ್ಯಕತೆ ಹೆಚ್ಚಿಗಿದ್ದರೂ ಕಡಿಮೆ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಲೂ ಸಂತೋಷಪಡುವುದು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಸಿಗಲೀ ಎಂದು ಇಚ್ಚಿಸದಿರುವುದು ತುಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಸಿಗಲೀ, ಸಿಗದಿರಲೀ, ಕಡಿಮೆ ಸಿಗಲೀ, ಹೆಚ್ಚುಸಿಗಲೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವುದು ‘ತುಷ್ಟಿ’ಯಾಗಿದೆ.

‘ತಪಃ’ — ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಏನೆಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದರೂ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದರ ಹೆಸರು ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಏಕಾದಶೀವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ.

‘ದಾನಮ್’ — ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮತ್ತು ಫಲದ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸದೆ, ಸಂತೋಷವಾಗಿ ತನ್ನ ಶುದ್ಧಗಳಿಕೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಸತ್ಪಾತ್ರರಿಗೆ ಕೊಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ದಾನ’ವಾಗಿದೆ. (17/20).

‘ಯಶೋಽಯಶಃ’ — ಮನುಷ್ಯನ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ, ಭಾವಗಳಿಂದ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ, ಪ್ರಶಂಸೆಗಳ ಹೆಸರು ‘ಯಶ’ವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಕೆಟ್ಟ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ, ಭಾವಗಳಿಂದ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಹೆಸರಿನ ನಿಂದೆಯು ‘ಅಪಯಶ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಭವಂತಿ ಭಾವಾ ಭೂತಾನಾಂ ಮತ್ತ ಏವ ಪೃಥಗ್ವಿಥಾಃ’ — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತರಹದ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗೆ ಸತ್ತಾ, ಸ್ಫೂರ್ತಿ, ಶಕ್ತಿ, ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ ಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತಃ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಯೋಗ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ‘ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ವಿಹಿತ-ನಿಷಿದ್ಧ, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸದ್ಭಾವ-ದುರ್ಭಾವ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತ ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವಿಕಂಪ (ಅವಿಚಲ) ಯೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (10/7).

ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಇಪ್ಪತ್ತು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಭಾವವಾದರೋ ಒಂದೊಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಭಯದೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಅಭಯವೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವಂತಹುದು. ಉಳಿದ ಏಳು ಭಾವಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಭವ (ಉತ್ಪತ್ತಿ), ಅಭಾವ, ಯಶ-ಅಪಯಶ — ಈ ನಾಲ್ಕಾದರೋ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪೂರ್ವಕೃತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಹಾಗೂ ಭಯ — ಈ ಮೂರು ಮೂರ್ಖತೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರ್ಖತೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಲ್ಲನು.

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಇಪ್ಪತ್ತು ಭಾವಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಉಂಟಾದುವು ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಇಪ್ಪತ್ತು ಭಾವವಾದರೋ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ಭಾವಗಳ ಆಧಾರ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ. ಇವೆಲ್ಲವು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ತ ಏವ’ ಪದಗಳಿಂದ — ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ, ಅವು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ವಿಭೂತಿಗಳ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ರೂಪವೆಂದೇ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸಾಧಕನು ನೋಡಬೇಕು. ಬೇಕಾದರೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಲೀ, ಪ್ರಳಯವಾಗಲೀ, ಅನುಕೂಲತೆ ಇರಲೀ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಇರಲೀ; ಅಮೃತವಿರಲೀ, ಮೃತ್ಯುವಿರಲೀ, ಸ್ವರ್ಗವಿರಲೀ, ನರಕವಿರಲೀ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಾಂಡವೂ ಇದೆ, ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವೂ ಇದೆ, ಅರಣ್ಯಕಾಂಡವೂ ಇದೆ, ಲಂಕಾಕಾಂಡವೂ ಇದೆ. ಪುರಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ, ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವಿದೆ; ರಾಜಾ, ರಾಣಿ, ಪ್ರಜೆಗಳ ವಾತ್ಸಲ್ಯಭಾವವಿದೆ. ಜನಕಪುರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಜಾ ಜನಕ, ಮಹಾರಾಣಿ ಸುನಯನಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣ ಭಾವಗಳಿವೆ. ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮ ನನ್ನು ಅಳಿಯನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಿನೋದವಾಡುತ್ತಾರೆ. ವನದಲ್ಲಿ (ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ) ಭಕ್ತರ ಭೇಟಿಯೂ ಇದೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಭೇಟಿಯೂ ಇದೆ. ಲಂಕಾಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾವು-ನೋವು ಇದೆ, ರಕ್ತದ ಹೊಳೆಯೇ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಲೀಲೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಾನಾ ತರಹ ಲೀಲೆಗಳಾದರೂ ರಾಮಾಯಣ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲ ಲೀಲೆಗಳು ಒಂದೇ ರಾಮಾಯಣದ ಅಂಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಅಂಗಗಳಿಂದ ರಾಮಾಯಣ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಭಾವಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿವೆ. ಎಲ್ಲೋ ಯಾರೋ ನಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲೋ ಯಾರೋ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲೋ ವಿದ್ವದ್ಗೋಷ್ಠೀ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲೋ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರೋ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೋ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ಯಾದಿ ಆಗುತ್ತಿರುವ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ. ಲೀಲೆಮಾಡುವವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೇ ಇರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಇದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾವಗಳನ್ನು ಜೀವಿಯದೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಜೀವಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನವೇ ಆದುವು. ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಾದರೋ ಈ ಭಾವಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಇದರ ಸಂಗದಿಂದ ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ.

‘ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೈ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಬೇರಳುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಓರ್ವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಭಾವಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಓರ್ವನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಮಹರ್ಷಯಃ ಸಪ್ತ ಪೂರ್ವೇ ಚತ್ವಾರೋ ಮನವಸ್ತಥಾ ।

ಮದ್ಭಾವಾ ಮಾನಸಾ ಜಾತಾ ಯೇಷಾಂ ಲೋಕ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥

ಲೋಕೇ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ, ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾವ, ಇಮಾ, ಪ್ರಜಾಃ - ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆ ಇದೆಯೋ (ಆ), ಸಪ್ತ - ಏಳು, ಮಹರ್ಷಯಃ - ಮಹರ್ಷಿಗಳು (ಮತ್ತು), ಪೂರ್ವೇ - ಅವರಿಂದಲೂ ಮೊದಲೂ ಹುಟ್ಟಿದ, ಚತ್ಪಾರಃ - ನಾಲ್ವರು ಸನಕಾದಿಗಳು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಮನವಃ - ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು (ಇವರೆಲ್ಲರು), ಮಾನಸಾಃ - (ನನ್ನ) ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಜಾತಾಃ - ಹುಟ್ಟಿರುವರು (ಮತ್ತು), ಮದ್ಭಾವಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾವ (ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿ) ಇಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಏಳು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರಿಂದಲೂ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದ ನಾಲ್ವರು ಸನಕಾದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವರು ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾವ (ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿ) ಇಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ಅವು ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.]

‘ಮಹರ್ಷಯಃ ಸಪ್ತ’ — ದೀರ್ಘವಾದ ಆಯುಸ್ಸುಳ್ಳವರು, ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವಂತವರು, ಐಶ್ವರ್ಯ ವಂತರು, ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು, ಗುಣ-ವಿದ್ಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧರಾದ ಧರ್ಮದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆಯುವವರು ಮತ್ತು ಗೋತ್ರ ಪ್ರವರ್ತಕರು — ಹೀಗೆ ಏಳೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಮರೀಚೀ, ಅಂಗಿರಾ, ಅತ್ರಿ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠ ಈ ಏಳು ಋಷಿಗಳು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವರು. ಈ ಏಳೂ ಮಂದಿಯೂ ವೇದವೇತ್ತರು, ವೇದಗಳ ಆಚಾರ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿಧರ್ಮದ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.+ ಇದೇ ಏಳು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

* ಸಪ್ತೈತೇ ಸಪ್ತಭಿಶ್ಚೈವ ಗುಣೈಃ ಸಪ್ತರ್ಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ಮಂತ್ರಕೃತ ಈಶ್ವರೋ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಷಾಃ ।

ವೃದ್ಧಾಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಧರ್ಮಾಣೋ ಗೋತ್ರಪ್ರವರ್ತಕಾಶ್ಚ ಯೇ॥

(ವಾಯುಪು—61/93, 94)

+ ಮರೀಚಿರಂಗಿರಾಶ್ಚಾತ್ರಿಃ ಪುಲಸ್ತ್ಯಃ ಪುಲಹಃ ಕ್ರತುಃ । ವಸಿಷ್ಠ ಇತಿ ಸಪ್ತೈತೇ ಮಾನಸಾ ನಿರ್ಮಿತಾ ಹಿ ತೇ ॥
ಏತೇ ವೇದವಿದೋ ಮುಖ್ಯಾ ವೇದಾಚಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಕಲ್ಪಿತಾಃ । ಪ್ರವೃತ್ತಿಧರ್ಮಿಣಶ್ಚೈವ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯೇ ಚ ಕಲ್ಪಿತಾಃ ॥

(ಮಹಾ—ಶಾಂತಿ—347/99, 70).

‘ಪೂರ್ವೇಚತ್ಪಾರಃ’ — ಸನಕ, ಸನಂದನ, ಸನಾತನ ಮತ್ತು ಸನತ್ಕುಮಾರ — ಈ ನಾಲ್ವರು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟರಾದವರು. ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟರಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಸದಾಕಾಲ ಐದುವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಬಾಲಕರೂಪದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯದ ಪ್ರಚಾರಮಾಡುತ್ತಾ ತಿರುಗುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಸದಾ ‘ಹರಿಃ ಶರಣಮ್’ ಎಂಬ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.** ಇವರು ಭಗವತ್ಕಥೆಯ ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ನಾಲ್ವರಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವಕ್ತಾ ಹಾಗೂ ಮೂವರು ಶ್ರೋತಾಗಳಾಗಿ ಭಗವತ್ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ.

** ಹರಿಃ ಶರಣಮೇವಂ ಹಿ ನಿತ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ ಮುಖೇ ವಚಃ । (ಪದ್ಮಪುರಾಣೋಕ್ತ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —ಮಹಾತ್ಮ್ಯ —2/48).

‘ಮನವಸ್ತಥಾ’ — ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ ಒಂದು ದಿನ(ಕಲ್ಪ)ದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾನ ವರ್ತಮಾನ ಕಲ್ಪದ ಸ್ವಾಯಂಭುವ, ಸ್ವಾರೋಚಿಸ, ಉತ್ತಮ, ತಾಮಸ, ರೈವತ, ಚಾಕ್ಷುಷ, ವೈವಸ್ವತ, ಸಾವರ್ಣಿ, ದಕ್ಷಸಾವರ್ಣಿ, ಧರ್ಮ ಸಾವರ್ಣಿ, ರುದ್ರಸಾವರ್ಣಿ, ದೇವಸಾವರ್ಣಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ ಸಾವರ್ಣಿ ಎಂಬು ಹೆಸರುಳ್ಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರು ಬ್ರಹ್ಮಾನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ 8ನೇ ಸ್ಕಂಧದ 1ನೇ, 5ನೇ, 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ). ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗದ್ದಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಓರ್ವಮನುವಿನ ರಾಜ್ಯ 71 ಚತುರ್ಯುಗಗಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮಾನ ಆಯುಸ್ಸಿನ 51ನೇ ವರ್ಷ ನಡೀತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ೞವೈವಸ್ವತನ ರಾಜ್ಯನಡಿತಾ ಇದೆ.

‘ಮಾನಸಾ ಜಾತಾಃ’ — ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವವರಾದ್ದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇವರ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ — ಇವರೆಲ್ಲರು ಬ್ರಹ್ಮಾನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವರು. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಸೃಷ್ಟಿ-ರಚನೆಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಏಳು ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ನಾಲ್ವರು ಸನಕಾದಿಗಳು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳೂ ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮಂದಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸ ಪುತ್ರರೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಮಾನಸ ಪುತ್ರರೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಮದ್ಭಾವಾಃ’ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಭಾವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮ ಇಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಯೇಷಾಂ ಲೋಕಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ’ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಪ್ರಜೆಗಳಿವೆ — ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗ ದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಶಬ್ದದಿಂದ (ದೀಕ್ಷಾ, ಮಂತ್ರ, ಉಪದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ) ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಂತ ಹುದು. ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ‘ಬಿಂದುಜ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಬ್ದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ‘ನಾದಜ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಿಂದುಜ ಪ್ರಜೆಯು ಪುತ್ರ-ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ನಾದಜ ಪ್ರಜೆಯು ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳಾದರೋ ಮದವೆಯಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಜೆಯು ಬಿಂದುಜವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸನಕಾದಿಗಳು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಜೆಯು ನಾದಜವಾಗಿದೆ. ನಿವೃತ್ತಿ ಪರಾಯಣರಾದ ಎಷ್ಟು ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೋ, ಈಗ ಇದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಆಗುವರೋ ಅವರೆಲ್ಲ ಉಪಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಅವರದೇ ನಾದಜ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಏಳು ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ನಾಲ್ವರು ಸನಕಾದಿಗಳು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು ಇವರೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಾವಗಳು ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಯೋಗ (ಪ್ರಭಾವ)ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಏತಾಂ ವಿಭೂತಿಂ ಯೋಗಂ ಚ ಮಮ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।

ಸೋಽವಿಕಂಪೇನ ಯೋಗೇನ ಯುಜ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಏತಾಮ್ - ಈ, ವಿಭೂತಿಮ್ - ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯೋಗಮ್- ಯೋಗ (ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ವನ್ನು, ತತ್ತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್ - ದೃಢತೆಯಿಂದ (ಸಂದೇಹ ರಹಿತ) ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಅವಿಕಂಪೇನ - ಅವಿಚಲ, ಯೋಗೇನ - ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ, ಯುಜ್ಯತೇ- ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅತ್ರ - ಇದರಲ್ಲಿ (ಏನೂ), ಸಂಶಯಃ - ಸಂಶಯವು, ನ - ಇಲ್ಲ. ॥7॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನ ಈ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಯೋಗ (ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಢವಾಗಿ ಸಂದೇಹ ರಹಿತನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತಾಂ ವಿಭೂತಿಂ ಯೋಗಂ ಚ ಮಮ’ — ‘ಏತಾಮ್’ ಸರ್ವನಾಮವು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಶಬ್ದವು 4ರಿಂದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿರುವ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವಿಭೂತಿ’ ಭಗವಂತನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಭಗವಂತನ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿ, ಅನಂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಕಟ ವಾಗುವ ವಿಶೇಷತೆಗಳ ಹೆಸರು ‘ವಿಭೂತಿ’ಯಾಗಿದೆ. 4 ರಿಂದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಭಾವ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಭೂತಿಗಳಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ, ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಿಶೇಷತೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ’ (‘ಮತ್ತಃ’; ‘ಮಾನಸಾ ಜಾತಾಃ’) ಇದು ಭಗವಂತನ ಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್’ (ನನ್ನ ಈ ಈಶ್ವರೀಯ ಯೋಗವನ್ನು ನೋಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮುಂದೆ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪ ತೋರುವ ಸಮಯ ಭಗವಂತನು ‘ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮಯ ಯೋಗವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿರುವನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಾಗ, ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವಾಗ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಹ್ರಾಸ ಮತ್ತು ಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ವಿನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಹಾನಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗಿಸದೆ ಇರುವಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನೊಳಗೆ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಲಾಲಸೆ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಹ್ರಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಶಕ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇದ್ದು ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ಸುಖವಿರುವುದು ಭೋಗಗಳ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ. ಈ ಸಂಯಮ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ — (1) ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನರೂಪೀ ಸಂಯಮ (2) ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಶಾಸನರೂಪೀ ಸಂಯಮ. ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನರೂಪೀ ಸಂಯಮದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖ ಇಲ್ಲವಾಗಲಿ, ಅವರು ಸುಖಿಗಳಾಗಿರಲೀ’ — ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕುಮಾರ್ಗದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚುವುದು. ತನ್ನ ಮೇಲಿನ ಶಾಸನರೂಪೀ ಸಂಯಮದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ, ಸ್ವತಃ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸುಖ ಭೋಗಿಸದೆ ಇರುವುದು.’ ಇವೆರಡೂ ಸಂಯಮಗಳ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ ಅಥವಾ ‘ಪ್ರಭಾವ’ವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಯೋಗ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವ ಸರ್ವೋಪರಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಧನಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅಧಿಕಾರ ಚಲಾಯಿಸುವುದ ರಿಂದ ಅವರು ವಶರಾದರೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಒಂದು ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಶಾಸನದ ಶಕ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವನೋ ಅವನು ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ‘ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವಾಗಲೀ, ಮನುಷ್ಯನು ನಶ್ವರ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದಿರಲೀ, ಅವನು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಈ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಮಹಾನ್ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯಲೀ’ ಈ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಾಸನ (ಸಂಯಮ)ವಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಸನದ ಪರಮಾವಧಿ ಭಗವಂತನ ಶಾಸನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಯಮನ ವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಸಮತಾ, ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದಲೇ ಅಪಾರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಆ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಮಹಾನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರಂತೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನಂಶರೂಪದಲ್ಲಿ ಆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ನಿಷ್ಕಾಮ ವಾದಾಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಶಕ್ತಿಯ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮವಾದಾಗ ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಪುನಃ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಾತಾಡುತ್ತಾ-ಮಾತಾಡುತ್ತಾ ಬಳಲಿ ಹೋದರೆ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದರಿಂದ ಪುನಃ ಮಾತಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಬದುಕುತ್ತಾ-ಬದುಕುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಪುನಃ ಬದುಕುವ ಶಕ್ತಿಬರುತ್ತದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯು ಕ್ಷೀಣ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಚವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಶಕ್ತಿಯು ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಮಹಾನ್ ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ.

‘ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ — ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ನನ್ನ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಪ್ರಭಾವ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಎಷ್ಟು ವಿಶೇಷತೆಗಳಿವೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತಹ ಎಷ್ಟು ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ವಿವೇಕ-ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಸಂಚಾಲನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನಾನೇ ಎಲ್ಲದರ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ತತ್ತ್ವಶಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅವೆಲ್ಲ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಭಾವ ಕೇವಲ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತುಗಳ ವಿಶೇಷತೆಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಚಿನಿವಾರನ ದೃಷ್ಟಿ ಒಡವೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರೆ ಒಡವೆಗಳ ಹೆಸರು, ಆಕೃತಿ, ಉಪಯೋಗ ಇವುಗಳ ಕುರಿತು ದೃಷ್ಟಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ತತ್ತ್ವತಃ ಇದೆಲ್ಲ ಚಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಒಳಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲಾದರು, ಏನಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡರೆ, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷತೆಯು ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗದೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಶೇಷತೆಯು ಸ್ಥಾಯಿರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಅಲೌಕಿಕತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಂಡರೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳದ್ದೇ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರಲ್ಲೇ ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಏನೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ಆ ಅಪರಿ ವರ್ತನಶೀಲ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ್ದೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳದ್ದಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದೇ ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಅರ್ಥಾತ — ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪುವುದಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಐಶ್ವರ್ಯವೇ ಇದೆ. ವಿಭೂತಿಗಳ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆ ಐಶ್ವರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದರಲ್ಲೇ ಇರಲಿ, ಎಲ್ಲೇ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಆ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ಭಗವಂತನ ಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯ (ವಿಭೂತಿ)ದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ಆ ವಸ್ತುಗಳದ್ದಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಆ ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಾನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕೇವಲ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಇದೇ ಅವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಒಪ್ಪುವುದಾಗಿದೆ.*

* ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವತಃವೇತ್ತಿ’ (ತತ್ತ್ವತಃ ತಿಳಿಯುವುದು) ಇದರ ಅರ್ಥ —ತತ್ತ್ವತಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ —ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ತತ್ತ್ವತಃ ವೇತ್ತಿ’ ಇದರ ಫಲ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲ ಕಾರಣ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಚೇಷ್ಟಿತವಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೇ (ಇತಿಮತ್ವಾ) ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿರುವನು.

ತಿಳಿಯುವುದು ದೃಢವಾದಂತೆ ಒಪ್ಪುವುದೂ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಢವಾದ ಮಾನ್ಯತೆಯು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಂತೆಯೇ ಫಲಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ನಾನೂ ಹಿಂದೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಇಂತಹ ವರ್ಣದವನು’, ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾನ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ಬಿಡುವತನಕ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ‘ಇವೆಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಎಂದೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ವರ್ಣ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಾನ್ಯತೆಗಳು ನಿಜವಿರದೆ ಶರೀರದಿಂದಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಕೃತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅಳಿದುಹೋಗುವಂತಹುದು. ಆದರೆ ‘ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ನಿಜವಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಎಂದೂ ಇಲ್ಲವಾಗದೆ ಜ್ಞಾನ (ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ)ದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.’

‘ಸೋಽವಿಕಂಪೇನ ಯೋಗೇನ ಯಜ್ಯತೇ’ — ಅವನಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೃಢವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಿಗೆ ನಾನಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಬೇರೆಯದರಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಓರ್ವ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ’ — ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹದ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕೂಡ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನು ನನ್ನ ಯೋಗವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು (ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು) ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿದಿರು ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಬಂದರೂ, ಅವನು ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಲಾರನು. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದೆ ನನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಹೋದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ದೃಢ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ (ವಿಶೇಷತೆ)ಯೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ‘ಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರಭಾವ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ವಿಶೇಷತೆಯೇ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಸಂದೇಹರಹಿತ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ‘ಜ್ಞಾನವಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (7/19).

‘ಅವಿಕಂಪ (ಅವಿಚಲ) ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಸ್ವತಃ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ಕದಲಿಸಲಾರುರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವೇ ಇಲ್ಲ.

ಹಣದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಹಣಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಹಣದಲ್ಲಿಯೇ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಭಾವ ಮಹತ್ವ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಮನುಷ್ಯ ನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ದೃಢಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಹೇಗಾದೀತು? ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುವ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡು ಸತ್ತೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಹಾಗಿರುವಾಗ ವೃತ್ತಿಯು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗದು. ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೀತು, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹೋದೀತು, ಏಕೆ ಹೋದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿಯೇ ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನು ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೂತಿ ಹಾಗೂ ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು? ಇದರ ವಿವೇಚನೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವೋ ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ।

ಇತಿ ಮತ್ವಾ ಭಜಂತೇ ಮಾಂ ಬುಧಾ ಭಾವಸಮನ್ವಿತಾಃ ॥

ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದ, ಪ್ರಭವಃ - ಪ್ರಭಾವ (ಮೂಲ ಕಾರಣ)ನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತಃ - (ಮತ್ತು) ನನ್ನಿಂದಲೇ, ಸರ್ವಮ್ - ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ, ಪ್ರವರ್ತತೇ - ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಚೇಷ್ಟಿತವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಮತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಭಾವಸಮನ್ವಿತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಪ್ರೇಮವಿಟ್ಟಿರುವ, ಬುಧಾಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತ ಭಕ್ತರು, ಮಾವ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಭಜಂತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥8॥

ನಾನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಭಾವ (ಮೂಲಕಾರಣ)ನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಚೇಷ್ಟಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಪ್ರೇಮವಿಟ್ಟಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಮಾತನ್ನೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಏನೆಲ್ಲ ಬರುವುದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ‘ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ ಯಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತಃ’ ಭಗವಂತನ ಯೋಗ (ಪ್ರಭಾವ)ವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. 7ನೇ, 8ನೇ ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ.]

‘ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವಃ’ — ಮಾನಸ, ನಾದಜ, ಬಿಂದುಜ, ಉದ್ಭಿಜ, ಜರಾಯುಜ, ಅಂಡಜ, ಸ್ವೇದಜ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಪಿತಾ ಪರಮೇಶ್ವರನ ರೂಪದಿಂದ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.*

* ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರಣನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಹಾಗೂ 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಬೀಜವನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವ ಪಿತಾ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪಾದಕ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭವ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಎಲ್ಲದರ ‘ಅಭಿನ್ನ-ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನ ಕಾರಣ’ನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಸ್ವತಃ ನಾನೇ ಸೃಷ್ಟಿರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವೆನು.

‘ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ, ಪಾಲನೆ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ ನಡೆಯುವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು, ಆಗುವ ಕಾರ್ಯಗಳೆಲ್ಲವು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವ ಎಲ್ಲ ಸತ್ತಾಸ್ಫೂರ್ತಿಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ವಿದ್ಯುಶ್ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲ ಕಾರಣ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವೋ ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಭಾವ, ಆಚರಣೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದೆ ಅವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗಬೇಕು. ಕಾರ್ಯ, ಕಾರಣ, ಭಾವ, ಕ್ರಿಯೆ, ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿರುವ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೇ ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಬೇಕು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಹಾಗೂ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಹಾಗೂ ಈ (8ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಭಾವ, ಕ್ರಿಯೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಭಗವಂತ ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತತ್ತ್ವತಃ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅಥವಾ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅವಿಕಂಪ (ಎಂದೂ ಕದಲಿಸಲಾರದ) ಯೋಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಲ ‘ಸರ್ವ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತ ನಲ್ಲದೆ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪಾದಕನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಸಂಚಾಲಕನೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಉತ್ಪಾದಕ — ಸಂಚಾಲಕ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಇತಿ ಮತ್ವಾ ಭಾವಸಮನ್ವಿತಾಃ’ — ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವರು — ‘ಭಗವಂತನೇ ಸರ್ವೋಪರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗಲಾರರು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಉಂಟಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಪ್ರೇಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಪಡೆದ ಕಾರಣ — ಅವರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ನಿಃಶೋಕತೆ, ನಿಶ್ಚಿಂತತೆ, ನಿರ್ಭಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ದೇವರಿ ರುವಲ್ಲಿಯೇ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.’

‘ಬುಧಾಃ’ — ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯದರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದು, ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಎಲ್ಲರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು, ಭಗವಂತನದೇ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಅವನಲ್ಲೇ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಪ್ರೇಮವಿರಿಸುವುದೇ ಅವರ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ, 19ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷರ (ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ)ಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (ಜೀವಾತ್ಮ)ಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ‘ಸರ್ವವಿತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ಮಾಮ್ ಭಜಂತೇ’ ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಜಪ-ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು, ಭಗವಂತನ ರೂಪದ ಚಿಂತನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದು, ಭಗವಂತನ ಕಥೆ ಕೇಳುವುದು, ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಗ್ರಂಥ (ಗೀತಾ-ರಾಮಾಯಣ-ಭಾಗವತ)ಗಳನ್ನು ಓದುವುದು, ಓದಿಸುವುದು — ಇವೆಲ್ಲ ಭಜನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಭಜನೆಯು — ಯಾವುದರಿಂದ ಹೃದಯ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಪ್ರಿಯನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೋ, ಭಗವಂತನ ವಿಸ್ಮೃತಿಯು ಚುಚ್ಚುತ್ತದೋ, ಕೆಟ್ಟ ದೆನಿಸುತ್ತದೋ ಅದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಭಜನೆಯಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ — ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವಾಗು ವುದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುವಾಗ ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಇರಬೇಕು. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಜ್ಞಾನದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನೂ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳಿರುತ್ತವೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸಬೇಕು (18/46); ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾ ನನಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಶರಣಾಗಬೇಕು (18/61/62); ಇತ್ಯಾದಿ. ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಈ ಸಾಧನೆಗಳಾದರೋ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಭಿರುಚಿ ಗನುಸಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜನರು ಹಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಮಹತ್ವಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಹಣದಿಂದ ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಉಂಟಾವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವವರು ತುಚ್ಛವಾದ ಹಣದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳದೆ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ’ (15/19).

ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ (ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವಃ) ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ (ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೆ) ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜೀವರು ಪದಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು, ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾ ಆಗಿ ಬಂಧಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ. ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದರಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂಧನಕಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಜೀವಿಯು ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಬಂಧನವೇ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಭಾವವೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತ ನದೇ ಆಗಿದೆ — ಈ ಮಾತು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ತಃ’ ಪದದಿಂದ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಮತ್ತಂ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ (7/7)

ನಾನಲ್ಲದೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಯಾರೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ.

‘ಮತ್ತ ಏವೇತಿ ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ’ (7/12)

ಈ (ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ) ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ — ಹೀಗೆ ಅವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ.

‘ಭವಂತಿ ಭಾವಾ ಭೂತಾನಾಂ ಮತ್ತ ಏವ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ’ (10/5).

‘ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈ (ಬುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನ, ಅಸಮ್ಮೋಹ, ಇತ್ಯಾದಿ) ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.’

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಭಕ್ತರ ಭಜನೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಮುಚ್ಚಿತ್ತಾ ಮದ್ಗತಪ್ರಾಣಾ ಬೋಧಯಂತಃ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।

ಕಥಯಂತಶ್ಚ ಮಾಂ ನಿತ್ಯಂ ತುಷ್ಯಂತಿ ಚ ರಮಂತಿ ಚ ॥

ಮುಚ್ಚಿತ್ತಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ, ಮದ್ಗತಪ್ರಾಣಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ಭಕ್ತರು, ಪರಸ್ಪರಮ್ - ತಮ್ಮ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ, ಬೋಧಯಂತಃ - (ನನ್ನ ಗುಣ-ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು) ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಥಯಂತಃ - ಅವನ್ನು ಕಥಿಸುತ್ತಾ, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ, ತುಷ್ಯಂತಿ - ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮಾಮ್, ಚ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ರಮಂತಿ - ಪ್ರೇಮವಿರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥9॥

ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಗುಣ-ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಹಾಗೂ ಅವನ್ನು ಕಥಿಸುತ್ತಾ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರೇಮವಿರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರು ಮಾತುಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ‘ಮುಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮದ್ಗತಪ್ರಾಣಾಃ’ ಇವೆರಡು ಮಾತು ಸ್ವತಃ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಕ್ತರು ಸ್ವತಃ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಆಗಬಲ್ಲರು. ‘ಬೋಧಯಂತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಕಥಯಂತಃ’ ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ಆಗುತ್ತವೆ. ‘ತುಷ್ಯಂತಿ’ ಮತ್ತು ‘ರಮಂತಿ’ ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳು ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿವೆ.

ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಚೇಷ್ಟಿತವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಮಾತು ದೃಢವಾಗಿ ಹಾಗೂ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ನೆಟ್ಟು ಹೋಗಿರುವವರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸರಿ! ಅವರಿಗೆ ಒಂದೇ ಕೆಲಸವಿರುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುವುದು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ — ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವರು. ಒಂದು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಭಗವಂತ ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ಸ್ವತಃ ತೊಡಗುವುದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ತಾ (ಸ್ವಯಂ)ನು ತೊಡಗಿದಾಗ ಕರಣ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರದೆ ಅವೂ ಕೂಡ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಕರಣಗಳು ತೊಡಗಿದಾಗ ಕರ್ತಾ ಬೇರೆ ಇರಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಕರ್ತಾನು ತೊಡಗಿದಾಗ ಕರಣಗಳು ಬೇರೆಯಾಗಿರಲಾರವು. ಕರ್ತಾ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಕರಣಗಳು ಇರಬಲ್ಲವು. ಕಾರಣ-ಕರಣಗಳು ಕರ್ತಾನ ಅಧೀನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕರ್ತಾ ಸ್ವತಃ ತೊಡಗುವಲ್ಲಿಯೇ ಕರಣಗಳೂ ಕೂಡ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಸಾಧಕನಾದರೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೋ ಆ ಕಾರ್ಯ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಸ್ವತಃ ಕರ್ತಾನ ವಿರುದ್ಧ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ ‘ನಾನಾದರೋ ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿ ದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತೊಡಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವತಃ ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವು ತೊಡಗುವುದು ಅಸಂಭವದಂತೆ ಇದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನತನ, ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ನನ್ನದಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ವರ್ತಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ವಿಧಾನ ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ನನಗೆ ಪ್ರಭುವಿನ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದರೆ ನಾನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಮಾಡಲಿ — ಇಂತಹ ಯಾವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ, ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವನ ಚಿತ್ತವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಮನಸ್ಸು ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಮನೋವೃತ್ತಿ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದೆ — ‘ಭೂಮಿರಾಪೋನಲೋವಾಯುಃ ಖಂ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರೇವ ಚ’ (7/4) — ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಚಿತ್ತವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಮನಃ ಸಂಯಮ್ಯ ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ’ (6/14) — ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಚಿತ್ತ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಚಿತ್ತ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಎರಡಿಲ್ಲ.

‘ಮದ್ಗತಪ್ರಾಣಾಃ’ — ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ನನಗೇ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ — ಬದುಕುವುದು ಮತ್ತು ಚೇಷ್ಟೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿವೆ. ಭಕ್ತರು ಬದುಕುವುದೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೂ (ಕ್ರಿಯೆಗಳು) ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮುಖ್ಯತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಭಕ್ತರ ಯಜ್ಞ, ಅನುಷ್ಠಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ; ಭಜನೆ ಧ್ಯಾನ, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನ ಇತ್ಯಾದಿ ; ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾರೀರಿಕ; ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಂಬಂಧೀ; ಸೇವೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಎಷ್ಟು ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅವರ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಭೇದ ವಾದರೂ ಉದ್ದೇಶ ಭೇದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ‘ಭಗವದ್ಗತ ಪ್ರಾಣ’ರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಗೋಪಿಕೆಯರು ಗೋಪಿಕಾಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನಾವು ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆವು — ‘ತ್ವಯಿ ಧೃತಾಸವಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗ — 10/31/1) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇರುವಷ್ಟು ಆತ್ಮೀಯತೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲೂ ‘ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗದಿರಲಿ’ ಈ ರೀತಿ ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವಾಗಿದೆ, ಸ್ನೇಹವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ‘ನಾವು ಬದುಕುತ್ತಾ ಇರಲೀ’ ಈ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಾಯುವ ಭಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಬದುಕುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಸಾಯುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ‘ಸಾಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಯೋಗವಾಗಬಹುದು ಆದರೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಪ್ರಾಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ.’ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗೆ ‘ಮದ್ಗತ ಪ್ರಾಣಾಃ’ ಆಗಲು ಸಾಧಕರು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ‘ನಮಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ವುದಿದೆ’ ಈ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗಲೀ, ಸಿಗದಿರಲಿ; ನಾವು ಆರೋಗ್ಯವಂತರಾಗಿರಲೀ, ಕಾಯಿಲೆಬರಲೀ; ನಮ್ಮ ಆದರವಾಗಲೀ ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗಲೀ; ನಮಗೆ ಸುಖಸಿಗಲೀ, ಅಥವಾ ದುಃಖವಿರಲಿ — ಇವುಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ವಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ದೃಢ ಉದ್ದೇಶವಾದಾಗ ಸಾಧಕನು ‘ಭಗವದ್ಗತ ಪ್ರಾಣ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಬೋಧಯಂತಃ ಪರಸ್ಪರಮ್’ — ಆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವದ್ ಭಾವವುಳ್ಳವರು, ಭಗವದ್ ರುಚಿ ಉಳ್ಳವರು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅವರೊಡನೆ ಭಗವಂತನ ವಿಷಯ ಬಂದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಸತ್ಸಂಗವಾಗುತ್ತದೆ.* ಅವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವಾಗ ಅದರೊಳಗೆ ಭಗವತ್ಸಂಬಂದೀ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತುಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬರುತ್ತವೆ. ದೀಪದ ಕೆಳಗೆ ಕತ್ತಲಿದ್ದರೂ ಎರಡು ದೀಪಗಳು ಇದಿರುಬದಿರಾಗಿ ಇಟ್ಟಾಗ ಎರಡೂ ದೀಪಗಳ ಕೆಳಗಿನ ಕತ್ತಲೆ ಇಲ್ಲವಾಗುವಂತೆ ಇಬ್ಬರು ಭಗವದ್ಭಕ್ತರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ, ಪರಸ್ಪರ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಮಾತು-ಕತೆ ಶುರುವಾದಾಗ ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತುಗಳು ಹೇಳತೊಡಗುವರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರೂ ಇನ್ನೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಭಾವಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗುವರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆದಾನ-ಪ್ರದಾನವಾದಾಗ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಓರ್ವನೇ ಭಗವಚ್ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಷ್ಟು ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದರೂ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ಆದಾನ-ಪ್ರಧಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಸತಾಮಯಂ ಸಾರಭೃತಾಂ ನಿಸರ್ಗೋ ಯದರ್ಥವಾಣೀ ಶ್ರುತಿಚೇತಸಾಮಪಿ ।
ಪ್ರತೀಕ್ಷಣಂ ನವ್ಯವದಚ್ಯುತಸ್ಯ ಯತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ವಿಟಾನಾಮಿವ ಸಾಧುವಾರ್ತಾ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —10/13/2)

ಸಾರ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪುರುಷರ ವಾಣೀ, ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಚಿಂತಿಸುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಲಂಪಟ ಪುರುಷರಿಗೆ ಸ್ತ್ರಿಯರ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸತನ ಕಂಡುಬರುವಂತೇ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸತನ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

‘ಕಥಯಂತಶ್ಚ ಮಾಮ್’ — ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕಥೆ-ಲೀಲೆ ಕೇಳುವವರು ಯಾರಾದರು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅವರು ಭಗವತ್ಕಥೆ — ಲೀಲೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಸನಕಾದಿಗಳು ನಾಲ್ಕೂಮಂದಿ ಭಗವಂತನ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಓರ್ವರು ವಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾರೆ ಉಳಿದ ಮೂವರು ಶ್ರೋತೃಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಕೇಳುವವರು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕಥೆ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ರಹಸ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೂ ಯಾರಾದರು ಹೇಳುವವರು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಸ್ವತಃ ಕೇಳತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಾಗ ವಕ್ತಾ ಆದ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇಳುವಾಗ ಶ್ರೋತಾ ಆಗಲು ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿತ್ಯಂ ತುಷ್ಯಂತಿ ಚ’ — ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನ ಕಥೆ, ಲೀಲೆ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ರಹಸ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, ಅವನದೇ ಕಥೆ ಹಾಗೂ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಭಕ್ತರು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರ ಸಂತುಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ರಮಂತಿ ಚ’ — ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ತಸ್ಮಿಸ್ತಜ್ಜನೇ ಭೇದಾಭಾವಾತ್’ (ನಾರದ ಭಕ್ತಿ ಸೂತ್ರ 41). ಒಮ್ಮೆ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾದರೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮದ ಲೀಲೆ ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಏವಂ ಸ್ವಭಕ್ತಯೋ ರಾಜನ್ ಭಗವಾನ್ ಭಕ್ತಭಕ್ತಿಮಾನ್’ ।

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗತ —10/86/59)

ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸಾಧಕನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೇ ಇರಬೇಕೆಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಯವಿರಿಸಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರ ಚಿತ್ತವು ಓರ್ವ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವರ ಚಿತ್ತ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೀತು? ಹೇಗೆ ಹೋದೀತು, ಏಕೆ ಹೋದೀತು? ಈ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಎಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೂ ಭಗವಂತನಿ ಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಯಾರಾದರು ಭಗವಂತನ ಕಥೆ ಕೇಳಲು ಬಂದರೆ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತುಗಳ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಭಗವಂತನ ಕಥೆ-ಲೀಲೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಾದರು ಹೇಳುವವರು ಬಂದರೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೇಳುವವರು ತೃಪ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಕೇಳುವವರೂ ತೃಪ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ವಿಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಹೊಸ ರಸ ಸಿಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಕಾರಣ ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ನಾರದ ಭಕ್ತಿಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ —

‘ಕಂಠಾವರೋಧರೋಮಾಂಚಾಶ್ರುಭಿಃ ಪರಸ್ಪರಂ ಲಪಮಾನಾಃ ಪಾವಯಂತಿ ಕುಲಾಗಿ ಪೃಥ್ವಿವೀಂ ಚ’॥

68.

ಇಂತಹ ಅನನ್ಯಭಕ್ತರು ಕಂಠಾವರೋಧ, ರೋಮಾಂಚ ಮತ್ತು ಅಶ್ರುಯುಕ್ತ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು, ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಂದಾಗುವ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅವರ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ತೇಷಾಂ ಸತತಯುಕ್ತಾನಾಂ ಭಜತಾಂ ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕಮ್ ।

ದದಾಮಿ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಂ ತಂ ಯೇನ ಮಾಮುಪಯಾಂತಿ ತೇ ॥

ತೇಷಾಮ್ - ಆ, ಸತತಯುಕ್ತಾನಾಮ್ - ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ (ಮತ್ತು), ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕಮ್ - ಪ್ರೇಮದಿಂದ, ಭಜತಾಮ್ - (ನನ್ನ) ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ, ಯೇನ - ಯಾವುದರಿಂದ, ತೇ - ಅವರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಉಪಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುವರೋ, ತಮ್ - ಆ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು (ನಾನು), ದದಾಮಿ - ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ॥10॥

ಆ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುವರೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಮತೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಯಸು ವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಬೇರೆನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.+ ಅವರಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದು ಒಂದೇ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದಲ್ಲದೆ ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆ ಕೆಲಸವೇ ಇಲ್ಲ. ಈಗ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ, ಎಲ್ಲ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಭಕ್ತರಿಂದ ಮಾಡಿಸುವುದೆಲ್ಲ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದೆಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ (ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ಆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.]

+ ನ ಪಾರಮೇಷ್ಠ್ಯಂ ನ ಮಹೇಂದ್ರಧಿಷ್ಣ್ಯಂ ನ ಸಾರ್ವಭೌಮಂ ನ ರಸಾಧಿಪತ್ಯಮ್ ।
ನ ಯೋಗಸಿದ್ಧೀರಪೂನರ್ಭವಂ ವಾ ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಾತ್ಮೇಚ್ಛತಿ ಮದ್ವಿನಾನ್ಯತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —11/14/14)

ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಭಕ್ತನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪದ, ಇಂದ್ರನ ಪದ, ಸಮಸ್ತ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯ, ಪಾತಾಳಾದಿ ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ, ಯೋಗದ ಸಮಸ್ತ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ಕೂಡ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತೇಷಾಂ ಸತತಯುಕ್ತಾನಾಮ್’ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ ಇದ್ದು, ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ, ರಹಸ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಭಗವಂತನ ನಾಮಗುಣಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತತಯುಕ್ತಾನಾಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಭಜತಾಂ ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕಮ್’ — ಆ ಭಕ್ತರು ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ, ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೂ ಬಯಸದಿರುವಾಗ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಗಳು, ನವನಿಧಿಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸಬಲ್ಲರು? ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಇವುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯಾವುದೇ ಆದರವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಇಚ್ಛೆಯು ಅವರೊಳಗೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗ ದಷ್ಟು ಅವರು ತಲ್ಲೀನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ದದಾಮಿ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಂ ತಮ್’ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗೊಂದಲ ಆಗದಿರುವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗಲೀ-ಸಿಗದಿರಲೀ, ಲಾಭವಾಗಲೀ-ನಷ್ಟವಾಗಲೀ ಆದರವಾಗಲೀ-ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗಲೀ, ಸ್ತುತಿಸಲಿ-ನಿಂದಿಸಲೀ, ಆರೋಗ್ಯವಿರಲಿ-ಇಲ್ಲದಿರಲೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ, ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ವಿರುದ್ಧ ವಿಭಿನ್ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬಂದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿ (ಸಮ) ಇರಬಲ್ಲಂತಹ — ಬುದ್ಧಿ ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮತೆಯನ್ನು ನಾನು ಆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.

‘ದದಾಮಿ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯೇನ’ — ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.

‘ಮಾಮುಪಯಾಂತಿ ತೇ’ — ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳುಳ್ಳವರಾದಾಗ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವಾಗ, ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪ್ರೇಮಿಸುವಾಗ ಅವರಿಗೆ ಈಗ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾವುದು ಏನು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಿತು? ಅದರಿಂದ ‘ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು. ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಕೊರತೆಯು ಅವರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್— ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷ (ವಿಷಮತೆ) ಇರುವ ವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ದ್ವಂದ್ವಾತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷರೂಪೀ ದ್ವಂದ್ವವಿರುವತನಕ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮತೆ ಬಂದಾಗ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಮತೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಸಮತೆಯೇ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ— ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ (2/48). ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ’ (2/41), ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮುಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸತತಂ ಭವ’ (18/57). ಬುದ್ಧಿಯೋಗವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಒಂದು ‘ಚಿಂತನೆ’ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ‘ಚಿಂತನೆ’ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಚಿಂತನೆ, ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದು ಕೃತ್ರಿಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದು ನಿಜವಾಗಿದೆ. ಮಾಡಲಾಗುವ ಚಿಂತನೆ ನಿರಂತರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆಗುವ ಚಿಂತನೆಯು ಶ್ವಾಸದಂತೆ ನಿರಂತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತರಬೀಳು ವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸತತಯುಕ್ತಾನಾಮ್’. ಶರೀರದ ಪ್ರೀತಿ, ಆಸಕ್ತಿ, ಇರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಚಿಂತನೆಯು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಭಜನೆಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ — ‘ಭಜತಾಂ ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕಮ್’.

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ತೇಷಾಮೇವಾನುಕಂಪಾರ್ಥಮಹಮಜ್ಞಾನಜಂ ತಮಃ ।

ನಾಶಯಾಮ್ಯಾತ್ಮಭಾವಸ್ಥೋ ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ ಭಾಸ್ವತಾ ॥

ತೇಷಾಮ್ - ಆ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ, ಅನುಕಂಪಾರ್ಥಮ್, ಏವ - ಕೃಪೆಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಆತ್ಮಭಾವಸ್ಥಃ - ಅವರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರುವ, ಅಹಮ್ - ನಾನು (ಅವರ), ಅಜ್ಞಾನಜಮ್ - ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯ, ತಮಃ - ಅಂಧಕಾರವನ್ನು, ಭಾಸ್ವತಾ - ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ, ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ದೀಪದಿಂದ, ನಾಶಯಾಮಿ - ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥11॥

ಆ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಅವರ ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ದೀಪದಿಂದ ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತೇಷಾಮೇವಾನುಕಂಪಾರ್ಥಮಹಮಜ್ಞಾನಜಂ ತಮಃ’ — ಆ ಭಕ್ತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರೊಳಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮುಕ್ತಿಯ ಕೂಡ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.* ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಅವರು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ (ಮುಕ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಬೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ) ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಈ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಜನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಹೃದಯ ದ್ರವಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೇವಲ ಅವರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಲು ಕೃಪಾಪರವಶನಾಗಿ ನಾನು ಅವರ ಅಜ್ಞಾನ ಜನ್ಯ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಹೃದಯ ದ್ರವಿತವಾಗುವ ಕಾರಣ — ನನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕೊರತೆ ಇರಬಾರದೆಂದೇ ಆಗಿದೆ.

* (1) ಸಾಲೋಕ್ಯ ಸಾರ್ಷ್ಟಿ ಸಾಮೀಪ್ಯ ಸಾರೂಪೈಕತ್ವಮಪ್ಯುತ । ದೀಯಮಾನಂ ನ ಗೃಹ್ಣಂತಿ ವಿನಾ ಮತ್ಸೇವನಂ ಜನಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ—3/29/13)

ನನ್ನ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಾಲೋಕ್ಯ, ಸಾರ್ಷ್ಟಿ, ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಸಾರೂಪ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಯುಜ್ಯ (ಈ ಐದು ಪ್ರಕಾರದ) ಮುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

(2) ಅಸ ಬಿಚಾರಿ ಹರಿ ಭಗತ ಸಯಾನೇ ಮುಕ್ತಿ ನಿರಾದರ ಭಗತಿ ಲುಭಾನೇ ॥

(ಮಾನಸ —7/119/4)

ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಹರಿಭಕ್ತರು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಆತ್ಮಭಾವಸ್ಥಃ’ — ಮನುಷ್ಯರು ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಇರುವಿಕೆಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಕೃತಿ (ಶರೀರ)ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಕೊಂಡೇ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಶರೀರವು ಬದಲಾದಾಗ ತಾನೂ ಬದಲಾದಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ತರುಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಿರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಮ್ಮ ಇರುವಿಕೆಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಇರುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ ಪ್ರಭುವಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಭಾವಸ್ಥಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಭಾಸ್ವತಾ ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ ನಾಶಯಾಮಿ’ — ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ಜ್ಞಾನದೀಪದ ಮೂಲಕ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ನಾನು ಯಾರು? ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇನು ಎಂದು ಅರಿಯದಿರು ವಂತಹ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತತ್ತ್ವಬೋಧ ಮಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾವ ತತ್ತ್ವಬೋಧದ ಮಹಿಮೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳು ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಪರಿಶ್ರಮಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಸ್ವತಃ ಅವರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಬೋಧ ಮಾಡಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಕ್ತರು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಾಗ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು — ಈ ಸಮತೆಯೂ ಭಗವಂತನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಪವಿತ್ರ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ತತ್ತ್ವಬೋಧ (ಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನ)ವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತರು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಮತೆಯು ಅವರಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಬೋಧವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಭಕ್ತಿರೂಪಿ ತಾಯಿಯಿರುವಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಕ್ಕಳಾದ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಮಕ್ಕಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯು ಬಂದಾಗ ಸಮತೆ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧ-ಇವೆರಡೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧನ ಜನ್ಯ ಪೂರ್ಣತೆಗಿಂತ ಭಗವಂತನಿಂದಾದ ಪೂರ್ಣತೆಯು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ಣತೆಯ ಗಂಧವೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರ ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹೊರುವಂತೆ (9/22) ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣರಾದ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ (ಅವರು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯ ದಿದ್ದರೂ) ಭಗವಂತನು ಸಮತೆ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಬೋಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆಯೂ ಭಗವಂತನು ಆ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಋಣಿಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಗೋಪಿಯರಿಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷ (ಅನಿಂದ್ಯ) ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದಂತಹ ಗೋಪಿಕೆಯರ ಉಪಕಾರವನ್ನು, ಋಣವನ್ನು ನಾನು ದೇವತೆ ಗಳಂತೆ ದೀರ್ಘವಾದ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಪಡೆದರೂ ತೀರಿಸಲಾರೆನು. ಕಾರಣ — ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಋಷಿ-ಮುನಿ, ತ್ಯಾಗಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಮನೆಯ ಮಮತಾ ರೂಪೀ ಬೇಡಿಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಳಚಲಾರರೋ, ಅವನ್ನು ಅವರು ಕಡಿದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.*

* ನ ಪಾರಯೇಹಂ ನಿರವದ್ಯಸಂಯುಜಾಂ ಸ್ವಸಾಧುಕೃತ್ಯಂ ವಿಬುಧಾಯುಷಾಪಿ ವಃ ।
ಯಾ ಮಾಭಜನ್ ದುರ್ಜರಗೇಹ ಶೃಂಖಲಾಃ ಸಂವೃಶ್ಚ್ಯ ತದ್ ವಃ ಪ್ರತಿಯಾತು ಸಾಧುನಾ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —10/32/22)

ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬಂದಿದೆ, ಸ್ವರೂಪಬೋಧ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯದಷ್ಟು ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ತಿಳಿದುಬಂದರೆ ಈ ಸಮತೆ ಹಾಗೂ ಬೋಧ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು! ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣ ದಿರಲಿ ಎಂದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೇ ಸ್ವಾಮಿ! ನೀನು ಸಮತೆ, ಬೋಧ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜಗತ್ತನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟರೂ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಏನೂ ತಿಳಿದಿರಬಾರದು. ನಾನು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಭಜನೆ-ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆ ಇದ್ದು ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ— ‘ದದಾಮಿ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಂ ತಮ್’ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ ಭಾಸ್ವತಾ’. ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಪರಾದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯಿಂದಾಗುವ ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಪರಾ ಇದರ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದಾಗುವ ಜ್ಞಾನಯೋಗ — ಎರಡನ್ನೂ ಕರುಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸಿಗುವ ತತ್ತ್ವದ ‘ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ’ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಸಿಗುವ ತತ್ತ್ವ ‘ಸ್ವರೂಪಬೋಧ — ಎರಡೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.’ ಕರ್ಮಯೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಭಕ್ತನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಭಕ್ತನ ದೇಹಾಭಿಮಾನ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲೇ, ಪ್ರೇಮದಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಗುವು ಸರ್ವಥಾ ತಾಯಿಯ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುವಾಗ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ತನ್ನ ಕೊರತೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ! ತಾಯಿಯೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕೊಳೆಯಾದ ಬಟ್ಟೆ ಬದಲಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಉಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಭಕ್ತನು — ‘ನಾನು ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಹೀಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನೊಳಗಿರುವ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಭಕ್ತನ ಮುಖ್ಯಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಯನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಬೇಡದೆ, ಬಯಸದೆ, ತಾನಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕೊರತೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶಾಂತರಸ, ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಖಂಡರಸ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅನಂತರಸವಿದೆ. ಶಾಂತರಸ ಮತ್ತು ಅಖಂಡರಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರಸವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅನಂತರಸದಲ್ಲಿ ಶಾಂತರಸವು ಇದೆ ಮತ್ತು ಅಖಂಡರಸವೂ ಇದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಲೌಕಿಕ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಅಲೌಕಿಕ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲೌಕಿಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಲೌಕಿಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಲೌಕಿಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅಲೌಕಿಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅಲೌಕಿಕದಲ್ಲಾದರೋ ಲೌಕಿಕ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ಅಲೌಕಿಕತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಜ್ಞಾನಿಯಾದರೋ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರಲಾರನು.+ ಗೋಪಿಯರು ಶ್ರುತಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗವೂ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ, ವ್ರತ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೂ ಆಚರಿಸಸಿಲ್ಲ* ಆದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರ ಬೋಧವಾದರೋ ಅವನಿಗೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ.

+ ಮಮ ದರಸನ ಫಲ ಪರಮ ಅನೂಪಾ । ಜೀವ ಪಾವ ನಿಜ ಸಹಜ ಸ್ವರೂಪಾ ॥

(ಮಾನಸ —ಅರಣ್ಯ 36/5)

ನನ್ನ ದರ್ಶನದ ಪರಮ ಅನುಪಮ ಫಲವು - ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಸಹಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

* ತೇ ನಾಧೀತ ಶ್ರುತಿಗಣಾ ನೋಪಾಸಿತಮಹತ್ತಮಾಃ । ಅವ್ರತಾತಪ್ತತಪಸಃ ಸತ್ಸಂಗಾನ್ಮಾಮುಪಾಗತಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —11/12/7)

ಅವರು ವೇದದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಹಾಪುರುಷರ ಉಪಾಸನೆಯೂ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಕೃಚ್ಛ್ರಚಾಂದ್ರಾಯಣ ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೂಡ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸತ್ಸಂಗ (ಪ್ರೇಮ)ದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದರು, ಅಷ್ಟೆ.

ನ ಖಲು ಗೋಪಿಕಾನಂದನೋ ಭವಾನಖಿಲದೇಹಿನಾಮಂತರಾತ್ಮದೃಕ್ ।
ವಿಖನಸಾರ್ಥಿತೋ ವಿಶ್ವಗುಪ್ತಯೇ ಸಖ ಉದೇಯಿವಾನ್ ಸಾತ್ವತಾಂ ಕುಲೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —10/31/4)

(ಗೋಪಿಯರು ಹಳುತ್ತಾರೆ) ಹೇ ಸಖನೇ! ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಕೇವಲ ಯಶೋದೆಯ ಪುತ್ರನಲ್ಲ; ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತರಾತ್ಮದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ನೀನು ಯದುಕುಲದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿರುವೆ.

‘ಆತ್ಮಭಾವಸ್ಥಃ’ — ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಜೀವರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ — ಶರೀರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಭಗವಂತನು ತಾನೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾದನು — ‘ತತ್ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ತದೇವಾನುಪ್ರಾವಿಶತ್’ (ತೈತರೀಯ 2/6) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಲಕ್ಷಣ ಕೃಪೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಆ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿ ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ಧಾಮ ಪವಿತ್ರಂ ಪರಮಂ ಭವಾನ್ ।

ಪುರುಷಂ ಶಾಶ್ವತಂ ದಿವ್ಯಮಾದಿ ದೇವಮಜಂ ವಿಭುಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಅಹುಸ್ತ್ವಾಮೃಷಯಃ ಸರ್ವೇ ದೇವರ್ಷಿರ್ನಾರದಸ್ತಥಾ ।

ಅಸಿತೋ ದೇವಲೋ ವ್ಯಾಸಃ ಸ್ವಯಂ ಚೈವ ಬ್ರವೀಷಿ ಮೇ ॥

ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಧಾಮ - ಧಾಮ (ಮತ್ತು), ಪರಮಮ್ - ಮಹಾನ್, ಪವಿತ್ರಮ್ - ಪವಿತ್ರ, ಭವಾನ್ - ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ, ಶಾಶ್ವತಮ್ - (ನೀನೇ) ಶಾಶ್ವತ, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯ, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷ, ಆದಿದೇವಮ್ - ಆದಿದೇವ, ಅಜಮ್ - ಅಜನ್ಮಾ (ಮತ್ತು), ವಿಭುಮ್ - ಸರ್ವಮ್ಯಾಪಕನಾಗಿರುವೆ, ತ್ವಾಮ್ - (ಹೀಗೆ) ನಿನ್ನನ್ನು, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲರೂ, ಋಷಯಃ - ಋಷಿಗಳು, ದೇವರ್ಷಿಃ, ನಾರದಃ - ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರೂ, ಅಸಿತಃ - ಅಸಿತರು, ದೇವಲಃ - ದೇವಲರೂ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಮ್ಯಾಸಃ - ಮ್ಯಾಸರು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸ್ವಯಮ್, ಏವ - ಸ್ವತಃ ನೀನೂ ಸಹ, ಮೇ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಬ್ರವೀಷಿ - ಹೇಳುತ್ತಿವೆ. ॥12,13॥

ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪರಮಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಧಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ, ಶಾಶ್ವತನೂ, ದಿವ್ಯಪುರುಷನೂ, ಆದಿದೇವನೂ, ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳೂ, ದೇವರ್ಷಿನಾರದರೂ, ಅಸಿತರೂ, ದೇವಲರೂ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಸರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ನೀನೂ ಸಹ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ॥12, 13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ಧಾಮ ಪವಿತ್ರಂ ಪರಮಂ ಭವಾನ್’ — ಇದಿರ್ಗಡೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನು — ನಾನು ಕೇಳಿದಾಗ ನೀನು ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ (8/3) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಪರಮಬ್ರಹ್ಮ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಪರಮಧಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮ ಸ್ಥಾನ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ (9/18). ಪವಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ — ‘ಪವಿತ್ರಾಣಾಂ ಪವಿತ್ರಂ ಯಃ’ ಆ ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಪುರುಷಂ ಶಾಶ್ವತಂ ದಿವ್ಯಮಾದಿದೇವಮಜಂ.... ಸ್ವಯಂ ಚೈವ ಬ್ರವೀಷಿ ಮೇ’ — ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೂ,* ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರೂ, ಅಸಿತ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರ ದೇವಲ ಋಷಿಗಳೂ+ ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿ ವ್ಯಾಸರೂ‡‡, ನಿನ್ನನ್ನು ಶಾಶ್ವತ, ದಿವ್ಯಪುರುಷ, ಆದಿದೇವ, ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ವಿಭು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು.

* ಮಾರ್ಕಡೇಯ ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿರುವರು — ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯಜ್ಞಗಳ ಯಜ್ಞನೂ, ತಪಸ್ಸುಗಳ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್ — ವರ್ತಮಾನರೂಪನೂ ಆಗಿರುವನು.

(ಮಹಾ —ಭೀಷ್ಮ —68/3)

ಭೃಗುಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿರುವರು — ಇವನು ದೇವತೆಗಳ ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪುರಾತನ ವಿಷ್ಣು ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

(ಮಹಾ —ಭೀಷ್ಮ —68/4)

ಅಂಗಿರಾ ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿರುವರು — ಇವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-68/6)

ಸನತ್ಕುಮಾರಾದಿಗಳು ಹೇಳಿರುವರು — ಇವನ ಮಸ್ತಕದಿಂದ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭುಜಗಳಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಇವನ ಉದರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಇವನು ಸನಾತನ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾದಾಗಲೇ ಸಾಧಕರು ಇವನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇವನು ಪರಮೋತ್ಕೃಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರದಿರುವ ಉದಾರ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಇವನೇ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(ಮಹಾ —ಭೀಷ್ಮ —68/8-10)

ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ಹೇಳಿರುವರು — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಸಾಧ್ಯರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಈಶ್ವರರಿಗೂ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ

(ಮಹಾ —ಭೀಷ್ಮ —68/2)

+ ಅಸಿತ ಮತ್ತು ದೇವಲ ಋಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಪ್ರಜೆಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಏಕಮಾತ್ರ ರಚಯಿತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

(ಮಹಾ —ವನ —12/50)

‡‡ ಮಹರ್ಷಿ ವ್ಯಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ನೀನು ವಸುಗಳ ವಾಸುದೇವ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಇಂದ್ರತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವವನೂ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪರಮ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದೀಯೇ. (ಮಹಾ —ಭೀಷ್ಮ —68/5)

ಆತ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಶಾಶ್ವತ’ (2/20), ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ದಿವ್ಯಪುರುಷ’ (8/10), ದೇವತೆ ಗಳ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಆದಿದೇವ’ (10/2), ಮೂಢರು ನನ್ನನ್ನು ಅಜನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (7/25) ಹಾಗೂ ಅಸಮ್ಮೂಢ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಅಜನೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾರೆ (10/3) — ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಅಜ’ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವ್ಯಕ್ತ ರೂಪದಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ (9/4) ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ವಿಭು’ವಾದ ಸ್ವತಃ ನೀನೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪರಂ ಧಾಮ’ ಮತ್ತು ಸಗುಣ- ಸಾಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪವಿತ್ರಂ ಪರಮಂ ಭವಾನ್’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ’ (7/29, 30; 8/1—4) ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

ಯಾವುದು ಸ್ವತಃ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಬೇರೆಯವರನ್ನೂ ಶುದ್ಧಮಾಡುವುದೋ ಅದು ‘ಪರಮ ಪವಿತ್ರ’ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಪರಮಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ನಾಮ, ರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಪವಿತ್ರವಾಗಿವೆ. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 38ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಹೇಳದೆ — ‘ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶವ್ ಪವಿತ್ರಮಿಹ ವಿದ್ಯತೇ’. ಆದರೆ ಆ ಜ್ಞಾನವೂ ಸಹ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಸರ್ವಮೇತದೃತಂ ಮನ್ಯೇ ಯನ್ಮಾಂ ವದಸಿ ಕೇಶವ ।

ನ ಹಿ ತೇ ಭಗವನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಂ ವಿದುರ್ದೇವಾ ನ ದಾನವಾಃ ॥

ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವಾ!, ಮಾಮ್ - ನನ್ನಲ್ಲಿ (ನೀನು), ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ವದಸಿ - ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ - ಏತತ್- ಅದನ್ನು, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲವನ್ನು (ನಾನು), ಋತಮ್ - ಸತ್ಯವೆಂದು, ಮನ್ಯೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಭಗವನ್ - ಭಗವಂತನೇ!, ತೇ- ನೀನು, ವ್ಯಕ್ತಿಮ್ - ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು, ದೇವಾಃ, ಹಿ - ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ, ನ, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯಲಾರರು (ಮತ್ತು), ದಾನವಾಃ, ನ (ವಿದುಃ) - ದಾನವರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ॥14॥

ಹೇ ಕೇಶವಾ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಭಗವಂತನೇ! ನೀನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಲಾರರು ಮತ್ತು ದಾನವರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವಮೇತದೃತಂ ಮನ್ಯೇ ಯನ್ಮಾಂ ವದಸಿ ಕೇಶವ’ — ‘ಕ’ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹೆಸರು ‘ಅ’ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಸರು, ‘ಈಶ’ ಶಂಕರನ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ‘ವ’ ಹೆಸರು ವಪು ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಯಾರ ಸ್ವರೂಪರೋ ಅವನನ್ನು ‘ಕೇಶವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇಶವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಾಗಿರುವೆ.

ಏಳರಿಂದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೀನು— ‘ಯತ್’ ಹೇಳಿರುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಸತ್ಯವೆಂದೇ ತಿಳಿಯು ತ್ತೇನೆ; ಇನ್ನು ‘ಏತತ್’ ಈಗ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ವರ್ಣಿಸಿರುವ ವಿಭೂತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಯೋಗ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಸತ್ಯವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನೇ ಎಲ್ಲದರ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಸಂಚಾಲಕನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಹೀಗೆ ಇರಲಾರರು. ನೀನೇ ಸರ್ವೋಪರಿಯಾಗಿರುವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಇರುವೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನು ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದನು, ಅದೇ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಋತಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನ ಹಿ ತೇ ಭಗವನ್ವ್ಯಕ್ತಿಂ ವಿದುರ್ದೇವಾ ನ ದಾನವಾಃ’— ನೀನು (4/5)ರಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಅರಿತಿರುವೆನು, ನೀನು ಅರಿಯೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನೀನು (10/2)ರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಅರಿಯರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವೆ. ನೀನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳಿರುವುದೆಲ್ಲ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ದಿವ್ಯತೆಯು ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಏನೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ದಿವ್ಯತೆಯು ಪ್ರಾಕೃತ — ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದು ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗು ವಂತಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನೀನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಕಾರಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ದೇವತೆಗಳೇ ತಿಳಿಯಲಾರರೋ ಹಾಗಿರುವಾಗ ದಾನವರು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು? ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಾನವಾಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ದಾನವರ ಬಳಿ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷ-ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾಯೆಗಳಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ವಿಚಿತ್ರ ಪ್ರಭಾವ ತೋರಿಸಬಲ್ಲರು. ಆದರೂ ಆ ಮಾಯಾ-ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಭಗವಂತನ ಇದಿರು ದಾನವರ ಮಾಯೆ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಅನಂತ, ಅಸೀಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದಾನವರ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯು ಎಷ್ಟೇ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಕೃತ, ಸೀಮಿತ ಮತ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಸೀಮಿತ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಅಸೀಮ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯರು, ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ, ಬುದ್ಧಿ ಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ತಿಳಿಯುವ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ವಿಶೇಷತೆಗಳೆಲ್ಲವು ಪ್ರಾಕೃತವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ಅಪ್ರಾಕೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತ್ಯಾಗ, ವೈರಾಗ್ಯ, ತಪಸ್ಸು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡುವಂತಹುಗಳು, ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಬಲದಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನನ್ನಾದರೋ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಶರಣಾಗಿ ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ (10/11; 11/54).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರದೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಂದಲೇ ತಿಳಿಯ ಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೋಯಿ ಜನಇ ಜೇಹಿ ದೇಹು ಜನಾಈ ।

ಜಾನತ ತುಮ್ಹಹಿ ತುಮ್ಹಇ ಹೋಇ ಜಾಈ ॥

ತುಮ್ಮರಿಹಿ ಕೃಪಾ ತುಮ್ಹಹಿ ರಘುನಂದನ ।

ಜಾನಹಿ ಭಗತ ಭಗತ ಉರ ಚಂದನ ॥

(ಮಾನಸ — 2/127/2)

ಯಾರಿಗೆ ನೀನು ತಿಳಿಸಿಕೊಡುವಿಯೋ ಅವರೇ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಲೇ ಅವರು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತರ ಹೃದಯವನ್ನು ಶೀತಲವಾಗಿಸುವ ಚಂದನರೂಪೀ ರಘುನಂದನಾ! ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಭಕ್ತರು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಚಮತ್ಕಾರ, ಸಿದ್ಧಿಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭೌತಿಕ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಯಾರೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು.

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಸ್ವಯಮೇವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ವೇತ್ಥ ತ್ವಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ।

ಭೂತಭಾವನ ಭೂತೇಶ ದೇವದೇವ ಜಗತ್ಪತೇ ॥

ಭೂತಭಾವನ - ಹೇ ಭೂತಭಾವನಾ!, ಭೂತೇಶ - ಹೇ ಭೂತೇಶಾ!, ದೇವದೇವ - ಹೇ ದೇವದೇವಾ!, ಜಗತ್ಪತೇ - ಹೇ ಜಗತ್ಪತೇ!, ಪುರುಷೋತ್ತಮ - ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ!, ಸ್ವಯಮ್ - ಸ್ವತಃ, ತ್ವಮ್, ಏವ - ನೀನೇ, ಆತ್ಮನಾ - ತನ್ನಿಂದಲೇ- ತನ್ನ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಆತ್ಮವನ್ನು ವೇತ್ಥ - ತಿಳಿಯುವೆ. ॥15॥

ಹೇ ಭೂತಭಾವನಾ! ಹೇ ಭೂತೇಶಾ! ಹೇ ದೇವದೇವಾ! ಹೇ ಜಗತ್ಪತೇ! ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ! ಸ್ವತಃ ನೀನೇ ತನ್ನಿಂದಲೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವೆ. ॥ 15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭೂತಭಾವನ ಭೂತೇಶ ದೇವದೇವ ಜಗತ್ಪತೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿಸುವುದರಿಂದ ನೀನು ‘ಭೂತ ಭಾವನ’ ನಾಗಿರುವೆ; ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ್ದರಿಂದ ನೀನು ‘ಭೂತೇಶ’ ಹಾಗೂ ದೇವ ದೇವನಾಗಿರುವೆ; ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಸಕಲ ಜಗತ್ತಿನ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ನೀನು ‘ಜಗತ್ಪತಿ’ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾದ್ದರಿಂದ ನೀನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವೆ (15/18).*

* ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

‘ಹರಿರ್ಯಥೈಕಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ’

(ರಘುವಂಶ —3/49)

 

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಐದು ಸಂಬೋಧೆಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಇಷ್ಟು ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನ ನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಭಾವ ಉಂಟಾದವು. ಆ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯನಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಐದು ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು.+

+ ಇಲ್ಲಿ ಭೂತಭಾವನ, ಭೂತೇಶ, ದೇವದೇವ, ಜಗತ್ಪತೇ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ —ಈ ಐದು ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ —ಸೂರ್ಯ, ಶಿವ, ಗಣೇಶ, ಶಕ್ತಿ, ವಿಷ್ಣು —ಈಶ್ವರಕೋಟಿಯ ಐದು ದೇವತೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿಯೂ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ಈ ಐದೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಮೂಲತಃ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

‘ಸ್ವಯಮೇವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ವೇತ್ಥ ತ್ವಮ್’ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನಿಂದ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಕೃತ ಸಾಧನೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಕರಣ (ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಬಹಿಃಕರಣ)ದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ಭಾವವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಈ ಜ್ಞಾನ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ, ಕರಣ ಸಾಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತೆಯೇ, ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾದ ಜೀವಿಯೂ ಕೂಡ ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ಆಗುವ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವು ಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಂತೆ ಜೀವಿಯ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ನೀನು ಸ್ವತಃ ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಯೇ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಿಳಿಯುವವನೂ ನೀನೇ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವವನೂ ನೀನೆ, ತಿಳಿಯುವುದು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಈಗ ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಯಾರು ಯಾರನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು?

ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದೂರವಾಗಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಜ್ಞೇಯ (ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯ)ವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅದನ್ನೇ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವಿರಿ. ತತ್ತ್ವವಾದರೋ ಎಲ್ಲರ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದೆ, ಜ್ಞೇಯವಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರ ಜ್ಞಾತಾ ಆದವನು ಯಾವುದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಲಾರದು.* ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕಣ್ಣನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಣ್ಣಿನ ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯವಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವತಃ ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತವಾಗಿವೆ.+ ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ ಸ್ವಯಂವಿನ, ಸ್ವಯಂ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದೆ.

* ‘ನಾನ್ಯೋಽತೋಽಸ್ತಿ ದ್ರಷ್ಟಾ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ —3/7/23) ಇದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ದೃಷ್ಟಾ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.

‘ವಿಜ್ಞಾತಾರಮರೇ ಕೇನ ವಿಜಾನೀಯಾತ್’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ —2/4/14) ಎಲ್ಲರ ವಿಜ್ಞಾತಾನನ್ನು ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಬಹುದು?

+ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನೋಡುವಂತಹುದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮನವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೋಡುವವನು ಮನವಲ್ಲ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೋಡುವವನು ಬುದ್ಧಿ ಅಲ್ಲ ‘ಅಹಮ್’ ಆಗಿದೆ ‘ಅಹಮ್’ವನ್ನು ನೋಡುವವನು ಅಹಮ್ ನಲ್ಲ ಸ್ವಯಂ ಆಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ಅನ್ನು ನೋಡುವುದು ಸ್ವಯಂ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ವಿಭೂತಿಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೃಢ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ (10/7). ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ವಕ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷೇಣ ದಿವ್ಯಾ ಹ್ಯಾತ್ಮವಿಭೂತಯಃ ।

ಯಾಭಿರ್ವಿಭೂತಿಭಿರ್ಲೋಕಾನಿಮಾಂಸ್ತ್ವಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ತಿಷ್ಠಸಿ ॥

ಹಿ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಯಾಭಿಃ - ಯಾವ, ವಿಭೂತಿಭಿಃ - ವಿಭೂತಿಗಳಿಂದ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಇಮಾನ್ - ಈ, ಲೋಕಾನ್ - ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ವ್ಯಾಪ್ಯ - ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ತಿಷ್ಠಸಿ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆಯೋ (ಅವೆಲ್ಲ), ದಿವ್ಯಾಃ, ಆತ್ಮವಿಭೂತಯಃ - ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು, ಅಶೇಷೇಣ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ವಕ್ತುಮ್ - ವರ್ಣಿಸಲು, ಅರ್ಹಸಿ - (ನೀನೇ) ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥16॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ವಿಭೂತಿಗಳಿಂದ ನೀನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಾಭಿರ್ವಿಭೂತಿಭಿರ್ಲೋಕಾನಿಮಾಂಸ್ತ್ವಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ತಿಷ್ಠಸಿ’ — ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೃಢಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಲು ಇದು ತುಂಬಾ ಸುಗಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಕ್ತಿ-ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅನಿಸಿತು. ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪಾಯ ಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು — ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಲಕ್ಷಣ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ್ನು ಹೇಳಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ, ನೀನಲ್ಲದೆ ಆ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಹೇಳಲಾರರು.

ವಕ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷೇಣ’ — ನೀನು ಮೊದಲು (7/9, ಮತ್ತು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ) ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೂ ಸಹ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ನನಗೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳು, ಬಾಕಿ ಇರಿಸಬೇಡ.

‘ದಿವ್ಯಾ ಹ್ಯಾತ್ಮವಿಭೂತಯಃ’ — ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯ ವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ಪ್ರಪಂಚದ್ದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಭೋಗವಾಗಿದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಶೇಷತೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ, ಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ನಿನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ನೀನೇ ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಯೆ (10/15). ಬೇರೆ ಯವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು ಇದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ (10/2 ಮತ್ತು 14). ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಪೂರ್ಣ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳು, ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಕಥಂ ವಿದ್ಯಾಮಹಂ ಯೋಗಿಂಸ್ತ್ವಾಂ ಸದಾ ಪರಿಚಿಂತಯನ್ ।

ಕೇಷು ಕೇಷು ಚ ಭಾವೇಷು ಚಿಂತ್ಯೋಸಿ ಭಗವನ್ಮಯಾ ॥

ಯೋಗಿನ್ - ಹೇ ಯೋಗಿಯೇ!, ಸದಾ - ನಿರಂತರ, ಪರಿಚಿಂತಯನ್ - ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ, ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ವಿದ್ಯಾಮ್ - ತಿಳಿಯಲಿ?, ಭಗವನ್ - ಭಗವಂತನೇ!, ಕೇಷು, ಕೇಷು- ಯಾವ-ಯಾವ, ಭಾವೇಷು - ಭಾವಗಳಿಂದ (ನೀನು), ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ಚಿಂತ್ಯಃ, ಅಸಿ - ಚಿಂತಿಸಲ್ಪಡುವಿ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಯಾವ- ಯಾವ ಭಾವಗಳಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲೀ. ॥17॥

ಹೇ ಯೋಗಿಯೇ! ನಿರಂತರ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ಭಗವಂತಾ! ಯಾವ, ಯಾವ ಭಾವಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಚಿಂತಿಸಲ್ಪಡುವಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲಿ? ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಥಂ ವಿದ್ಯಾಮಹಂ ಯೋಗಿಸ್ತ್ವಾಂ ಸದಾ ಪರಿಚಿಂತಿಯನ್’ — ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನು ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ಸದಾಕಾಲ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಕೇಷು ಕೇಷು ಚ ಭಾವೇಷು ಚಿಂತ್ಯೋಽಸಿ ಭಗವನ್ಮಯಾ’ ಎಂಟನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಅನನ್ಯಚಿತ್ತನಾಗಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವ ಆ ಯೋಗಿಗೆ ನಾನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮತ್ತೆ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಾನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಂತನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅರ್ಜುನನು — ಯಾವ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಿ? ಆ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ನಾನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮಾಡಲೀ? ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲಿ? [ಇಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುವುದು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.]

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ನಾನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಸ್ಥಾನ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲೀ ಎಂದು ಕೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು — ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ನೀನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿಯೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಯೇ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ ಎಂದು ಮುಂದೆ ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ, ಮಹತ್ವ, ಸೌಂದರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನನ್ನದೆಂದೇ ತಿಳಿ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಆದೀತು, ಆದರೆ ನನ್ನ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಚಿಂತನೆಯೇ ಆದೀತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆಯು ನನ್ನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ನೀನು ಯಾವ-ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವೆ, ಯಾವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲಿ? ಅರ್ಜುನನು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು — ಸುಲಭವಾಗಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಿರುವನು. ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಇದೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಸಮಗ್ರರೂಪ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು — ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ಯಾವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲೀ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ವಿಭೂತಿಗಳು ಗೌಣವಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾದ್ದರಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೂತಿರೂಪದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರೆಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಗೌಣ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯದ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಗೌಣ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯತೆಯ ಭಾವನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಗೌಣತೆ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯತೆ ಏನು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗೌಣತೆ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯತೆ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ವಿಸ್ತರೇಣಾತ್ಮನೋ ಯೋಗಂ ವಿಭೂತಿಂ ಚ ಜನಾರ್ದನ ।

ಭೂಯಃ ಕಥಯ ತೃಪ್ತಿರ್ಹಿ ಶೃಣ್ವತೋ ನಾಸ್ತಿ ಮೇಽಮೃತಮ್ ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ!, ಆತ್ಮನಃ - (ನೀನು) ನಿನ್ನ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗ (ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಭೂತಿಮ್ - ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು, ವಿಸ್ತರೇಣ - ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ಕಥಯ - ಹೇಳು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಮೃತಮ್- (ನಿನ್ನ) ಅಮೃತಮಯ ವಚನವನ್ನು, ಶೃಣ್ವತಃ - ಕೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ, ಮೇ - ನನಗೆ, ತೃಪ್ತಿಃ - ತೃಪ್ತಿಯು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ.॥18॥

ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಯೋಗ (ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ವನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪುನಃ ಹೇಳು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನ್ನ ಅಮೃತಮಯ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿಸ್ತರೇಣಾತ್ಮನೋ ಯೋಗಂ ವಿಭೂತಿಂ ಚ ಜನಾರ್ದನ’ — ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯ ತುಂಬಾ ಹೇಳಿದನು. ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಭಗವಂತನು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾಗ — ನೀನು ಪುನಃ ನನ್ನ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳು, ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ನಿನ್ನ ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪುನಃ ಹೇಳು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಅಮೃತಮಯ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಇರ ಬೇಕೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ.’

ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅನಿಸಿತು, ಈ ವಿಭೂತಿಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗು ವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ನನಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದೀತು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ನನಗೆ ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿಯು ಉಂಟಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪುನ- ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಭೂಯಃ ಕಥಯ ತೃಪ್ತಿರ್ಹಿ ಶೃಣ್ವಂತೋ ನಾಸ್ತಿ ಮೇಽಮೃತಮ್’ — ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ (2/7; 3/2; 5/1) ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿ ಹಾಗೂ ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಫಲವು ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು (10/7). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹ ಮಾತು ತುಂಬಾ ಸರಳವಾಗಿ ಕಂಡಿತು — ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದೆ ಎಲ್ಲಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸೆಳೆತವಿರುವಲ್ಲಿ ಆ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. ಇದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಹೋಗದೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಉಂಟಾದೀತು, ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೃಢ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆದೀತು. ಇದು ಎಷ್ಟು ನೇರ, ಸರಳ. ಸುಲಭವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಯಾರಾದರು ಊಟ ಮಾಡಲು ಕುಳಿತಾಗ ಯಾವುದಾದರು ಪದಾರ್ಥ ರುಚಿಯಾಗಿ ಕಂಡರೆ ಅದನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ತೊಂದರೆ ಇದಿರಾಗುತ್ತವೆ, ಒಂದು ಆ ಪದಾರ್ಥ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ಬಯಸಿದಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೊಂದು ಆ ಪದಾರ್ಥ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿ ಜಾಸ್ತಿ ತಿನ್ನಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ರುಚಿಯು ಕೊನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಅಮೃತಮಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ಆ ವಚನಗಳ ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕೇಳಿದಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ನೀನು ಇಂತಹ ಅಮೃತ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಇರು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಸಿದಿರುವನಿಗೆ ಅನ್ನ, ಬಾಯಾರಿದವ ನಿಗೆ ನೀರು ಮೆಚ್ಚುವಂತೆ ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರವಂತೆ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಹಂತ ತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ದಿವ್ಯಾ ಹ್ಯಾತ್ಮವಿಭೂತಯಃ ।

ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಸ್ತ್ಯಂತೋ ವಿಸ್ತರಸ್ಯ ಮೇ ॥

ಹಂತ - ಸರಿ, ದಿವ್ಯಾಃ, ಆತ್ಮವಿಭೂತಯಃ - ನಾನು ನನ್ನ ದಿವ್ಯವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ - ಪ್ರಧಾನತೆ ಯಿಂದ (ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ), ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ - ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ!, ಮೇ - ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ, ವಿಸ್ತರಸ್ಯ - ವಿಸ್ತಾರದ, ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯವು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಸರಿ, ನಾನು ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಪ್ರಧಾನತೆಯಂದ (ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ) ಹೇಳುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರದ ಅಂತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಹಂತ ತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ದಿವ್ಯಾ ಹ್ಯಾತ್ಮ-ವಿಭೂತಯಃ’ — ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ‘ಹಂತ’ ಅವ್ಯಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ನನ್ನ ದಿವ್ಯ, ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಲಕ್ಷಣ, ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (ಯೋಗದ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು 41ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು).

‘ದಿವ್ಯಾಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಶೇಷತೆಯು ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ನೋಡುವುದು ದಿವ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳದ್ದು ನೋಡುವುದು ಅದಿವ್ಯತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಲೌಕಿಕತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಸ್ತ್ಯಂತೋ ವಿಸ್ತರಸ್ಯ ಮೇ’ — ಅರ್ಜುನನು — ಭಗವಂತಾ! ನೀನು ನಿನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಡು ಎಂದಾಗ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಅಂತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮುಂದೆ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ಸಂಕೋಚದಿಂದ — ನಾನು ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ತೋರಿಸಿಕೊಡು ಎಂದಾಗ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ’ (11/5), ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ನನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೋ. ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ರೂಪಗಳು? ಏನು ನಾಲ್ಕಾರೇ? ಅಲ್ಲ, ಅಲ್ಲ! ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಗೈದ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನು ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿರುವನು.

ಮನುಷ್ಯನು ಕೇಳುವುದಾದರೋ ತುಂಬಾ ಕೇಳಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಅಷ್ಟನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಕಿವಿಗಳಿಗಿಂತ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಇದು ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ.* ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದನು; ಅರ್ಜುನನು ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ನಮ್ರನಾಗಿ ತನ್ನ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕಾರಣ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಭಗವದ್ವಿಷಯಕ ಜ್ಞಾನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅನಂತತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳಿತು. ಭಗವಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಾದರೋ ನಾನು ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅನಿಸಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಸೀಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಪಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು — ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಮರವೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದೆ ಎಚ್ಚರನಾಗಿ, ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಣ್ಣಿನ ಶಕ್ತಿಯು ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷುವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

* ಶಬ್ದವು ಕಿವಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದು ಅದು ವರ್ಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕಿವಿಗಳಿಂದ ನಾವು ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಮಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದ (ಸ್ವರ್ಗ, ನರಕ ಇತ್ಯಾದಿ) ಜ್ಞಾನವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಾಂತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ — (ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ)ಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರವಣ’ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಬಂದಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ (ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಸ್ಮರಣ, ಪಾದಸೇವನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ) ‘ಶ್ರವಣ’ ಮೊದಲಿಗೆ ಇದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯ ಜ್ಞಾನ (ಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನ) ನಮಗೆ ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಯೇ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ತಿಳಿಯುವುದರಂದ, ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಅಚಿಂತ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ

ಶಬ್ದಶಕ್ತೇರಚಿಂತ್ಯತ್ವಾಚ್ಛಬ್ದಾದೇವಾಪರೋಕ್ಷಧೀಃ । ಪ್ರಸುಪ್ತಃ ಪುರುಷೋ ಯದ್ವಚ್ಛಬ್ಧೇನೈವಾವಬುಧ್ಯತೇ ॥

(ಸದಾಚಾರಾನು ಸಂಧಾನಮ್ 19)

ಮನುಷ್ಯನು ಮಲಗಿದಾಗ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮನವು ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯು ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನ (ಅವಿದ್ಯೆ)ದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತುಂಬಾ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಮಲಗಿದ ಮನುಷ್ಯನ ಹೆಸರೆತ್ತಿ ಕೂಗಿದಾಗ ಅವನು ಎಚ್ಚರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಬ್ದವು ಅವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದವನನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಚ್ಚರಿಸುವಷ್ಟು ಅದರಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಪದಾರ್ಥಗಳವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ಕಿವಿವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಹೋಗದೆ ಸ್ವಯಂವರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪವನ್ನು ಹಿಡಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖನೋಡುವ ಸಮಯ ಗಾಜಿನೊಳಗೆ ರೂಪ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಆಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಖಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಗಾಜು ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರೊಳಗೆ ರೂಪವು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಆ ಪದಾರ್ಥ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣುಗಳು ಮೊದಲಿನ ರೂಪವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕಣ್ಣುಗಳ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿದ್ಯುಶ್ಚಕ್ತಿಯಿಂದ ತಿರುಗುವ ಫ್ಯಾನಿಗೆ ಮೂರು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದರೂ ತಿರುಗುವಾಗ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ (ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕಾಣದೆ) ಒಂದೇ ಚಕ್ರದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೇವಲ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳನ್ನೇ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲವು. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಸ್ವಯಂ ಇದರ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ — ನೀನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿ — ‘ಸ್ವಯಮೇವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ವೇತ್ಥತ್ವಮ್’ (10/15) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ’ — ‘ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ’ (2/55) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಣ್ಣು ಹಿಡಿಯಲಾರದು, ಆದರೆ ಕಿವಿ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು ಸ್ವಯಂವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ವಕ್ತಾನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಜ್ಞತೆ ಹಾಗೂ ಅಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ ತಾನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೆ — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನ ಆಳವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಆಳವೇ (ಅಂತ) ವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಅಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಅಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅವ್ಯಯರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೆ, ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅನಂತರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಅವನ್ನು ನೋಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿ)ವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಗ್ರಹ, ಅಹಂಕಾರವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ, ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗುವುದರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ವಸ್ತುವು ಅಪಾರವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಿಭೂತಿಗಳೂ ಅನಂತವಾಗಿವೆ. ಈ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಲಾರರು, ಯಾರೂ ಕೇಳಲಾರರು. ಯಾರಾದರು ಹೇಳಿ-ಕೇಳಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವು ಅನಂತವಾಗಿ ಹೇಗಿರುವವು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು’ ಅಂದಿರುವನು.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ವಿಭೂತಿಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗ — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 39 ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತನ್ನ 82 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಅಹಮಾತ್ಮಾ ಗುಡಾಕೇಶ ಸರ್ವಭೂತಾಶಯಸ್ಥಿತಃ ।

ಅಹಮಾದಿಶ್ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚ ಭೂತಾನಾಮಂತ ಏವ ಚ ॥

ಗುಡಾಕೇಶ - ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಆದಿಃ - ಆದಿಯು, ಮಧ್ಯಮ್ - ಮಧ್ಯವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯವು, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವಭೂತಾಶಯ ಸ್ಥಿತಃ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣ (ಹೃದಯ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ, ಆತ್ಮಾ - ಆತ್ಮನೂ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥20॥

ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅರ್ಜುನನೇ! ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿಯು, ಮಧ್ಯವು ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣ (ಹೃದಯ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಆತ್ಮನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ — (1) ಸಾಧಕನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಇಷ್ಟದೇವ ರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಚಿಂತನೆ ಆಗದಿರುವುದು. ಎಂದಾದರು ಆದರೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ಇಷ್ಟ ದೇವರ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು. (2) ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಚಿಂತನೆಯಾದರೆ ಆ ವಿಶೇಷತೆ ಯನ್ನು ಭಗವಂತನದೇ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. ಈ ಎರಡನೆ ಚಿಂತನೆಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರೂ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನದೇ ಚಿಂತನೆ ಯಾಗಬೇಕು, ಆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಯದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.]

‘ಅಹಮಾದಿಶ್ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚ ಭೂತಾನಾಮಂತ ಏವ ಚ’* — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ತತ್ತ್ವವೇ (ಕಾಣಲೀ ಕಾಣದಿರಲಿ) ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವ ವಸ್ತು ಯಾವ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ (ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಅದೇ ತತ್ತ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಡವೆಗಳು ಮೊದಲು ಚಿನ್ನರೂಪದಿಂದಿರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ (ಒಡವೆಗಳು ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ) ಚಿನ್ನವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಚಿನ್ನದ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಕೇವಲ ಹೆಸರು, ಆಕೃತಿ, ಉಪಯೋಗ, ತೂಕ, ಅಳತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಒಡವೆಗಳು ಚಿನ್ನವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದರು, ಕೊನೆಗೆ ಲೀನವಾದಾಗಲೂ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗುವರು ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಮ, ರೂಪ, ಆಕೃತಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ — ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಆದಿಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಂತಃ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಪುಲ್ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ‘ಮಧ್ಯಮ್’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವನೇ ಪರಮಪುರುಷ ಭಗವಂತನಿರುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಹಮಾದಿರ್ಹಿ ದೇವಾನಾಂ ಮಹರ್ಷಿಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ’ (10/2) ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಓರ್ವನೇ ಪರಮಪುರುಷ ಭಗವಂತನಿರುತ್ತಾನೆ — ‘ಶಿಷ್ಯತೇ ಶೇಷಸಂಜ್ಞಃ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ—10/3/25) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಆದಿ’ ಮತ್ತು ‘ಅಂತ್ಯ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಪುಲ್ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವನು; ಆದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಯ ಪುಲ್ಲಿಂಗ, ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಮತ್ತು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ ಮೂರೂ ಲಿಂಗವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯಾ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮೂರೂ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗವೇ ಶೇಷವಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳು ಬಂದಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ೞಮಧ್ಯ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಗಳ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ — ಮೂರೂ ಕಡೆ ಸಾರರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಮೊದಲು ಈ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ನಡುವಿನ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಗದ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೀಜವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಹೊರತು ಯಾವುದೂ ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು’. ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲು ಇದೇ ವಿಭೂತಿಗಳ ಸಾರವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅದೂ ಭಗವಂತನದೇ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ — ಎಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವವನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ — ಈ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ.

ಈ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮಾವನ್ನು, ಜೀವಿಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮತ್ತೆ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಜಡ- ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಅನೇಕ ರೂಪದಲ್ಲಾಗುವೆನು (‘ಬಹುಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯೇತಿ’ — ಛಾಂದ್ಯೋಗ್ಯ — 6/2/3) ಹೀಗೆ ಸಂಕಲ್ಪಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಸೃಷ್ಟಿರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಶೇಷವಾಗಿರುವೆನು — ‘ಶಿಷ್ಯತೇ ಶೇಷಸಂಜ್ಞಃ’ (ಶ್ರಿಮದ್ಭಾಗವತ 10/3/25) ಆದ್ದರಿಂದ ನಡುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿರುವೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19); ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವ ತತ್ತ್ವ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವುದೋ ಆ ತತ್ತ್ವವೇ ನಡುವಿ ನಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬೀಜ — (ಕಾರಣ) ರೂಪದಿಂದ — ‘ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಬೀಜನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುವ, ಸಮುದಾಯದ ಮೇಲೆ ಆಧಿಪತ್ಯವಿರುವ, ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷತೆ ಇರುವಂತಹವುಗಳಿಂದ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಈ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮಹತ್ವ, ವಿಶೇಷತೆ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಆಧಿಪತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡದೆ ಇವೆಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಹತ್ವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ, ಈ ವಿಭೂತಿಗಳು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ ಈ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರಿಸಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿದೆ (17ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಚಿಂತನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

‘ಅಹಮಾತ್ಮಾ ಗುಡಾಕೇಶ ಸರ್ವಭೂತಾಶಯಸ್ಥಿತಃ’ — ಸಾಧಕನು ಈ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ — ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವನು ‘ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ’ ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಯಾರಾದರು ವಿಚಾರಕ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವನು ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಹಾಗೂ ಸದಾಕಾಲ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಎಂದಾದರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂಲದ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿದಾಗ ಅವನು ‘ಬೀಜರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನ ಹೊರತು ಯಾವುದೇ ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇರಲಾರವು’ ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾ ಅವನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮಾ ಭಗವಂತನ ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ (7/4, 5). ಪರಾ-ಅಪರಾ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಆದಿತ್ಯಾನಾಮಹಂ ವಿಷ್ಣುರ್ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ರವಿರಂಶುಮಾನ್ ।

ಮರೀಚಿರ್ಮರುತಾಮಸ್ಮಿ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಮಹಂ ಶಶೀ ॥

ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಆದಿತ್ಯಾನಾಮ್ - ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿಷ್ಣುಃ - ವಿಷ್ಣುವು (ವಾಮನ), ಜ್ಯೋತಿಷಾಮ್ - (ಮತ್ತು) ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂಶುಮಾಮ್ - ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ, ರವಿಃ - ಸೂರ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಮರುತಾಮ್- ಮರುತ್ತುಗಳ, ಮರೀಚಿಃ - ತೇಜವು (ಮತ್ತು), ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಮ್ - ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಶಶಿ - ಚಂದ್ರನು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ.॥21॥

ನಾನು ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವು (ವಾಮನ) ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮರತ್ತುಗಳ ತೇಜವು ಹಾಗೂ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಚಂದ್ರನೂ ನಾನೆ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಷಷ್ಠಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ನಿರ್ಧಾರಣ ಅರ್ಥಾತ್— ಮುಖ್ಯತೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಧಾರಣ ಷಷ್ಠಿ ಇರುವಾಗ ‘ಅಲ್ಲಿ’ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧದ ಷಷ್ಠಿ ಇರುವಲ್ಲಿ ‘ಅವರ — ಅದರ’ ವಿಭಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗು ತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಾರಣ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠಿಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.]

‘ಆದಿತ್ಯಾನಾಮಹಂ ವಿಷ್ಣುಃ’ — ಅದಿತಿಯ ಧಾತಾ, ಮಿತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ‘ವಿಷ್ಣು’ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಮನ ಮುಖ್ಯನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನೇ ವಾಮನರೂಪದಿಂದ ಅವತರಿಸಿ ದೈತ್ಯರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನರೂಪದಿಂದ ಪಡೆದು, ಅದನ್ನು ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರ (ದೇವತೆ)ರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು.*

* ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತೀಕ ಮಾಸದ ಸೂರ್ಯನ ಹೆಸರು ‘ವಿಷ್ಣು’ವಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ರವಿರಂಶುಮಾನ್’ — ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ತಾರೆಗಳು, ಅಗ್ನಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರಣ ಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಮರೀಚಿರ್ಮರುತಾಮಸ್ಮಿ’ — ಸತ್ತ್ವಜ್ಯೋತಿ, ಆದಿತ್ಯ ಹರಿತ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಳ್ಳ 49 ಮರುತರ ಮುಖ್ಯತೇಜವು ನಾನೇ. ಆ ತೇಜದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ದಿತಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಏಳು ತುಂಡಾಗಿಸಿದರೂ ಮತ್ತು ಏಳನ್ನೂ ಪುನಃ ಏಳು-ಏಳಾಗಿ ತುಂಡರಿಸಿದರೂ ಅವರು ಸತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ 49 ಮರುತ್ ದೇವತೆಗಳಾದರು.

‘ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಮಹಂ ಶಶೀ’ — ಅಶ್ವಿನೀ ಭರಣಿ, ಕೃತ್ತಿಕಾ ಮುಂತಾದ 27 ನಕ್ಷತ್ರಗಳೆಲ್ಲದರ ಅಧಿಪತಿ ಚಂದ್ರನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಈ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷತೆ, ಮಹತ್ವ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ.

[ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿರೂಪದಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು, ಅವತಾರ ರೂಪದಿಂದ ಅಲ್ಲ — ಅತಿದಿಯ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ವಾಮನ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ (21ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನುನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ (31ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ (ಕೃಷ್ಣ) ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ) ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ (37ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಇತ್ಯಾದಿ. ಕಾರಣ-ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗ ವಿಭೂತಿಗಳದ್ದಾಗಿದೆ.]

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ವೇದಾನಾಂ ಸಾಮವೇದೋಽಸ್ಮಿ ದೇವಾನಾಮಸ್ಮಿ ವಾಸವಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಮನಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಭೂತಾನಾಮಸ್ಮಿ ಚೇತನಾ ॥

ವೇದಾನಾಮ್ - (ನಾನು) ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಮವೇದಃ, ಅಸ್ಮಿ - ಸಾಮವೇದವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ದೇವಾನಾಮ್ - ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಸವಃ, ಅಸ್ಮಿ - ಇಂದ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮನಃ, ಅಸ್ಮಿ - ಮನಸ್ಸಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಚೇತನಾ, ಅಸ್ಮಿ - ಚೈತನ್ಯವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥22॥

ನಾನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮವೇದವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವೇದಾನಾಂ ಸಾಮವೇದೋಽಸ್ಮಿ’ — ಸ್ವರ ಸಹಿತ ಹಾಡಲಾಗುವ ವೇದದ ಋಚೆಗಳ ಹೆಸರು ‘ಸಾಮವೇದ’ವಾಗಿದೆ. ಸಾಮವೇದದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಮವೇದ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ.

‘ದೇವಾನಾಮಸ್ಮಿ ವಾಸವಃ’ — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಮುಂತಾದ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೇ ಮುಖ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಮನಶ್ಚಾಸ್ಮಿ’ — ಕಣ್ಣು-ಕಿವಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ (ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜೊತೆಯಾಗಿಸಿ) ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರರು. ಮನಸ್ಸು ಜೊತೆಗಿರದಿದ್ದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಮುಂದಿದ್ದರೂ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶೇಷತೆ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಭೂತಾನಾಮಸ್ಮಿ ಚೇತನಾ’ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಚೇತನಾ-ಶಕ್ತಿ, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಸತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿಂತ ಮಲಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಈ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿಶೇಷತೆಯು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದುದು. ಇವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿಶೇಷತೆ ಇಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ರುದ್ರಾಣಾಂ ಶಂಕರಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ವಿತ್ತೇಶೋ ಯಕ್ಷರಕ್ಷಸಾಮ್ ।

ವಸೂನಾಂ ಪಾವಕಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಮೇರುಃ ಶಿಖರಿಣಾಮಹಮ್ ॥

ರುದ್ರಾಣಾಮ್ - ರುದ್ರರಲ್ಲಿ, ಶಂಕರಃ - ಶಂಕರನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಕ್ಷರಕ್ಷಸಾಮ್ - ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ, ವಿತ್ತೇಶಃ, ಅಸ್ಮಿ- ಕುಬೇರ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ವಸೂನಾಮ್ - ವಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಪಾವಕಃ - ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹ ಅಗ್ನಿಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ಶಿಖರಿಣಾಮ್ - ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಮೇರುಃ - ಮೇರುವು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥23॥

ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಶಂಕರ ಮತ್ತು ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹ ಅಗ್ನಿಯೂ ಹಾಗೂ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರುವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರುದ್ರಾಣಾಂ ಶಂಕರಶ್ಚಾಸ್ಮಿ’ — ಹರ, ಬಹುರೂಪ, ತ್ಯ್ರಂಬಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಶಂಭು, ಅರ್ಥಾತ್ ಶಂಕರನು ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ವಿತ್ತೇಶೋ ಯಕ್ಷರಕ್ಷಸಾಮ್’ — ಕುಬೇರನು ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನನ್ನು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷದ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಸೂನಾಂ ಪಾವಕಶ್ಚಾಸ್ಮಿ’ — ಧರ, ಧ್ರುವ, ಸೋಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಂಟು ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಅನಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಾವಕ (ಅಗ್ನಿ) ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತಲುಪಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮುಖವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಮೇರುಃ ಶಿಖರಿಣಾಮಹಮ್’ — ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ತಾಮ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಶಿಖರವುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮೇರು ಪರ್ವತವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಚಿನ್ನ-ರತ್ನಗಳ ಭಂಡಾರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವಿಶೇಷತೆ-ಮಹತ್ವ ಮೂಲರೂಪಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಬಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆಯೇ ಆಗಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಪುರೋಧಸಾಂ ಚ ಮುಖ್ಯಂ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್ ।

ಸೇನಾನೀನಾಮಹಂ ಸ್ಕಂದಃ ಸರಸಾಮಸ್ಮಿ ಸಾಗರಃ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ!, ಪುರೋಧಸಾಮ್ - ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯಮ್ - ಮುಖ್ಯರು, ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್ - ಬೃಹಸ್ಪತಿಯವರನ್ನು ಮಾಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಸೇನಾನೀನಾಮ್ - ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಕಂದಃ - ಕಾರ್ತಿಕೇಯ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರಸಾಮ್ - ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಗರಃ - ಸಮುದ್ರವು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥24॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥ! ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯವರನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೆಂದು ತಿಳಿ. ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪುರೋಧಸಾಂ ಚ ಮುಖ್ಯಂ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್’ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮಸ್ತ ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ-ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಇಂದ್ರನ ಗುರುಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳ ಕುಲ ಪುರೋಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸೇನಾನೀನಾಮಹಂ ಸ್ಕಂದಃ’ — ಸ್ಕಂದ (ಕಾರ್ತಿಕೇಯ) ಶಂಕರನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಿಗೆ ಆರು ಮುಖಗಳಿದ್ದು, ಹನ್ನೆರಡು ಕೈಗಳಿವೆ. ಇವನು ದೇವತೆಗಳ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸರಸಾಮಸ್ಮಿ ಸಾಗರಃ’ — ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರವು ಎಲ್ಲ ಜಲಾಶಯಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮೇರೆಯೊಳಗೆ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಯೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅಲೌಕಿಕವು ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಭೃಗುರಹಂ ಗಿರಾಮಸ್ಮ್ಯೇಕಮಕ್ಷರಮ್ ।

ಯಜ್ಞಾನಾಂ ಜಪಯಜ್ಞೋಽಸ್ಮಿ ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಹಿಮಾಲಯಃ ॥

ಮಹರ್ಷಿಣಾಮ್ - ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಭೃಗುಃ - ಭೃಗುವು (ಮತ್ತು), ಗಿರಾಮ್ - ವಾಣಿ (ಶಬ್ದ)ಗಳಲ್ಲಿ, ಏಕಮ್ - ಒಂದೇ, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅಕ್ಷರ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಣವ, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಯಜ್ಞಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ಜಪಯಜ್ಞಃ- ಜಪಯಜ್ಞವು (ಮತ್ತು), ಸ್ಥಾವರಾಣಾಮ್ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವರಲ್ಲಿ, ಹಿಮಾಲಯಃ - ಹಿಮಾಲಯವು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥25॥

ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೃಗವು ಮತ್ತು ವಾಣಿ (ಶಬ್ದ)ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅಕ್ಷರ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಣವವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಯಜ್ಞವು ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವರಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಹರ್ಷಿಣಾಂ ಭೃಗುರಹಮ್’ — ಭೃಗು, ಅತ್ರಿ, ಮರೀಚಿ ಮುಂತಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೃಗುಗಳು ಹಿರಿಯ ಭಕ್ತರು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ ಇವರ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸರ್ವೋತ್ತಮನೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವೂ ತನ್ನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಇವರ ಚರಣ ಚಿನ್ಹೆಯನ್ನು ‘ಭೃಗು ಲಾಂಛನ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಧರಿಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಯೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಗಿರಾಮಸ್ಮ್ಯೇಕಮಕ್ಷರಮ್’ — ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರಣವವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಪ್ರಣವದಿಂದ ತ್ರಿಪಾದ ಗಾಯತ್ರಿ, ತ್ರಿಪದಾ ಗಾಯತ್ರಿಯಿಂದ ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ವೇದಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಪುರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಮಸ್ತ ವಾಙ್ಮಯ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲದರ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಏಕಾಕ್ಷರ-ಪ್ರಣವವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರಣವಃ ಸರ್ವವೇದೇಷು’

(7/8) — ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣವ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ‘ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವ್ಯಾಹರನ್ಮಾಮನುಸ್ಮರನ್ ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ತ್ಯಜಂ ದೇಹಂ ಸ ಯಾತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥’ (8/13) ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಓಂ’ — ಈ ಏಕಾಕ್ಷರ ಪ್ರಣವವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ‘ತಸ್ಮಾದೊ- ಮಿತ್ಯುದಾಹೃತ್ಯ ಯಜ್ಞದಾನ ತಪಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ವಿಧಾನೋಕ್ತಾಃ ಸತತಂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಮ್’ ॥ (17/24) ‘ವೈದಿಕ ಜನರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಣವವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿಯೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ.’

‘ಯಜ್ಞಾನಾಂ ಜಪಯಜ್ಞೋಽಸ್ಮಿ’ — ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಸ್ತು-ಪದಾರ್ಥಗಳ, ವಿಧಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ದೋಷಗಳು ಬಂದೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜಪಯಜ್ಞ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವನ್ನಾಮದ ಜಪ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ, ವಿಧಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುವು ದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಬರುವುದು ದೂರವುಳಿಯಿತು, ಬದಲಿಗೆ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ನಾಶವಾಗು ತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ನಾಮ ಜಪದಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದೂ, ಮುಸಲ್ಮಾನರು, ಬೌದ್ಧರು, ಜೈನರು ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಜಪಯಜ್ಞವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಹಿಮಾಲಯಃ’ — ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳ್ಳ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯವು ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಳವಾದ್ದರಿಂದ ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದೆ. ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ ಇತ್ಯಾದಿ ತೀರ್ಥಸ್ವರೂಪೀ ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಯಶಃ ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯ ಸ್ಥಳವು ತುಂಬಾ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಕೂಡ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸುಳ್ಳ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯೋಗಿಗಳೂ, ಸಂತರೂ ಹಿಮಾಲಯದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನರ-ನಾರಾಯಣ ಋಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನರ- ನಾರಾಯಣ ಋಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದೂ ಕೂಡ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಮಾಲಯವು ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಮಾವನ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ವತಃ ಶಂಕರನೂ ಇದರ ಒಂದು ಶಿಖರವಾದ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹಿಮಾಲಯ ವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಶೇಷತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚ ದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು — ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಾದರೂ, ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತವಾದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಆ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಇದು ಭಗವಂತನದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ, ಇದು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ನೀನು ನನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೋ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದರೆ, ಒಪ್ಪಿದರೆ ನಿನ್ನ ಆ ಆಕರ್ಷಣೆ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಉಂಟಾದೀತು. ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ಮಹತ್ವ ಉಂಟಾದೀತು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿ ನನ್ನದೇ ಚಿಂತನೆಯಾದೀತು. ಅದರಿಂದ ನಿನಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬ ಸರಳ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಅಶ್ವತ್ಥಃ ಸರ್ವವೃಕ್ಷಾಣಾಂ ದೇವರ್ಷೀಣಾಂ ಚ ನಾರದಃ ।

ಗಂಧರ್ವಾಣಾಂ ಚಿತ್ರರಥಃ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಕಪಿಲೋ ಮುನಿಃ ॥

ಸರ್ವವೃಕ್ಷಾಣಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವತ್ಥಃ - ಅಶ್ವತ್ಥವು, ದೇವರ್ಷೀಣಾಮ್ - ದೇವರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ನಾರದಃ- ನಾರದರು, ಗಂಧರ್ವಾಣಾಮ್ - ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಚಿತ್ರರಥಃ - ಚಿತ್ರರಥನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಿದ್ಧಾನಾಮ್ - ಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ, ಕಪಿಲಃ- ಕಪಿಲ, ಮುನಿಃ - ಮುನಿಯೂ (ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ.) ॥26॥

ಸಮಸ್ತ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥವು, ದೇವರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾರದರು, ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರರಥನೂ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಮುನಿಯೂ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಶ್ವತ್ಥಃ ಸರ್ವವೃಕ್ಷಾಣಾಮ್’ — ಅಶ್ವತ್ಥವು ಒಂದು ಸೌಮ್ಯವೃಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕೆಳಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಗಿಡಗಳು ನೆಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಇದು ಬೆಟ್ಟ, ಮನೆಯಗೋಡೆ, ಮಾಡು ಇತ್ಯಾದಿ ಕಷ್ಟಕರ ಜಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅರಳಿಮರದ ಪೂಜೆಯ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಅನೇಕ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಅಶ್ವತ್ಥದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅಶ್ವತ್ಥವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ದೇವರ್ಷಿಣಾಂ ಚ ನಾರದಃ’ — ದೇವರ್ಷಿಗಳೂ ಅನೇಕರಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ಒಬ್ಬರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವ ಲೀಲೆಗೆ ಇವರು ಮೊದಲೇ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾರದರನ್ನು ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇವರು ಸದಾಕಾಲ ವೀಣೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಾನಮಾಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಿ ಅವರಿಗೆ ‘ರಾಮಾಯಣ’ ‘ಭಾಗವತ’ದಂತಹ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದವರೂ ನಾರದರೇ. ನಾರದರ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯರು, ದೇವತೆ ಗಳು, ಅಸುರರು, ನಾಗರು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲರು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಇವರ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರಿಂದ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಭಾರತಾದಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೂ ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಗಂಧರ್ವಾಣಾಂ ಚಿತ್ರರಥಃ’ — ಸ್ವರ್ಗದ ಗಾಯಕರನ್ನು ಗಂಧರ್ವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಆ ಎಲ್ಲ ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರರಥನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ಇವರ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇವರಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನು ಗಾಯನವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತಿದ್ದನು. ಗಾಯನವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಕಪಿಲೋ ಮುನಿಃ’ — ಒಬ್ಬರು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಸಿದ್ಧರಾದವರು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಜನ್ಮಜಾತ ಸಿದ್ಧರು ಹೀಗೆ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಸಿದ್ಧರಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಪಿಲರು ಜನ್ಮಜಾತಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರನ್ನು ಆದಿಸಿದ್ಧರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವರು ಕರ್ದಮರಿಂದ ದೇವಹೂತಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಪ್ರಕಟರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಸಾಂಖ್ಯದ ಆಚಾರ್ಯರು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಸಿದ್ಧರ ಗಣಾಧೀಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇವೆಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ಮೂಲದಲ್ಲಿ, ತತ್ತ್ವತಃ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸಮಶ್ವಾನಾಂ ವಿದ್ಧಿಂ ಮಾಮಮೃತೋದ್ಭವಮ್ ।

ಐರಾವತಂ ಗಜೇಂದ್ರಾಣಾಂ ನರಾಣಾಂ ಚ ನರಾಧಿಪಮ್ ॥

ಅಶ್ವಾನಾಮ್ - ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಮೃತೋದ್ಭವಮ್ - ಅಮೃತದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ, ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸಮ್ - ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಹೆಸರಿನ ಕುದುರೆಯನ್ನು, ಗಜೇಂದ್ರಾಣಾಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಲಿ, ಐರಾವತಮ್ - ಐರಾವತ ಎಂಬ ಆನೆಯನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ನರಾಣಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ನರಾಧಿಪಮ್ - ರಾಜನನ್ನು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥27॥

ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೃತದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಹೆಸರಿನಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಐರಾವತವೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ನನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿ. ॥27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ ಮಶ್ವಾನಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಮ-ಮೃತೋದ್ಭವಮ್’ — ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದ ಸಮಯ ಪ್ರಕಟ ವಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಕುದುರೆಯೂ ಒಂದು ರತ್ನವಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಂದ್ರನ ವಾಹನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಕುದುರೆಗಳ ರಾಜಾ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಐರಾವತಂ ಗಜೇಂದ್ರಾಣಾಮ್’ — ಆನೆಗಳ ಸಮುದಾಯ ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದನ್ನು ಗಜೇಂದ್ರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಗಜೇಂದ್ರರಲ್ಲಿಯೂ ಐರಾವತ ಆನೆಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ. ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಕುದರೆಯಂತೆ ಐರಾವತ ಆನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೂ ಇಂದ್ರನ ವಾಹನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ನರಾಣಾಂ ಚ ನರಾಧಿಪಮ್’ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಯ ಪಾಲನೆ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಶಾಸನ ಮಾಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಜನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.*

* ಇಲ್ಲಿ ವರ್ತಮಾನ ಮನ್ವಂತರದ ಮನುವನ್ನೇ ರಾಜಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಈ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಬಲಿಷ್ಠತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಆಯುಧಾನಾಮಹಂ ವಜ್ರಂ ಧೇನೂನಾಮಸ್ಮಿ ಕಾಮಧುಕ್ ।

ಪ್ರಜನಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಕಂದರ್ಪಃ ಸರ್ಪಾಣಾಮಸ್ಮಿ ವಾಸುಕಿಃ ॥

ಆಯುಧಾನಾಮ್ - ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ, ವಜ್ರಮ್ - ವಜ್ರವು (ಮತ್ತು), ಧೇನೂನಾಮ್ - ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಮಧುಕ್ - ಕಾಮಧೇನು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರಜನನಃ - ಸಂತಾನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣ, ಕಂದರ್ಪಃ - ಕಾಮದೇವನು,
ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ಪಾಣಾಮ್ - ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಸುಕಿಃ - ವಾಸುಕಿಯು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥28॥

ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರವು ಮತ್ತು ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮಧೇನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಸಂತಾನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣನಾದ ಕಾಮದೇವನು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಯುಧಾನಾಮಹಂ ವಜ್ರಮ್’ — ಯಾವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಆಯುಧ (ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ)ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ದಧೀಚಿ ಋಷಿಯ ಎಲುಬುಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ದಧೀಚಿ ಋಷಿಯ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಜ್ರವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಧೇನೂನಾಮಸ್ಮಿ ಕಾಮಧುಕ್’ — ಆಗಲೇ ಕರುಹಾಕಿದ ಹಸುವನ್ನು ಧೇನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಧೇನುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮಧೇನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದೂ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನ ದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಮಧೇನುವು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಕಾಮನೆಪೂರ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಜನಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಕಂದರ್ಪಃ’ — ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಕಾಮದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಕೇವಲ ಸಂತಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಸುಖಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡುವ ಕಾಮವು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಯಾಗಿದೆ. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಕಾಮವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧೋ ಭೂತೇಷು ಕಾಮೋಸ್ಮಿ ಭರತರ್ಷಭ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಕಾಮವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಸರ್ಪಾಣಾಮಸ್ಮಿ ವಾಸುಕಿಃ’ — ವಾಸುಕಿಯು ಎಲ್ಲ ಸರ್ಪಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದ ಸಮಯ ವಾಸುಕಿಯನ್ನೇ ಹಗ್ಗವಾಗಿಸಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಈ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅದಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಅನಂತಾಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ನಾಗಾನಾಂ ವರುಣೋ ಯಾದಸಾಮಹಮ್ ।

ಪಿತಣಾಮರ್ಯಮಾ ಚಾಸ್ಮಿ ಯಮಃ ಸಂಯಮತಾಮಹಮ್ ॥

ನಾಗಾನಾಮ್ - ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅನಂತಃ - ಅನಂತನು (ಶೇಷನು), ಚ - ಮತ್ತು, ಯಾದಸಾಮ್ - ಜಲ-ಜಂತುಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ವರುಣಃ-ವರುಣನು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಪಿತಣಾಮ್ - ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ, ಅರ್ಯಮಾ - ಅರ್ಯಮಾ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸಂಯಮತಾಮ್ - ಶಾಸನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ, ಯಮಃ - ಯಮರಾಜನು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 29॥

ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತನು (ಮಹಾಶೇಷ) ಮತ್ತು ಜಲಜಂತುಗಳ ಅಧಿಪತಿ ವರುಣನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಯಮಾ ಹಾಗೂ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಯಮರಾಜನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಂತಾಶ್ಚಸ್ಮಿ ನಾಗಾನಾಮ್’ — ಶೇಷನಾಗನು ಎಲ್ಲ ನಾಗಗಳ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಿಗೆ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳಿವೆ. ಇವನು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಭಗವಂತನ ಹಾಸಿಗೆಯಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಇವನು ಅನೇಕ ಸಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅವತರಿಸಿ ಅವನ ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ವರುಣೋ ಯಾದಸಾಮಹಮ್’ — ವರುಣ ದೇವತೆಯು ಎಲ್ಲ ಜಲ-ಜಂತುಗಳ, ಜಲ-ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಪಿತಣಾಮರ್ಯಮಾ ಚಾಸ್ಮಿ’ — ಕವ್ಯವಾಹ, ಅನಲ, ಸೋಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಏಳು ಪಿತೃಗಣಗಳಿವೆ. ಇವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಅರ್ಯಮಾ ಎಂಬ ಪಿತೃ ದೇವತೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಯಮಃ ಸಂಯಮತಾಮಹಮ್’ — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವಂತಹ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಯಮರಾಜರು ಮುಖ್ಯ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ನೀಡಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಶಾಸನ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಇವರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಲೋಕಪಾಲರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಈ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಶೇಷತೆಯು ಇವರ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ. ಅದು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬಂದುದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯಾಗಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಪ್ರಹ್ಲಾದಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ದೈತ್ಯಾನಾಂ ಕಾಲಃ ಕಲಯತಾಮಹಮ್ ।

ಮೃಗಾಣಾಂ ಚ ಮೃಗೇಂದ್ರೋಽಹಂ ವೈನತೇಯಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ ॥

ದೈತ್ಯಾನಾಮ್ - ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಹ್ಲಾದಃ - ಪ್ರಹ್ಲಾದರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಲಯತಾಮ್ - ಎಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ (ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ), ಕಾಲಃ - ಕಾಲವು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೃಗಾಣಾಮ್ - ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ, ಮೃಗೇಂದ್ರಃ - ಸಿಂಹವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ - ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ವೈನತೇಯಃ - ಗರುಡನು, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥30॥

ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದರು ಮತ್ತು ಎಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ (ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ) ಕಾಲವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಗರುಡನು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಹ್ಲಾದಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ದೈತ್ಯಾನಾಮ್’ — ದಿತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರನ್ನು ದೈತ್ಯರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದರು ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವಾಸೀ, ನಿಷ್ಕಾಮಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪ್ರಹ್ಲಾದರು ತುಂಬಾ ಮೊದಲು ಆಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು — ‘ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದರು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ವರ್ತಮಾನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು ನಿತ್ಯ ಇರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಗನು ಸಾರ ದರ್ಶನವನ್ನೂ ಕೊಡಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಮೇಲೆ ಯಾರಾದರು ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ, ಅವರ ದರ್ಶನ ಬಯಸಿದರೆ, ಅವರ ರೂಪವನ್ನಾಂತು ಭಗವಂತನು ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಕಾಲಃ ಕಲಯತಾಮಹಮ್’ — ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಲ (ಸಮಯ)ದಿಂದಲೇ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಗಣನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷಣ, ಘಳಿಗೆ, ದಿನ, ಪಕ್ಷ, ಮಾಸ, ವರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಣಿಕೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲವು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಯಾಗಿದೆ.

‘ಮೃಗಾಣಾಂ ಚ ಮೃಗೇಂದ್ರೋಹಮ್’ — ಹುಲಿ, ಆನೆ, ಚಿರತೆ, ಕರಡಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠ, ತೇಜಸ್ವೀ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ, ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಸಾಹಸೀ ಸಿಂಹವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲ ಪಶುಗಳ ರಾಜಾ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ವೈನತೇಯಶ್ಯ ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್’ — ವಿನತಾಸುತ ಗರುಡರು ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಿಗಳ ರಾಜಾ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿ ದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಹಾರುವಾಗ ಇವರ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಸಾಮವೇದದ ಋಚೆಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇವೆಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ಮುಖ್ಯತೆಯು ತತ್ತ್ವತಃ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗುತ್ತಲೇ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯಾಗಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಪವನಃ ಪವತಾಮಸ್ಮಿ ರಾಮಃ ಶಸ್ತ್ರಭೃತಾಮಹಮ್ ।

ಝಷಾಣಾಂ ಮಕರಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಸ್ರೋತಸಾಮಸ್ಮಿ ಜಾಹ್ನವೀ ॥

ಪವತಾಮ್ - ಪವಿತ್ರಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ, ಪವನಃ-ವಾಯುವು (ಮತ್ತು), ಶಸ್ತ್ರಭೃತಾಮ್ - ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಮಃ- ರಾಮನು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಝಷಾಣಾಮ್ - ಜಲ-ಜಂತುಗಳಲ್ಲಿ, ಮಕರಃ - ಮೊಸಳೆಯು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸ್ರೋತಸಾಮ್ - ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜಾಹ್ನವೀ - ಗಂಗೆಯು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥31॥

ಪವಿತ್ರಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ವಾಯುವು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಜಲ-ಜಂತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪವನಃ ಪವತಾಮಸ್ಮಿ’ — ವಾಯುವಿನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ. ವಾಯುವಿನಿಂದಲೇ ನಿರೋಗತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪವಿತ್ರ ವಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ವಾಯುವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಯೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ರಾಮಃ ಶಸ್ತ್ರಭೃತಾಮಹಮ್’ — ಶ್ರೀರಾಮನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳ ಗಣನೆ ಯಾಗುವಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ರಾಮನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಮನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಝಷಾಣಾಂ ಮಕರಶ್ಚಾಸ್ಮಿ’ — ಜಲ-ಜಂತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಲಚರ ಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸ್ರೋತಸಾಮಸ್ಮಿ ಜಾಹ್ನವೀ’ — ಪ್ರವಾಹರೂಪದಿಂದ ಹರಿಯುವ ನದೀ, ನದ, ತೊರೆ, ಹಳ್ಳ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಗಂಗೆಯು ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಇದು ಭಗವಂತನ ನಿಜವಾದ ಚರಣೋದಕವಾಗಿದೆ. ಗಂಗೆಯ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಪಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸದ್ಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ನಿಜವಾಗಿ ಈ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಭಗವಂತನ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವಿಶೇಷತೆ — ಮಹತ್ವವು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವುದು.

ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿದ್ದವು — ಒಂದು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಬಗ್ಗೆ (ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ), ಮತ್ತೊಂದು ತಿಳಿಯುವ ಉಪಾಯದ ಬಗ್ಗೆ (ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲಿ?) ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಉಪಾಯವು — ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಚಿಂತನೆಯ ಫಲ (ಪರಿಣಾಮ) ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತು ವೃಷ್ಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ (ತನ್ನನ್ನು)ನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದಾದರೋ ಆ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿರೂಪದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದನು ಹಾಗೂ ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ಫಲ — ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಭಗವಂತನೆಂದು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಷಯ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಶೇಷತೆ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಸೌಂದರ್ಯಗಳನ್ನು ವಸ್ತು-ವ್ಯಕ್ತಿಯದೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಮೋಸಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಿಶೇಷತೆ ಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ — ‘ನೀವೆಲ್ಲ ಆ ವಿಶೇಷತೆ, ಸುಂದರತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ವಸ್ತು-ವ್ಯಕ್ತಿ ಯದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ನನ್ನದು ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಬಂದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿ ಆ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇರುವೆನು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮ — ನೀವೆಲ್ಲ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವಿರಿ. ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಾಗ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು (10/7).

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಸರ್ಗಣಾಮಾದಿರಂತಶ್ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚೈವಾಹಮರ್ಜುನ ।

ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾನಾಂ ವಾದಃ ಪ್ರವದತಾಮಹಮ್ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸರ್ಗಾಣಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳ, ಆದಿಃ - ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಮ್ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ, ವಿದ್ಯಾನಾಮ್ - ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿದ್ಯೆ (ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರವದತಾಮ್ - ಪರಸ್ಪರ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಮಾಡುವವರ, ವಾದಃ - (ತತ್ತ್ವನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ) ವಾದವು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ. ॥32॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ. ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆ (ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ) ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಮಾಡುವವರ (ತತ್ತ್ವನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ) ವಾದವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ಗಾಣಾಮಾದಿರಂತಶ್ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚೈವಾಹಮ್’- ಎಷ್ಟು ಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಹಾಸರ್ಗ ಆಗುತ್ತವೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಅವುಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇರುತ್ತೇನೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ (ಅವರು ಲೀನವಾದಾಗಲೂ) ಕೂಡ ನಾನು ಇರುತ್ತೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಭಗವಂತನ ನೆನಪಾಗಬೇಕು.

‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾನಾಮ್’ — ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗು ವಂತಹ ವಿದ್ಯೆಯೇ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.* ಬೇರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಎಷ್ಟೇ ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತರೂ ಕಲಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಈ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಕಲಿಯುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

* ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ರಾಜವಿದ್ಯೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿದೆ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ವರೂಪದ ಮತ್ತು ರಾಜವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅಭಾವಗೈದು ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕರೂಪದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಸಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ರಾಜವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.

‘ವಾದಃ ಪ್ರವದತಾಮಹಮ್’ — ಪರಸ್ಪರ ಮಾಡಲಾಗುವ ವಾದವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ. (1) ಜಲ್ಪ — ಯುಕ್ತಿ- ಪ್ರಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಮಂಡನೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮತ ಖಂಡನೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ‘ಜಲ್ಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(2) ವಿತಂಡಾ — ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಇಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಖಂಡನೆಯೇ- ಖಂಡನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ‘ವಿತಂಡಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(3) ವಾದ — ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವನಿರ್ಣಯ ಕ್ಕಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ (ವಿಚಾರ-ವಿನಿಮಯ) ವನ್ನು ‘ವಾದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ವಾದ’ವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ವಾದವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಲೌಕಿಕ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆ’ಯು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಗೀತೆಯ ಪುಷ್ಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಕಾರಣ — ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸುಗಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ, ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇದು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಿರು ವಷ್ಟು ಈ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಮ್ಮ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬರುವಷ್ಟು ಪ್ರಪಂಚವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಾವು ನಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ವರ್ತಮಾನದ ವಯಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಆ ಶರೀರ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆ ಸ್ವಭಾವ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆ ಭಾಷೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆ ವ್ಯವಹಾರ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆ ಸ್ಥಾನ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಆ ಸಮಯ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆ ಸಂಗಡಿ ಗರು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆ ವಿಚಾರಗಳು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಬದಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಸತ್ತಾ ರೂಪದಿಂದ ನಾವು ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ನಾನು ಬಾಲ್ಯ ದಲ್ಲಿದ್ದವನೇ ಈಗಲೂ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬದಲಾದುದು ಬೇರೆ ಸ್ವಭಾವದ್ದು, ಬದಲಾಗದೇ ಇದ್ದುದು ಬೇರೆ ಸ್ವಭಾವದ್ದಾಗಿದೆ. ಬದಲಾಗದಿರುವುದೇ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾದುದು ಶರೀರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಅಕ್ಷರಾಣಾಮಕಾರೋಽಸ್ಮಿ ದ್ವಂದ್ವಃ ಸಾಮಾಸಿಕಸ್ಯ ಚ ।

ಅಹಮೇವಾಕ್ಷಯಃ ಕಾಲೋ ಧಾತಾಽಹಂ ವಿಶ್ವತೋಮುಖಃ ॥

ಅಕ್ಷರಾಣಾಮ್ - ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ, ಅಕಾರಃ - ಅಕಾರ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಾಮಾಸಿಕಸ್ಯ - ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ, ದ್ವಂದ್ವಃ - ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸ, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಕ್ಷಯಃ, ಕಾಲಃ - ಅಕ್ಷಯ ಕಾಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಮಹಾಕಾಲ (ಹಾಗೂ), ವಿಶ್ವತೋಮುಖಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಧಾತಾ - ಧಾತಾ (ಎಲ್ಲರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ ಕೂಡ), ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥33॥

ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಅಕಾರ ಮತ್ತು ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಅಕ್ಷಯ ಕಾಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾಲಕ್ಕೂ ಮಹಾಕಾಲ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖವುಳ್ಳ ಧಾತಾ (ಎಲ್ಲರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ ಕೂಡ) ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಕ್ಷರಾಣಾಮಕಾರೋಽಸ್ಮಿ’ — ವರ್ಣಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಅಕಾರ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಂಜನಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಕಾರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು

‘ದ್ವಂದ್ವ ಸಾಮಾಸಿಕಸ್ಯ ಚ’ — ಎರಡು ಅಥವಾ ಎರಡರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಶಬ್ದಗಳು ಸೇರಿ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾಸಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ, ತತ್ಪುರುಷ, ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಮತ್ತು ದ್ವಂದ್ವ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಶಬ್ದ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ‘ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸ’ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ‘ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳು ಬೇರೆಯದರ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ‘ಬಹುವ್ರೀಹಿ’ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳೂ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದರೆ ‘ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸ’ವಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥ ಮುಖ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಅಹಮೇವಾಕ್ಷಯಃ ಕಾಲಃ’ — ಯಾವ ಕಾಲವು ಎಂದೂ ಕ್ಷಯಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದು ಕಾಲಾತೀತ, ಅನಾದಿ-ಅನಂತರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಕಾಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ಗಣನೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನೂ ಲೀನವಾದಾಗ ಸಮಯದ ಗಣನೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಕ್ಷಯ ಕಾಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಸರ್ಗದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಸ್ಸಿನಷ್ಟೇ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಷ್ಟು ದೀರ್ಘ (ಮಹಾಪ್ರಳಯದ) ಸಮಯದ ಗಣನೆ ಅಕ್ಷಯಕಾಲರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕಾಲಂ ಕಲಯತಾಮಹಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದ ‘ಕಾಲ’ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅಕ್ಷಯಕಾಲ’ದಲ್ಲಿ ಏನಂತವಿದೆ? ಅಲ್ಲಿರುವ ‘ಕಾಲ’ವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಲವು ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಗಣನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯ ‘ಅಕ್ಷಯಕಾಲ’ವು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ ಎಂದೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಅಕ್ಷಯ ಕಾಲವು ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಅಕ್ಷಯಕಾಲವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮುಂದೆ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ‘ಕಾಲೋಽಸ್ಮಿ’ (11/32) ಪದದಿಂದ ಅಕ್ಷಯ ಕಾಲವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಧಾತಾಹಂ ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್’ — ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ ವಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಯಾವ ವಸ್ತು ಯಾವಾಗ ಸಿಗಬೇಕು, ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಗಮನವಿಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ವಿಭೂತಿರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಮೃತ್ಯುಃ ಸರ್ವಹರಶ್ಚಾಹಮುದ್ಭವಶ್ಚ ಭವಿಷ್ಯತಾಮ್ ।

ಕೀರ್ತಿಃ ಶ್ರೀರ್ವಾಕ್ಚ ನಾರೀಣಾಂ ಸ್ಮೃತಿರ್ಮೇಧಾ ಧೃತಿಃ ಕ್ಷಮಾ ॥

ಸರ್ವಹರಃ - ಎಲ್ಲರನ್ನು ಹರಣಮಾಡುವಂತಹ, ಮೃತ್ಯುಃ - ಮೃತ್ಯುವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭವಿಷ್ಯತಾಮ್ - ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ, ಉದ್ಭವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ-ಮತ್ತು, ನಾರೀಣಾಮ್ - ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ, ಕೀರ್ತಿಃ - ಕೀರ್ತಿಯು, ಶ್ರೀಃ - ಶ್ರೀಯು, ವಾಕ್ - ವಾಕ್ಕು (ವಾಣಿ), ಸ್ಮೃತಿಃ - ಸ್ಮೃತಿಯು, ಮೇಧಾ - ಮೇಧಾ, ಧೃತಿಃ - ಧೃತಿಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕ್ಷಮಾ - ಕ್ಷಮೆ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 34॥

ಎಲ್ಲರನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವಂತಹ ಮೃತ್ಯುವು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯು, ಶ್ರೀಯು, ವಾಣಿಯು, ಸ್ಮೃತಿಯು ಮೇಧಾ, ಧೃತಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮೃತ್ಯುಃ ಸರ್ವಹರಶ್ಚಾಹಮ್’ — ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಳಿಕ ಇಲ್ಲಿಯ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಉಳಿಯದಷ್ಟು ಎಲ್ಲವೂ ಅಪಹೃತವಾಗಿಸುವಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣಶಕ್ತಿ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮೃತ್ಯುವಿನಲ್ಲಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಮೃತ್ಯುವಿನದಾಗಿರದೆ ಪರಮಾತ್ಮನದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಹರಣ ಮಾಡುವ, ವಿಸ್ಮೃತಿಗೊಳಿಸುವ ಭಗವತ್ದತ್ತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಮೃತ್ಯುವಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ತನ್ನತನದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಚಿಂತೆಯಂತೆ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟು ಜನ್ಮವೆತ್ತಿರುವನೋ ತಿಳಿಯದು. ಆ ಜನ್ಮಗಳ ನೆನಪು ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಚಿಂತೆಗಳ, ಮೋಹದ ಅಂತ್ಯ ಎಂದಿಗೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಕುಟುಂಬ, ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಚಿಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಲ್ಲಿರುವ ಚಿಂತೆ, ಮೋಹಗಳನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಉದ್ಭವಶ್ಚ ಭವಿಷ್ಯತಾಮ್’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲರೂ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಮಾಡುವವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಕೀರ್ತಿಃ ಶ್ರೀರ್ವಾಕ್ಚನಾರೀಣಾಂ ಸ್ಮೃತಿರ್ಮೇಧಾ ಧೃತಿಃ ಕ್ಷಮಾ’ — ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರೀ, ವಾಕ್, ಸ್ಮೃತಿ, ಮೇಧಾ, ಧೃತಿ, ಕ್ಷಮೆ — ಈ ಏಳೂ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಕೀರ್ತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಮೇಧಾ, ಧೃತಿ, ಕ್ಷಮೆ — ಈ ಐವರು ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನ ಕನ್ಯೆಯರಾಗಿದ್ದರು, ‘ಶ್ರೀ’ ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗುಗಳ ಮಗಳು, ಮತ್ತು ‘ವಾಕ್’ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರೀ, ವಾಕ್, ಸ್ಮೃತಿ, ಮೇಧಾ, ಧೃತಿ, ಕ್ಷಮೆ — ಈ ಏಳೂ ಸ್ತ್ರೀವಾಚಕ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಗುಣಗಳೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಸದ್ಗಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ‘ಕೀರ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ — ಇದು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಐಶ್ವರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಜಮೀನು, ಮನೆ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಾವರ ಐಶ್ವರ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಹಸು, ಕುದುರೆ, ಒಂಟೇ, ಆನೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಂಗಮ ಐಶ್ವರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳನ್ನು ‘ಶ್ರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಾವ ವಾಣಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಶ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಆಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಂಡಿತ, ವಿದ್ವಾನ್ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ‘ವಾಕ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ-ತಿಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಪುನಃ ಜ್ಞಾಪಕವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ‘ಸ್ಮೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಥಾಯೀರೂಪದಿಂದ ಧಾರಣೆಮಾಡುವ ಬುದ್ಧಿಯ ಶಕ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಲಿತ ವಿದ್ಯೆಯು ಸರಿಯಾಗಿ ಜ್ಞಾಪಕವಿರುವ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಮೇಧಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಮಾನ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದಿರುವ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಧೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ.

ಬೇರೆ ಯಾರಾದರು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದರೂ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಲೋಕ-ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದಿಗೂ ಆ ಅಪರಾಧದ ಶಿಕ್ಷೆ ಸಿಗದಿರಲಿ — ಈ ರೀತಿಯ ಭಾವನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಮಾಫಿಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷಮೆ’ಯಾಗಿದೆ.

ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರೀ, ವಾಕ್ — ಇವು ಮೂರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ವಿಶೇಷತೆಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಮೃತಿ, ಮೇಧಾ ಧೃತಿ, ಕ್ಷಮೆ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಳಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ವಿಶೇಷತೆಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಏಳನ್ನೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಭೂತಿರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಿದುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ನೆನಪೇ ಬರಬೇಕು. ಈ ಗುಣಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಇವು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದೆಂದೇ ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾದ ದೈವೀ (ಭಗವಂತನ) ಸಂಪತ್ತು ಆಗಿದೆ. ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಭಿಮಾನವು ಎಲ್ಲ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿ ಜನಕವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕರಿಗೆ ಯಾರಲ್ಲಾದರು, ಏನಾದರು ವಿಶೇಷತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಆ ವಸ್ತು-ವ್ಯಕ್ತಿಯದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಲೋಮಶ ಋಷಿಗಳ ಶಾಪದಿಂದ ಕಾಕ-ಭುಶುಂಡೀಯವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಚಾಂಡಾಲ ಪಕ್ಷಿಗಳಾದರು. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಭಯವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದೀನತೆ ಬಂದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರ ಬಾರದೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ ಆಯಿತು. ಕಾರಣ — ಅವರು ಇದರಲ್ಲಿ ಋಷಿಯ ದೋಷವೆಣಿಸದೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿದರು — ‘ಸುನು ಖಗೇಸ ನಹಿಂ ಕಛು ರಿಷಿ ದೂಷನ ಉರ ಪ್ರೇರಕ ರಘುಬಂಸ ಬಿಭೂಷನ ॥’ (ಮಾನಸ 7/113/1). ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡಿದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದವೇ-ಆನಂದವಿದ್ದೀತು.

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಬೃಹತ್ಸಾಮ ತಥಾ ಸಾಮ್ನಾಂ ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸಾಮಹಮ್ ।

ಮಾಸಾನಾಂ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೋಽಹಮೃತೂನಾಂ ಕುಸುಮಾಕರಃ ॥

ಸಾಮ್ನಾಮ್ - ಹಾಡಲಾಗುವ ಶ್ರುತಿಗಳಲ್ಲಿನ, ಬೃಹತ್ಸಾಮ - ಬೃಹತ್ಸಾಮ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಛಂದಸಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಛಂದಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾಯತ್ರೀ - ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದವು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಮಾಸಾನಾಮ್ - ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಃ - ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ (ಮತ್ತು), ಋತೂನಾಮ್ - ಆರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ, ಕುಸುಮಾಕರಃ - ವಸಂತಋತು, ಅಹಮ್- ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.॥35॥

ಹಾಡಲಾಗುವ ಶ್ರುತಿ(ವೇದ)ಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ಸಾಮ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಮತ್ತು ಆರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ವಸಂತ ಋತುವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.॥35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬೃಹತ್ಸಾಮ ತಥಾ ಸಾಮ್ನಾಮ್’ — ಸಾಮ ವೇದದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ಸಾಮ ಎಂಬ ಒಂದು ಗಾನ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅತಿರಾತ್ರ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಪೃಷ್ಠಸ್ತೋಮವಾಗಿದೆ. ಸಾಮವೇದದಲ್ಲಿ ಈ ಬೃಹತ್ಸಾಮವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.*

* ಈ (10ನೇ) ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ೞಸಾಮವೇದವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ (35ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನು ಸಾಮವೇದದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಬೃಹತ್ಸಾಮ’ವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸಾಮಹಮ್’ — ಛಂದೋಬದ್ಧ ವೇದದ ಋಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಗಾಯತ್ರೀಯನ್ನು ವೇದಮಾತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದಲೇ ವೇದಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ಸ್ಮೃತಿ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ. ಗಾಯತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಧ್ಯಾನ-ಮೂರೂ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗಾಯತ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಮಾಸಾನಾಂ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೋಹಮ್’ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜೀವಿಸಿರುವ ಅನ್ನದ (ಮಳೆಯಿಂದಾಗುವ) ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ತಿಂಗಳಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅನ್ನದಿಂದ ಯಜ್ಞವೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಸವರ್ಷ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭ ವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ವಿಶೇಷತೆಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಋತಾನಾಂ ಕುಸುಮಾಕರಃ’ — ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮರ-ಗಿಡ-ಬಳ್ಳಿಗಳು ಚಿಗುರು-ಹೂವು ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೆಕೆ-ಛಳಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಸಂತ ಋತುವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇವೆಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮಹತ್ತು, ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಿಂತನೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ದ್ಯೂತಂ ಛಲಯತಾಮಸ್ಮಿ ತೇಜಸ್ತೇಜಸ್ವಿನಾಮಹಮ್ ।

ಜಯೋಽಸ್ಮಿ ವ್ಯವಸಾಯೋಽಸ್ಮಿ ಸತ್ತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವವತಾಮಹಮ್ ॥

ಛಲಯತಾಮ್ - ಫಲ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ದ್ಯೂತಮ್ - ದ್ಯೂತವು (ಮತ್ತು), ತೇಜಸ್ವಿನಾಮ್ - ತೇಜಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ, ತೇಜಃ- ತೇಜವು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಜಯಃ - (ಗೆಲ್ಲುವವರಲ್ಲಿನ) ವಿಜಯವು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ವ್ಯವಸಾಯಃ- (ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವವರ) ನಿಶ್ಚಯ, ಸತ್ತ್ವವತಾಮ್ - (ಮತ್ತು) ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರ, ಸತ್ವಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾವವು, ಅಹಮ್, ಅಸ್ಮಿ- ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥36॥

ಛಲ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದ್ಯೂತವು ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಗಳ ತೇಜವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಗೆಲ್ಲುವವರಲ್ಲಿನ ವಿಜಯವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿಶ್ಚಯಮಾಡುವವರ ನಿಶ್ಚಯ ಹಾಗೂ ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರ ಸಾತ್ವಿಕ-ಭಾವವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದ್ಯೂತಂ ಛಲಯತಾಮಸ್ಮಿ’ — ಛಲದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ರಾಜ್ಯ, ವೈಭವ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು (ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು) ಅಪಹರಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ವಿದ್ಯೆಯು ದ್ಯೂತವಾಗಿದೆ. ಈ ದ್ಯೂತವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಛಲಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದ್ಯೂತವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನು ಆಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವಿದೆ? ದೋಷವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಇದನ್ನು ಏಕೆ ನಿಷೇಧಿಸಿರುವರು?

ಉತ್ತರ — ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿರಿ, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡಿರಿ’ ಇದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಾದರೋ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಚಿಂತನೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮಾಡಲೀ? ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಿಂತನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ವಿಭೂತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿರುವ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋದರೂ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನೋಡದೆ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಾನೇ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ (9/4).

ಯಾರೋ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೊದಲು ದ್ಯೂತವಾಡುವ ವ್ಯಸನವಿತ್ತು, ಈಗ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನು. ಅವನಿಗೆ ಎಂದಾದರು ಜೂಜು ನೆನಪಾದರೆ ಆ ಜೂಜಿನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ರುವ ಸೋಲು-ಗೆಲುವಿನ ವಿಶೇಷತೆಯು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಜೂಜಿನ ಚಿಂತನೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯೇ ಆದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರು ಜೂಜಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು, ಸೋಲು-ಗೆಲುವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಸೋಲಿಸುವ, ಗೆಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜೂಜಿನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಆಟವಾದರೋ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮಾಪ್ತವಾದೀತು, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಇರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜೂಜು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಇದೆ.*

* ಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥದ ಯಾವುದೇ ಭಾಗದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾದರೆ, ಆ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮೊದಲಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಓದಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಕ್ತಾನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು, ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಸಿಗುವುದು.

ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅಸತ್ ಶರೀರ — ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮಹತ್ವ, ವಿಶೇಷತೆ, ಶೋಭೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಹೋದಾನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾದೀತು (8/14); ಒಂದು ವೇಳೆ ಮಹತ್ವ, ವಿಶೇಷತೆ, ಶೋಭೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಹೋದಾನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಪತನವಾದೀತು (2/62, 63). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಈ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ತೇಜಸ್ತೇಜಸ್ವಿನಾಮಹಮ್’+ — ಮಹಾಪುರುಷರ ಮುಂದೆ ಪಾಪಿಗಳೂ ಕೂಡ ಪಾಪಮಾಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುವಂತಹ ಆ ದೈವಿಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಪ್ರಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ತೇಜ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಆ ತೇಜವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

+ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಪದ ಬಂದಿದೆ — ‘ತೇಜಸ್ತೇಜಸ್ವಿನಾಮಹಮ್’ (7/10).

‘ಜಯೋಽಸ್ಮಿ’ — ವಿಜಯವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯದ ಈ ವಿಶೇಷತೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಆಗುವ ವಿಜಯದಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಜಯರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಬಂದಿರುವನು ಎಂಬ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಇಡಬೇಕು.

‘ವ್ಯವಸಾಯೋಽಸ್ಮಿ’ — ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯದ ಹೆಸರು ವ್ಯವಸಾಯ ಎಂದಿದೆ. ಈ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹಾಡಿರುವನು; ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ (2/41); ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದವರಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾ- ತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ (2/44); ‘ಈಗಲಾದರೋ ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯೇ ಮಾಡುವೆನು’ ಈ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯದ ಬಲದಿಂದ ಅತಿ ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಸಾಧು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/30). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ನಿಶ್ಚಯ ವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯವಾದರೋ ಇರಲೇ ಬೇಕು, ಆದರೆ ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇದು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಸತ್ತಂ ಸತ್ತ್ವವತಾಮಹಮ್’ — ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿರುವ ಸತ್ತ್ವಗುಣ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಭಾವ, ಆಚರಣೆಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವನ್ನು ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನ ಗುಣ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತೇಜ, ವ್ಯವಸಾಯ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಸಾಧಕನು ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು-ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವತಃ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ವೃಷ್ಣೀನಾಂ ವಾಸುದೇವೋಽಸ್ಮಿ ಪಾಂಡವಾನಾಂ ಧನಂಜಯಃ ।

ಮುನೀನಾಮಪ್ಯಹಂ ವ್ಯಾಸಃ ಕವೀನಾಮುಶನಾ ಕವಿಃ ॥

ವೃಷ್ಣೀನಾಮ್ - ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ, ವಾಸುದೇವಃ - ವಸುದೇವ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ (ಮತ್ತು), ಪಾಂಡವಾನಾಮ್ - ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ, ಧನಂಜಯಃ - ಅರ್ಜುನನು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಮುನೀನಾಮ್ - ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಸಃ - ವೇದವ್ಯಾಸರು (ಮತ್ತು), ಕವೀನಾಮ್ - ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಉಶನಾ, ಕವಿಃ, ಅಪಿ - ಕವಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರೂ ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥37॥

ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ವಸುದೇವಪುತ್ರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಮತ್ತು ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವೃಷ್ಣೀನಾಂ ವಾಸುದೇವೋಽಸ್ಮಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅವತಾರದ ವರ್ಣನೆ ಇರದೆ ವೃಷ್ಣಿ ವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಇರುವ ತನ್ನ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ವಿಭೂತಿರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ವಿಭೂತಿರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುವುದೇನೋ ಪ್ರಪಂಚದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದೆಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಇವೆ. ತತ್ತ್ವತಃ ಅವುಗಳಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ.

‘ಪಾಂಡವಾನಾಂ ಧನಂಜಯಃ’ — ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ವಿಶೇಷತೆಯು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಮುನೀನಾಮಪ್ಯಹಂ ವ್ಯಾಸಃ’ — ವೇದಗಳ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು, ಉಪಪುರಾಣಗಳು, ಮಹಾ ಭಾರತಾದಿ ಇರುವುದೆಲ್ಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಙ್ಮಯವು ವೇದವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯ ಫಲವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂದೂ ಕೂಡ ಯಾರಾದರು ಹೊಸ ರಚನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ವ್ಯಾಸರ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವ್ಯಾಸೋಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಜಗತ್ಸರ್ವಮ್’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಮುಖ್ಯರಾಗಿ ದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವ್ಯಾಸರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವ್ಯಾಸರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುತ್ತಲೇ ಇದೆಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದುದು ಎಂದು ಜ್ಞಾಪಕ ಬರಬೇಕು.

‘ಕವೀನಾಮುಶನಾ ಕವಿಃ’ — ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಎಷ್ಟು ವಿದ್ವಾಂಸರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲ ರನ್ನು ‘ಕವಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಸಂಜೀವನೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ಇವರ ಶುಕ್ರನೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಈ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲಾದರು ಬುದ್ಧಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡರೆ ಆ ಮಹತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಮಹತ್ವವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರದಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಆಗಲಾರದು.

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ದಂಡೋ ದಮಯತಾಮಸ್ಮಿ ನೀತಿರಸ್ಮಿ ಜಿಗೀಷತಾಮ್ ।

ಮೌನಂ ಚೈವಾಸ್ಮಿ ಗುಹ್ಯಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನವತಾಮಹಮ್ ॥

ದಮಯತಾಮ್ - ದಮನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ, ದಂಡಃ - ದಂಡನೀತಿ (ಮತ್ತು), ಜಿಗೀಷತಾಮ್ - ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವವರಲ್ಲಿ, ನೀತಿಃ - ನೀತಿಯು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಗುಹ್ಯಾನಾಮ್ - ಗೋಪ್ಯವಾದ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ, ಮೌನಮ್ - ಮೌನವು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನವತಾಮ್ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿನ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಅಹಮ್, ಏವ, ಅಸ್ಮಿ- ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥38॥

ದಮನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ದಂಡನೀತಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರಲ್ಲಿ ನೀತಿಯು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿನ ಜ್ಞಾನವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥38॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದಂಡೋ ದಮಯತಾಮಸ್ಮಿ’ — ದುಷ್ಟರನ್ನು ದುಷ್ಟತೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತರಲು ದಂಡನೀತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ನೀತಿರಸ್ಮಿ ಜಿಗೀಷತಾಮ್’ — ನೀತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನೀತಿಯಿಂದಲೇ ವಿಜಯ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನೀತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಮೌನಂ ಚೈವಾಸ್ಮಿ ಗುಹ್ಯಾನಾಮ್’ — ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವಂತಹ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ವೌನವು (ವಾಣಿಯ ಸಂಯಮ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸುಮ್ಮನಿರುವುದು) ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸುಮ್ಮನಿರುವವನ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೋಪನೀಯ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ವೌನವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನವತಾಮಹಮ್’ — ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಲಾ- ಕೌಶಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿದಿರುವವರಲ್ಲಿರುವ ಜ್ಞಾನ (ತಿಳಿವಳಿಕೆ)ವು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇತರರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹಿಡಿದು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವು ‘ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನವತಾಮಹಮ್’ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಎಣಿಸಬಹುದು.

ಇವೆಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ಇವುಗಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರದೆ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೇ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಯಚ್ಚಾಪಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಬೀಜಂ ತದಹಮರ್ಜುನ ।

ನ ತದಸ್ತಿ ವಿನಾ ಯತ್ಸ್ಯಾನ್ಮಯಾ ಭೂತಂ ಚರಾಚರಮ್ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಬೀಜಮ್ - ಬೀಜ (ಮೂಲ ಕಾರಣ)ವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್, ಅಪಿ - ಆ ಬೀಜವೂ ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಏಕೆಂದರೆ), ಮಯಾ, ವಿನಾ - ನಾನಿಲ್ಲದಿರುವಂತಹ, ಯತ್, ಸ್ಯಾತ್ - ಯಾವುದೂ ಕೂಡ, ತತ್, ಚರಾ-ಚರಮ್ - ಆ ಚರಾಚರ, ಭೂತಮ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥39॥

ಮತ್ತು ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯಾವ ಬೀಜ (ಮೂಲ ಕಾರಣ)ವಾಗಿಯೋ ಆ ಬೀಜವೂ ಕೂಡ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನಿಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ಯಾವುದೂ ಕೂಡ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತನ್ನ ಒಟ್ಟಿಗೆ 82 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರು ವನು; 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ 4, 21ರಲ್ಲಿ 4, 22ರಲ್ಲಿ 4, 23ರಲ್ಲಿ, 4, 24ರಲ್ಲಿ 3, 25ರಲ್ಲಿ 4, 26ರಲ್ಲಿ 4, 27ರಲ್ಲಿ 3, 28ರಲ್ಲಿ 4, 29ರಲ್ಲಿ 4, 30ರಲ್ಲಿ 4, 31ರಲ್ಲಿ 4, 32ರಲ್ಲಿ 5, 33ರಲ್ಲಿ 4, 34ರಲ್ಲಿ 9, 35ರಲ್ಲಿ 4, 36ರಲ್ಲಿ 5, 37ರಲ್ಲಿ 4, 38ರಲ್ಲಿ 4 ಮತ್ತು 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ 1 ಹೀಗೆ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು.]

‘ಯಚ್ಚಾಪಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಬೀಜಂ ತದಹಮರ್ಜುನ’ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ವಿಭೂತಿಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಎಲ್ಲರ ಬೀಜ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾರಣ ನಾನೇ ಆಗಿ ದ್ದೇನೆ. ಬೀಜವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾರಣನು ನಾನೇ ಮತ್ತು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವವನು ನಾನೇ, ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಇರುವವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ತನ್ನನ್ನು ‘ಸನಾತನ ಬೀಜ’, 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯ ಬೀಜ’, ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ಬೀಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಹೇಗಿರುವೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ, ಇದ್ದು ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದರೂ ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರುವೆನೋ ಹಾಗೇ ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ನ ತದಸ್ತಿ ವಿನಾ ಯತ್ಸ್ಯಾನ್ಮಯಾ ಭೂತಂ ಚರಾಚರಮ್’ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ — ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ- ಜಂಗಮ, ಚರ-ಅಚರ, ಇತ್ಯಾದಿಗೆಲ್ಲ ನಾನಲ್ಲದೆ ಆಗಲಾರವು. ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಾಧಕನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಎಲ್ಲೇ ಹೋದರೂ ಅಥವಾ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಷಯಗಳು ಜ್ಞಾಪಕವಾದರೂ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯೇ ಆದೀತು, ಬೇರೆಯದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತತ್ತ್ವಶಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನಾನಲ್ಲದೆ ಚರ-ಅಚರ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 40ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಭೇದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಲಿ?’ ಎಂಬುದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗುವ ಚಿಂತನೆ ಅದೆಲ್ಲ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ (18/40) ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ — ಇವೆರಡರ ವಿವೇಕದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಗುಣಮಯವಾಗಿದೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಯಾರ ಇಲ್ಲ — ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

* ಇದಂ ಗುಣಮಯಂ ವಿದ್ಧಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ಮಾಯಯಾ ಕೃತಮ್ ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —11/28/7)

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ‘ಅಹಮಾತ್ಮಾ ಗುಡಾಕೇಶ’ (10/20) ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಡಿದು ‘ಬೀಜಮ್ ತದಹಮರ್ಜುನ’ (10/39) ರವರೆಗೆ ಹೇಳಿದ 82 ವಿಭೂತಿಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಣ್ಣದು- ದೊಡ್ಡದು, ಉತ್ತಮ-ಮಧ್ಯಮ, ಅಧಮ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಾಗಿರದೆ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮುಂದೆ ಬಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆಯೇ ಆಗಬೇಕು.+ ಕಾರಣ — ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು— ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ? ಹಾಗೂ ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲಿ? (17ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಎಂದಿತ್ತು. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

+ ಯಚ್ಚ ಕಿಂಚಿಜ್ಜಗತ್ಸರ್ವಂ ದೃಶ್ಯತೇ ಶ್ರೂಯತೇಪಿ ವಾ । ಅಂತರ್ಬಹಿಶ್ಚ ತತ್ಸರ್ವಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ನಾರಾಯಣಃ ಸ್ಥಿತಃ ॥

(ಮಹಾನಾರಣೋಪನಿಷತ್—11/6)

ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು ಬರುವ ಜಗತ್ತಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲದರ ಹೊರಗೆ, ಒಳಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ (ಸ್ಕಂದ 11 ಅ. 16ರಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನು ಉದ್ಧವರಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಕೆಲವು ವಿಭೂತಿಗಳು ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆ ಮತ್ತು ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಕೆಲವು ವಿಭೂತಿಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕಡೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿವೆ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಪುರೋಧಸಾಂ ಚ ಮುಖ್ಯಂ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್’ (10/24) ಮತ್ತು ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಪುರೋಧಸಾಂ ಚ ಮುಖ್ಯಂ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್’ (10/24) ಮತ್ತು ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠ ರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಪುರೋಧಸಾಂ ವಸಿಷ್ಠೋಽಹಮ್’ (11/16/22). ಈಗ ಗೀತಾ ಮತ್ತು ಭಾಗವತದ ವಕ್ತಾ ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮಾತು ಏಕೆ ಸಿಗವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗ ಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಹತ್ವ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಇರದೆ ತನ್ನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆ — ಭಾಗವತ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ವಿಶೇಷತೆ ನೋಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿ ಹರಿಯಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ನಾಲ್ಕು ತರಹ ಇವೆ. (1) ಜರಾಯುಜ — ಜರೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯ, ಹಸು, ಎಮ್ಮೆ, ಆಡು ಇತ್ಯಾದಿ; (2) ಅಂಡಜ — ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವಂತಹ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಹಾವು, ಹಲ್ಲಿ, ಇತ್ಯಾದಿ; (3) ಉದ್ಭಿಜ್ಜ — ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮೇಲ್ಮುಖ ವಾಗಿ ಹೊರಡುವ ವೃಕ್ಷ, ಲತೆ, ಗರಿಕೆ, ಹುಲ್ಲು, ಪೈರು ಇತ್ಯಾದಿ; (4) ಸ್ವೇದಜ — ಬೆವರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟುವಂತಹ ಹೇನು ಇತ್ಯಾದಿ ಹಾಗೂ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ನೆಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಮಳೆಯ ಹುಳ ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವಿಗಳು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಈ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ- ಜಂಗಮ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಜೀವಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ವೃಕ್ಷ, ಲತಾ, ಗರಿಕೆ, ಹುಲ್ಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಸ್ಥಾವರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಓಡಾಡುವ ಜೀವಿಗಳು ಜಂಗಮವಾಗಿವೆ. ಈ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲದೆ ದೇವತೆಗಳು ಪಿತೃಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ, ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸ, ಪೂತನಾ, ಬಾಲಗ್ರಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಿವೆ. ಆ ಸಮಸ್ತ ಯೋನಿಗಳ ಬೀಜ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಲ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಜೀವರಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲದರ ಬೀಜ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’.

ಬೀಜದಿಂದ ಪೈರು ಆದಂತೆ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಆಗಿದೆ. ಜೋಳದಿಂದ ಜೋಳವಾದಂತೆ, ಗೋದಿಯಿಂದ ಗೋದಿ ಬೆಳೆದಂತೆ, ಪಶುವಿನಿಂದ ಪಶು ಹುಟ್ಟುವಂತೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೇ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದಿಂದಾದ ಒಡವೆಗಳು ಚಿನ್ನದ ರೂಪವೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದಾದ ಹಥಿಯಾರಗಳು ಕಬ್ಬಿಣವೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಮಣ್ಣಿನಿಂದಾದ ಮಡಕೆಗಳು ಮಣ್ಣಿನರೂಪವೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಹತ್ತಿಯಿಂದಾದ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಹತ್ತಿರೂಪವೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವದ್ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.

ಲೌಕಿಕ ಬೀಜದಿಂದಾದರೋ ಒಂದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಪೈರು ಆಗುತ್ತದೆ. ಗೋದಿಯಿಂದ ಗೋದಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಬೀಜದಿಂದ ಗೋದಿಯೂ ಬೆಳೆಯುವುದು, ಜೋಳವು ಬೆಳೆಯುವುದು, ಹೆಸರೂ ಬೆಳೆಯುವುದು ಹೀಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲದರ ಬೀಜವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವದ್ರೂಪೀ ಒಂದೇ ಬೀಜದಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ (14/4) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಬೀಜವು ‘ಅವ್ಯಯ’ವಾಗಿದೆ (9/18) ಮತ್ತು ‘ಸನಾತನ’ ವಾಗಿದೆ (7/10).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ನಾಂತೋಽಸ್ತಿ ಮಮ ದಿವ್ಯಾನಾಂ ವಿಭೂತೀನಾಂ ಪರಂತಪ ।

ಏಷ ತೂದ್ದೇಶತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಭೂತೇರ್ವಿಸ್ತರೋ ಮಯಾ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ!, ಮಮ - ನನ್ನ, ದಿವ್ಯಾನಾಮ್ - ದಿವ್ಯವಾದ, ವಿಭೂತೀನಾಮ್- ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ, ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯವು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮಯಾ - ನಾನು (ನಿನ್ನ ಇದಿರು ನನ್ನ), ವಿಭೂತೇಃ - ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಏನು, ವಿಸ್ತರಃ - ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ - ಹೇಳಿರುವೆನೋ, ಏಷಃ - ಇದು, ತು - ಆದರೆ (ಕೇವಲ), ಉದ್ದೇಶತಃ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಾಮಮಾತ್ರ ಹೇಳಿರುವೆನು. ॥40॥

ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ದಿವ್ಯವಾದ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಇದಿರು ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನೋ, ಇದಾದರೋ ಕೇವಲ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಾಮಮಾತ್ರ ಹೇಳಿರುವೆನು. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಮ ದಿವ್ಯಾನಾಂ* ವಿಭೂತೀನಾಮ್’ — ದಿವ್ಯ ಶಬ್ದವು ಅಲೌಕಿಕತೆಯ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸು ಹೋದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ದಿವ್ಯತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ದಿವ್ಯರು ಯಾರು ಇಲ್ಲ. ದಿವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ನಿತ್ಯವೂ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿತ್ಯಂ ದರ್ಶನ ಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ’ (11/52). ಇದರಿಂದ ದಿವ್ಯಾತಿದಿವ್ಯವಾದರೋ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಆ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ ಅವನ ಇದಿರು ಆ ವಿಭೂತಿಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದನು — ‘ವಕ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯ ಶೇಷೇಣ ದಿವ್ಯಾಹ್ಯಾತ್ಮವಿಭೂತಯಃ’ (10/16). ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ — ‘ಹಂತತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ದಿವ್ಯಾಹ್ಯಾತ್ಮವಿಭೂತಯಃ’ (10/19) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾಂತೋಽಸ್ತಿ ಮಮ ದಿವ್ಯಾನಾಂ ವಿಭೂತೀನಾಂ ಪರಂತಪ’ (10/40) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ (ಪ್ರಶ್ನೆ)ಯಲ್ಲಿ, ಉಪಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ — ಮೂರೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ೞದಿವ್ಯ ಪದದ ಏಕತೆ ಇದೆ.

‘ನಾಂತೋಽಸ್ತಿ’ — ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅವನ ವಿಭೂತಿಗಳು, ಗುಣಗಳು, ಲೀಲೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಅನಂತವಾಗಿವೆ — ‘ಹರಿ ಅನಂತ ಹರಿಕಥಾ ಅನಂತ’ (ಮಾನಸ — 1/140/5). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಗಳ ಉಪಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ — ಎರಡೂ ಕಡೆ— ‘ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ‘ನನ್ನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಪರಮಾಣುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಣಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಅಂತ್ಯ ಕಾಣಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.+

+ ಸಂಖ್ಯಾನಂ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಕಾಲೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ಮಯಾ । ನ ತಥಾ ಮೇ ವಿಭೂತೀನಾಂ ಸೃಜತೋಂಡಾನಿ ಕೋಟಿಶಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —11/16/39)

ಭಗವಂತನು ಅನಂತ, ಅಸೀಮ ಮತ್ತು ಅಗಾಧವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಖ್ಯೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಅನಂತವಾಗಿ ದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಗಣನೆ ಪರಾರ್ಧದವರೆಗೂ ಆಗ ಲಾರದು. ಸೀಮೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಅಸೀಮ’ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೀಮೆಯು ಕಾಲಕೃತ ಮತ್ತು ದೇಶಕೃತ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಇಂತಹ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಇರುವುದು ಇದು ಕಾಲಕೃತ ಸೀಮೆಯಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿಂದ — ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದು ದೇಶಕೃತ ಸೀಮೆಯಾಯಿತು. ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಲ್ಲ. ಆಳದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅಗಾಧ ವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಗಾಧ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ‘ಗಾಧ’ ಹೆಸರು ತಳ(ಬುಡ)ದ್ದಾಗಿದೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೆಳಗಿನ ಭಾಗ ‘ತಳ’ವಾಗಿದೆ. ಅಗಾಧದ ಅರ್ಥ — ಯಾವುದರ ತಳವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಇಂತಹ ಅಥಾಹ ಆಳ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಏಷ ತೂದ್ದೇಶತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಭೂತೇರ್ವಿಸ್ತರೋ ಮಯಾ’ — 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ನೀನು ನಿನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕಾರಣ ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಈ ವಿಸ್ತಾರ ಕೇವಲ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿರುವ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಇದೆ. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದಾದರೋ ಈ ವಿಸ್ತಾರವೂ ತುಂಬಾ ಸಂಕ್ಷೇಪದಿಂದ (ನಾಮಮಾತ್ರ) ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು.

[ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಮಸ್ತ ವಿಭೂತಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿರದೆ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಬೇರೆ ವಿಭೂತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿವೆ, ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸೇಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಆ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು; ಬೇಕಾದರೆ ಆ ವಿಭೂತಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲೀ ಅಥವಾ ಹೇಳದಿರಲಿ.]

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರಣರೂಪ ದಿಂದ 17 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು (7/8-12) ಕಾರ್ಯಕಾರಣ ರೂಪದಿಂದ 37 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು (9/16-19), ಭಾವ ರೂಪದಿಂದ 20 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು (10/4, 5) ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪ ದಿಂದ 25 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು (10/6) ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಧಿಪತಿರೂಪದಿಂದ 81 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು (10/20 ರಿಂದ 38) ಸಾರರೂಪದಿಂದ ಒಂದು ವಿಭೂತಿ (10/39) ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವರೂಪದಿಂದ 13 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು (15/12 ರಿಂದ 15) ಹೇಳಿರುವನು. ಇವೆಲ್ಲರ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್-ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್-ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಈ ಸತ್ (ಪರಾ) ಹಾಗೂ ಅಸತ್ (ಅಪರಾ) — ಎರಡೂ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳಾಗಿವೆ. — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿಭೂತಿ ರೂಪದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣ ಆ ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗದೆ ಕಾಮ, ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ‘ಮಾಮ್’ (ನನ್ನರೂಪ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (8/13), ದೇವತೆಗಳನ್ನು ‘ಮಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/23), ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ‘ಮಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/20), ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನೂ ‘ಮಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (7/18), ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ನನ್ನೂ ‘ಮಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (13/2), ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯ ದಲ್ಲಿರುವ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನೂ ‘ಮಾವ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (16/18), ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೀಜವನ್ನು ‘ಮಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (7/10) ಇತ್ಯಾದಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಭೂತ ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ, ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ.* ಇವೆಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳು ಅವ್ಯಯ (ಅವಿನಾಶೀ)ವಾಗಿವೆ.

* ಸರ್ವೇ ಚ ದೇವಾ ಮನವಸ್ತಮಸ್ತಾಸ್ಸಪ್ತರ್ಷಯೋ ಯೇ ಮನುಸೂನವಶ್ಚ ।
ಇಂದ್ರಶ್ಚಯೋಯಂ ತ್ರಿದಶೇಶಭೂತೋ ನಿಷ್ಣೋರಶೇಷಾಸ್ತು ವಿಭೂತಯಸ್ತಾಃ ॥

(ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ —3/1/46)

ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಮನು, ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಹಾಗೂ ಮನುಪುತ್ರರು, ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಇಂದ್ರಗಣ ಹಾಗೂ ಇದಲ್ಲದೆ ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ —ಅದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಭೂತಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ.

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ‘ನಾನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಿ’ (10/17) ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಯಾಗಿತ್ತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಅವನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಶೇಷತೆ ಅಂಕಿತವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸು-ತಾನಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ (10/20 ಮತ್ತು 32) ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ (10/42), ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನು ಉಳಿಯಿತು? ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19).

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಗೌಣವಾಗಿರದೆ ಇದು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸಿದ್ಧಿಯು ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ನಮಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಏನೇ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಆಕರ್ಷಣೆ ಆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಾಗದೆ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲೇ ಆದೀತು. ಜಡತೆಯ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರೀತಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣ ಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೂತಿಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ, ಮಹತ್ವ, ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನು ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಧ್ಯೇಯವಾದ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ, ಮಹತ್ವ, ಸಂಬಂಧವೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಕರ್ಷಣೆ ಆಗುವಲ್ಲಿ ಭೋಗಬುದ್ಧಿ ಯಾಗದೆ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ, ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗದೆ ಭಗವಂತನ ಸತ್ತೆ, ಮಹತ್ವ, ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+

+ ನರೇಷ್ವಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮದ್ಭಾವಂ ಪುಂಸೋ ಭಾವಯತೋಽಚಿರಾತ್ ।
ಸ್ವರ್ಧಾಸೂಯಾತಿರಸ್ಕಾರಾಃ ಸಾಹಂಕಾರಾ ವಿಯಂತಿ ಹಿ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —11/29/15)

ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅವರಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನೇ ನೋಡಿದಾಗ, ಬೇಗನೇ ಅವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಈರ್ಷಾ, ದೋಷದೃಷ್ಟಿ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಅಹಂಕಾರ —ಸಹಿತ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ಯದ್ಯದ್ವಿಭೂತಿಮತ್ಸತ್ತ್ವಂ ಶ್ರೀಮದೂರ್ಜಿತಮೇವ ವಾ ।

ತತ್ತ್ತೇವಾವಗಚ್ಛ ತ್ವಂ ಮಮ ತೇಜೋಽಂಶಸಂಭವಮ್ ॥

ಯತ್, ಯತ್ - ಯಾವ-ಯಾವ, ವಿಭೂತಿಮತ್ - ಐಶ್ವರ್ಯಯುಕ್ತ, ಶ್ರೀಮತ್ - ಶೋಭೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿದ, ವಾ- ಮತ್ತು, ಊರ್ಜಿತಮ್ - ಬಲಿಷ್ಠವಾದ, ಸತ್ತ್ವಮ್ - ಪ್ರಾಣಿ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ, ತತ್-ತತ್ - ಅದು-ಅದನ್ನು, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಮಮ, ಏವ - ನನ್ನದೇ, ತೇಜಃ - ತೇಜ (ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ದ, ಅಂಶಸಂಭವಾತ್ - ಅಂಶದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ ಎಂದು, ಅವಗಚ್ಛ - ತಿಳಿ. ॥41॥

ಯಾವ-ಯಾವ ಐಶ್ವರ್ಯಯುಕ್ತ, ಶೋಭೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಪ್ರಾಣಿ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನದೇ ತೇಜ (ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಮರ್ಥ್ಯ)ದ ಅಂಶದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ. ॥41॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದ್ಯದ್ವಿಭೂತಿವತ್ಸತ್ತ್ವಂ ಶ್ರೀಮದೂರ್ಜಿತ ಮೇವ ವಾ’ — ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಸಜೀವ- ನಿರ್ಜೀವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಗುಣ, ಭಾವ, ಕ್ರಿಯೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಐಶ್ವರ್ಯ ಕಂಡರೆ, ಶೋಭೆ ಅಥವಾ ಸೌಂದರ್ಯ ಕಂಡರೆ, ಬಲಿಷ್ಠತೆ ಕಂಡರೆ ಹಾಗೂ ಏನೆಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಕಂಡರೆ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನ್ನ ತೇಜದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ನನ್ನ ಯೋಗದಿಂದ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ, ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ — ‘ತತ್ತದೇವಾವಗಚ್ಛ ತ್ವಂ ಮಮ ತೇಜೋಂಶ ಸಂಭವಮ್’ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾವುದೇ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ಇಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನದೇ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಭಗವಂತನದೇ ಚಿಂತನೆಯಾಗಬೇಕು. ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಇದು ಪತನದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪತಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೇ ಪುರುಷನ ವಿಶೇಷತೆವಿರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷ ಬರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯಭಾವದ ವ್ರತ ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮಹತ್ವ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಸುಖರೂಪತೆ ಮತ್ತು ಲಾಭರೂಪೀ, ಹಿತರೂಪೀಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದೆಲ್ಲವು ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುವಿನದಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಆ ವಸ್ತುವಿನದಾಗಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದು ಎಲ್ಲ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಕಾಣುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅದು ಆ ವಸ್ತುವಿನದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಯಾರದಿದೆ? ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಆಧಾರವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಆ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸುಖರೂಪತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಹೋಗದೆ, ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿಯಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖರೂಪತೆಯ ಭ್ರಮೆ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರನಾಗಿ, ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ — ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಳಿದು ಹೋಗುವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಸುಖವು ಅದರದ್ದು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು! ಎಂದು ನೋಡಬೇಕು. ಆ ವಸ್ತುವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮಹತ್ವ, ಸೌಂದರ್ಯವು ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು!

ವಿದ್ಯುಶ್ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರೇಡಿಯೋ ಹಾಡುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು — ನೋಡಿ! ಈ ಯಂತ್ರದಿಂದ ಎಂತಹ ಧ್ವನಿ ಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ! ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಆ ರೇಡಿಯೋ ದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅದೆಲ್ಲ ವಿದ್ಯುಶ್ಶಕ್ತಿಯದೇ ಆಗಿದೆ. ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಯಂತ್ರದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅರಿವಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ವಿದ್ಯುಶ್ಶಕ್ತಿಯ ದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆಯು ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅರಿವಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ, ಯಾವುದರಲ್ಲಾದರೂ ವಿಶೇಷತೆ, ಮಹತ್ತ್ವ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಬಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಂಡರೆ ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ, ಅವುಗಳದ್ದಲ್ಲ. ಓರ್ವ ವೇಶ್ಯೆಯು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸಂತರೋರ್ವರು ಆನಂದಿತರಾಗಿ ಹೇಳಿದರು ನೋಡಿ! ದೇವರು ಎಂತಹ ಕಂಠ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಎಷ್ಟು ಸುಂದರ ಶಾರೀರವಾಗಿದೆ! ಎಂದಾಗ ಸಂತರ ದೃಷ್ಟಿಯು ವೇಶ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಹೋಗದೆ ಇವಳ ಕಂಠದಲ್ಲಿರುವ ಆಕರ್ಷಣೆಯು, ಮಾಧುರ್ಯವು ಭಗವಂತನದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವುದೋ ಹೂವು ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಆಹಾ! ಭಗವಂತನು ಇದರಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಸೌಂದರ್ಯ ವನ್ನು ತುಂಬಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ. ಯಾರಾದರು ಯಾರಿಗೋ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಈ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನದ್ದಾಗಿದೆ, ಕಲಿಸುವನದಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹಸ್ಪತಿಯರು ಪ್ರಿಯರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ರಘುವಂಶೀಯ ರಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಪ್ರಿಯರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಿಂಹನಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಹಣವು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಎಂದಾಗ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯ ಮಹತ್ವ, ವಿಶೇಷತೆ ಯಿಂದ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಸೆಳೆತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಶಕ್ತಿ, ಮಹತ್ವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಂತದ್ದಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೇ, ಎಲ್ಲೇ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡರೆ ಅದು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಕಾಣಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಭಿರುಚಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನದು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿದ್ದೀತು, ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣಲಾರವು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನದೇ ಶಕ್ತಿ ಆಗಿದೆ.

ಯಾವುದರಲ್ಲಾದರೂ ಏನಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನದಾಗಿದ್ದರೂ ಅದರಿಂದ ನಮಗೆ ಲಾಭವಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದರ ಸೇವೆ ನಾವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದರ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅಲ್ಲಿ ಮೋಸಹೋಗಬಾರದು, ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇರಬೇಕು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದದಿಂದ ಹಿಡಿದು 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿರುವ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ‘ಅಸ್ಮಿ’ (ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು. ಕೇವಲ ಮೂರು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ — 24ನೇ ಮತ್ತು 27ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ 40ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವಗಚ್ಛ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ‘ತಿಳಿಯುವ’ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಅಸ್ಮಿ’ (ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ) ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿಭೂತಿಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಕಾರಣ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಅಸ್ಮಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಎರಡು ಕಡೆ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸುವುದು, ಎಚ್ಚರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ಶಾಸನದಿಂದ ಜಾಗ್ರತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನವು ಗುರುವಿನಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಶಾಸನ ಸ್ವತಃ ರಾಜನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುರು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಬರುವಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀವೆಲ್ಲ ಗುರುಗಳಿಂದ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಿರಿ. ವಿಭೂತಿ ಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಾಗಿದೆ (10/7). 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜರ ವರ್ಣನೆ ಬರುವಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀವೆಲ್ಲ ರಾಜರ ಶಾಸನದಿಂದ ಉನ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗದೆ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಜೀವನ ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಲು ತಿಳಿಯಿರಿ. ಗುರುವು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ರಾಜನು ಬಲವಂತವಾಗಿ, ಭಯದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುರುವಿನ ತಿಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಧಾರದ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ರಾಜನು ತಿಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಮತ್ತು ಐರಾವತದ ವರ್ಣನೆಯು ಇವು ರಾಜವೈಭವದ ಉಪಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಕುದುರೆ, ಆನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ರಾಜನ ಐಶ್ವರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವುಳ್ಳ ರಾಜನೇ ಶಾಸನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಿ ರಾಜನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ 41ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅವಗಚ್ಛ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಏನೆಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲ ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆ ‘ಅವಗಚ್ಛ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗುರು ಮತ್ತು ರಾಜರಿಂದ ತಿಳಿಸಿದಾಗಲೂ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರನೋ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾರನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಗುರುವಿನ ಜ್ಞಾನ, ರಾಜನ ಶಾಸನ ಅವನಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಲಾರದು. ಕೊನೆಗಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದೀತು ಮತ್ತು ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಬಹುದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾದ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಾದರೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಆಕರ್ಷಣೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ವಿಶೇಷತೆಯು ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ — ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿಯು ದೃಢವಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚವು ಲುಪ್ತವಾದೀತು. ಚಿನ್ನದ ಬುದ್ಧಿಯು ಆಗುವುದರಿಂದ ಒಡವೆಗಳು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯ ಬೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಬೊಂಬೆಗಳು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಜೀವಿಯೇ ತನ್ನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5). ಸಾರವಾದ ಮಾತು-ಹೇಗಾದರು ಸಾಧಕನು ಕೊನೆಗೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ) ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಲುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರುಂಧತಿ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದರ ಅನುಭವ ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಕಂಡುಬಂದಾನು ಅರ್ಥಾತ್ — ವಸ್ತುರೂಪದಿಂದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರದೆ ಭಗವದ್ರೂಪದಿಂದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾದೀತು.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಶೇಷತೆ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು? ಅಂಶೀಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬರಬಲ್ಲದು? ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅಭಿಮಾನಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ವಿಶೇಷತೆಯು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದೆಯೋ ಆ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡದಿರುವುದೇ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ.

ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವು ನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ನಾವು ಕಾಣುವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ವಿಶೇಷತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದು ದಿನ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವು — ‘ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಬೇಡ, ನಾನಾದರೋ ಇರಲಾರೆನು, ನನ್ನನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಮತ್ತು ಉಂಟಾಗುವನನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನನ್ನ ದಾಗಿರದೆ ಅವನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವಂತಿದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತೆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನದೇ ದರ್ಶನವಾದೀತು. ಹೀಗಾದ ಮೇಲೆ ಭೋಗವಾಗದೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಯೋಗ (ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ) ಉಂಟಾದೀತು.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮಸ್ತ ಶಕ್ತಿಗಳ, ಕಲೆಗಳ, ವಿದ್ಯೆಗಳ ವಿಲಕ್ಷಣ ಭಂಡಾರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶಕ್ತಿಯು ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬಲ್ಲದು. ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಜ್ಞಾನವು ಜಡದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು? ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇವೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ, ಆ ಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಾಕಟ್ಯ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗ (ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ) ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದೀತು. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಜಡವಾಗಿದ್ದರೂ ಅನೇಕ ಚಮತ್ಕಾರಿಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುವವನು ಚೇತನ (ಮನುಷ್ಯ)ವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ಶಿಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಸಂಚಾಲಿತವಾಗದೆ ಅದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರದು. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿರದೆ ಕೃತ್ರಿಮ (ಮಾಡಿದುದು)ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂದೀತು? ಬೀಜದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷತೆಯೇ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಬೀಜದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ವಿಶೇಷತೆ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ? ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕವಿತ್ವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಕವಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನದೇ ವಕ್ತೃತ್ವ ಶಕ್ತಿಯೇ ವಕ್ತಾನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನದೇ ಲೇಖನ ಶಕ್ತಿಯು ಲೇಖಕನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನದೇ ದಾತೃತ್ವ ಶಕ್ತಿಯು ದಾನಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರೇಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಮುಕ್ತ ಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಈ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಬಂಧನ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಹೇಗೆ ಬಂತು, ಎಂದು ಬಂತು, ಏಕೆ ಬಂತು? ‘ನಾನು ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಈ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅಜ್ಞಾನವೆಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಹೇಗೆ ಬಂತು, ಎಂದು ಬಂತು, ಏಕೆ ಬಂದು? ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ರಾತ್ರಿ ಹೇಗೆ ಬರಬಲ್ಲದು? ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವಿದ್ದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ, ಆದರೆ ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು, ಆಗಲೇ ಅಜ್ಞಾನವಾಯಿತು.* ‘ನಾನು ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಜ್ಞಾನವು ನನ್ನದಾಗಿದೆ — ಈ ನಾನು-ನನ್ನದು (ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ)ಯೇ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರೇಮ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ದೊರೆತಿದೆಯೋ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ — ಮುಕ್ತಿ ನನ್ನದಾಗಿದೆ, ಜ್ಞಾನ ನನ್ನದಾಗಿದೆ, ಪ್ರೇಮ ನನ್ನದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದಾದರೋ ಪಡೆದು ಕೊಂಡವನಿಗೆ ಆ ವಸ್ತು ತನ್ನದೆಂದೇ ತೋರುವುದು ಕೊಡುವವನ (ಪರಮಾತ್ಮನ) ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಈ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯು ಮಹಾನ್ ಆದರ್ಶವಾಗಿದೆ, ಅವನನ್ನು ಸಾಧಕರು ಆದರಿಸಬೇಕು. ಮನುಷ್ಯನು ದೊರೆತಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಅದು ದೊರೆತಿವೆ, ಆ ಕೊಡುವವನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ. ಅವನು ದೊರೆತಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನಾದರೋ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕೊಡುವವನನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ! ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಕಾರ್ಯವಾಯಿತೋ ಆ ಕಾರಣವನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ! ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಸ್ತುವು ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಕೊಡುವವನು ತನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಏಕರಸವಾಗಿರದೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವಂತಹುದು. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆ ಜ್ಞಾನವು ಏಕರಸವಾಗಿರದೆ ಬದಲಾಗುವಂತಹುದಾದೀತು. ಹುಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಜ್ಞಾನವು ಸದಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಅನಿತ್ಯವಾದೀತು. ಯಾರಾದರು ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ, ಅದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ನಾವು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ, ಕೇವಲ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ! ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇರುವುದಾದರೆ ಅದೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ವಿಶೇಷತೆ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಅವನೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೂ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ ಭಗವಂತನು ತಾನೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಅಥವಾ ಬಹುನೈತೇನ ಕಿಂ ಜ್ಞಾತೇನ ತವಾರ್ಜುನ ।

ವಿಷ್ಟಭ್ಯಾಹಮಿದಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮೇಕಾಂಶೇನ ಸ್ಥಿತೋ ಜಗತ್ ॥

ಅಥವಾ - ಅಥವಾ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ತವ - ನಿನಗೆ, ಏತೇನ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಬಹುನಾ - ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಜ್ಞಾತೇನ - ತಿಳಿಯುವುದರ, ಕಿಮ್ - ಏನು ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಏಕಾಂಶೇನ - (ನನ್ನ ಯಾವುದೋ) ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಮಸ್ತ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ವಿಷ್ಟಭ್ಯ - ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ - ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ನನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಇವೆ. ॥42॥

ಅಥವಾ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನಿನಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನು ನನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್—ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ನನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಇವೆ. ॥42॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥವಾ’ ಈ ಅವ್ಯಯ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ನೀನು ಕೇಳಿದ್ದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗನು ಸಾರ ನಾನು ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟೆನು; ಈಗ ನಾನು ನಾನಾಗಿಯೇ ನಿನಗಾಗಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎನ್ನುವಂತಿದೆ.

‘ಬಹುನೈತೇನ ಕಿಂ ಜ್ಞಾನೇನ ತವಾರ್ಜುನ’ — ಅಯ್ಯಾ ಅರ್ಜುನಾ! ನಿನಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತುಂಬಾ ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ನಾನು ಕುದುರೆಗಳ ವಾಘೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಚಮ್ಮಟಿಕೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿದ್ದೇನೆ. ನೋಡಲು ನಾನು ಸಣ್ಣವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಈ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಮಹಾಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವೆನು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಇರುವಾಗ ನಿನಗೆ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ?

‘ವಿಷ್ಟಭ್ಯಾಹಮಿದಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮೇಕಾಂಶೇನ ಸ್ಥಿತೋ ಜಗತ್’ — ನಾನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ — ‘ರೋಮ ರೋಮ ಪ್ರತಿ ಲಾಗೇ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ’ (ಮಾನಸ— 1/201). ಆದರೆ ಆ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಅಂಶ, ಭಾಗವೂ ತುಂಬಿಹೋಗಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಆ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಬರಿದಾದ ಜಾಗ ಇನ್ನೂ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅತಿಕ್ಷುದ್ರ ಅಂಶ ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಯಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳ, ಅನೇಕ ಲಿಪಿಗಳ, ಅನೇಕ ಕಲೆಗಳ ಜ್ಞಾನವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯು ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಬೇರೆ ಭಾಷೆ, ಲಿಪಿ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯಲು ಜಾಗವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳಲಾರೆವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬುದ್ಧಿ ಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳ ಜ್ಞಾನವಿದ್ದರೂ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಗ ಖಾಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟೇ ಭಾಷೆಗಳು ಕಲಿತರೂ ಬುದ್ಧಿಯು ತುಂಬಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಅಂಶ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಭಾಷೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತುಂಬಲಾರದು ಎಂದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತ, ಅನಂತ, ಅಸೀಮ ಮತ್ತು ಅಗಾಧ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಅಂಶ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ತುಂಬಬಲ್ಲವು? ಅದಾದರೋ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಬರಿದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನೇ ಜಗತ್-ರೂಪದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವ್ಯಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್, ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ — ಎರಡೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಅವನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಏಕಾಂಶೇನ ಸ್ಥಿತೋ ಜಗತ್’.

ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ! ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ವಿಭೂತಿ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಾರದು — ಎಂದು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ತಿರುಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ವಿಭೂತಿಗಳ ಆಧಾರ, ಆಶ್ರಯ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ಬೀಜನಾದ (ಮೂಲ ಕಾರಣ) ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ?

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ವಿಭೂತಿಯೋಗೋ ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥10॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ವಿಭೂತಿಯೋಗ’ವೆಂಬ ಹತ್ತನೇಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥10॥

ಎಲ್ಲೇ ಏನೇ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅದೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನದೇ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಯೋಗ — (ಸಂಬಂಧ)ದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು ‘ವಿಭೂತಿ ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ.

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 6, ಶ್ಲೋಕಗಳ 556 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 578 ಇವೆ.

(2) ‘ಅಥ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 20, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1344 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 46 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಹೀಗೆ ಒಟ್ಟು ಅಕ್ಷರಗಳು 1417 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 3 ಉವಾಚಗಳಿವೆ — 2 ಭಗವಾನುವಾಚ ಮತ್ತು 1 ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ.

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 42 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 2ನೇ ಮತ್ತು 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 5ನೇ ಮತ್ತು 32 ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’; 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’; 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 36 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಮಾಡಿ — ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ತನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಇವೆ ಮತ್ತು ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ಕುದುರೆಗಳ ವಾಘೆಗಳನ್ನು, ಚಮ್ಮಟಿಕೆಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಕುಳಿತಿರುವೆನು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮತ್ತು ಯೋಗ (ಪ್ರಭಾವ)ದ ಮಹಾನ್ ಆಧಾರನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ನಿನಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಮಹಾನ್ ಕೃಪೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ, ಅವನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದನು ಮತ್ತು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಮದನುಗ್ರಹಾಯ ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಮಧ್ಯಾತ್ಮಸಂಜ್ಜ್ಞಿತಮ್ ।

ಯತ್ತ್ವಯೋಕ್ತಂ ವಚಸ್ತೇನ ಮೋಹೋಯಂ ವಿಗತೋ ಮಮ ॥

ಮದನುಗ್ರಹಾಯ - ಕೇವಲ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಲೆಂದೇ, ತ್ವಯಾ - ನೀನು, ಯತ್ - ಯಾವ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಗುಹ್ಯಮ್ - ಗೋಪ್ಯವಾದ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಮ್ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯದ, ವಚಃ - ವಚನ, ಉಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಿದೆಯೋ, ತೇನ- ಅದರಿಂದ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಮೋಹಃ - ಮೋಹವು, ವಿಗತಃ - ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ॥1॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಕೇವಲ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಲೆಂದೇ ನೀನು ಯಾವ ಪರಮಗೋಪ್ಯವಾದ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯದ ವಚನ ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಮೋಹವು ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಅನುಭವಿಸಿ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾದನು ಮತ್ತು ಕೃಪೆ ರಹಸ್ಯ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂತಸದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ನಿಯಮದ ಗಮನವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕವು 33 ಅಕ್ಷರದ್ದಾಗಿದೆ. ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದವುಳ್ಳ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂತೋಷವಾದಾಗ ನಿಯಮದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವಿರುವುದಿಲ್ಲ.]

‘ಮದನುಗ್ರಹಾಯ’ — ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಗೈದು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಅವರ ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ (10/11) — ಈ ಮಾತು ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಕೃಪಾ ಪರವಶನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಭಾವಬಿತ್ತು, ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದನು (10/12 ರಿಂದ 15). ಇಂತಹ ಸ್ತುತಿಯು ಅವನು ಮೊದಲು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ — ಕೇವಲ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಲೆಂದೇ ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವೆ* ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

* ಹಾಗಂತ ಮೊದಲಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವುದೆಲ್ಲಾ ಕೃಪಾಪರವಶನಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿರುವನು. ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಪೆಯು ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದಾಗ ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ತುಂಬಾ ಸುಗಮದಿಂದ ಹಾಗೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಲಕ್ಷ್ಯವೂ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವನು ಭಾವಮಗ್ನನಾಗಿ— ‘ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು.

‘ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಮ್’ — ತನ್ನ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಭಗವಂತನು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿಯೇ — ‘ನಾನು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು, ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನೆಲೆಸಿರುವೆ’ (10/42) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ‘ನಾನು ಹೇಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬುದರ ಪರಿಚಯಕೊಟ್ಟನು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಪರಮ ಗೋಪನೀಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಸಂಜ್ಜ್ಞಿತಮ್’ — ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮಸ್ತ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ವಿಭೂತಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ — ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನು ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಮ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.*

* ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಎಷ್ಟು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಗೋಪನೀಯ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಉಪದೇಶವಾಗಿದೆ.

‘ಯತ್ತ್ವಯೋಕ್ತಂ ವಚಸ್ತೇನ ಮೋಹೋಯಂ ವಿಗತೋ ಮಮ’ — ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ — ಈ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗಮನವಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಸ್ವತಃ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಇದೇ ಅವನ ಮೋಹವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು — ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನನ್ನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಈ ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು — ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ! ಅವನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಅದರಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ! ಈ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಗುತ್ತಲೇ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮೊದಲು ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಇದು ನನ್ನ ಮೋಹವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂತು.+ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಭಗವಂತಾ! ನನ್ನ ಈ ಮೋಹವು ಸರ್ವಥಾ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು (ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹ ನಾಶವನ್ನು) ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ 49ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ನಿನಗೆ ವ್ಯಥೆ ಮತ್ತು ಮೂಢತೆ (ಮೋಹ) ಆಗಬಾರದು — ‘ಮಾತೇ ವ್ಯಥಾ ಮಾ ಚ ವಿಮೂಢಭಾವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು.

+ ಮೋಹವು ಇರುವಾಗ ಜ್ಞಾನವಾಗದೆ ಮೋಹವು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆಯೇ ಮೋಹದ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಮೋಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಹೇಳಿರುವ ವಚನಗಳು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಹೇಳಿರುವೆ, ತನ್ನ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕೃಪೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ.

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ (10/20), ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೀಜನಾಗಿ ದ್ದೇನೆ (10/39), ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶೋಭೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ನನ್ನದೇ ಯೋಗದ ಅಂಶದಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿ (10/40), ನಾನು ಒಂದಂಶದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ (10/42) — ಈ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನನ್ನ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಯಿತೆಂದು ಅನಿಸಿತು. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನ ಆಂಶಿಕ ಮೋಹನಾಶವಾಯಿತು, ಪೂರ್ಣವಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೋಹವು ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಯಿತು — ಇದನ್ನು ಮಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಭವಾಪ್ಯಯೌ ಹಿ ಭೂತಾನಾಂ ಶ್ರುತೌ ವಿಸ್ತರಶೋ ಮಯಾ ।

ತ್ವತ್ತಃ ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮಪಿ ಚಾವ್ಯಯಮ್ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷ - ಹೇ ಕಮಲನಯನಾ!, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಭವಾಪ್ಯಯೌ- ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶ, ಮಯಾ - ನಾನು, ವಿಸ್ತರಶಃ - ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ತ್ತ್ವತ್ತಃ - ನಿನ್ನಿಂದಲೇ, ಶ್ರುತೌ - ಕೇಳಿರುವೆ, ಚ - ಮತ್ತು (ನಿನ್ನ), ಅಮ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ, ಮಹಾತ್ಮ್ಯಮ್ - ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು, ಅಪಿ, (ಶ್ರುತೌ) - ಕೂಡ ಕೇಳಿರುವೆ. ॥2॥

ಏಕೆಂದರೆ, ಹೇ ಕಮಲನಯನಾ! ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶವನ್ನು ನಾನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಕೇಳಿರುವೆ ಮತ್ತು (ನಿನ್ನ) ಅವಿನಾಶೀ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ಕೇಳಿರುವೆ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭವಾಪ್ಯಯೌ ಹಿ ಭೂತಾನಾಂ ತ್ತ್ವತ್ತಃ ಶ್ರುತೌ ವಿಸ್ತರಶೋ ಮಯಾ’ — ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಭವ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣರಿಲ್ಲ (7/6,7); ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ (7/12); ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ (10/4, 5); ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ (10/8); ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ (10/20) ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ (10/32) ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು — ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಕೇಳಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಮತ್ತು ವಿನಾಶವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿರದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್—ಎಲ್ಲವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ.

‘ಮಹಾತ್ಮ್ಯಮಪಿ ಚಾವ್ಯಯಮ್’ — ನೀನು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ನನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನು ಕದಲಲಾರದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ.

ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಭಕ್ತಿ, ಪ್ರೇಮ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಅವ್ಯಯ, ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನ ಭಕ್ತಿ, ಪ್ರೇಮವೂ ಅವ್ಯಯವೇ ಆದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಮೋಹವು ನಾಶವಾದುದರ ಕಾರಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಹಾತ್ಮ್ಯಮಪಿ ಚಾವ್ಯಯಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಿನಾಶೀ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಕೇಳಿರುವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಹೊರಡುತ್ತದೆ.

‘ಭವಾಪ್ಯಯೌ ಹಿ ಭೂತಾನಾಮ್’ — ಇದು ಭಗವಂತನ ವಿನಾಶೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರೆ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಮಾಡೀತು — ಇದು ಭಗವಂತನು ಅವಿನಾಶೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್-ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿರಾಟರೂಪದ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಏವಮೇತದ್ಯಥಾತ್ಥ ತ್ವಮಾತ್ಮಾನಂ ಪರಮೇಶ್ವರ ।

ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತೇ ರೂಪಮೈಶ್ವರಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ॥

ಪುರುಷೋತ್ತ - ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ!, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಆತ್ಥ- ಹೇಳಿರುವೆಯೋ, ಏತತ್ - ಇದು (ನಿಜವಾಗಿ), ಏವಮ್ - ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ, ಪರಮೇಶ್ವರ - ಹೇ ಪರಮೇಶ್ವರಾ!, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಐಶ್ವರಮ್ - ಈಶ್ವರಸಂಬಂಧೀ, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು (ನಾನು), ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲು, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥3॥

ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ! ನೀನು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿರುವೆಯೋ ಇದು ನಿಜವಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಪರಮೇಶ್ವರಾ! ನಿನ್ನ ಈಶ್ವರ ಸಂಬಂಧೀ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ — ಈ ಸಂಬೋಧನೆ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನ ಉತ್ತಮ, ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನೇ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಉತ್ತಮ, ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ — ನಾನು ಕ್ಷರದಿಂದ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವೇದದಲ್ಲಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಏತಮೇತದ್ಯಥಾತ್ಥ ತ್ವಮಾತ್ಮಾನಮ್’ — ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ! ನೀನು (7ರಿಂದ 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ) ನನ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ಪ್ರಭಾವದ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ.

ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ (7/6), ನಾನಲ್ಲದೆ ಇದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣರಿಲ್ಲ (7/7), ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (7/19), ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ (7/29, 30), ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಡೆಯುವಂತಹ ಪರಮತತ್ತ್ವವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ (8/22), ನನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚವೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ (9/4,5), ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ (9/19), ನಾನೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲ ಕಾರಣ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ (10/8) ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವು ನನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ (10/42) ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ನೀನು ಏನು ಹೇಳಿರುವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿವೆ.

‘ಪರಮೇಶ್ವರ’ — ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು— ‘ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ‘ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ’ (4/6) ‘ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್’ (5/29) ಎಂದು ಮೊದಲು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿ ಅವನಿಗಾಗಿ ‘ಪರಮೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೀನೇ ಪರಮ ಈಶ್ವರ ನಾಗಿರುವೆ, ನೀನೇ ಸಮಸ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಒಡೆಯ ನಾಗಿರುವೆ.

‘ದ್ರಷ್ಟುವಿಚ್ಛಾಮಿ ತೇ ರೂಪಮೈಶ್ವರಮ್’ — ಅರ್ಜುನನು — ‘ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಸಹಿತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡೆ ಮತ್ತು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನ ಶರೀರದ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿದೆ’ ಇದನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಉತ್ಕಟ ಇಚ್ಛೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.’

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ನೀನು ಇಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಸ್ನೇಹ ಇಟ್ಟಿರುವೆ, ಎಷ್ಟು ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇಟ್ಟಿರುವೆ, ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನೀನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ, ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿ ರುವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು, ಕೇಳಲು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಕೋಚವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದಂಶ ದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವ ಆ ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ತುಂಬಾ ಇಚ್ಛೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು— ನೀನು ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಡು, ಬಾಕಿ ಉಳಿಸ ಬೇಡ — ‘ವಕ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷೇಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಉಪಕ್ರಮ — ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ — ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ (10/19 ಮತ್ತು 40) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ನಾನು ನಿನ್ನ ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ — ‘ದೃಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತೇ ರೂಪಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ನೀನು ನನ್ನ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಯಾರಲ್ಲಾದರೂ ಆಸೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಳಿದರೆ, ಕೊಡುವವನಲ್ಲಿ ಕೊಡುವ ಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕಡಿಮೆಯೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಯಾರಾದರು ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಕಡಿಮೆ ಕೇಳಿದರೆ ಕೊಡುವವನು ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು ಎಂದನು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಈಗ ನಾನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅನುಚಿತ ಮಾತು ಬರದಿರುವಂತೆ ಎಚ್ಚರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾನು ನಿನ್ನ ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವೆಯಾದರೆ ತೋರಿಸು ಎಂದು ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಈ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಕಂಡು ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಉದಾರತೆಯಿಂದ — ‘ನೀನು ನನ್ನ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನ ರಥದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು (ಅದರ ಅಂತರ್ಗತ ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆ) ವ್ಯಾಪ್ತ ವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಸಣ್ಣದಾದ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ — ಇದೇ ಅರ್ಜುನನು ‘ರೂಪಮ್’ (ಒಂದು ರೂಪವನ್ನು) ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಇದು ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಈಗ ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಈಶ್ವರ ಸಂಬಂಧೀರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿದೆ.

ಉಪದೇಶಗಳು — ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡಿತೋರಿಸು ವುದು ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು — ನಾನು ನನ್ನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನೆಲೆಸಿರುವೆ ಎಂದು. ಈಗ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಮನ್ಯಸೇ ಯದಿ ತಚ್ಛಕ್ಯಂ ಮಯಾ ದ್ರಷ್ಟುಮಿತಿ ಪ್ರಭೋ ।

ಯೋಗೇಶ್ವರ ತತೋ ಮೇ ತ್ವಂ ದರ್ಶಯಾತ್ಮಾನಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ಪ್ರಭೋ - ಹೇ ಪ್ರಭೋ, ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ತೇತ್ - (ನಿನ್ನ) ಆ ಐಶ್ವರರೂಪ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲು, ಶಕ್ಯಮ್- ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಯದಿ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ, ಮನ್ಯಸೇ, ತತಃ - ನೀನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಯೋಗೇಶ್ವರ - ಹೇ ಯೋಗೇಶ್ವರಾ!, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತನ್ನ (ಆ), ಅಮ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ ರೂಪವನ್ನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ದರ್ಶಯ - ತೋರಿಸು. ॥4॥

ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ನನ್ನಿಂದ ನಿನ್ನ ಆ ಐಶ್ವರ್ಯರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ ಹೀಗೆ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಹೇ ಯೋಗೇಶ್ವರಾ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಆ ಅವಿನಾಶೀ ರೂಪವನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಭೋ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸರ್ವಸಮರ್ಥನದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವ — ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನನ್ನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೆ ಸರಿ! ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನ್ನ ಆ ಐಶ್ವರ್ಯ (ಈಶ್ವರ ಸಂಬಂಧೀ) ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವಂತಹ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀನೇ ನನಗೆ ಕೊಡು.

‘ಮನ್ಯಸೇ ಯದಿ ತಚ್ಛಕ್ಯಂ ಮಯಾ ದ್ರಷ್ಟುಮಿತಿ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸದಿದ್ದರೂ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಿನ್ನ ರೂಪವಿದೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲ, ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ, ಪಾತ್ರನಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹವಿರದೆ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಅವನು ನೀನು ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಯೋಗೇಶ್ವರ’ — ‘ಯೋಗೇಶ್ವರ’ನೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ಭಾವವು — ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಹಠಯೋಗ, ರಾಜಯೋಗ, ಲಯಯೋಗ, ಮಂತ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಯೋಗಗಳಿರಬಲ್ಲುವೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಒಡೆಯ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆ ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿಬಿಡು.

ಅರ್ಜುನನು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಯೋಗಿನ್’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದನು, ಅರ್ಥಾತ್— ಭಗವಂತನನ್ನು ಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಯೋಗೇಶ್ವರ’ನೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿದನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳ ಒಡೆಯನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಕಾರಣ— 10ನೇ ಅದ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿದ್ದ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಈಗ ತುಂಬಾ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ.

‘ತತೋ ಮೇ ತ್ವಂ ದರ್ಶಯಾತ್ಮಾನಮವ್ಯಯಮ್’ — ನಿನ್ನ ಆ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ನೀನು ತನ್ನ ಅಂತಹ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನಮಾಡಿಸು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ’ (ಅವಿನಾಶೀ) ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ — ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅವ್ಯಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (15/1). ನಿಜವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ (ಅಸತ್) ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ (ಸತ್) ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವಾಗಿದೆ— ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’. ಜಡತೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿನಮ್ರನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಥ ಸಹಸ್ರಶಃ ।

ನಾನಾ ವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾ ವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ಅಥ - ಈಗ, ಮೇ - ನನ್ನ, ನಾನಾ ವಿಧಾನಿ - ಅನೇಕ ರೀತಿಯ, ಚ - ಮತ್ತು, ನಾನಾ ವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ - ಅನೇಕ ಬಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಆಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ, ಶತಶಃ - ನೂರಾರು, ಸಹಸ್ರಶಃ - ಸಾವಿರಾರು, ದಿವ್ಯಾನಿ - ಅಲೌಕಿಕ, ರೂಪಾಣಿ - ರೂಪಗಳನ್ನು, ಪಶ್ಯ - (ನೀನು) ನೋಡು. ॥5॥

ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು- ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಈಗ ನನ್ನ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಆಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಅಲೌಕಿಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೀನು ನೋಡು. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಥ ಸಹಸ್ರಶಃ’ — ಅರ್ಜುನನು ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ— ‘ನೀನು ನನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು — ನಾಲ್ಕಲ್ಲ, ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು, ಅರ್ಥಾತ್—ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಭಗವಂತನು ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ—
ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿರಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ರೂಪಗಳ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ನಾನಾ ವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾ ವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ’ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆ ರೂಪಗಳ ವಿಶೇಷತೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವುಗಳ ರಚನೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಇವೆ. ಅವುಗಳ ಬಣ್ಣವೂ ಬಗೆ-ಬಗೆಯದಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೋ ಯಾವುದೇ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೋ ಬೇರೆ ಬಣ್ಣದ್ದು, ಕೆಲವು ಹಳದಿ ಯಾದರೆ ಕೆಲವು ಕೆಂಪು ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬಗೆಯ ಬಣ್ಣಗಳಿವೆ. ಆ ರೂಪಗಳ ಆಕೃತಿಗೂ ನಾನಾ ರೀತಿಯಿಂದಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೆಲವು ಸಣ್ಣದಾದರೆ — ಕೆಲವು ದಪ್ಪ, ಕೆಲವು ಉದ್ದವಾದರೆ — ಕೆಲವು ಅಗಲ ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

ಪೃಥ್ವಿಯ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ಕಣವೂ ಪೃಥ್ವಿಯೇ ಆಗಿರು ವಂತೆ, ಭಗವಂತನ ಅನಂತ, ಅಪಾರ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ವಿಶ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮುಂದೆ ದಿವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರದೆ ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಇರದೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವತರಿಸಿದಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರೆದುರಿಗೆ ಭಗವದ್ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರದೆ (7/25), ಮನುಷ್ಯರೂಪದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ವಿಶ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರೆದುರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೆ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪವು ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಅವಿನಾಶೀ ವಿಶ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನೀನು ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ತನ್ನನ್ನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಒಂದು ಐಶ್ವರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು. ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ನೂರಾರು-ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟೇ ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಕಲಾ-ಕೌಶಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಲಿತಿರಲೀ, ಎಷ್ಟೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಓದಿರಲಿ ಆದರೂ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ತುಚ್ಛ, ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸರಳತೆ, ನಿರ್ಬಲತೆ, ನಿರಭಿಮಾನತೆಯ ಭಾವ ಇದ್ದಷ್ಟು ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದಾನು. ತನ್ನ ಅಭಿಮಾನವೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಎಷ್ಟು ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಅಷ್ಟೇ ಮೂರ್ಖನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಆಳಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಿರಭಿಮಾನಿಯಾದಷ್ಟು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಷ್ಟೇ ಅವನು ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಪಶ್ಯಾದಿತ್ಯಾನ್ವಸೂನ್ರುದ್ರಾನಶ್ವಿನೌ ಮರುತಸ್ತಥಾ ।

ಬಹೂನ್ಯದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಾಣಿ ಪಶ್ಚಾಶ್ಚರ್ಯಾಣಿ ಭಾರತ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ಆದಿತ್ಯಾನ್ - ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರನ್ನು, ವಸೂನ್ - ಎಂಟು ವಸುಗಳನ್ನು, ರುದ್ರಾನ್ - ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರನ್ನು (ಮತ್ತು), ಅಶ್ವಿನೌ - ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರನ್ನು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಮರುತಃ - ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು, ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಾಣಿ - ನೀನು ಹಿಂದೆ ನೋಡದಿರುವ, ಬಹೂನಿ- ಅನೇಕ, ಆಶ್ಚರ್ಯಾಣಿ - ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ ರೂಪಗಳನ್ನೂ, ಪಶ್ಯ - (ನೀನು) ನೋಡು. ॥6॥

ಹೇ ಭರವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರನ್ನು, ಎಂಟುವಸುಗಳನ್ನು, ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರನ್ನು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರನ್ನು, ಹಾಗೂ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರನ್ನು ನೋಡು. ನೀನು ಹಿಂದೆ ನೋಡದಿರುವಂತಹ ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ನೋಡು. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಶ್ಯಾದಿತ್ಯಾನ್ ವಸೂನ್ ರುದ್ರಾನಶ್ವಿನೌ ಮರುತಸ್ತಥಾ’ — ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರ ಧಾತಾ, ಮಿತ್ರ, ಅರ್ಯಮಾ, ಶಕ್ರ, ವರುಣ, ಅಂಶ, ಭಗ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಪೂಷಾ, ಸವಿತಾ, ತ್ವಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರಿದ್ದಾರೆ (ಮಹಾ- ಆದಿ 65/15, 16).

ಧರ, ಧ್ರುವ, ಸೋಮ, ಅಹಃ, ಅನಿಲ, ಅನಲ ಪ್ರತ್ಯೂಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾಸ — ಈ ಎಂಟು ‘ವಸು’ಗಳಿದ್ದಾರೆ (ಮಹಾ— ಆದಿ — 66/18).

ಹರ, ಬಹುರೂಪ, ತ್ಯ್ರಂಬಕ, ಅಪರಾಜಿತ, ವೃಷಾಕಪಿ, ಶಂಭು, ಕಪರ್ದಿ, ರೈವತ, ಮೃಗವ್ಯಾಧ, ಶರ್ವ, ಕಪಾಲೀ— ಈ ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರಿದ್ದಾರೆ (ಹರಿವಂಶ 1/3/51, 52).

ಅಶ್ವಿನಿಕುಮಾರರು ಇಬ್ಬರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ದೇವತೆಗಳ ವೈದ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸತ್ವಜ್ಯೋತಿ, ಆದಿತ್ಯ, ಸತ್ಯಜ್ಯೋತಿ, ತಿರ್ಯಗ್ಜ್ಯೋತಿ, ಸಜ್ಯೋತಿ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮಾನ್, ಹರಿತ, ಋತಜಿತ್, ಸತ್ಯಜಿತ್, ಸುಷೇಣ, ಸೇನಜೀತ್, ಸತ್ಯಮಿತ್ರ, ಅಭಿಮಿತ್ರ, ಹರಿಮಿತ್ರ, ಕೃತ, ಸತ್ಯ, ಧ್ರುವ, ಧರ್ತಾ, ವಿಧರ್ತಾ, ವಿಧಾರಯ, ದ್ವಾಂತ, ಧುನಿ, ಉಗ್ರ, ಭೀಮ, ಅಭಿಯು, ಸಾಕ್ಷಿಪ, ಈದೃಕ್, ಅನ್ಯಾದೃಕ್, ಯಾದೃಕ್, ಪ್ರತಿಕೃತ್, ಋಕ್, ಸಮಿತಿ, ಸಂರಂಭ, ಈದೃಕ್ಷ, ಪುರುಷ, ಅನ್ಯಾದ್ಯಕ್ಷ, ಚೇತಸ, ಸವಿತಾ, ಸಮಿದೃಕ್ಷ, ಪ್ರತಿದೃಕ್ಷ, ಮರುತಿ, ಸರತ, ದೇವ, ದಿಶ, ಯಜುಃ, ಅನುದೃಕ್, ಸಾಮ, ಮಾನುಷ ಮತ್ತು ವಿಶ್ — ಈ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುತ್ತುಗಳು ಇದ್ದಾರೆ (ವಾಯು — ಪು. 67/123 ರಿಂದ 130). ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡು.

ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಎಂಟು ವಸುಗಳು, ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು — ಈ ಮೂವತ್ತ ಮೂರು ಕೋಟಿ (33 ಪ್ರಕಾರದ) ದೇವತೆಗಳು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮರುದ್ಗಣರ ಹೆಸರೂ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರು ಈ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರೆಲ್ಲರು ದೈತ್ಯರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ‘ತಥಾ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಮರುದ್ಗಣರನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಬಹೂನ್ಯದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಾಣಿ ಪಶ್ಯಾಶ್ಚರ್ಯಾಣಿ ಭಾರತ’ — ನೀನು ಈ ರೂಪಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡಲಿಲ್ಲ, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಿಂತಿಸಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕಲ್ಪಿಸಿಲ್ಲ. ಈ ರೂಪಗಳ ಕಡೆಗೆ ನಿನ್ನ ವೃತ್ತಿಯೂ ಎಂದೂ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅನೇಕವಾದ ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೀನು ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ.

ಈ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆಹಾ! ಇಂತಹ ರೂಪಗಳೂ ಭಗವಂತನಿಗಿವೆಯೇ! ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೀನು ನೋಡು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಆಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಈಗ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ (9/23).

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನಾನು ಈ ರೂಪವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಲಿ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಇಹೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪಶ್ಯಾದ್ಯ ಸಚರಾಚರಮ್ ।

ಮಮ ದೇಹೇ ಗುಡಾಕೇಶ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದ್ ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಸಿ ॥

ಗುಡಾಕೇಶ - ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಮಮ - ನನ್ನ, ಇಹ - ಈ, ದೇಹೇ - ದೇಹದ, ಏಕಸ್ಥಮ್ - ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಚರಾಚರಮ್ - ಚರಾಚರಸಹಿತ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ಅದ್ಯ-ಈಗ, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು, ಅನ್ಯತ್-ಇದಲ್ಲದೆ (ನೀನು), ಚ - ಇನ್ನೂ, ಯತ್ - ಏನೆಲ್ಲ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲು, ಇಚ್ಛಸಿ - ಬಯಸುವೆಯೋ (ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡು).॥7॥

ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಈ ದೇಹದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚರಾಚರಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಈಗ ನೋಡು. ಇದಲ್ಲದೆ ನೀನು ಇನ್ನೂ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿಕೋ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ — ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡು ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

‘ಇಹೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪಶ್ಯಾದ್ಯ ಸಚರಾಚರಮ್, ಮಮ ದೇಹೇ’ — ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು— ‘ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಒಂದಂಶದಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನೆಲೆಸಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು — ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ವಾಘೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಚಮ್ಮಟಿಕೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವ ನನ್ನ ಈ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗ (ಅಂಶ)ದಲ್ಲಿ ಚರಾಚರಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋಡುವ ಅರ್ಥ — ನೀನು ಎಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿನಗೆ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಕಾಣುವುವು. ನೀನು ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಭೂತ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಇತ್ಯಾದಿ ನಡೆದಾಡುವ ಜಂಗಮ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷ, ಲತೆ, ಗಿಡ, ಹುಲ್ಲು ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಾವರ ಹಾಗೂ ಪೃಥ್ವಿ, ಪರ್ವತ, ಮರಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಜಡಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ‘ಅದ್ಯ’ — ಈಗ, ಈ ಕ್ಷಣ ನೋಡಿಕೋ, ಇದರಲ್ಲಿ ತಡ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ.

‘ಯಚ್ಚಾನ್ಯದ್ ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ’ — ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದ್ದುವು, ಅರ್ಥಾತ್— ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದ ವಿಷಯಗಳು ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಘಟಿಸುವ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು ಭಗವಂತನ ಶರೀರ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದ್ದುವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ಇನ್ನೂ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದನ್ನೂ ನೋಡಿಕೋ. ಅರ್ಜುನನು ಇನ್ನೇನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು? ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ನಮ್ಮದಾಗುವುದೋ ಕೌರವರದೋ? ಎಂಬ ಸಂದೇಹವಿತ್ತು. (2/6) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಅದನ್ನೂ ನನ್ನ ಈ ಶರೀರದ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೋ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಗೈದು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ‘ನನ್ನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚ ನೆಲೆಸಿದೆ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು ‘ಅಥವಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ‘ನನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದಿದ್ದರೆ, ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರೆಂದು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದನು? ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಏಕೆ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ? ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ತಾನಾಗಿಯೇ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂತಹ ಮಾತೇ ಗೀತೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಹೇಳಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ರಥವನ್ನು ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಈ ಕುರುವಂಶೀಯರನ್ನು ನೋಡು — ‘ಕುರೂನ್ ಪಶ್ಯ’ (1/25) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಭಗವಂತನು ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ಗೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಶೋಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾರಂಭ ವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೃಪೆಗೈದು ಗೀತೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಎಂದು
ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರೋಮ ರೋಮ ಪ್ರತಿ ಲಾಗೆ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ’ (ಮಾನಸ ಬಾಲ — 201) ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಿತು? ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ— ‘ನೀನು ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ನನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಲ್ಲೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಅದನ್ನೂ ಅವನು ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೊಂಡನು (10/26, 27).

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಲ ‘ಪಶ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟು-ಬಿಟ್ಟು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಏನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕಾಣದಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನಿಗೆ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷು ಕೊಟ್ಟು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ನ ತು ಮಾಂ ಶಕ್ಯಸೆ ದ್ರಷ್ಟುಮನೇನೈವ ಸ್ವಚಕ್ಷುಷಾ ।

ದಿವ್ಯಂ ದದಾಮಿ ತೇ ಚಕ್ಷುಃ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಅನೇನ - (ನೀನು) ಈ, ಸ್ವಚಕ್ಷುಷಾ - ತನ್ನ ಕಣ್ಣು (ಚರ್ಮಚಕ್ಷು)ಗಳಿಂದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ದ್ರಷ್ಟುಮ್,
ಏವ -
ನೋಡಲು, ನ, ಶಕ್ಯಸೇ - ಆಗಲಾರದು, ತೇ - (ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು)ನಿನಗೆ, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯವಾದ, ಚಕ್ಷುಃ - ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು, ದದಾಮಿ - ಕೊಡುತ್ತೇನೆ (ಅದರಿಂದ ನೀನು), ಮೇ - ನನ್ನ, ಐಶ್ವರಮ್ - ಈಶ್ವರೀಯ, ಯೋಗಮ್ - ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು,
ಪಶ್ಯ- ನೋಡು. ॥8॥

ಆದರೆ ನೀನು ಈ ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಈಶ್ವರೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೋಡು. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ತು ಮಾಂ ಶಕ್ಯಸೇ ದ್ರಷ್ಟು ಮನೇನೈವ ಸ್ವಚಕ್ಷುಷಾ’ — ನಿನ್ನ ಚರ್ಮ-ಚಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಕೃತವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ತುಚ್ಛ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನೋಡಬಲ್ಲವು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಕೃತ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಇವುಗಳ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು, ಅವುಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಬಿಸಿಲು — ನೆರಳು ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳನ್ನೇ ನೋಡಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ಅವು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾದ ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾರವು.

‘ದಿವ್ಯಂ ದದಾಮಿ ತೇ ಚಕ್ಷುಃ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್’ — ನಾನು ನಿನಗೆ ಅತೀಂದ್ರಿಯ, ಅಲೌಕಿಕ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿನ್ನ ಈ ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳಿಗೇ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ನೀನು ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಅಲೌಕಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ನೋಡಬಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಅವುಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡಬಲ್ಲೆ.

ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದು ಕಣ್ಣಿನ ವಿಷಯವಾಗಿರದೆ ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ನೀನು ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್— ನನ್ನ ಈಶ್ವರ-ಸಂಬಂಧೀ ಅಲೌಕಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

‘ಪಶ್ಯ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಬುದ್ಧಿ (ವಿವೇಕ)ಯಿಂದ ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುವುದು. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರವ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನೋಡುವ (ತಿಳಿಯುವ) ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರವ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಒಂದು ಕಡೆ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾ’ ಎಂದು ಬರೆದಿದೆ. ಅಕ್ಷರಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಪ್ಪು-ಕಪ್ಪು ಗೆರೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಪರಿಚಯವುಳ್ಳವನಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ವಿದ್ಯಾವಂತನಿದ್ದು ಗೀತೆಯ ಆಳವಾದ ಅಭ್ಯಾಸವಿರುವವನಿಗೆ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾ’ ಎಂದು ಬರೆದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ, ಶ್ಲೋಕಗಳ, ಭಾವಗಳ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಶ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲದ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯೂ ಕಾಣಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಇವೆಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಭಗವದ್ದತ್ತ ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷುಗಳದ್ದೇ ಆಗಿತ್ತು.

ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಅರ್ಜುನನು 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ನಾನು ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲೆ ಯಾದರೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ತನ್ನ ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ
ಈ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ
‘ಪಶ್ಯ-ಪಶ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಕಾಣದಿರುವ ಕಾರಣ ವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮತ್ತೆ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಣ ಮಾಡಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಷ್ಟೊಂದು ತೊಂದರೆ ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು?

ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ — ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯು ಕ್ರಮಶಃ ಹೇಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿ ಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತ ಸ್ವಭಾವನೇ ಹೀಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಧಿಕ ಕೃಪಾಳುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕೃಪಾಸಾಗರದ ಕೃಪೆಯು ಎಂದೂ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡುವ ಅನೇಕ ಚಿತ್ರ ವಿಚಿತ್ರ ವಿಧಾನಗಳಿವೆ. ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಿದನು. ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನೊಳಗೆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಜ್ಞಾನಮಾಡಿಸಿದನು. ಆ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಬಂದಿತು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ನಿನ್ನ ಅಮೃತ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಇಂತಹ (ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಿಭೂತಿ ಗಳುಳ್ಳ) ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ನನ್ನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಕೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವಿರುವ ಆ ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪ ವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಪದೇ-ಪದೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿರಾಟ್ರೂಪವು ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಗಳನ್ನೂ ಪ್ರದಾನಗೈದನು. ಭಗವಂತನೇ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದರ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು. ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು. ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದಾಗ ವಿಶ್ವ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷುಕೊಟ್ಟು ಇದರ ಪೂರ್ಣತೆ ಮಾಡಿದನು ಎಂಬುದೇ ಸಾರಾಂಶವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಶರಣಾಗತನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಪಶ್ಯ’ ಕ್ರಿಯೆಯ — ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವುದು ಎರಡರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರವ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವವನೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನೋಡಲು ಬರುವುದೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಈ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಲೌಕಿಕ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ, ವಿವೇಚನೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಂಜಯನು ಒಂದು ‘ಸಂವಾದ’ದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಹೇಳಿರುವನು, ಮತ್ತೊಂದು ‘ರೂಪ’ದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಹೇಳಿರುವನು (18/76, 77).

ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅಲೌಕಿಕ ಚಕ್ಷು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ದಿವ್ಯಚಕ್ಷು ಪಡೆದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಎಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದನು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು —

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತತೋ ರಾಜನ್ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರೋ ಹರಿಃ ।

ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ಪಾರ್ಥಾಯ ಪರಮಂ ರೂಪಮೈಶ್ವರಮ್ ॥

ರಾಜನ್ - ಹೇ ರಾಜಾ!, ಏವಮ್ - ಹೀಗೆ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ತತಃ - ಮತ್ತೆ, ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರಃ - ಮಹಾಯೋಗೇ ಶ್ವರ, ಹರಿಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಪಾರ್ಥಾಯ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಐಶ್ವರಮ್ - ಐಶ್ವರ,
ರೂಪಮ್- ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು, ದರ್ಶಯಾಮಾಸ - ತೋರಿಸಿದನು. ॥ 9॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ರಾಜಾ! ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪರಮ ಐಶ್ವರ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು.* ॥9॥

* ಸಂಜಯನಿಗೂ ವೇದವ್ಯಾಸರಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ದೊರಕಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಅವನೂ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ್ದನು (18/77) ಈಗ ಸಂಜಯನು ಅದೇ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವ ಮುಕ್ತ್ವಾ ತತೋ....... ಪರಮಂ ರೂಪಮೈಶ್ವರಮ್’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು— ‘ನೀನು ತನ್ನ ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಈಶ್ವರ ಸಂಬಂಧೀಯೋಗವನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದರ ಸಂಕೇತವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ‘ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ’ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಿರುವನು.

ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಯೋಗೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಮಹಾ ಯೋಗೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಗಿಂತ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಭಕ್ತನ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ವಾಸ್ತವಿಕ ರುಚಿಯು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ರೂಪಮೈಶ್ವರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ರೂಪವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ‘ಪರಮಂ ರೂಪಮೈಶ್ವರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ, ಅಲೌಕಿಕ, ಅದ್ಭುತ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿದನು. ಅದನ್ನು ಧೈರ್ಯಶಾಲೀ, ಜೀತೇಂದ್ರಿಯ, ಶೂರ-ವೀರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ದೊರೆತ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ‘ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು (17ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಮತ್ತು ಭಯಭೀತನಾಗಬೇಕಾಯಿತು (45ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ‘ವ್ಯಪೇತಭೀಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು (49).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಾ ಯೋಗಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಒಡೆಯನಲ್ಲದ ಯಾವ ಯೋಗವೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳು ಭಗವಂತನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಯೋಗೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು (10/4), ಆದರೆ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಸಂಜಯನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವೇದವ್ಯಾಸರು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ವೇದವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಸಂವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾಚ್ಛ್ರುತವಾನೇತದ್ ಗುಹ್ಯಮಹಂ ಪರಮ್ ’ (18/75). ವೇದವ್ಯಾಸ ರಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಗವಂತನೇ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (10/2 ಮತ್ತು 15).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನ ಆ ಪರಮ ಐಶ್ವರ-ರೂಪವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಅನೇಕವಕ್ತ್ರನಯನಮನೇಕಾದ್ಭುತದರ್ಶನಮ್ ।

ಅನೇಕದಿವ್ಯಾಭರಣಂ ದಿವ್ಯಾನೇಕೋದ್ಯತಾಯುಧಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಂ ದಿವ್ಯಗಂಧಾನುಲೇಪನಮ್ ।

ಸರ್ವಾಶ್ಚರ್ಯಮಯಂ ದೇವಮನಂತಂ ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್ ॥

ಅನೇಕವಕ್ತ್ರನಯನಮ್ - ಅನೇಕ ಮುಖವುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕಾದ್ಭುತದರ್ಶನಮ್ - ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಅದ್ಭುತದರ್ಶನಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕಾದಿಮ್ಯಾಭರಣಮ್ - ಅನೇಕ ಅಲೌಕಿಕ ಆಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ, ದಿಮ್ಯಾನೋಕೋದ್ಯತಾಯಧಮ್- ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಅನೇಕ ದಿಮ್ಯ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ, ದಿಮ್ಯಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಮ್ - (ಹಾಗೂ) ಕೊರಳಲ್ಲಿ ದಿಮ್ಯಮಾಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಅಲೌಕಿ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟ, ದಿಮ್ಯಗಂಧಾನುಲೇಪನಮ್ - ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಶರೀರಕ್ಕೆ ದಿಮ್ಯ ಚಂದನ, ಕುಂಕುಮಾದಿಗಳನ್ನು, ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವ, ಸರ್ವಾಶ್ಚರ್ಯಮಯಮ್ - ಇಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ, ಅನಂತಮ್ - ಅನಂತರೂಪವುಳ್ಳ, ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖವುಳ್ಳ, ದೇವಮ್ - ದೇವ (ತನ್ನ ದಿಮ್ಯ ಸ್ವರೂಪ)ನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದನು.

ಅನೇಕ ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಅದ್ಭುತ ದರ್ಶನವುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಅಲೌಕಿಕ ಆಭೂಷಣ ಗಳುಳ್ಳ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಅನೇಕ ದಿವ್ಯ ಆಯುಧಗಳುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಅಲೌಕಿಕ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟ, ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶರೀರಕ್ಕೆ ದಿವ್ಯ ಚಂದನ, ಕುಂಕುಮಾದಿಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಅನಂತರೂಪವುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖವುಳ್ಳ ದೇವ (ತನ್ನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪ)ನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದನು. ॥10, 11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನೇಕ ವಕ್ತ್ರನಯನಮ್’ — ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಕಂಡುಬರುವ ಭಗವಂತನ ಮುಖಗಳು, ನೇತ್ರಗಳೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ. ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅವರ ಮುಖ, ನೇತ್ರ, ಕೈ, ಕಾಲು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನೇ ಸ್ವತಃ ವಿರಾಟರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅನೇಕಾದ್ಭುತದರ್ಶನಮ್’ — ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ರೂಪಗಳೂ, ಆಕೃತಿಗಳೂ ಬಣ್ಣಗಳೂ, ವಿಚಿತ್ರರೂಪದಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅದ್ಭುತವಾಗಿವೆ.

‘ಅನೇಕ ದಿವ್ಯಾಭರಣಮ್’ — ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ, ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆಭೂಷಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಒಡವೆಗಳ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ದಿವ್ಯಾನೇಕೋದ್ಯತಾಯುಧಮ್’ — ವಿರಾಟ್ ರೂಪೀ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಚಕ್ರ, ಗದೆ, ಧನುಷ್ಯ, ಬಾಣ, ಪರಿಘ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಆಯುಧ ಗಳೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ.

‘ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಮ್’ — ವಿರಾಟ್ ರೂಪೀ ಭಗವಂತನು ಕತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳ, ಬಂಗಾರದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ಮುತ್ತುಗಳ, ರತ್ನಗಳ, ಗುಲುಗುಂಜಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವನು. ಅವೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯ ವಾಗಿವೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಹಸುರು, ಬಿಳಿ, ಕಾವಿ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳ ದಿವ್ಯವಾದ ಬಟ್ಟೆ ಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿರುವನು.

‘ದಿವ್ಯಗಂಧಾನುಲೇಪನಮ್’ — ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನು ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಸ್ತೂರಿ, ಚಂದನ, ಕುಂಕುಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಂಧಗಳ ತಿಲಕಮಾಡಿರುವನೋ ಹಾಗೂ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿ ಕೊಂಡಿರು ವನೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ.

‘ಸರ್ವಾಶ್ಚರ್ಯಮಯಂ ದೇವಮನಂತಂ ವಿಶ್ವತೋ ಮುಖಮ್’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಚಕಿತಗೊಳಿಸು ವಂತಹ, ಅನಂತರೂಪವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಗಳೇ ಮುಖವುಳ್ಳ ತನ್ನ ಪರಮ ಐಶ್ವರ್ಯಮಯರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು.

ಯಾರಾದರೊರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ — ನಾನು ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ, — ಹಾಗೂ ಗಂಗಾಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಗಂಗೆ, ಸೇತುವೆ, ಸ್ನಾನಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀ- ಪುರುಷರು ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ವಾರವಿಲ್ಲ, ಗಂಗೆ ಇಲ್ಲ; ಅವನ ಮನಸ್ಸೇ ಅವೆಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಆ ರೂಪಗಳು ತೊಟ್ಟಿರುವ ಒಡವೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಆಯುಧಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾಲೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಸ್ತ್ರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕರು ಗಳನ್ನು, ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋದಾಗ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸ್ವತಃ ಕರುಗಳು, ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕನಾದನು. ಕರುಗಳು, ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರೇ ಅಲ್ಲ ಅವರ ಕೋಲು, ಕೊಂಬು, ಕೊಳಲು, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭೂಷಣ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನೇ ಸ್ವತಃ ಆದನು (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 10/13/19).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಅಂಶ ಜೀವಿಯ ಎಲ್ಲವೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/19). ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನದೆಲ್ಲವೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಅನಂತವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಸಂಜಯನು ವಿಶ್ವರೂಪದ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ದಿವಿ ಸೂರ್ಯಸಹಸ್ರಸ್ಯ ಭವೇದ್ಯುಗಪದುತ್ಥಿತಾ ।

ಯದಿ ಭಾಃ ಸದೃಶೀ ಸಾ ಸ್ಯಾದ್ಭಾಸಸ್ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ॥

ಯದಿ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಯುಗಪತ್ - ಒಟ್ಟಿಗೆ, ಸೂರ್ಯಸಹಸ್ರಸ್ಯ - ಸಾವಿರಾರು ಸೂರ್ಯರು, ಉತ್ಥಿತಾ, ಉದಯವಾದರೂ (ಕೂಡ), ಭಾಃ - ಪ್ರಕಾಶವು (ಸೇರಿದರೂ), ಭವೇತ್ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಸಾ-ಅದೂ (ಸಹ) ತಸ್ಯ - ಆ, ಮಹಾತ್ಮನಃ - ಮಹಾತ್ಮಾನ ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ, ಭಾಸಃ - ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ, ಸದೃಶೀ - ಸಮಾವಾಗಿ, ಯದಿ-ಎಂದೂ
ಸ್ಯಾತ್ - ಆಗಲಾರದು. ॥12॥

ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಸೂರ್ಯರು ಉದಯವಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರೆಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶವು ಸೇರಿದರೂ ಆ ವಿಶ್ವರೂಪಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಎಂದಾದರು ಸಮವಾಗಬಹುದೇ? ಅರ್ಥಾತ್- ಸರಿಯಾಗಲಾರದು. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದಿವಿ ಸೂರ್ಯಸಹಸ್ರಸ್ಯ ........ ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ’ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೂಡಿದರೂ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶ ಸೇರಿದರೂ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಲಾರದು. ಸಾವಿರಾರು ಚಂದ್ರರ ಪ್ರಕಾಶ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದರೂ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ, ಸರಿಯಾಗಲಾರದು. ಹೀಗೆಯೇ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸೂರ್ಯರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಉದಯಿಸಿದರೂ ಅವರೆಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶ ಸೇರಿದರೂ ವಿರಾಟ್ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಕೂಡ ವಿರಾಟ್ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಉಪಮೇಯವಾಗಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಉಪಮೇಯವಾಗಿಸಲೂ ಕೂಡ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಸಂಜಯನಿಗೆ ಸಂಕೋಚವಾಗುವಾಗ, ಆ ಪ್ರಕಾಶ ವಿರಾಟ್ ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶದ ಉಪಮಾನ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು! ಕಾರಣ — ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶ ಭೌತಿಕ ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಿರಾಟ್ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶವು ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭೌತಿಕ ಪ್ರಕಾಶ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೂ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶದ ಇದಿರು ತುಚ್ಛವೇ ಆಗಿದೆ. ಭೌತಿಕ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶದ ಜಾತಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ತುಲನೆ ಪರಸ್ಪರವಾಗಲಾರದು. ಅಂಗುಲಿ ನಿರ್ದೇಶನದಂತೆ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶದ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಷ್ಟೇ! ಇಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನೂ ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಕಾಶದ ಕಲ್ಪನೆಮಾಡಿ ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶ (ತೇಜ)ದ ಲಕ್ಷವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾವಿರಾರು ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶ ಸೇರಿದರೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಸರಿಸಮಾನವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜವೂ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದುದು (15/12). ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶವಿದ್ದರೂ ಭೌತಿಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶ ಭೌತಿಕವಾಗಿರದೆ ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯರೂಪ, ಅವಯವ ಮತ್ತು ತೇಜದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ತತ್ರೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮನೇಕಧಾ ।

ಅಪಶ್ಯದ್ದೇವದೇವಸ್ಯ ಶರೀರೇ ಪಾಂಡವಸ್ತದಾ ॥

ತದಾ - ಆಗ, ಪಾಂಡವಃ - ಅರ್ಜುನನು, ದೇವ ದೇವಸ್ಯ - ದೇವತೆಗಳ ದೇವನಾದ ಭಗವಂತನ, ತತ್ರಃ - ಆ,
ಶರೀರೇ- ಶರೀರದ, ಏಕಸ್ಥಮ್ - ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ, ಅನೇಕಧಾ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ, ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮ್ - ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ಅಪಶ್ಯತ್ - ನೋಡಿದನು. ॥13॥

ಆಗ ಅರ್ಜುನನು ದೇವತೆಗಳ ದೇವನಾದ ಭಗವಂತನ ಆ ಶರೀರದ ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ರೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮನೇಕಧಾ’ — ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವು ದೇವತೆಗಳು, ಇವು ಮನುಷ್ಯರು, ಇವು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಇದು ಪೃಥ್ವಿ, ಇವು ಸಮುದ್ರಗಳು, ಇದು ಆಕಾಶ, ಇವು ನಕ್ಷತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಭಾಗಗಳ ಸಹಿತ (ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿರದೆ ವಿಸ್ತಾರ ಸಹಿತ) ಸಮಸ್ತ ಚರಾ-ಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನು ಕರುಣಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷು ಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದಿನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಸಣ್ಣದಾದ ಶರೀರದ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಚರ-ಅಚರ, ಸ್ಥಾವರ- ಜಂಗಮಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಇದೆ. ಆ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಪದಾರ್ಥಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡಿದನು.*

* ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಯಶೋದೆಯು ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ ಸಣ್ಣದಾದ ಬಾಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಈ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ, ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭೂಮಂಡಲವಿದೆ. ಈ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತವರ್ಷ, ಭಾರತವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಥುರಾಮಂಡಲ, ಮಥುರಾಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವ್ರಜಮಂಡಲ, ವ್ರಜಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಂದಗಾಂವ, ಒಂದು ನಂದಭವನ, ನಂದಭವನದ ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣದಾದ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ತಾಯಿ ಯಶೋದೆಯು ಕೋಲುಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಏಕೆ ಮಣ್ಣು ತಿಂದೆ? ನೋಡೋಣ ನಿನ್ನ ಬಾಯಿ! ಎಂದು ಗದರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಬಾಯನ್ನು ತೆರೆದು ತೋರಿಸಿದರೆ ಆ ಸಣ್ಣದಾದ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಯಶೋದೆಯು ಸಮಸ್ತ-ಜಗತ್ತನ್ನು-ನಂದಗಾಂವ, ನಂದಭವನದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನೂ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ನಿಂತ ಇನ್ನೊರ್ವ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದಳು — ೞಸಹಾತ್ಮಾನವ್ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 10/8/39) ಇದೇ ರೀತಿ ಅರ್ಜುನನೂ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಿದನು.

‘ಅಪಶ್ಯದ್ದೇವದೇವಸ್ಯ ಶರೀರೇ ಪಾಂಡವಸ್ತದಾ’ — ‘ತದಾ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿತ್ತು ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದನು. ‘ಅಪಶ್ಯತ್ — ತಾತ್ಪರ್ಯ ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ ರೂಪದಂತೆ ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದನು. ಮೊದಲು ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವನೋ, ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದರು.

ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಿಂದ ದೇವಲೋಕವು ತಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಿರುವಂತೆ, ದೇವಲೋಕದಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನು ಅನಂತ ಪಟ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವಲೋಕಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಕೃತವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ದೇವ ದೇವ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವ(ಒಡೆಯ)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡೆ ನೆಲೆಸಿದ, ಜರಾಯುಜ, ಅಂಡಜ, ಉದ್ಭಿಜ್ಜ, ಸ್ವೇದಜ; ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ನಭಚುರ-ಜಲಚರ-ಸ್ಥಲಚರ, ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳು; ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಜಗತ್ತು ಎಷ್ಟೇ ಅನಂತವಾಗಿರಲೀ ಆದರೆ ಅದು ಇದೆ ಭಗವಂತನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ (10/14). ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸಿದಲ್ಲೇ ಅನಂತ ಜಗತ್ತು ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಅಲೌಕಿಕ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಯಿತು ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ತತಃ ಸ ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಧನಂಜಯಃ ।

ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದೇವಂ ಕೃತಾಂಜಲಿರಭಾಷತ ॥

ತತಃ - ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಃ - ಆ, ಧನಂಜಯಃ - ಅರ್ಜುನನು, ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟಃ - ತುಂಬಾ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು (ಮತ್ತು), ಹೃಷ್ಟರೋಮಾಃ - ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಕಾರಣ ಅವನ ಶರೀರವು ರೋಮಾಂಚಿತವಾಯಿತು,
ಕೃತಾಂಜಲಿಃ - (ಅವನು) ಕೈ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು, ದೇವಮ್ - ವಿಶ್ವರೂಪೀ ದೇವನನ್ನು, ಶಿರಸಾ - ಮಸ್ತಕದಿಂದ,
ಪ್ರಣಮ್ಯ - ಪ್ರಣಾಮಗೈದು, ಅಭಾಷತ- ಹೇಳಿದನು. ॥14॥

ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನೂ ನೋಡಿ ಆ ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಕಾರಣ ಅವನ ಶರೀರವು ರೋಮಾಂಚಿತವಾಯಿತು. ಅವನು ಕೈ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಶ್ವರೂಪೀ ದೇವನನ್ನೂ ಮಸ್ತಕದಿಂದ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತಃ ಸ ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಧನಂಜಯಃ’ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ರೂಪದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಮಾಡಿರದಂತಹ ರೂಪವನ್ನೂ ನೋಡಿ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಗೈದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಷಯವನ್ನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈಗ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ನನಗೆ ತನ್ನ ವಿಲಕ್ಷಣ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವನು — ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ರೋಮಾಂಚಿತನಾದನು.

‘ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದೇವಂ ಕೃತಾಂಜಲಿರಭಾಷತ’ — ಭಗವಂತನ ವಿಲಕ್ಷಣ ಕೃಪೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ— ನಾನು ಇದಕ್ಕೆ ಬದಲು ಹೇಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪ್ರಕಟಿಸಲಿ? ನನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವಂತಹ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ಶಿರಸಾ ವಂದಿಸಬಲ್ಲೆ ಅಷ್ಟೇ! ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ವಂದಿಸುತ್ತಾ ವಿಶ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದನು.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಾವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಚಕಿತನಾಗಿದ್ದನೋ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವಾಂಸ್ತವ ದೇವ ದೇಹೇ ಸರ್ವಾಂಸ್ತಥಾ ಭೂತವಿಶೇಷಸಂಘಾನ್ ।

ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮೀಶಂ ಕಮಲಾಸನಸ್ಥಮೃಷೀಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನುರಗಾಂಶ್ಚ ದಿವ್ಯಾನ್ ॥

ದೇವ - ಹೇ ದೇವಾ! (ನಾನು), ತವ - ನಿನ್ನ, ದೇಹೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಮಸ್ತ, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು,
ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಭೂತವಿಶೇಷಸಂಘಾನ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶೇಷ-ವಿಶೇಷ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಮಲಾಸನಸ್ಥಮ್ - ಕಮಲಾಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ, ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ, ಈಶಮ್ - ಶಂಕರನನ್ನೂ, ಸರ್ವಾನ್ - ಎಲ್ಲ, ಋಷೀನ್- ಋಷಿಗಳನ್ನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ದಿವ್ಯಾನ್ - ದಿವ್ಯವಾದ, ಉರಗಾನ್ - ಸರ್ಪಗಳನ್ನು, ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥15॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ದೇವಾ! ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶೇಷ- ವಿಶೇಷ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಮಲಾಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ, ಶಂಕರನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯವಾದ ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವಾಂಸ್ತವ ದೇವ ದೇಹೇ ಸರ್ವಾಂಸ್ತಥಾ ಭೂತವಿಶೇಷಸಂಘಾನ್’ — ಭಗವಂತನಿಂದ ಕೊಡಲಾದ ಅರ್ಜುನನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯು ಅವನಿಗೆ ದೇವ ಲೋಕಗಳೂ ತನ್ನ ಇದಿರು ಕಾಣುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಾ ತ್ರಿಲೋಕಗಳೇ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಕೇವಲ ತ್ರಿಲೋಕಗಳೇ ಅಲ್ಲದೆ, ತ್ರಿಲೋಕದ ಉತ್ಪಾದಕ (ಬ್ರಹ್ಮಾ) ಪಾಲಕ (ವಿಷ್ಣು) ಸಂಹಾರಕ (ಮಹೇಶ) ಇವರೂ ಕೂಡ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು — ನಾನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಶಂಕರರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮೀಶಂ ಕಮಲಾಸನಸ್ಥಮ್’ — ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಇದರಿಂದ, ಅರ್ಜುನನು ಕಮಲದ ನಾಳ(ದಂಟು)ವನ್ನೂ ಮತ್ತು ದಂಟಿನ ಉಗಮಸ್ಥಾನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಲ ಆಧಾರ ಭಗವಾನ್ ಶೇಷಶಾಯಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನೂ ಕೂಡ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನನ್ನು, ಅವನ ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಅವನ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನ ವಟವೃಕ್ಷ ವನ್ನೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಋಷೀಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನುರಗಾಂಶ್ಚ ದಿವ್ಯಾನ್’ — ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ, ಪಾತಾಳ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದಿವ್ಯ ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಜುನನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನಿಂದ — ಅವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ, ಪಾತಾಳ ಈ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಕಾಣದೆ ವಿಭಾಗ ಸಹಿತ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಒಂದೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ‘ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮನೇಕಧಾ’ (11/13) ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಲೋಕದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ದೂರವಾದಾಗ ಯಾವುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ, ಕೈಲಾಸ, ವೈಕುಂಠ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಅಭೀಷ್ಟಲೋಕಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಒಡೆಯರೂ (ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಶಂಕರ, ವಿಷ್ಣು) ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರದತ್ತ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯದೇ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು — ‘ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಕುರಿತು, ಭಗವಂತನು — ನೀನು ನನ್ನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಹಂ ಏಕಸ್ಥಂ ........ ಮಮ ದೇಹೇ’ (11/7). ವೇದವ್ಯಾಸರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ — ಅರ್ಜುನನು-ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಿದನು — ‘ತತ್ರ ಏಕಸ್ಥಂ ...... ದೇವದೇವಸ್ಯ ಶರೀರೇ’ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. (11/13). ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ‘ತವದೇವ ದೇಹೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಸಂಜಯನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ‘ಏಕಸ್ಥಮ್’ (ಒಂದೇ ಕಡೆ ಸ್ಥಿತ) ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪದವು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವೇ ಕಂಡು ಬರತೊಡಗಿತು. ಆ ಸಮಯ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸಾರಥಿ ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋದಲೆಲ್ಲ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳೇ ಕಂಡು ಬರತೊಡಗಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆ ಕಡೆಗೇ ಹೋಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ‘ಏಕಸ್ಥಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪವು ಕಾಣುವ ಜೊತೆಗೆ ಸಾರಥಿರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಶರೀರವೂ ಕಂಡುಬಂದಾಗ ಅವನು ‘ಏಕಸ್ಥಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲನು. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೇವಲ ವಿಶ್ವರೂಪವೇ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದೇಶ ಅಥವಾ ಕಾಲದಿಂದ ಯಾವ ಸೀಮೆಯೇ ಕಾಣದಷ್ಟು ವಿಶ್ವರೂಪವು ಅಪಾರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪದ್ದೇ ಅಂತ ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಸಾರಥಿರೂಪದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲದು?

ಭಗವಂತನಾದರೋ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ‘ಏಕಸ್ಥವ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಸಂಜಯನು ಸಾರಥಿರೂಪದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಜಯನು ‘ಏಕಸ್ಥವ್’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.*

* ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಸಂಜಯನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ೞಏಕಸ್ಥವ್ ಪದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ — ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಸಂಜಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಆ ಒಂದು ಜಾಗ ಯಾವುದಿತ್ತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು ಇದರ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಒಂದೊಂದು ರೋಮಕೂಪದಲ್ಲಿ ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿವೆ.+ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೀನು ಚರಾಚರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಿಕೋ (10/7) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಒಮ್ಮೆ ಬಿದ್ದಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವರೂಪ ಕಂಡು ಬರತೊಡಗಿತು.

+ ಕ್ವೇದೃಗ್ವಿಧಾವಿಗಣಿತಾಂಡಪರಾಣುಚರ್ಯಾವಾತಾಧ್ವರೋಮವಿವರಸ್ಯ ಚ ತೇ ಮಹಿತ್ವಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 10/4/11)

ನಿನ್ನ ಒಂದೊಂದು ರೋಮ ಛಿದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಗಣಿತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು — ಕಿಡಿಕಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ-ಚಿಕ್ಕ ರಜಕಣಗಳು ಕುಣಿಯುವಂತೆ, ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಋಷಿಗಳು, ನಾಗಗಳು ಇವರೆಲ್ಲರ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ನೋಡು ತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಅರ್ಜುನನು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದೇ ದೇವಲೋಕ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ, ವೈಕುಂಠ, ಕೈಲಾಸ, ನಾಗಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳಲು ಕೇಳಲು, ಬರುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಸಾಕಾರನಿರಲೀ, ನಿರಾಕಾರನಿರಲಿ, ದೊಡ್ಡವನಾಗಿರಲೀ-ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿರಲೀ, ಅವನ ಅನಂತತೆ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಅವನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಅನೇಕಬಾಹೂದರವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಸರ್ವತೋನಂತರೂಪಮ್ ।

ನಾಂತಂ ನ ಮಧ್ಯಂ ನ ಪುನಸ್ತವಾದಿಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ವಿಶ್ವರೂಪ ॥

ವಿಶ್ವರೂಪ - ಹೇ ವಿಶ್ವರೂಪೀ, ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ - ಹೇ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಾ!, ಅನೇಕ ಬಾಹೂದರ ವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಮ್ - ಅನೇಕ ಕೈ, ಹೊಟ್ಟೆ, ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅನಂತರೂಪಮ್ - ಅನಂತರೂಪವುಳ್ಳ,
ತ್ವಾಮ್- ನಿನ್ನನ್ನು (ನಾನು), ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ತವ - ನಿನ್ನ, ನ, ಆದಿಮ್ - ಆದಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ,
ನ, ಮಧ್ಯಮ್ - ಮಧ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನಃ - ಮತ್ತು, ನ, ಅಂತಮ್, ಪಶ್ಯಾಮಿ - ಅಂತವನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥

ಹೇ ವಿಶ್ವರೂಪೀ! ಹೇ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಾ! ಅನೇಕ ಕೈ, ಹೊಟ್ಟೆ, ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತರೂಪವುಳ್ಳ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಆದಿಯನ್ನು, ಮಧ್ಯವನ್ನು, ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇಲ್ಲ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿಶ್ವರೂಪ’ ‘ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ’ — ಇವೆರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಈ ವಿಶ್ವದ ಒಡೆಯನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮನುಷ್ಯರ ಶರೀರಗಳಾದರೋ ಜಡ ವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಶರೀರಿ ಚೇತನವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಿನ್ನ ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಶರೀರಿ ಇವೆರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿಲ್ಲ. ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರೀ ರೂಪದಿಂದ ನೀನು ಒಂದೇ ಆಗಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ಮಯವೇ-ಚಿನ್ಮಯವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನು ‘ವಿಶ್ವರೂಪ’ವೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ನೀನೇ ಶರೀರವಾಗಿರವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ‘ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ — ನೀನೇ ಶರೀರಿ (ಶರೀರದ ಒಡೆಯ)ಯಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅನೇಕ ಬಾಹೂದರ ವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಮ್’ — ನಾನು ನಿನ್ನ ಕೈಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ನಿನ್ನ ಕೈಗಳೂ ಕೂಡ ಅನೇಕವಿವೆ; ನಿನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಗಳೂ ಅನೇಕವಿವೆ; ನಿನ್ನ ಮುಖದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಮುಖಗಳೂ ಅನೇಕವಿವೆ; ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅನೇಕವಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನ ಕೈಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಗಳು, ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ಇವುಗಳ ಅಂತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವೂ ಅನಂತವಾಗಿವೆ.

‘ಪಶ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಸರ್ವತೋನಂತರೂಪಮ್’ — ನೀನು ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತನೇ — ಅನಂತ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿಯೇ.

‘ನಾಂತಂ ನ ಮಧ್ಯಂ ನ ಪುನಸ್ತವಾದಿಮ್’ — ನಿನ್ನ ಅಂತವೆಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯವೆಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಆದಿ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದರ ಅರಿವಿಲ್ಲ.

ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ‘ನಾಂತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರಾದರು ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ನೋಡಿದಾಗ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಅದು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದೆ ಎಂದು ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಸೀಮೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದಾದರು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಆ ಪುಸ್ತಕ ಎಷ್ಟು ಉದ್ದ-ಅಗಲವಿದೆ ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಅದರ ಸೀಮೆಯ (ಅಂತ್ಯ) ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಅದರ ಕೊನೆ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಮಧ್ಯಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತು; ಮತ್ತೆ ಆದಿ (ಆರಂಭ)ಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಅಂತ್ಯ, ಮಧ್ಯ, ಆದಿಗಳ ಅರಿವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಂತಂ ನ ಮಧ್ಯಂ ನ ಪುನಸ್ತವಾದಿಮ್’ — ಈ ಕ್ರಮವಿಡಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿಯೂ ಅನಂತತೆ ಇದೆ. ಸ್ಯಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪಿಲ್ಲ? ಚಿನ್ನದ ಯಾವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಒಡವೆಗಳಿಲ್ಲ? ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಏನಿಲ್ಲ? ಅರ್ಥಾತ್— ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಕಿರೀಟಿನಂ ಗದಿನಂ ಚಕ್ರಿಣಂ ಚ ತೇಜೋರಾಶಿಂ ಸರ್ವತೋ ದೀಪ್ತಿಮಂತಮ್ ।

ಪಶ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಸಮಂತಾದ್ದೀಪ್ತಾನಲಾರ್ಕದ್ಯುತಿಮಪ್ರೆಮೇಯಮ್ ॥

ಕಿರೀಟಿನಮ್ - ಕಿರೀಟವನ್ನು, ಗದಿನಮ್ - ಗದೆಯನ್ನು, ಚಕ್ರಿಣಮ್ - ಚಕ್ರ (ಶಂಖ, ಪದ್ಮ) ಧರಿಸಿರುವ, ತ್ವಾಮ್- ನಿನ್ನನ್ನು (ನಾನು), ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ತೇಜೋರಾಶಿಮ್ - ತೇಜದರಾಶಿಯುಳ್ಳ, ಸರ್ವತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ, ದೀಪ್ತಮಂತಮ್- ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ, ದೀಪ್ತಾನಲಾರ್ಕದ್ಯುತಿಮ್ - ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ ಅಗ್ನಿ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯಮ್ - ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೋಡುವಂತಹ, ಚ - ವತ್ತು, ಸಮಂತಾತ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಅಪ್ರಮೇಯಮ್ - ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪವುಳ್ಳ (ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ). ॥17॥

ಕಿರೀಟವನ್ನು, ಗದೆಯನ್ನು ಚಕ್ರ, ಶಂಖ, ಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ತೇಜೋರಾಶಿ ಯುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೋಡುವಂತಹ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪವುಳ್ಳ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಿರೀಟಿನಂ ಗದಿನಂ ಚಕ್ರಿಣಂ ಚ’ — ಕೀರಿಟ, ಗದೆ, ಚಕ್ರ ಧರಿಸಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಪದದಿಂದ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಪದ್ಮವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ.

‘ತೇಜೋರಾಶಿಮ್’ — ನೀನು ತೇಜದ ರಾಶಿಯಾಗಿರುವೆ, ತೇಜದ ಸಮೂಹವೇ (ಅನಂತ ತೇಜ) ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ದಂತಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ಸಂಜಯನು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸೂರ್ಯರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೂಡಿದರೂ ಭಗವಂತನ ತೇಜಕ್ಕೆ ಸರಿಗಟ್ಟಲಾರವು (11/12) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅಂತಹ ನೀನು ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿರುವೆ.

‘ಸರ್ವತೋ ದೀಪ್ತಮಂತಮ್’ — ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪ ವಿರುವುದರಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವೆ.

‘ಪಶ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದುರ್ವಿರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಸಮಂತಾದ್ ದೀಪ್ತಾ —ನಲಾರ್ಕದ್ಯುತಿಮಪ್ರಮೇಯಮ್’ — ತುಂಬಾ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ನಿನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದ ಮುಂದೆ ಕಣ್ಣುಮಂಜಾಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಕಣ್ಣು ಮಂಜಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಲಾರರು.

[ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆದರೂ ಆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ವಿಶ್ವರೂಪ ವನ್ನು ನೋಡಲು ಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.]

ನೀನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಪ್ರಮೇಯ (ಅಪರಿಮಿತ) ನಾಗಿರುವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಪ್ರಭಾ — (ಅಳತೆ) ಇದರ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಅನುಮಾನ, ಉಪಮಾನ, ಶಬ್ದ, ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿ, ಅನುಪಲಬ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಳಲು ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನದೇ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಅಪ್ರಮೇಯಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳೂ ಅಪ್ರಮೇಯ (ಅಪರಿಮಿತ)ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಅಪ್ರಮೇಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಅನಾಶಿನೋ —ಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ’ (2/18). ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಜ್ಞಾನದ ಕೂಡ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ— ‘ವೇದಾಂತಕೃದ್ವೇದವಿದೇಹ ಚಾಹಮ್’ (15/15).

‘ದುನಿರೀಕ್ಷ್ಯಮ್’ — ಭಗವಂತನಿಂದ ದತ್ತವಾದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದಲೂ ಅರ್ಜುನನೂ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಥನಾಗಿಲ್ಲ! ಇದರಿಂದ — ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತ ನನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರದು. ಭಗವಂತನೂ ತನ್ನನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರನು. ತಿಳಿದರೆ ಅವನು ಅನಂತ ಹೇಗೆ ಇರುವನು?

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ವೇದಿತವ್ಯಂ ತ್ವಮಸ್ಯವಿಶ್ವಸ್ಯ ಪರಂ ನಿಧಾನಮ್ ।

ತ್ವಮವ್ಯಯಃ ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮಗೋಪ್ತಾಸನಾತನಸ್ತ್ವಂ ಪುರುಷೋ ಮತೋ ಮೇ ॥

ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ವೇದಿತಮ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅಕ್ಷರ (ಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮ) ನಾಗಿರುವೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ವಿಶ್ವಸ್ಯ - ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ನಿಧಾನಮ್ - ಆಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮಗೋಪ್ತಾ - ಸನಾತನಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಅಮ್ಯಯಃ - ಅವಿನಾಶೀ,
ಸನಾತನಃ - ಸನಾತನ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ — (ಹೀಗೆ), ಮೇ - ನನ್ನ, ಮತಃ - ಮತವಾಗಿದೆ. ॥18॥

ನೀನೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ ಪರಮಾಕ್ಷರ (ಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮ)ನಾಗಿರುವೆ, ನೀನೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಪರಮಾಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ, ನೀನೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವೆ, ನೀನೇ ಅವಿನಾಶೀ, ಸನಾತನ ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ವೇದಿತವ್ಯಮ್’ — ವೇದಗಳಿಂದ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಪುರಾಣಗಳಿಂದ, ಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದ, ಸಂತರ ನುಡಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಿರ್ಗುಣ- ನಿರಾಕಾರವೆಂದು ಹೇಳುವ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪ ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮನು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ತ್ವಮಸ್ಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಪರಂ ನಿಧಾನಮ್’ — ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವಂತಹ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ
ಪರಮಾ ಶ್ರಯ, ಆಧಾರ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಮಹಾಪ್ರಳಯವಾದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ಕಾರಣ ಸಹಿತ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ನೀನೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಮ ನಿಧಾನನಾಗಿರುವೆ.

ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ತ್ವಂ ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮಗೋಪ್ತಾ’ — ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ ನೀನೇ ಅವತರಿಸಿ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಯೇ. ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅವ್ಯಯಃ ಸನಾತನಸ್ತ್ವಂ ಪುರುಷೋ ಮತೋ ಮೇ’ — ಅವ್ಯಯ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿನಾಶೀ, ಸನಾತನ, ಆದಿರಹಿತ, ಸದಾಕಾಲವಿರುವ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ವೇದಿತವ್ಯಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ, ‘ತ್ವಮಸ್ಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಪರಂ ನಿಧಾನವ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ, ‘ತ್ವಂ ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮಗೋಪ್ತಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ

(7/2); ಏಕೆಂದರೆ, ಅದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನೈದರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತಗೊಳಿಸುವ ದೇವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಆ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಉಗ್ರತೆ, ಪ್ರಭಾವ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಅನಾದಿಮಧ್ಯಾಂತಮನಂತವೀರ್ಯಮನಂತಬಾಹುಂ ಶಶಿಸೂರ್ಯನೇತ್ರಮ್ ।

ಪಶ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದೀಪ್ತಹುತಾಶವಕ್ತ್ರಂ ಸ್ವತೇಜಸಾ ವಿಶ್ವಮಿದಂ ತಪಂತವ್ ॥

ಅನಾದಿ ಮಧ್ಯಾಂತಮ್ - ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ರಹಿತನಾದ, ಅನಂತವೀರ್ಯಮ್ - ಅನಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ, ಅನಂತಬಾಹುಮ್ - ಅನಂತ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಶಶಿಸೂರ್ಯನೇತ್ರಮ್ - ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯರೂಪೀ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ದೀಪ್ತಹುತಾಶ—ವಕ್ತ್ರಮ್ - ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಸ್ವತೇಜಸಾ - ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ವಿಶ್ವಮ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ತಪಂತಮ್ - ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿರುವ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು (ನಾನು), ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆನೆ. ॥19॥

ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯರಹಿತನಾದ, ಅನಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ, ಅನೇಕ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಾದಿಮಧ್ಯಾಂತಮ್’ — ನೀನು ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸೀಮೆ ಇಲ್ಲ.

ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು — ನಾನು ನಿನ್ನ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೋಡವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅಲ್ಲಾದರೋ ‘ದೇಶಕೃತ’ ಅನಂತತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಕೃತ’ ಅನಂತತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇಶಕೃತ, ಕಾಲಕೃತ, ವಸ್ತುಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಸೀಮೆ ಇಲ್ಲ. ಸಮಸ್ತ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಿನ್ನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತೆ ನೀನು ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅನಂತವೀರ್ಯಮ್’ — ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಬಲ-ತೇಜಗಳಿವೆ. ನೀನು ಅನಂತ, ಅಸೀಮ ಶಕ್ತಿ ಶಾಲಿಯಾಗಿರುವೆ.

‘ಅನಂತಬಾಹುಮ್’* — ನಿನ್ನ ಭುಜಗಳನ್ನು ಯಾರೂ ಎಣಿಸಲಾರರು. ನೀನು ಅನಂತ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿರುವೆ.

* ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಅನೇಕಬಾಹೂದರವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅನಂತಬಾಹುಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ದೇವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಉಗ್ರರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಉಗ್ರರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ೞತಪಂತವ್ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾದ್ಭುತಂ ರೂಪಮುಗ್ರಂ ತವೇದಂ ಲೋಕತ್ರಯಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಶಶಿ ಸೂರ್ಯನೇತ್ರಮ್’ — ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರೇ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

‘ದೀಪ್ತಹುತಾಶ ವಕ್ತ್ರಮ್’ — ಯಜ್ಞ, ಹೋಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ದೇದಿಪ್ಯಮಾನ ಅಗ್ನಿರೂಪೀ ಮುಖವುಳ್ಳವನು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಸ್ವತೇಜಾ ವಿಶ್ವಮಿದಂ ತಪಂತಮ್’ — ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿರುವವನು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಂತಪ್ತವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಂತಪ್ತರಾಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಸಂತಪ್ತರಾಗುವ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಂದ ಬೆಳಗುವ ವಿಶ್ವವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಡಿಸುವ ಮತ್ತು ಸುಡುವ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವ್ಯೋರಿದಮಂತರಂ ಹಿ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಯೈಕೇನ ದಿಶಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ ।

ದೃಷ್ಟ್ವಾದ್ಭುತಂ ರೂಪಮುಗ್ರಂ ತವೇದಂ ಲೋಕತ್ರಯಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮಹಾತ್ಮನ್ ॥

ಮಹಾತ್ಮನ್ - ಹೇ ಮಹಾತ್ಮಾ!, ಇದಮ್ - ಈ, ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿಮ್ಯೋಃ - ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ, ಅಂತರಮ್ - ನಡುವಿನ ಅಂತಾರಾಳ (ಜಾಗ), ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವಾಃ - ಎಲ್ಲ, ದಿಶಃ - ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಏಕೇನ - ಓರ್ವ, ತ್ವಯಾ, ಹಿ - ನಿನ್ನಿಂದಲೇ, ಮ್ಯಾಪ್ತಮ್- ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ತವ - ನಿನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಅದ್ಭುತಮ್ - ಅದ್ಭುತ (ಮತ್ತು), ಉಗ್ರಮ್ - ಉಗ್ರವಾದ, ರೂಪಮ್- ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಲೋಕತ್ರಯಮ್ - ಮೂರು ಲೋಕಗಳು, ಪ್ರಮ್ಯಥಿತಮ್ - ಮ್ಯಾಕುಲವಾಗುತ್ತಿವೆ. ॥20॥

ಹೇ ಮಹಾತ್ಮಾ! ಈ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ನಡುವಿನ ಅಂತರಾಳ (ಜಾಗ) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಓರ್ವ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ. ನಿನ್ನ ಈ ಅದ್ಭುತ ಹಾಗೂ ಉಗ್ರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುತ್ತಿವೆ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಹಾತ್ಮನ್’ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಾರ ಸ್ವರೂಪವು ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗಲಾರದು, ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಅರ್ಥಾತ್— ಮಹಾನ್ ಸ್ವರೂಪವುಳ್ಳವನು.

‘ದ್ಯಾವಾಪೃಥ್ವಿವ್ಯೊರಿದಮಂತರಂ ಹಿ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಯೈಕೇನ ದಿಶಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ’ — ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ನಡುವಿನಲ್ಲಿರುವ ಅವಕಾಶ, ಟೊಳ್ಳುತನವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ತುಂಬಿದೆ.

ಪೂರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ, ದಕ್ಷಿಣ, ಈಶಾನ್ಯ, ವಾಯುವ್ಯ, ನೈಋತ್ಯು, ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ — ಕೆಳಗೆ ಈ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿರುವೆ.

‘ದೃಷ್ಟ್ವಾದ್ಭುತಂ ರೂಪಮುಗ್ರಂ ತವೇದಂ ಲೋಕತ್ರಯಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಮ್’ — [ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಉಗ್ರರೂಪದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ] ನಿನ್ನ ಈ ಅದ್ಭುತ, ವಿಲಕ್ಷಣ, ಅಲೌಕಿಕ, ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ, ಮಹಾನ್, ದೇದಿಪ್ಯಮಾನ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ, ಪಾತಾಳ ಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವ್ಯಥಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಭಯಭೀತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ, ಪೃಥ್ವಿಯದೇ ಮಾತು (ದ್ಯಾವಾಪೃಥವ್ಯೋ) ಬಂದಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ‘ಲೋಕ ತ್ರಯವ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಕ್ಕನುಸಾರ ಇಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಕಾರಣ — ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯವು ಒಮ್ಮೆ ಪಾತಾಳದ, ಒಮ್ಮೆ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸ್ವರ್ಗದ. ಈ ರೀತಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತಿವೆ.*

* ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪಾತಾಳದವರೆಗೆ, ಪಾತಾಳದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದನು ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ಭೂಮಂಡಲ, ಪಾತಾಳ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೂ ನೋಡಿದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಹೇ ದೇವಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಕಮಲದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನ ಶಂಕರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಸಮಸ್ತ ಋಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ದಿವ್ಯ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ (11/15) ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಹೊತ್ತಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ (ಎಲ್ಲವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ) ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ, ಪಾತಾಳ ಇತ್ಯಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮವಿಲ್ಲ.

ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಥಿತವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಎಂದರೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದೆ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಿದವು? ಭಗವಂತನಾದರೋ ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ತ್ರಿಲೋಕಕ್ಕೆ ವಿರಾಟ್ ರೂಪ ನೋಡುವ ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಯಾರು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು? ಕಾರಣ ಪ್ರಾಕೃತ ಚರ್ಮ ಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ಈ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ವಿಶ್ವಮಿದಮ್ ತಪಂತಮ್’ (11/19) ಮತ್ತು ‘ಲೋಕತ್ರಯಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು ಸಂತಪ್ತ ಮತ್ತು ವ್ಯಥಿತರಾದ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿರುವನಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಇದರ ಉತ್ತರ — ಸಂತಪ್ತ ಮತ್ತು ವ್ಯಥಿತವಾಗುವ ತ್ರಿಲೋಕಗಳೂ ಆ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಇವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಸಂಜಯನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋಡುವ ಮಾತನ್ನು (ಏಕಸ್ಥಮ್) ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿ ನೋಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಕಡೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕೇವಲ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯಿತು. ಸಾರಥಿರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಕಡೆಗೇ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೇಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲದು? ಇದರಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾಗುವ ಮತ್ತು ಸಂತಪ್ತರಾಗಿಸುವ ಹಾಗೂ ವ್ಯಥಿತರಾಗುವ ಮತ್ತು ವ್ಯಥಿತರಾಗಿಸುವ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಆ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ— ತ್ರಿಲೋಕಗಳು ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ವ್ಯಥಿತ, ಭಯಭೀತವಾಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ (ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ) ಭಯಾನಕ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಹಾವು ಇತ್ಯಾದಿ ಜಂತುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೋಡಿ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು ಭಯಭೀತರಾಗುತ್ತಿವೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯವಿರಾಟ್ರೂಪದ್ದೇ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಜಡತೆ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲತೆ, ಅದಿವ್ಯತೆಗಳು ವಸ್ತುತಃ ದಿವ್ಯ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ್ದೇ ಒಂದು ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ, ಒಂದು ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ. ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ದಿವ್ಯತೆಯು ಅವನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಅದಿವ್ಯತೆ ಅವನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನಿಗಾದರೋ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ ರೂಪ ಕಂಡಿತು, ಆದರೆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಾವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಡುಗರಿಗೆ ಬೆಣಚು ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಭಾವವು ದೊಡ್ಡವರಾದಾಗ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ದೊಡ್ಡವರಾದ ಮೇಲೆ ಈ ಬೆಣಚು ಕಲ್ಲುಗಳು ಅವನನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭೋಗದೃಷ್ಟಿಯು ಇರುವಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭಾವವು, ಭೋಗದೃಷ್ಟಿಯು ಇಲ್ಲ ವಾದಾಗ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭೋಗದೃಷ್ಟಿ ಇರುವವರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭೋಗದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಸ್ತ್ರೀಯು ಹುಡುಗನಿಗೆ ತಾಯಿಯಾಗಿ, ತಂದೆಗೆ ಮಗಳಾಗಿ, ಗಂಡನಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ, ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಕಾಣುಂತೆಯೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಚರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸತ್ಯವಾಗಿ, ವಿವೇಕ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ಭಾವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ್ದೇ ಒಂದು ಸಣ್ಣದಾದ ಅಂಗವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ತ್ವಯೈಕೇನ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸಂಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ನೀನೋರ್ವನೇ ಇದ್ದಿಯೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’. ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಯಾರೂ ಎಣಿಸಲಾರರು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ನೀನೋರ್ವನೇ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಅದ್ಭುತಗಳಿವೆ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ರೂಪ, ಜ್ಞಾನ, ಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಅವನು ಅನಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿಲ್ಲವೋ, ಕೇಳಿಲ್ಲವೋ, ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲವೋ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲವೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಇದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ (ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ದೃಶ್ಯಗಳು ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ಅವನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಅಮೀ ಹಿ ತ್ವಾಂ ಸುರಸಂಘಾ ವಿಶಂತಿ ಕೇಚಿದ್ಭೀತಾಃ ಪ್ರಾಂಜಲಯೋ ಗೃಣಂತಿ ।

ಸ್ವಸ್ತೀತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಮಹರ್ಷಿಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ ಸ್ತುವಂತಿ ತ್ವಾಂ ಸ್ತುತಿಭಿಃ ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಃ ॥

ಅಮೀ, ಹಿ - ಅದೇ, ಸುರಸಂಘಾಃ - ದೇವತೆಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳು, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿವೆ,
ಕೇಚಿತ್ - (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ) ಕೆಲವು, ಭೀತಾಃ - ಭಯಭೀತರಾಗಿ, ಪ್ರಾಂಜಲಯಃ - ಕೈ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು (ನಿನ್ನ ನಾಮ-ಗುಣಗಳನ್ನು), ಗೃಣಂತಿ - ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತವೆ, ಮಹರ್ಷಿಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ - ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರ ಸಮುದಾಯಗಳು, ಸ್ವಸ್ತಿ- ಮಂಗಳವಾಗಲೀ, ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲೀ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳುತ್ತಾ, ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಃ - ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ, ಸ್ತುತಿಭಿಃ - ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಸ್ತುವಂತಿ - ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥21॥

ಅದೇ ದೇವತೆಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ನಾಮ-ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರ ಸಮುದಾಯಗಳೂ ಮಂಗಳ ವಾಗಲೀ, ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಮೀ ಹಿ ತ್ವಾಂ ಸುರಸಂಘಾ ವಿಶಂತಿ’ — ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪರಿಚಯವಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ಅದೇ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಕೇಚಿದ್ಭೀತಾಃ ಪ್ರಾಂಜಲಯೋ ಗೃಣಂತಿ’ — ಆದರೆ ಆ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾರ ಆಯುಸ್ಸು ಇನ್ನೂ ತುಂಬಾ ಉಳಿದಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಆಜಾನ ದೇವತೆಗಳು (ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ) ನೃಸಿಂಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಯಾನಕ ರೂಪ ಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ನಾಮರೂಪ, ಲೀಲೆ, ಗುಣ ಇವುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ದೇವತೆಗಳು ನೃಸಿಂಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಕಾಲರೂಪೀ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಭಯಭೀತ ರಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಗುಣ-ಗಾನಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ (ಎಲ್ಲವೂ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ) ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಅವರು ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡಿ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ವಸ್ತೀತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಮಹರ್ಷಿಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ ಸ್ತುವಂತಿ ತ್ವಾಂ ಸ್ತುತಿಭಿಃ ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಃ’ — ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳೂ, ದೇವರ್ಷಿಗಳೂ, ಮಹರ್ಷಿ ಗಳೂ, ಸನಕಾದಿಗಳೂ, ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ (ಮಂಗಲವಾಗಲೀ, ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲೀ) ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದೇವತೆಗಳೂ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ಸಿದ್ಧರೂ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗುವವರು, ಭಯಭೀತರಾಗುವವರೂ, ಭಗವಂತನ ನಾಮ-ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುವವರೂ,
ಸ್ತುತಿಸುವವರೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರಿಂದ ಭಯಭೀತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರ ನಾಮ-ಗುಣಗಳನ್ನು, ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅವನೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಭಗವಂತನ ಸಗುಣರೂಪದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ರುದ್ರಾದಿತ್ಯಾ ವಸವೋ ಯೇ ಚ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಶ್ವೇಶ್ವಿನೌ ಮರುತಶ್ಚೋಷ್ಮಪಾಶ್ಚ ।

ಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಾಸುರಸಿದ್ಧಸಂಘಾವೀಕ್ಷಂತೇ ತ್ವಾಂ ವಿಸ್ಮಿತಾಶ್ಚೈವ ಸರ್ವೇ ॥

ಯೇ - ಯಾವ, ರುದ್ರಾದಿತ್ಯಾಃ - ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ವಸವಃ - ಎಂಟು ವಸುಗಳು,
ಸಾಧ್ಯಾಃ - ಹನ್ನೆರಡು ಸಾಧ್ಯ ಗುಣಗಳು, ವಿಶ್ವೇ - ಹತ್ತು ವಿಶ್ವೇ ದೇವತೆಗಳೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶ್ವಿನೌ - ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮರುತಃ - ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಊಷ್ಮಪಾಃ - ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುವಂತಹ (ಏಳು ಪಿತೃಗಣಗಳು), ಚ - ಹಾಗೂ, ಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಾಸುರಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ - ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು,
ಅಸುರರು, ಸಿದ್ಧರ ಸಮುದಾಯಗಳೂ, ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡ, ವಿಸ್ಮಿತಾಃ - ಚಕಿತರಾಗಿ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ವೀಕ್ಷ್ಯಂತೇ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥22॥

ಯಾವ ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಎಂಟುವಸುಗಳು, ಹನ್ನೆರಡು ಸಾಧ್ಯಗಣಗಳೂ, ಹತ್ತು ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳೂ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು ಹಾಗೂ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರು ಮತ್ತು ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುವಂತಹ ಏಳು ಪಿತೃಗಣಗಳೂ ಹಾಗೂ ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ಅಸುರರು, ಸಿದ್ಧರ ಸಮುದಾಯಗಳೂ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಚಕಿತರಾಗಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರುದ್ರಾದಿತ್ಯಾ ವಸವೋ ಯೇ ಚ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಶ್ವೇಶ್ವಿನೌ ಮರುತಶ್ಚೋಷ್ಮಪಾಶ್ಚ’ — ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಎಂಟು ವಸುಗಳು, ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರು — ಇವರೆಲ್ಲರ ಹೆಸರುಗಳು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಮನ, ಅನುಮಂತಾ, ಪ್ರಾಣ, ನರ, ಯಾನ, ಚಿತ್ತಿ, ಹಯ, ನಯ, ಹಂಸ, ನಾರಾಯಣ, ಪ್ರಭವ ಮತ್ತು ವಿಭು — ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾಧ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ (ವಾಯು, ಪು, 66/15).

ಕ್ರತು, ದಕ್ಷ, ಶ್ರವ, ಸತ್ಯ, ಕಾಲ, ಕಾಮ, ಧುನಿ, ಕುರುವಾನ್, ಪ್ರಭವಾನ್ ಮತ್ತು ರೋಚಮಾನ ಈ ಹತ್ತು ‘ವಿಶ್ವೇದೇವತೆ’ ಗಳಿದ್ದಾರೆ (ವಾಯುಪುರಾಣ 66/31,32)

ಕವ್ಯವಾಹ, ಅನಲ, ಸೋಮ, ಯಮ, ಅರ್ಯಮಾ, ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತ, ಬರ್ಹಿಷತ್ — ಈ ಏಳು ಪಿತೃಗಳು (ಶಿವಪುರಾಣ— ಧರ್ಮ — 63/2). ಊಷ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಿಸಿ ಅನ್ನತಿನ್ನುವ ಕಾರಣ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ‘ಊಷ್ಮಪಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಾಸುರಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ’ — ಕಶ್ಯಪರ ಪತ್ನಿ ಮುನಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಧಾಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅರಿಷ್ಟಾಳಿಂದ ಗಂಧರ್ವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಗಂಧರ್ವರು ರಾಗ-ರಾಗಿಣಿಯರ ವಿದ್ಯೆ ಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಚತುರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಗಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಕಶ್ಯಪರ ಪತ್ನೀ ಖಸಾಳಿಂದ ಯಕ್ಷರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ದೇವತೆಗಳ ವಿರೋಧಿ* ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಅಸುರರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಪಿಲರೇ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಸಿದ್ಧರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅಸುರ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ೞನಞ ಸಮಾಸವಿದೆ — ‘ನ ಸುರಾ ಅಸುರಾಃ’ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸುರ’ ಶಬ್ದವು ದೇವತೆಗಳ ವಿರೋಧಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

‘ವೀಕ್ಷಂತೇ ತ್ವಾಂ ವಿಸ್ಮಿತಾಶ್ಚೈವ ಸರ್ವೇ’ — ಮೇಲೇ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ, ಪಿತೃಗಳೂ, ಗಂಧರ್ವರೂ, ಯಕ್ಷರೂ ಇತ್ಯಾದಿ ಚಕಿತರಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಇವರೆಲ್ಲ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರುದ್ರ, ಆದಿತ್ಯ, ವಸು, ಸಾಧ್ಯಗಣ, ವಿಶ್ವೇದೇವರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೋಡುವವರು ಮತ್ತು ಕಾಣುವವರೆಲ್ಲರೂ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಮಹಾನ್ ವಿಕರಾಳ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ರೂಪಂ ಮಹತ್ತೇ ಬಹುವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಬಹುಬಾಹೂರುಪಾದಮ್ ।

ಬಹೂದರಂ ಬಹುದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಲೋಕಾಃ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಸ್ತಥಾಹಮ್ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬಹುವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಮ್ - ಅನೇಕ ಮುಖ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಹುಬಾಹೂರುಪಾದಮ್ - ಅನೇಕ ಭುಜಗಳು, ತೊಡೆಗಳೂ, ಹಾಗೂ ಚರಣಗಳುಳ್ಳ, ಬಹೂದರಮ್ - ಅನೇಕ ಉದರಗಳುಳ್ಳ, ಬಹುದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಮ್ - ಅನೇಕ ವಿಕರಾಳ ದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಮಹತ್ - ಮಹಾನ್, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ- ನೋಡಿ, ಲೋಕಾಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಪ್ರಮ್ಯಥಿತಾಃ - ಮ್ಯಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಅಹಮ್ - ನಾನೂ ಕೂಡ,(ಮ್ಯಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ)

ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಅನೇಕ ಮುಖ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಭುಜಗಳು, ತೊಡೆಗಳೂ, ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಉದರಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ವಿಕರಾಳ ದಾಡೆಗಳುಳ್ಳ, ನಿನ್ನ ಮಹಾನ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ವ್ಯಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ನಾನೂ ಕೂಡ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಹದಿನೈದರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ದೇವ’ ರೂಪದ, 19 ರಿಂದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಉಗ್ರ’ ರೂಪದ ಮತ್ತು 23ರಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರ’ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಬಹುವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಮ್’ — ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳು ಒಂದರಂತೆ ಮತ್ತೊಂದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಮುಖಗಳು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಕೆಲವು ವಿಕರಾಳವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಮುಖಗಳು ಸಣ್ಣದಾದರೆ ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಕೂಡ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದಿಲ್ಲ. ಕೆಲನೇತ್ರಗಳು ಸೌಮ್ಯವಾದರೆ ಕೆಲವು ವಿಕರಾಳವಾಗಿವೆ, ಕೆಲವು ಸಣ್ಣದಾದರೆ ಕೆಲವು ಉದ್ದವಾಗಿವೆ, ಅಗಲವಾಗಿವೆ, ಕೆಲವು ಗುಂಡಾಗಿದ್ದರೆ ಕೆಲವು ವಕ್ರವಾಗಿವೆ ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ಬಹುಬಾಹೂರುಪಾದಮ್’ — ಕೈಗಳ ರಚನೆ, ವರ್ಣ, ಆಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯವಿಲಕ್ಷಣ-ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ. ತೊಡೆಗಳೂ ವಿಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಚರಣಗಳೂ ಅನೇಕ ಬಗೆಯದಾಗಿವೆ.

‘ಬಹೂದರಮ್’ — ಹೊಟ್ಟೆಗಳೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಯಿಂದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡದು, ಕೆಲವು ಚಿಕ್ಕವು, ಕೆಲವು ಭಯಂಕರ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಹೊಟ್ಟೆಗಳಿವೆ.

‘ಬಹುದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಲೋಕಾಃ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾ- ಸ್ತಥಾಹಮ್’ — ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕರಾಳ ದಾಡೆಗಳಿವೆ. ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಭಯಂಕರ ವಿಕರಾಳ ರೂಪ ವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ಮುಖಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜನರು ಭಯ ಭೀತರಾದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಇದರ ಕಾರಣ —

(1) ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

(2) ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು — ನಾನು ಏನು ಹೇಳಿದೆ, ಏನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅರಿವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಹೆದರಿ ಹೋದನು, ಚಕಿತನಾದನು, ವ್ಯಥಿತನಾದನು.

(3) ಮೊದಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಥಿತರಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವತಃ ತಾನೂ ವ್ಯಥಿತನಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(4) ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹೇಳುವುದು ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತವಾದ ಚಿನ್ಹೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ — ಭಯ, ಹರ್ಷ, ಶೋಕ, ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಉಂಟಾಗುವವನ ಬಾಯಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಯಾವುದಾದರು ಶಬ್ದ ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಉಚ್ಚರಿಸುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಯಾರಾದರು ಹಾವನ್ನು ನೋಡಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಾಗ ಅವನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹಾವು! ಹಾವು! ಹಾವು! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಾದರು ಸಜ್ಜನರು ಬಂದರೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಬನ್ನಿ! ಬನ್ನಿ! ಬನ್ನಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಾದರು ಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸತ್ತುಹೋದರೆ ಶೋಕಾಕುಲನಾಗಿ — ಆಘಾತವಾಯಿತು! ತುಂಬಾ ಆಘಾತವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪಹೋಗಿ ಕತ್ತಲಾದರೆ ಅಯ್ಯೋ! ಕತ್ತಲು, ಕತ್ತಲು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಯಾವುದಾದರು ಸಂಕಟ ಒದಗಿದರೆ — ಸತ್ತೆ! ಸತ್ತೇ ಹೋದೆ! ಎಂಬುದು ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕ ಭಯ, ಹರ್ಷದ ಕಾರಣ ಕೆಲವು ಶಬ್ದಗಳು ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳು ಪದೇ-ಪದೇ ಉಚ್ಚಾರವಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನನು ಭಯ ಮತ್ತು ಹರ್ಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು — ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಂ ಹೃಷಿತೋಸ್ಮಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭಯೇನ ಚ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮನೋ ಮೇ’ (11/45). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಯ, ಹರ್ಷ, ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹೇಳುವುದು ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕಂಡುಬರುವವರು, ಕಾಣುವವನು, ವ್ಯಥಿತವಾಗಿಸುವವರು, ವ್ಯಥಿತರಾಗುವವರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಅರ್ಜುನನೂ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಆಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ನಭಃಸ್ಪೃಶಂ ದೀಪ್ತಮನೇಕವರ್ಣಂ ವ್ಯಾತ್ತಾನನಂ ದೀಪ್ತವಿಶಾಲನೇತ್ರಮ್ ।

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹಿ ತ್ವಾಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಂತರಾತ್ಮಾ ಧೃತಿಂ ನ ವಿಂದಾಮಿ ಶಮಂ ಚ ವಿಷ್ಣೋ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ವಿಷ್ಣೋ - ಹೇ ವಿಷ್ಣುವೇ (ನಿನಗೆ) ದೀಪ್ತಮ್ - ದೇದಿಪ್ಯಮಾನ, ಅನೇಕವರ್ಣಮ್ - ಅನೇಕ ವರ್ಣಗಳಿವೆ, ನಭಃಸ್ಪೃಶಮ್ - ನೀನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟತ್ತಿದ್ದಿಯೇ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆದಿರುವೆ, ಮ್ಯಾತ್ತಾನನಮ್-
ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಯು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ತೆರೆದಿದೆ, ದೀಪ್ತವಿಶಾಲನೇತ್ರಮ್ - ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ,
ತ್ವಾಮ್ - (ಇಂತಹ) ನಿನ್ನನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಪ್ರಮ್ಯಥಿತಾಂತರಾತ್ಮಾ - ಭಯಭೀತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ (ನಾನು), ಧೈರ್ಯಮ್ - ಧೈರ್ಯ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶಮಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ನ, ವಿಂದಾಮಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ॥24॥

ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ವಿಷ್ಣುವೇ! ನಿನಗೆ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ ಅನೇಕ ವರ್ಣಗಳಿವೆ. ನೀನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರುವೆ,
ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆದಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಯು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ತೆರೆದಿದೆ, ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಭೀತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ನಾನು ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಉದ್ದ-ಅಗಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು, ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಉದ್ದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ವಿಷ್ಣೋಃ’ ಭೂಭಾರವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು

ಕೃಷ್ಣರೂಪದಿಂದ ಅವತರಿಸಿದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ವಿಷ್ಮುವು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ದೀಪ್ತಮನೇಕವರ್ಣಮ್’ — ತುಂಬಾ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ (ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ) ಕಪ್ಪು, ಹಳದಿ, ನೀಲಿ, ಬಿಳಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳು ನಿನಗಿವೆ.

‘ನಭಃಸ್ಪೃಶಮ್’ — ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಷ್ಟು ಉದ್ದ (ಎತ್ತರ)ವಾಗಿದೆ. ಸ್ಪರ್ಷವು ವಾಯುವಿನ ಗುಣವೇ ಆಗಿದೆ ಆಕಾಶದ್ದಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು? ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವ ವರೆಗೆ ಆಕಾಶವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಮುಂದೆ ಕಪ್ಪಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ದೃಷ್ಟಿಯು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿದ್ದಾಗ, ಬಳಲಿ ಅದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೋಗುವಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ ರೂಪವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟರೂಪವು ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಮುಂದೆ ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ.

‘ವ್ಯಾತ್ತಾನನಂ ದೀಪ್ತವಿಶಾಲನೇತ್ರಮ್’ — ಯಾವುದಾದರು ಭಯಾನಕ ಜಂತುವು ಯಾವುದಾದರೂ ಜಂತುವನ್ನು ತಿನ್ನಲಿ ಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಬಾಯಿಯನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವನ್ನು ನುಂಗಲು ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಯು ತೆರೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಾ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ.

‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹಿ ತ್ವಾಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಂತರಾತ್ಮಾ ಧೃತಿಂ ವಿಂದಾಮಿ ಶಮಂ ಚ ವಿಷ್ಣೋ’ — ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಒಳಗೆ ತುಂಬಾ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಒಂದಾದರೋ ಸ್ವಂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ) ಇದೆ. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಹೆದರಿದನು, ಆದರೆ ಸಂಜಯನು ಹೆದರಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣವೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭೀಷ್ಮರು, ವಿದುರರು, ಸಂಜಯ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಯು ಇವರು ನಾಲ್ವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಸಂತರಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಜಯನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ, ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅಷ್ಟಾಗಿ ತಿಳಿಯು ತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನ ವಿಮೂಢಭಾವವು (ಮೋಹ) ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ (11/39). ಈ ವಿಮೂಢ ಭಾವದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾದನು. ಆದರೆ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಮೂಢ ಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭಯಭೀತನಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಮೇಲಿನ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ — ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರ ಕೃಪೆಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಯೋಗ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಕೃಪೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯಮನುಷ್ಯರೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಸಣ್ಣ ಮಗುವಿನ ಮೇಲೆ ತಾಯಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಹುಡುಗ ತಾಯಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಷ್ಟು ಸಣ್ಣವನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಮುಗ್ಧರಾದ ವ್ರಜವಾಸೀ ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರು, ಗೋಪ-ಗೋಪಿಯರು, ಹಸುಗಳು — ಇವರ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಿರುವ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ, ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಮೇಲೆಯೂ ಇಡವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರು ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರಿಗಿಂತ ಭಗವಂತನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಸಂಜಯನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೊರೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಿಲ್ಲ ಆದರೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಉತ್ಕಂಠಿತವಾಗಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಂಜಯನಿಗಿಂತ ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸಣ್ಣವನಾಗಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಖ್ಯಭಾವವನ್ನಿರಿಸಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತ ಕೃಪೆಯು ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಈ ಕೃಪೆಯ ಕಾರಣ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಯಿತು — ‘ನಷ್ಟೋಮೋಹಃ ........... ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್’ (18/73). ಇದರಿಂದ — ಕೃಪಾಪಾತ್ರನ ಮೋಹವು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ನಭಃ ಸ್ಪೃಶಮ್’ ಪದವು ವಿರಾಟರೂಪದ ಅನಂತತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೋಗುವಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಅವನಿಗೆ ವಿರಾಟ್ರೂಪವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಸಾ ಕಾಷ್ಟಾ ಸಾ ಪರಾ ಗತಿಃ’ (ಕಠ 1/3/11), ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಪರಮ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ ಚ ತೇ ಮುಖಾನಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವ ಕಾಲಾನಲಸನ್ನಿಭಾನಿ ।

ದಿಶೋ ನ ಜಾನೇ ನ ಲಭೇ ಚ ಶರ್ಮ ಪ್ರಸೀದ ದೇವೇಶ ಜಗನ್ನಿವಾಸ ॥

ತೇ - ನಿನ್ನ, ಕಾಲಾನಲಸನ್ನಿಭಾನಿ - ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ - ದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣ ವಿಕರಾಳ (ಭಯಾನಕ), ಮುಖಾನಿ - ಮುಖಗಳನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ (ನನಗೆ), ದಿಶಃ - ದಿಕ್ಕುಗಳು, ನ, ಜಾನೆ- ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಶರ್ಮ, ಏವ - ಶಾಂತಿಯೂ, ನ, ಲಭೇ - ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ (ಅದಕ್ಕಾಗಿ), ದೇವೇಶ - ಹೇ ದೇವೇಶ, ಜಗನ್ನಿವಾಸ - ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸಾ! ಪ್ರಸೀದ - (ನೀನು) ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ॥25॥

ನಿನ್ನ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಮತ್ತು ದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣ ವಿಕರಾಳ (ಭಯಾನಕ) ಮುಖಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ದೇವೇಶಾ! ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸಾ! ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ ಚ ತೇ ಮುಖಾನಿ ದೃಷ್ಟೈವ ಕಾಲಾನಲಸನ್ನಿಭಾನಿ’ — ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ರಿಲೋಕಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮವಾಗಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಂವರ್ತಕ ಅಥವಾ ಕಾಲಾಗ್ನಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕಾಲಾಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಭಯಂಕರ ದಾಡೆಗಳಿಂದ ಇನ್ನೂ ವಿಕರಾಳವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ತುಂಬಾ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಯಾರಿಗೂ ಸುಲಭವಲ್ಲ.

‘ದಿಶೋ ನ ಜಾನೇ ನ ಲಭೇ ಚ ಶರ್ಮ’ — ಇಂತಹ ವಿಕರಾಳ ಮುಖಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಅಂದರೆ ದಿಙ್ಮೂಢನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಸೂರ್ಯೋದಯ, ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಸೂರ್ಯನಾದರೋ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ನಿನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನ ಸುತ್ತಲೂ ಉದಯ — ಅಸ್ತವಾಗದಿರುವ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಪ್ರಕಾಶವು ಕಾಣುತ್ತದೆ (11/12). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಿಕರಾಳ ಮುಖಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದ ಕಾರಣ ನಾನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.

‘ಪ್ರಸೀದ ದೇವೇಶ ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ — ನೀನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ದೇವತೆ, ಮನುಷ್ಯ ಭಯಭೀತನಾದಾಗ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕೂಗುವನು! ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾರನ್ನು ಕೂಗುವನು? ಹಾಗೂ ಯಾರು ಕೇಳುವರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಹೇ ದೇವೇಶಾ!
ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸಾ! ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು.

ಭಗವಂತನ ವಿಕರಾಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನ ನಿಗೆ — ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡವನಂತೆ ಅನಿಸಿತು. ಈ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಭಯಭೀತನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನಾದರೋ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿಯೇ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (11/ 47), ಆದರೆ ಅವನ ರೂಪದ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಭಗವಂತನು ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡಿರುವಂತೆ ಭ್ರಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರು ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಅಮೀ ಚ ತ್ವಾಂ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಪುತ್ರಾಃ ಸರ್ವೇ ಸಹೈವಾವನಿಪಾಲಸಂಘೈಃ ।

ಭೀಷ್ಮೋ ದ್ರೋಣಃ ಸೂತಪುತ್ರಸ್ತಥಾಸೌ ಸಹಾಸ್ಮದೀಯೈರಪಿ ಯೋಧಮುಖ್ಯೈಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ವಕ್ತ್ರಾಣಿ ತೇ ತ್ವರಮಾಣಾ ವಿಶಂತಿ ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ ಭಯಾನಕಾನಿ

ಕೇಚಿದ್ವಿಲಗ್ನಾ ದಶನಾಂತರೇಷು ಸಂದೃಶ್ಯಂತೇ ಚೂರ್ಣಿತೈರುತ್ತಮಾಂಗೈಃ ॥

ಅಸ್ಮದೀಯೈಃ - ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ, ಯೋಧಮುಖ್ಯೈಃ - ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರ, ಸಹ - ಸಹಿತ, ಭೀಷ್ಮಃ - ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣಃ - ದ್ರೋಣರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಅಸೌ - ಆ, ಸೂತಪುತ್ರಃ - ಕರ್ಣನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ವಿಶಂತಿ- ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವನಿಪಾಲಸಂಘೈಃ - ರಾಜರ ಸಮುದಾಯಗಳ, ಸಹ - ಸಹಿತ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ, ಅಮೀ - ಆ, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲ, ಪುತ್ರಾಃ, ಏವ - ಪುತ್ರರೂ ಸಹ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ - ವಿಕರಾಳ ದಾಢೆಗಳ ಕಾರಣ, ಭಯಾನಕಾನಿ- ಭಯಂಕರವಾದ, ವಕ್ತ್ರಾಣಿ - ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ, ತ್ವರಮಾಣಾಃ - ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಕೇಚಿತ್ - (ಅವರಲ್ಲಿ) ಕೆಲವರು, ಚೂರ್ಣಿತೈಃ - ಚೂರು ಚೂರಾದ, ಉತ್ತಮಾಂಗೈಃ - ತಲೆಗಳ ಸಹಿತ, ದಶನಾಂತರೇಷು - (ನಿನ್ನ) ಹಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ, ವಿಲಗ್ನಾಃ - ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ, ಸಂದೃಶ್ಯಂತೇ - ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥26, 27॥

ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರ ಸಹಿತ ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣರು ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಣನೂ ಸಹ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜರ ಸಮುದಾಯಗಳ ಕೂಡೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಆ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರೂ ಸಹ ನಿನ್ನ ವಿಕರಾಳ ದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣ ಭಯಂಕರವಾದ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ತಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಚೂರು-ಚೂರಾದ ತಲೆಗಳ ಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥26, 27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭೀಷ್ಮೋ ದ್ರೋಣಃ ಸೂತಪುತ್ರಸ್ತಥಾಸೌ ಸಹಾಸ್ಮದೀಯೈರಪಿ ಯೋಧಮುಖ್ಯೈಃ’ — ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ವಿರಾಟ, ದ್ರುಪದ ಮುಂತಾದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಯುದ್ದಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವರು. ನಮ್ಮ ಈ ಸೇನಾಪತಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋರ್ಣರು, ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಕರ್ಣ ಇವರ ಹೆಸರು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೂವರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವರು.*

* ಭೀಷ್ಮರು — ಭೀಷ್ಮರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಿದೆ. ಅವರು ತಂದೆಯವರ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಮದುವೆ ಆಗದಿರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಆಬಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಾಗಿ ಉಳಿದರು. ಅವರು ಗುರುಗಳಾದ ಪರಶುರಾಮರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಬಿಡದಷ್ಟು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಭೀಷ್ಮರು (ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧ) ೞಇಂದು ಶ್ರೀಹರಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿಸದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಗಂಗಾಸುತನಲ್ಲ, ಶಾಂತನು ಪುತ್ರನಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದಾಗ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಬಿಟ್ಟು ಒಮ್ಮೆ ಚಮ್ಮಟಿಗೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಚಕ್ರ ಹಿಡಿದು ಭೀಷ್ಮರತ್ತ ಓಡಿದನು. ಈ ರೀತಿ ಭೀಷ್ಮರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಮುರಿದು ಹೋಯಿತು.

ದ್ರೋಣರು — ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ದುರ್ಯೋಧನನ ಅನ್ನತಿಂದು ಅವನ ವೃತ್ತಿಭೋಗಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಉಪರತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಗುರುಭಕ್ತ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾತತ್ಪರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುವ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುವುದನ್ನು (ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯುವುದು) ಎರಡನ್ನೂ ಕಲಿಸಿದರು; ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಿಗೆ ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಲಿಸಿದರು, ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಕಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅವರಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ನಿಷ್ಪಕ್ಷತೆ ಇತ್ತು.

ಕರ್ಣ — ಕರ್ಣನಿಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನೊಂದಿಗೆ ಮಿತ್ರತೆ ಇತ್ತು, ಆ ಮಿತ್ರತೆಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕರ್ಣ! ನೀನು ಕುಂತೀಯ ಮಗ, ಸೂತಸುತನಲ್ಲ; ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅವನು ದುರ್ಯೋಧನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು ಅವನು — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ— ೞಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಯುಧಿಷ್ಠರನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅರಿವಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಹಿರಿಯವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಾನು ಮತ್ತು ನಾನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುವೆನು. ಇದರಿಂದ ಪಾಂಡವರು ಸದಾಕಾಲ ವನವಾಸಿಗಳಾಗುವರು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಕರ್ಣನು ದೃಢ ಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ವಿಚಿತ್ರ ದಾನವೀರನಿದ್ದನು. ಇಂದ್ರನು ಬೇಡಿದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ನೈಸರ್ಗಿಕ (ಜನ್ಮಜಾತ) ಕವಚ ಮತ್ತು ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ‘ಅಮ್ಮಾ ನಿನಗೆ ಐದು ಪುತ್ರರು ಇರುವರು’ ಎಂಬ ವಚನಕೊಟ್ಟನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು — ಅಮ್ಮಾ! ನಾನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಯುದ್ಧವಾದೀತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೆ ನಿನಗೆ ಐದು ಪುತ್ರರು ಉಳಿಯುವರಲ್ಲ. ನಾನು ಅರ್ಜುನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಸೇರಿ ಐದು ಪುತ್ರರು ಇರುವರು.

‘ಅಮೀ ಚ ತ್ವಾಂ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಪುತ್ರಾಃ ಸರ್ವೇ ಸಹೈವಾವನಿಪಾಲಸಂಘೈಃ’ — ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವನ್ನೆಸಗಲು ಬಯಸುವ ರಾಜರು ಅವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರು (1/23) ಅರ್ಥಾತ್ — ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಹಿತದ ಸಲಹೆ ಕೊಡದಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಜರ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ, ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಃಶ್ಶಾಸನಾದಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ನೂರು ಮಂದಿ ಪುತ್ರರು ವಿಕರಾಳ ದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕವಾದ ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ‘ವಕ್ತ್ರಾಣಿ ತೇ ತ್ವರಮಾಣಾ ವಿಶಂತಿ ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ ಭಯಾನಕಾನಿ’.

ಬೇಕಾದರೆ ಅವರು ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲೀ, ಒಂದೇ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಾವಗಳಿಗನುಸಾರ ಅವರ ಗತಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ಹೋಗಲೀ ಅಥವಾ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹೋಗಲೀ, ಅವರು ಇರುವುದು ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲೆ.

‘ಕೇಚಿದ್ವಿಲಗ್ನಾ ದಶನಾಂತರೇಷು ಸಂದೃಶ್ಯಂತೇ ಚೂರ್ಣಿತೈಃ ರುತ್ತಮಾಂಗೈಃ’ — ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಗಿಯುವಾಗ ನೇರವಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಕೆಲವು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅಗಿಯುವಾಗ ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ, ದವಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹುದಿರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವವರಲ್ಲಿನ ಕೆಲವರು ನೇರವಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಯೊಳಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವರು ಚೂರು- ಚೂರಾದ ತಲೆಗಳ ಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳ ಮತ್ತು ದಾಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡವರು ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ.

ಯೋಧರಾದರೋ ಈಗ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವರು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವರು ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕಂಡು ಬಂದರು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ ಭಗವಂತನು ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವ ಭವಿಷ್ಯದ ಮಾತು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವಾಗ ಅರ್ಜುನ ನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಇನ್ನು ಏನೆನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ನನ್ನ ಈ ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. (10/7). ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವು ನಮ್ಮದಾಗುವುದೋ, ಕೌರವರದೋ? ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು (2/6). ಈ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವ ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನದೇ ವಿಜಯವಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಮುಂದೆ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವನು (10/32 ರಿಂದ 34).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಲಾತೀತ ನಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ — ಮೂರೂ ಕಾಲಗಳು ವರ್ತಮಾನವೇ ಆಗಿವೆ. (7/26).

ಸಂಬಂಧ — ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವವರು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು — ಪುರುಷರು ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಯಥಾ ನದೀನಾಂ ಬಹವೋಂಬುವೇಗಾಃ ಸಮುದ್ರಮೇವಾಭಿಮುಖಾ ದ್ರವಂತಿ ।

ತಥಾ ತವಾಮೀ ನರಲೋಕವೀರಾ ವಿಶಂತಿ ವಕ್ತ್ರಾಣ್ಯಭಿವಿಜ್ವಲಂತಿ ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ನದೀನಾಮ್ - ನದಿಗಳ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕ, ಅಂಬುವೇಗಾಃ - ಜಲ ಪ್ರವಾಹಗಳು, ಏವ - (ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ)ಯೇ, ಸಮುದ್ರಮ್ - ಸಮುದ್ರದ, ಅಭಿಮಖಾಃ - ಕಡೆಗೆ, ದ್ರವಂತಿ - ಓಡುತ್ತವೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅಮೀ - ಈ, ನರಲೋಕವೀರಾಃ - ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹಾನ್ ಶೂರ-ವೀರರು, ಅಭಿವಿಜ್ವಲಂತಿ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ, ತವ - ನಿನ್ನ, ವಕ್ತ್ರಾಣಿ - ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥28॥

ಹೇಗೆ ನದಿಗಳ ಅನೇಕ ಜಲ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಶೂರವೀರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಥಾ ನದೀನಾಂ ಬಹವೋಂಬುವೇಗಾಃ ಸಮುದ್ರಮೇವಾಭಿಮುಖಾದ್ರವಂತಿ’ — ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜಲವು ಸಮುದ್ರದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದೇ ನೀರು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮಳೆಯಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸುರಿದು, ತೊರೆ, ನಾಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ನದಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ನದಿಗಳ ವೇಗಗಳು, ಪ್ರವಾಹಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿವೆ. ಕಾರಣ—ಜಲದ ಉದ್ಗಮ ಸ್ಥಾನವು ಸಮುದ್ರವೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ಜಲ-ಪ್ರವಾಹಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅರ್ಥಾತ್ — ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಸರಸ್ವತೀ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಮುದ್ರರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳು ಸಮುದ್ರವಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾದರೋ ಅವಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವು ಬೇರೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದುವು.

‘ತಥಾ ತವಾಮೀ ನರಲೋಕವೀರಾ ವಿಶಂತಿ ವಕ್ತ್ರಾಣ್ಯಭಿವಿಜ್ವಲಂತಿ’ — ನದಿಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ನಿತ್ಯ ಸುಖದ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮರೆತು ಅಸತ್, ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದವರೇ ನಿಜವಾದ ಶೂರ-ವೀರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ಇಂತಹ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ ಇತ್ಯಾದಿ ನರಲೋಕವೀರರು ನಿನ್ನ ಪ್ರಕಾಶಮಯ (ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ) ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಮುಂದುಗಡೆ ಕಾಣುವ ಜನರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಜನರು ವಿಲಕ್ಷಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಚಕ ‘ಅಮೀ’ (ಅವರು) ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಲೋಭದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವವರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪುರುಷರು ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಪತಂಗ (ದೀಪದ ಹುಳ)ದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಯಥಾ ಪ್ರದೀಪ್ತಂ ಜ್ವಲನಂ ಪತಂಗಾ ವಿಶಂತಿ ನಾಶಾಯ ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ ।

ತಥೈವ ನಾಶಾಯ ವಿಶಂತಿ ಲೋಕಾಸ್ತವಾಪಿ ವಕ್ತ್ರಾಣಿ ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಪತಂಗಾಃ - ದೀಪದಹುಳು (ಮೋಹವಶದಿಂದ), ನಾಶಾಯ - (ತಮ್ಮನ್ನು) ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ - ಅತಿ ವೇಗದಿಂದ ಓಡುತ್ತಾ, ಪ್ರದೀಪ್ತಮ್ - ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಜ್ವಲನಮ್ - ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೋ, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಲೋಕಾಃ, ಅಪಿ - ಇವರೆಲ್ಲ ಜನರೂ ಕೂಡ (ಮೋಹವಶರಾಗಿ), ನಾಶಾಯ - (ತಮ್ಮನ್ನು) ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ - ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಾ, ತವ - ನಿನ್ನ, ವಕ್ತ್ರಾಣಿ - ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥29॥

ಹೇಗೆ ದೀಪದ ಹುಳಗಳು ಮೋಹವಶದಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಓಡುತ್ತಾ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇವರೆಲ್ಲ ಜನರೂ ಕೂಡ ಮೋಹಪರವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಥಾ ಪ್ರದೀಪ್ತಂ ಜ್ವಲನಂ ಪತಂಗಾ ವಿಶಂತಿ ನಾಶಾಯ ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ’ — ಹಸುರಾದ ಹುಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪತಂಗ (ದೀಪದ ಹುಳ)ಗಳು ಚಾತುರ್ಮಾಸದ ಕತ್ತಲೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿ ನೋಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಗ್ಧರಾಗಿ (ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾದ ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿತು, ನಾವು ಇದರಿಂದ ಲಾಭ ಪಡೆಯಬಹುದು, ನಮ್ಮ ಕತ್ತಲೆ ಅಳಿದುಹೋದೀತು) ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹುಳಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಹಾ ಆಗುತ್ತವೆ; ಕೆಲವಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಝಳ ತಗುಲಿ ಅವುಗಳು ಹಾರುವುದು ನಿಂತು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವು ನರಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅವುಗಳ ಲಾಲಸೆ ಬೆಂಕಿಯ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ದಯೆಗೈದು ಆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನಂದಿಸಿದರೆ ಆ ಹುಳಗಳು ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿಸಿದನು ಎಂದು ತುಂಬಾ ದುಃಖಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

‘ತಥೈವನಾಶಾಯ ವಿಶಂತಿ ಲೋಕಾಸ್ತವಾಪಿ ವಕ್ತ್ರಾಣಿ ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ’ — ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ, ಸಂಗ್ರಹದ್ದೇ ಚಿಂತನೆಯಾಗಿರುತ್ತದೋ— ಇದು ಬೆಳೆದಿರುವ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವೇಗವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ವೇಗವುಳ್ಳ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ರಾಜರು ದೀಪದ ಹುಳುಗಳಂತೆ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಕಾಲಚಕ್ರರೂಪೀ ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್—ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ—ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳು ಮತ್ತು ನರಕಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಪ್ರಾಯಶಃ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ, ಸುಖ, ಮಾನ, ಆದರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಅಪಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ನಿಂದೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಚಿಂತೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಆಯುಸ್ಸಿನ ಬಲದಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ ಆ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವರು ನಾಶವುಳ್ಳ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಗಿನಿಂದ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.*

* ಅಜಾನನ್ ದಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಪತತಿ ಶಲಭೋ ದೀಪದಹನೇ ಸ ಮೀನೋಪ್ಯಜ್ಞಾನಾದ್ವಡಿಶಯುತಮಶ್ನಾತಿ ಪಿಶಿತಮ್ ।
ವಿಜಾನಂತೋಪ್ಯೇತೇ ವಯಮಿಹ ವಿಪಜ್ಜಾಲಜಟಿಲಾನ್ ನ ಮುಂಚಾಮಃ ಕಾಮಾನಹಹ ಗಹನೋ ಮೋಹಮಹಿಮಾ ॥

(ಭರ್ತೃಹರಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಶತಕ)

ದೀಪದ ಹುಳಗಳು ದೀಪದ ಸುಡುವಿಕೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣವೇ ಅದರ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಮೀನುಗಳೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನವಶರಾಗಿ ಗಾಳಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚಿದ ಮಾಂಸದ ತುಂಡನ್ನು ನುಂಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ನಾವುಗಳು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಿಪತ್ತಿನ ಜಟಿಲ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಡುವಂತಹ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆಹಾ! ಮೋಹದ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀಪದ ಹುಳುಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಹುಳಗಳು ಮೋಹವಶದಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ನದಿಗಳು ತಾವೇ-ತಮ್ಮನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರು ದೀಪದ ಹುಳುಗಳಂತೆ ಮತ್ತು ನೀಡುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರು ನದಿಗಳಂತೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಪಡೆಯುವ ಭಾವ ಜಡತೆಯಾಗಿದೆ, ನೀಡುವ ಭಾವ ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ನೀಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಿದೆ, ನೀಡುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಮೋಕ್ಷವಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪಡೆಯುವ ಭಾವವು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ನೀಡುವ ಭಾವವು ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಎರಡೂ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿರುವ ವಿಶ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಭಯಾನಕರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಲೇಲಿಹ್ಯಸೇ ಗ್ರಸಮಾನಃ ಸಮಂತಾಲ್ಲೋಕಾನ್ಸಮಗ್ರಾನ್ವದನೈರ್ಜ್ವಲದ್ಭಿಃ ।

ತೇಜೋಭಿರಾಪೂರ್ಯ ಜಗತ್ಸಮಗ್ರಂ ಭಾಸಸ್ತವೋಗ್ರಾಃ ಪ್ರತಪಂತಿ ವಿಷ್ಣೋ ॥

ಜ್ವಲದ್ಧಿಃ - (ನೀನು ನಿನ್ನ), ಪ್ರಜ್ವಲಿತ, ವದನೈಃ - ಮುಖಗಳಿಂದ, ಸಮಗ್ರಾನ್ - ಸಮಸ್ತ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಗ್ರಸಮಾನಃ - ನುಂಗುತ್ತಾ (ಅದನ್ನು), ಸಮಂತಾತ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಲೇಲಿಹ್ಯಸೇ - ಪದೇ-ಪದೇ ಅಗಿಯುತ್ತಾ (ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ) ಇರುವೆ, ವಿಷ್ಣೋ-ಹೇ ವಿಷ್ಣುವೇ, ತವ-ನಿನ್ನ, ಉಗ್ರಾಃ - ಉಗ್ರವಾದ, ಭಾಸಃ - ಪ್ರಕಾಶವು, ತೇಜೋಭಿಃ-ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ, ಸಮಗ್ರಮ್ - ಸಮಸ್ತ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ಆಪೂರ್ಯ - ತುಂಬಿ, ಪ್ರತಪಂತಿ - (ಎಲ್ಲರನ್ನು) ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ॥30॥

ನೀನು ನಿನ್ನ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮುಖಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಅಗಿಯುತ್ತಾ (ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ) ಇರುವೆ; ಹೇ ವಿಷ್ಣೋ! ನಿನ್ನ ಉಗ್ರವಾದ ಪ್ರಕಾಶವು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ತುಂಬಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ॥30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಲೇಲಿಹ್ಯಸೇ ಗ್ರಸಮಾನಃ ಸಮಂತಾಲ್ಲೋಕಾನ್ ಸಮಗ್ರಾನ್ವದನೈರ್ಜ್ವಲದ್ಭಿಃ’ — ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಯಾರೂ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಹೋಗದಂತೆ ಪದೇ-ಪದೇ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬುತ್ತಾ ನುಂಗುತ್ತಿರುವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಲರೂಪೀ ಭಗವಂತನು ನಾಲಿಗೆಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರದು.

‘ತೇಜೋಭಿರಾಪೂರ್ಯ ಜಗತ್ಸಮಗ್ರಂ ಭಾಸಸ್ತವೋಗ್ರಾಃ ಪ್ರತಪಂತಿ ವಿಷ್ಣೋ’ — ವಿರಾಟರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ತೇಜವು ತುಂಬಾ ಉಗ್ರವಾಗಿದೆ. ಆ ಉಗ್ರತೇಜವು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣ (ತುಂಬಿ)ಗೊಳಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ, ವ್ಯಥಿತವಾಗಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಾನ್ ಸಮಗ್ರಾನ್’ (ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು) ಹಾಗೂ ‘ಜಗತ್ಸಮಗ್ರಮ್’ (ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮರೂಪೀ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು) ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಗ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಮಾಮ್’ (7/1), ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಮಗ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಮ್’ (4/23) ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಮಗ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದೇ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ವಿರಾಟ್ ರೂಪೀ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಲಕ್ಷಣ-ವಿಲಕ್ಷಣ ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಹೋದನು. ಅವನ ಭಯಂಕರ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರರೂಪದ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದ ಯೋಧರು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ಗಾಬರಿಪಟ್ಟನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರರೂಪಧಾರೀ ಭಗವಂತನ ನಿಜವಾದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಆಖ್ಯಾಹಿ ಮೇ ಕೋ ಭವಾನುಗ್ರರೂಪೋ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ದೇವವರ ಪ್ರಸೀದ ।

ವಿಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಭವಂತಮಾದ್ಯಂ ನ ಹಿ ಪ್ರಜಾನಾಮಿ ತವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ ॥

ಉಗ್ರರೂಪಃ - ಉಗ್ರರೂಪವುಳ್ಳ, ಭವಾನ್ - ನೀನು, ಕಃ - ಯಾರು?, ಮೇ - (ಇದನ್ನು) ನನಗೆ, ಆಖ್ಯಾಹಿ - ಹೇಳು, ದೇವವರ - ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ!, ತೇ, ನಮಃ - ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು, ಅಸ್ತು - ಇರಲಿ, ಪ್ರಸೀದ - (ನೀನು) ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ಆದ್ಯಮ್ - ಆದಿರೂಪೀ, ಭವಂತಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು (ನಾನು), ವಿಜ್ಞಾತುಮ್ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ನಾನು), ತವ - ನಿನ್ನ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ - ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ನ, ಪ್ರಜಾನಾಮಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರೆನು. ॥31॥

ಉಗ್ರರೂಪವುಳ್ಳ ನೀನು ಯಾರು? ಇದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ. ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ಆದಿರೂಪೀ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರೆನು. ॥31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಖ್ಯಾಹಿ ಮೇ ಕೋ ಭವಾನುಗ್ರರೂಪೋ ನಮೋಸ್ತು ತೇ ದೇವವರ ಪ್ರಸೀದ’ — ನೀನು ದೇವರೂಪ ದಿಂದಲೂ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ ಮತ್ತು ಉಗ್ರರೂಪದಿಂದಲೂ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವಂತಹ ನೀನು ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರಾಗಿದ್ದೀಯೇ?

ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರವಾದ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ನಮಸ್ಕಾರವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆನನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಇಂತಹ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದಾಗ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬುತ್ತಾ ಪದೇ-ಪದೇ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವನು, ಇಂತಹ ಭಯಂಕರ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನು — ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಿಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಭವಂತಮಾದ್ಯಂ ನ ಹಿ ಪ್ರಜಾನಾಮಿ ತವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್’ — ಭಗವಂತನ ಮೊದಲನೆ ಅವತಾರ ವಿರಾಟ್ (ಜಗತ್) ರೂಪದಿಂದಲೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಆದಿನಾರಾಯಣಾ! ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ, ನೀನು ಏಕೆ ಪ್ರಕಟನಾಗಿರುವೆ? ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಮತ್ತು ವಿಪಕ್ಷದ ಅನೇಕ ಯೋಧರು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಯಾರಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಇದನ್ನು ನೀನೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು.

ಭಗವಂತನ ಮೊದಲನೇ ಅವತಾರ ವಿರಾಟ್ (ಜಗತ್ತು) ರೂಪದಿಂದಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಇವೆರಡೂ ವಿರಾಟ್ರೂಪಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆಯೋ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಿಜವಾದ ಮಾತನ್ನೂ ಭಗವಂತನೇ ಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ — ಅರ್ಜುನನು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಈ ಜಗತ್ತು ರೂಪೀ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವೂ ಇತ್ತು ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿರದೆ, ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಹೊರಗೂ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚವಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೋ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಅನಂತಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅರ್ಜುನನು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ತುಂಬಾ ಇವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನ ಐಶ್ವರ್ಯಯುಕ್ತ ಉಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು — ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲೇ ‘ನೀನು ಯಾರು’ ಎಂದು ಕೇಳುವಷ್ಟು ಗಾಬರಿಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಯಥಾರ್ಥ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಕಾಲೋಸ್ಮಿ ಲೋಕಕ್ಷಯಕೃತ್ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಲೋಕಾನ್ ಸಮಾಹರ್ತುಮಿಹ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ।

ಋತೇಪಿ ತ್ವಾಂ ನ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ ಸರ್ವೇ ಯೇವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೇಷು ಯೋಧಾಃ ॥

ಲೋಕಕ್ಷಯಕೃತ್ - (ನಾನು) ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು, ಪ್ರವೃದ್ಧಃ-ಬೆಳೆದಿರುವ, ಕಾಲಃ, ಅಸ್ಮಿ-ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಮತ್ತು), ಇಹ, ಲೋಕಾನ್ - (ಈಗ) ನಾನು ಇವೆಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಸಮಾಹರ್ತುಮ್ - ಸಂಹಾರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಪ್ರವೃತ್ತಃ- (ಇಲ್ಲಿ) ಬಂದಿರುವೆನು, ಪ್ರತ್ಯನೀಕೇಷು - (ನಿನ್ನ) ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಯೇ - ಯಾವ, ಯೋಧಾಃ - ಯೋಧರು, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೋ, ಸರ್ವೇ - ಅವರೆಲ್ಲರು, ತ್ವಾಮ್ - ನೀನು, ಋತೇ, ಅಪಿ - ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೂ, ನ, ಭವಿಷ್ಯಂತಿ - ಉಳಿಯಲಾರರು. ॥32॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬೆಳೆದಿರುವ ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈಗ ನಾನು ಇವೆಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹಾರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಯೋಧರೆಲ್ಲರೂ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಉಳಿಯಲಾರರು. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವು ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯು ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಸಮಂತಾತ್’ (11/17) ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಕೇಳದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಲಕ್ಷಣರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಕೇಳಿರುವುದ ರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇನ್ನೂ ಮುಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದನು.]

‘ಕಾಲೋಽಸ್ಮಿ ಲೋಕಕ್ಷಯಕೃತ್ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಉಗ್ರರೂಪವುಳ್ಳ ನೀನು ಯಾರು? ‘ಆಖ್ಯಾಹಿ ಮೇ ಕೋ ಭವಾನುಗ್ರರೂಪಃ’ — ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕ್ಷಯ (ವಿನಾಶ) ಮಾಡಲು ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ ರೂಪದಿಂದ ಬೆಳೆದಿರುವ ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

‘ಲೋಕಾನ್ ಸಮಾಹರ್ತುಮಿಹ ಪ್ರವೃತ್ತಃ’ — ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ ‘ನ ಹಿ ಪ್ರಜಾನಾಮಿ ತವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್’ — ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವೆ? ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಈಗ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಋತೇಪಿ ತ್ವಾಂ ನ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ ಸರ್ವೇ ಯೇವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೇಷು ಯೋಧಾಃ’ — ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ— ‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ’ (2/9) ಎಂದು ನೀನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರು ಸಾಯಲಾರರೇ? ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ — ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಮತ್ತು ವಿಪಕ್ಷದ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ನನ್ನ ಭಯಂಕರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟರಾಗಿರುವ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಿರುವೆ.

ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಕೌರವಪಕ್ಷದ ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಭಗವಂತನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು, ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಈ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರು ಉಳಿಯಲಾರರು ಎಂದು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರ ಮಾತನ್ನು ಮಾತ್ರ ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವನು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಇದಿರು ಪಕ್ಷದವ ರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಈ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರು ಬದುಕಿರಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಕಾಲರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುವೆನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವರೆಲ್ಲರ ಸಂಹಾರವಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು. ನೀನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸು.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಯೋಧರು ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಬದುಕಿರಲಾರರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾದಿ ಯೋಧರು ಹೇಗೆ ಉಳಿದರು? ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾರನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನೋ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಅರ್ಜುನನು ಕೊಲ್ಲುವಂತಹ ಯೋಧರ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಯೋಧರನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೀನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸತ್ತುಹೋಗುವರು. ಯಾರನ್ನು ನೀನು ಮುಂದೆ ಕೊಲ್ಲುವೆಯೋ ಅವರು ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿರುವರು — ‘ಮಯೈವೈತೇ ನಿಹತಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ’ (11/33).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ಕೊಲ್ಲದೆಯೇ ಈ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಯೋಧರು ಉಳಿಯಲಾರರು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠ ಯಶೋ ಲಭಸ್ವ ಜಿತ್ವಾ ಶತ್ರೂನ್ ಭುಂಕ್ಷ್ವ ರಾಜ್ಯಂ ಸಮೃದ್ಧಮ್ ।

ಮಯೈವೈತೇ ನಿಹತಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ಭವ ಸವ್ಯಸಾಚಿನ್ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು (ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ), ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು (ಮತ್ತು), ಯಶಃ - ಯಶಸ್ಸನ್ನು, ಲಭಸ್ವ- ಪಡೆದುಕೋ (ಹಾಗೂ), ಶತ್ರೂನ್ - ಶತ್ರುಗಳನ್ನು, ಜಿತ್ವಾ - ಗೆದ್ದು, ಸಮೃದ್ಧಮ್ - ಧನಧಾನ್ಯದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ರಾಜ್ಯಮ್- ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭುಂಕ್ಷ್ವ - ಭೋಗಿಸು, ಏತೇ, ಏವ - ಇವರೆಲ್ಲರು, ಮಯಾ-ನನ್ನಿಂದ, ಪೂರ್ವಮ್, ಏವ-ಮೊದಲೇ, ನಿಹತಾಃ- ಸತ್ತಿರುವರು, ಸವ್ಯಸಾಚಿನ್ - ಹೇ ಸರ್ವಸಾಚಿಯೇ! (ನೀನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು), ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಮ್- ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ, ಭವ- ಆಗು. ॥33॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದುಕೋ ಹಾಗೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಧನ ಧಾನ್ಯದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸು. ಇವರೆಲ್ಲರು ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸತ್ತಿರುವರು. ॥33॥

ಹೇ ಸವ್ಯಸಾಚಿಯೇ! ಅರ್ಥಾತ್ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗಿಸು ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗು. ॥ 33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠ ಯಶೋ ಲಭಸ್ವ’ — ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಕೊಲ್ಲದೆಯೇ ಈ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರು ಬದುಕಲಾರರು ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡಾಗ ನೀನು ಸೊಂಟಕಟ್ಟಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು ಹಾಗೂ ಪುಕ್ಕಟೆಯಾಗಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು ಕೋ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದೆಲ್ಲ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸಿಯೂ ಇದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ನಿನಗೆ ಪುಕ್ಕಟೆಯಾದ ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆಯಬಹುದು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ವಿಜಮಿಯಾದನು ಎಂದು ಜನರು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು.

‘ಯಶೋಲಭಸ್ವ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅರ್ಥ — ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ನೀನು ಆಹಾ! ನಾನು ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದೆ ಎಂದು ಉಬ್ಬಿಕೊಳ್ಳುವೆ ಎಂಬುದಾಗಿರದೆ — ಹೇಗೆ ಈ ಪ್ರತಿ ಪಕ್ಷದವರು ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರೇ ಸಾಯುವರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಶಸ್ಸೂ ಕೂಡ ಏನು ಆಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಆಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊ. ನೀನು ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥ ದಿಂದ ದೊರೆತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ನೀನು ಫಲದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುವೆ — ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (5/12). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಯಶ — ಅಪಯಶ ಎಲ್ಲವೂ ದೇವರ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವು ಹಾನಿಕಾರವಾಗಿವೆ.

‘ಜಿತ್ವಾ ಶತ್ರೂನ್ ಭುಂಕ್ಷ್ವ ರಾಜ್ಯಂ ಸಮೃದ್ಧಮ್’ — ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳಿರುತ್ತವೆ. (1) ರಾಜ್ಯವು ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾಗಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವಂತಹ ಯಾರೂ ಶತ್ರುಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು. (2) ರಾಜ್ಯವು ಧನಧಾನ್ಯದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಳಿ ಹೇರಳ ಧನ- ಧಾನ್ಯವಿರುವುದು; ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಆಕಳು, ಜಮೀನು, ಮನೆ, ಜಲಾಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿರುವುದು; ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಣ್ಣಲು ಧಾರಾಳ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥವಿರುವುದು. ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧತೆ, ಪೂರ್ಣತೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ನೀನು ಇಂತಹ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ಹಾಗೂ ಧನ-ಧಾನ್ಯದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಅರ್ಥ — ಅನುಕೂಲತೆಯ ಸುಖಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿರದೆ, ಸಾಧಾರಣ ಜನರು ತಿಳಿದಿರುವ ಭೋಗವನ್ನು, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಕೂಡ ನೀನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯವೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಮಯೈವೈತೇ ನಿಹತಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ’ — ನೀನು ಪುಕ್ಕಟೆಯಾಗಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವೆ ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ—ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವರೆಲ್ಲರ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದುಹೋಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್—ಕಾಲರೂಪೀ ನನ್ನಿಂದ ಇವರು ಮೊದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿರುವರು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ಭವ ಸವ್ಯಸಾಚಿನ್’ — ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನ ಹೆಸರು ‘ಸವ್ಯಸಾಚಿ’ ಎಂದಿತ್ತು.* ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ — ನೀನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿ ಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ ನಾಗು. ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಪರಾಕ್ರಮ ಇವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ಇವನ್ನು ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದು. ಆದರೆ ನಾನು ಕೊಂದೆ, ನಾನು ವಿಜಯಿಯಾದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನಪಡ ಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸತ್ತಿರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗು ವುದು, ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ.

* ಉಭೌ ಮೇ ದಕ್ಷಿಣೌ ಪಾಣೀ ಗಾಂಡೀವಸ್ಯ ವಿಕರ್ಷಣೇ ತೇನ ದೇವಮನುಷ್ಯೇಷು ಸವ್ಯಸಾಚೀತಿ ಮಾಂ ವಿದುಃ ॥

(ಮಹಾ-ವಿರಾಟ-44/19).

ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ಯಾವುದೆ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇರಿಸದೆ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಅಭಿಮಾನದ ಅಂಶ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಇರ ಬಾರದು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಗೋವರ್ಧನವನ್ನು ಎತ್ತಿ ದಾಗ ಅವನು ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರಿಗೆ — ನೀವೂ ಪರ್ವತದ ಕೆಳಗೆ ನಿಮ್ಮ-ನಿಮ್ಮ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಎಲ್ಲ ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲ ನಾವು ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಎತ್ತಿದ ಕಾರಣವೇ ಪರ್ವತವು ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರು. ನಿಜವಾಗಿ ಪರ್ವತವು ಭಗವಂತನ ಎಡಕೈಯ ಕಿರುಬೆರಳ ಉಗುರಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತ್ತು. ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಬೆರಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಳಗೆ ಮಾಡಿದನು. ಬೆರಳು ಕೆಳಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಪರ್ವತವೂ ಕೆಳಗೆ ಬರಲುತೊಡಗಿತು. ಆಗ ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಯ್ಯೋ! ಅಣ್ಣಾ! ಸತ್ತೆವು! ಸತ್ತೆವು ಎಂದು ಕೂಗಿಕೊಂಡರು. ಭಗವಂತನೆಂದ — ಜೋರಾಗಿ ಬಲದಿಂದ ಪರ್ವತವೆತ್ತಿ! ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೂ ಪರ್ವತವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಆಗ ತನ್ನ ಬೆರಳಿನಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು, ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆಯನ್ನಿರಿಸಬಾರದು, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಬಲ, ಉದ್ಯೋಗ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ತತ್ಪರತೆ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯತೆ, ಪರಿಶ್ರಮ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಾರಣ ವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅಭಿಮಾನಪಡಬಾರದು. ಅದರಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ — ಶಾಶ್ವತ, ಅವಿನಾಶೀ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆದೀತು — ‘ಮತ್ ಪ್ರಸಾದಾ ದವಾಪ್ನೋತಿ ಶಾಶ್ವತಂ ಪದಮವ್ಯಯಮ್’ (18/56) ಮತ್ತು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗಬಲ್ಲನು — ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತರಿಷ್ಯಸಿ’ (18/58) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ ನಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ನಂಬಿಕೊಂಡ ಸಾಧನೆಮಾಡಿ ದಾಗ, ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ನಂಬಿದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಆಗಾಗ ವಿಫಲತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಬಲದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಸಿದ್ಧಿಯು ಆಗಲೇ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೇ ಅವನ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ‘ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ಭವ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದಾಗ ತಾನು ಮಾಡುವುದರ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅದು ಆಗಲಾರದು’ ಇದು ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪ್ರಾಪ್ತಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ ನಾದರೆ ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಏನು ಆಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದು ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು. ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ತನ್ನ ಬಲ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತಡೆಯಲಾರರು. ಯಾವುದು ಆಗಲಾರದೋ ಅದು ಆಗಲಾರದು, ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ತನ್ನ ಬಲ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಬಂಧನ, ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೃತಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮುಕ್ತಿ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸು, ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರಂ ಭವಸವ್ಯಸಾಚಿನ್’ — ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನಾಗುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾಮಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸು, ಆದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಕಾರಣನೆಂದು ತಿಳಿಯ ಬೇಡ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕೊರತೆ ಇರಿಸಬೇಡ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವನ್ನೂ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ. ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಬಲ, ವಿದ್ಯೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲೆಂದೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು; ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ಣಬಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ನಾವು ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆವು. ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೋ ಅವನ ಕೃಪೆ ಯಿಂದಲೇ ಆದೀತು.

ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಇರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕರುವು ಒಂದೇ ಮೊಲೆ ಯಿಂದ ಹಾಲು ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಹಸುವಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಮೊಲೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಾವಾದರೋ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರರಾಗಬೇಕು. ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧವಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ — ನೀನು ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು, ನಿನ್ನ ವಿಜಯವಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೂ ಕೂಡ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರರಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ವಿಜಯ ಉಂಟಾದೀತು.

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ದ್ರೋಣಂ ಚ ಭೀಷ್ಮಂ ಚ ಜಯದ್ರಥಂ ಚ ಕರ್ಣಂ ತಥಾನ್ಯಾನಪಿ ಯೋಧವೀರಾನ್ ।

ಮಯಾ ಹತಾಂಸ್ತ್ವಂ ಜಹಿ ಮಾ ವ್ಯಥಿಷ್ಠಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಜೇತಾಸಿ ರಣೇ ಸಪತ್ನಾನ್ ॥

ದ್ರೋಣಮ್ - ದ್ರೋಣರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೀಷ್ಮಮ್ - ಭೀಷ್ಮರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಜಯದ್ರಥಮ್ - ಜಯದ್ರಥನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಣಮ್ - ಕರ್ಣನು, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅನ್ಯಾನ್, ಅಪಿ - ಬೇರೆ ಎಲ್ಲರು, ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ಹತಾನ್- ಸತ್ತಿರುವ, ಯೋಧವೀರಾನ್ - ಶೂರವೀರರನ್ನು, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಜಹಿ - ಕೊಂದುಬಿಡು, ಮಾ, ವ್ಯಥಿಷ್ಠಾಃ - ನೀನು ವ್ಯಥಿಸಬೇಡ, ಯುಧ್ಯಸ್ವ- (ಮತ್ತು) ಯುದ್ಧಮಾಡು, ರಣೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ (ನೀನು ನಿಃಸಂದೇಹ), ಸಪತ್ನಾನ್ - ವೈರಿಗಳನ್ನು, ಜೇತಾಸಿ - ಗೆಲ್ಲುವೆ.॥34॥

ದ್ರೋಣರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರು ಹಾಗೂ ಜಯದ್ರಥನು ಮತ್ತು ಕರ್ಣನು ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದ ಸತ್ತಿರುವ ಶೂರ-ವೀರರನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುಬಿಡು. ನೀನು ವ್ಯಥೆಪಡದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿಃಸಂದೇಹ ವಾಗಿ ವೈರಿಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆ.॥34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದ್ರೋಣಂ ಚ ಭೀಷ್ಮಂ ಚ ಜಯದ್ರಥಂ ಚ ಕರ್ಣಂ ತಥಾನ್ಯಾನಪಿ ಯೋಧವೀರಾನ್ ಮಯಾ ಹತಾಂಸ್ತ್ವಂ ಜಹಿ’ — ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದು ತೋರುವ* ಗುರುದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು, ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಜಯದ್ರಥ, ಕರ್ಣ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಹೆಸರಾಂತ ವೀರರೆಲ್ಲರ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದು ಹೋಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಲರೂಪೀ ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿರುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಸತ್ತಿರುವ ಶೂರ ವೀರರನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುಬಿಡು.

* ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣರು, ಕರ್ಣ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಕಠಿಣತೆ ಇತ್ತು. ಜಯದ್ರಥನಾದರೋ ಇಂತಹ ಓರ್ವ ಹೆಸರಾಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ -‘ನಿನ್ನ ಶಿರವನ್ನು ಯಾರಾದರ ಭೂಮಿಗೆ ಕೆಡಹಿದರೆ ಅವನ ತಲೆ ನೂರು ಹೋಳಾಗಲೀ’ ಎಂಬ ಒಂದು ವರದಾನ ವಿತ್ತು. ಈ ವರದಾನದ ಕಾರಣ ಜಯ ದ್ರಥನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು.

ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯೈವೈತೇ ನಿಹತಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ’ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಯಾ ಹತಾಸ್ತ್ವಂ ಜಹಿ’— ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಇವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲು, ಆದರೆ ವಿಜಯದ ಅಭಿಮಾನಪಡಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

‘ಮಾ ವ್ಯಥಿಷ್ಠಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ’ — ಅರ್ಜುನನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಮತ್ತು ಗುರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಇದೇ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಥೆ ಇತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಆ ವ್ಯಥೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ನೀನು ಮಾಡಬೇಡ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣರು ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಹಿಂಸಾದಿ ದೋಷಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯುದ್ಧಮಾಡು. ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಡ.

‘ಜೇತಾಸಿ ರಣೇ ಸಪತ್ನಾನ್’ — ‘ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ವೈರಿಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಮೊದಲು (2/6)ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ನಾವು ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ — ಇದು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುವಾಗ — ನೀನು ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೋಡಿಕೋ (7ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರ ವಿಜಯವಾದೀತು ಮತ್ತು ಯಾರ ಪರಾಜಯವಾದೀತು ಇದನ್ನೂ ಕೂಡ ನೋಡಿಕೋ ಎಂದಿರುವನು. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ ಕರ್ಣರನಾಶದ ಮಾತನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಿಜಯವಾದೀತು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಹೇಳಿರುವನು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಅವನು ನನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವು ಯಾವುದೇ ಉಪಯೋಗವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಕರ್ಷಣೆ ಹೇಗೆ ದೂರಾಗ ಬಹುದು ಎಂದು ಗಾಬರಿಪಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ‘ಮಯೈವೈತೆ ನಿಹತಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ’ ಮತ್ತು ‘ಮಯಾ ಹತಾಸ್ತ್ವಂ ಜಹಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತುಂಬಿ — ನಿನಗೆ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಗಳೂ ವಿಘ್ನಗಳು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳು ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದ ನಾಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುವಂತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಇವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಬಾರದು.

ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಏನು ಮಾಡಲಿ! ಹೀಗೆ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಅಭಿಮಾನವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇವು ದೂರವಾಗ ಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೇಗನೇ ಆಗಬೇಕು’ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವಾಸದ, ಭರವಸೆಯ, ಆಶ್ರಯದ ಕೊರತೆ ಇದೆ. ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಒಳ್ಳೆದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ದೋಷವಿರುವುದು ಚಿಂತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಎಂದೂ ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬಾರದು.

‘ನನ್ನಿಂದ ಕೊಂದಿರುವವರನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲು’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ — ಕಾಲರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಯಾರನ್ನಾದರು ಕೊಂದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಕೊಂದವನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ ಪಾಪವು ತಟ್ಟಬಾರದಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವ ಅಥವಾ ದುಃಖಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಅವನಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಕೊಲ್ಲುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿದ್ದರೆ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶುಭ ಕರ್ಮಮಾಡು, ಅಶುಭಕರ್ಮಮಾಡಬೇಡ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಗುರುಗಳ ಹಾಗೂ ಸಂತರ ಉಪದೇಶ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಆ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳು ಯಾರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೊಂದರೆ ಅಥವಾ ದುಃಖಕೊಟ್ಟರೆ ಅವನಿಗೆ ಪಾಪವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಗುಲೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಅವನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಅನಧಿಕಾರ ಚೇಷ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಟ್ಟಲಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಇವರೆಲ್ಲ ಶೂರ-ವೀರರು ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ, ಸಾಧಕನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳೂ ಕೂಡ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ಸತ್ತಾ ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವುಗಳಿಗೆ ನಾವು ಸತ್ತಾ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16).

ಸಂಬಂಧ — ವಿರಾಟ್ ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ನೀನು ಯಾರು ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದಕ್ಕೆ ನಾನು ಬೆಳೆದಿರುವ ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವೆನು ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಪುನಃ 33, 34ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿರುವವರನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುಬಿಡು, ನಿನ್ನ ವಿಜಯ ಆಗಬಹುದು ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆವಿತ್ತನು. ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು — ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ವಚನಂ ಕೇಶವಸ್ಯ ಕೃತಾಂಜಲಿರ್ವೇಪಮಾನಃ ಕಿರೀಟೀ ।

ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾ ಭೂಯ ಏವಾಹ ಕೃಷ್ಣಂ ಸಗದ್ಗದಂ ಭೀತಭೀತಃ ಪ್ರಣಮ್ಯ ॥

ಕೇಶವಸ್ಯ - ಭಗವಾನ್ ಕೇಶವನ, ಏತತ್ - ಈ, ವಚನಮ್ - ವಚನವನ್ನು, ಶ್ರುತ್ವಾ - ಕೇಳಿ, ವೇಪಮಾನಃ - (ಭಯ ದಿಂದ) ನಡುಗುತ್ತ, ಕಿರೀಟೀ - ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನು, ಕೃತಾಂಜಲಿಃ - ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾ - ನಮಸ್ಕರಿಸಿ (ಮತ್ತು), ಭೀತಭೀತಃ - ಭಯ-ಭೀತನಾಗಿ, ಏವ-ಕೂಡ, ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ಪ್ರಣಮ್ಯ - ಪ್ರಣಾಮಗೈದು, ಸಗದ್ಗದಮ್- ಗದ್ಗದ ವಾಣಿ ಯಿಂದ, ಕೃಷ್ಣಮ್, ಆಹ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥ 35॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಭಗವಾನ್ ಕೇಶವನ ಈ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತ ಕಿರೀಟಧಾರೀ ಅರ್ಜುನನು ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ, ಭಯಭೀತನಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಪುನಃ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಗದ್ಗದವಾಣಿ ಯಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ॥ 35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ವಚನಂ ಕೇಶವಸ್ಯ ಕೃತಾಂಜಲಿ— ರ್ವೇಪಮಾನಃ ಕಿರೀಟೀ’ — ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ಮೊದಲೇ ಹೆದರಿದ್ದನು, ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ‘ನಾನು ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೆದರಿದವನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆದರಿಸಿದಂತಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಕಾಲೋಸ್ಮಿ’ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಡಿದು ‘ಮಯಾ ಹತಾಂಸ್ತ್ವಂ ಜಹಿ’ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ನಾಶದ್ದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೆದರಿದ್ದರಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಬಾರಿ- ಬಾರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸತೊಡಗಿದನು.

ಅರ್ಜುನನು ಇಂದ್ರನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಲ, ಖಂಜ ಮುಂತಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಹೆಸರು ಕಿರೀಟಿ ಎಂದಾಯಿತು.* ಇಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟೀ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು ಇಂದ್ರನ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

* ಪುರಾ ಶಕ್ರೇಣ ಮೇದತ್ತಂ ಯುದ್ಧಯೋ ದಾನವರ್ಷಭೈಃ ಕಿರೀಟಂ ಮೂಧ್ನಿ ಸೂರ್ಯಾಭಂ ತೇನಾಹುರ್ಮಾಂ ಕಿರೀಟಿನಮ್ ॥

(ಮಹಾ — ವಿರಾಟ-44/17)

‘ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾ ಭೂಯ ಏವಾಹ ಕೃಷ್ಣಂ ಸಗದ್ಗದವ್ ಭೀತ- ಭೀತಃ ಪ್ರಣಮ್ಯ’ — ಕಾಲವು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಯಾರನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಸಂಹಾರಶಕ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಯಾವಾಗಲು ಸಂಹಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯುಗ್ರವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ — ಭಗವಂತನು ಕಾಲಕ್ಕೂ ಕಾಲ, ಮಹಾಕಾಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದೆನಿಸಿತು. ಅವನಲ್ಲದೆ ಕಾಲನಿಂದ ಬದುಕು ಳಿಯುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಯ ಭೀತನಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸ್ತುತಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಭೂಯಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೊದಲು 15ರಿಂದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು ಈಗ ಪುನಃ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ— ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ವಾಣಿ ಗದ್ಗದಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಯದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹೆಚ್ಚು ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತೂ ಆಡಲಾರನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಗದ್ಗದವಾಣಿಯಿಂದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಅಷ್ಟೊಂದು ಭಯಭೀತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸ್ಥಾನೇ ಹೃಷೀಕೇಶ ತವ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯಾ ಜಗತ್ಪ್ರಹೃಷ್ಯತ್ಯನುರಜ್ಯತೇ ಚ

ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಭೀತಾನಿ ದಿಶೋ ದ್ರವಂತಿ ಸರ್ವೇ ನಮಸ್ಯಂತಿ ಚ ಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ ॥

ಹೃಷಿಕೇಶ - ಹೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಂತಾ!, ತವ - ನಿನ್ನ, ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯಾ - (ನಾಮ, ಗುಣ, ಲೀಲೆಯ) ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಜಗತ್ - ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು, ಪ್ರಹೃಷ್ಯತಿ - ಹರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನುರಜ್ಯತೇ - ಅನುರಾಗ (ಪ್ರೇಮ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಭೀತಾನಿ - (ನಿನ್ನ ನಾಮ, ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ), ಭಯಭೀತರಾದ, ರಕ್ಷಾಂಸಿ- ರಾಕ್ಷಸರು, ದಿಶಃ - ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ, ದ್ರವಂತಿ - ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಚ-ಮತ್ತು, ಸರ್ವೇ - ಸಮಸ್ತ, ಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ- ಸಿದ್ಧಗಣರು, ನಮಸ್ಯಂತಿ - ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಸ್ಥಾನೇ - ಇದೆಲ್ಲ ಆಗುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ॥36॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಂತಾ! ನಿನ್ನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಲೀಲೆಯ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಅನುರಾಗ (ಪ್ರೀತಿ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಿನ್ನ ನಾಮ, ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಯಿಂದ ಭಯಭೀತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಸಿದ್ಧಗಣರು ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಇದೆಲ್ಲ ಆಗುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ॥36॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಭೀತನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾತಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯುಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಈ 36ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯುಗ್ರ (ಭಯಾನಕ) ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಹರ್ಷಿತನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದೆ ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಂ ಹೃಷಿತೋಸ್ಮಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭಯೇನ ಚ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮನೋ ಮೇ’ (11/45) ಎಂದು ಹೇಳಿರು ವನು. ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡದಷ್ಟು ಭಯಭೀತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ಹೃಷಿಕೇಶಃ’ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹೆಸರು ‘ಹೃಷೀಕ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ‘ಈಶ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇದರ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ, ಅಂತಃಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಸತ್ತಾ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವವನಾಗಿರುವೆ.

‘ತವ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯಾ ಜಗತ್ಪ್ರಹೃಷ್ಯತ್ಯನುರಜ್ಯತೇ ಚ’ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಭಕ್ತರು ನಿನ್ನ ನಾಮಗಳ, ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಿನ್ನ ಲೀಲೆಗಳ ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ನಿನ್ನ ಚರಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಉರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಪರಸ್ಪರ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಭಜನೆ-ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಸರ್ವಜೀವರು ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುವರ! ಆ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ, ತಿಳಿದಿರಲಿ ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಜಡ-ಚೇತನ ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿ ಸ್ಥಾವರ; ದೇವತೆ, ಮನುಷ್ಯ, ಋಷಿ, ಮುನಿ, ಕಿನ್ನರ, ಗಂಧರ್ವ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಂಗಮ; ನದಿ, ಸರೋವರ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಡ-ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ಲೀಲೆ, ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕೀರ್ತನೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು, ಹರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನ ನಾಮಗಳ-ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ಹರ್ಷಿತರಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾದಾಗ (ಭಗವಂತನತ್ತ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ) ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗ, ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಭೀತಾನಿ ದಿಶೋ ದ್ರವಂತಿ’ — ರಾಕ್ಷಸರು, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚಗಳೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ನಾಮಗಳ, ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ನಿನ್ನ ಚರಿತ್ರೆಗಳ ಪಾರಾಯಣ, ವರ್ಣಿಸುವುದರಿಂದ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.*

* ನ ಯತ್ರ ಶ್ರವಣಾದೀನಿ ರಕ್ಷೋಘ್ನಾನಿ ಸ್ವಕರ್ಮಸು ಕುರ್ವಂತಿ ಸಾತ್ವತಾಂ ಭರ್ತುರ್ಯಾತುಧಾನ್ಯಶ್ಚ ತತ್ರಹಿ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-10/6/3)

ಎಲ್ಲಿ ಜನರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿದಿನದ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯವನ್ನು ದೂರ ಓಡಿಸುವಂತಹ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಲೀಲೆಯ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇಂತಹ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬಲ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸರು, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ ಮುಂತಾದವರು ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಕಾರಣವಿರದೆ ಅವರ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತದ ಪಾಪಗಳೇ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ತಮ್ಮ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವೇ ಅವರು ಪವಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಮಂಗಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಮಂಗಲಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಗುಣ-ನಾಮಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರವು ಹಾಗೂ ಗುಣಗಾನ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಲ್ಲಲಾರರು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವರಲ್ಲಿನ ಯಾರಾದರೂ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರ ಈ ದುಷ್ಟಯೋನಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸರ್ವೇ ನಮಸ್ಯಂತಿ ಚ ಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ’ — ಸಿದ್ಧರ, ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ, ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಸಾಧಕರ ಇರುವ ಸಮುದಾಯಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ನಾಮ-ಗುಣಗಳನ್ನು, ಕೀರ್ತನೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಇವೆಲ್ಲ ದೃಶ್ಯಗಳು ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ, ದಿವ್ಯ, ಅಲೌಕಿಕ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಇವೆ ಎಂಬದು ಲಕ್ಷ್ಯವಿರಲಿ. ಅದರಲ್ಲೇ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ.

‘ಸ್ಥಾನೇ’ — ಇದೆಲ್ಲವು ಯಥೋಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೀಗೆಯೇ ಆಗಬೇಕು, ಆಗುತ್ತಲೂ ಇದೆ. ಕಾರಣ — ನಿನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದರಿಂದ ಶಾಂತಿ, ಆನಂದ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಘ್ನಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖವಾದಾಗ ದುಃಖವೇ-ದುಃಖ, ಅಶಾಂತಿಯೇ- ಅಶಾಂತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನ ಅಂಶವಾದ ಜೀವಿಯು ನಿನಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗುವುದರಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ, ಕ್ಷಮೆ, ನಮ್ರತೆ ಮುಂತಾದ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ವಿಮುಖನಾದ್ದರಿಂದ ದುಃಖ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದೆಲ್ಲವು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ನಡುವೆ ಇದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲಾದರೋ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವನ್ನು ಇವನು ಹಿಡಿದಿರುವನು. ಈಗ ಇವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಡೆಗೆ ವಾಲುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇವನಲ್ಲಿ ಅಭಾವ, ಅಶಾಂತಿ, ದುಃಖ, ಉರಿ, ಸಂತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾದಂತೆ ಇವನು ಆನಂದಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ದುಃಖ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಾನೇ’ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮಂದಿನ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಬಂದಿರುವ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ಭಗವಂತನು 32, 33, 34ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತಿ ಗಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರು ನನ್ನಿಂದ ಸತ್ತಿರುವರು, ನೀನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತನಾಗು’ ಇತ್ಯಾದಿ ನೀನು ಹೇಳಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಿನ್ನ ನಾಮ, ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷಿತ ವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿ ದ್ದಾರೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಗುತ್ತಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲ ಲೀಲೆ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ನನ್ನಿಂದಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಾನೇ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಅಔಚಿತ್ಯವನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಟಿ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಕಸ್ಮಾಚ್ಚ ತೇ ನ ನಮೇರನ್ಮಹಾತ್ಮನ್ ಗರೀಯಸೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಪ್ಯಾದಿಕರ್ತ್ರೇ

ಅನಂತ ದೇವೇಶ ಜಗನ್ನಿವಾಸ ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್ ॥

ಮಹಾತ್ಮನ್ - ಹೇ ಮಹಾತ್ಮಾ!, ಗರೀಯಸೇ-ಗುರುಗಳಿಗೂ ಗುರುವಾಗಿರುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ- ಬ್ರಹ್ಮಾನಿಗೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಆದಿಕರ್ತ್ರೇ - ಆದಿಕರ್ತಾ, ತೇ - ನಿನಗೆ (ಆ ಸಿದ್ಧಗಣರು), ಕಸ್ಮಾತ್, ನ, ನಮೇರನ್ - ಏಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲಾರರು?, ಅನಂತ - (ಏಕೆಂದರೆ) ಹೇ ಅನಂತಾ!, ದೇವೇಶಾ - ಹೇ ದೇವೇಶಾ!, ಜಗನ್ನಿವಾಸ - ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸಾ!, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಅಕ್ಷರಮ್- ಅಕ್ಷರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವೆ; ಸತ್ - (ನೀನು) ಸತ್ ಆಗಿರುವೆ, ಅಸತ್ - ಅಸತ್ತೂ ಆಗಿರುವೆ (ಮತ್ತು), ತತ್ಪರಮ್- ಅವುಗಳಿಂದ (ಸತ್-ಅಸತ್ತಿಗಿಂತ) ಅತೀತವೂ, ಯತ್ - ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ (ಅದೆಲ್ಲವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ). ॥37॥

ಹೇ ಮಹಾತ್ಮಾ! ಗುರುಗಳಿಗೂ ಗುರುವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಕೂಡ ಆದಿಕರ್ತನಾದ ನಿನಗೆ ಆ ಸಿದ್ಧಗಣರು ಏಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲಾರರು? ಏಕೆಂದರೆ, ಹೇ ಅನಂತಾ! ಹೇ ದೇವೇಶಾ! ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸಾ! ನೀನು ಅಕ್ಷರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವೆ. ನೀನು ಸತ್ ಆಗಿರುವೆ, ಅಸತ್ತೂ ಆಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ (ಸತ್-ಅಸತ್ತಿಗಿಂತ) ಅತೀತವೂ ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ॥37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಸ್ಮಾಚ್ಚ ತೇ ನ ನಮೇರನ್ಮಹಾತ್ಮನ್ ಗರೀಯಸೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಪ್ಯಾದಿಕರ್ತ್ರೇ’ ಆದಿರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುವ ಮಹಾನ್ ಸ್ವರೂಪೀ ನಿನ್ನನ್ನು (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಗಡಣ) ಏಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲಾರರು? ನಮಸ್ಕಾರವು ಎರಡಕ್ಕೆ ಮಾಡ ಲಾಗುತ್ತದೆ — (1) ಯಾರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯು ತ್ತದೋ, ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಆಚಾರ್ಯ, ಗುರುಗಳು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. (2) ಯಾರಿಂದ ನಾವು ಹುಟ್ಟಿದ್ದೆವೋ ಆ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರನ್ನು, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ಹಿರಿಯರಾದವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಗುರುಗಳ ಗುರುವಾಗಿವೆ — ‘ಗರೀಯಸೇ’* ಮತ್ತು ನೀನು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಉಂಟುಮಾಡುವವನಾಗಿರುವೆ— ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋಪ್ಯಾದಿಕರ್ತ್ರೇ’. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರು ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

* ಪತಂಜಲಿ ಮಹಾರಾಜರು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು — ಪರಮಾತ್ಮನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಪ್ರಕಟರಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೂ ಗುರುವಾಗಿರುವೆ — ‘ಪೂರ್ವೇಷಾಮಪಿಗುರುಃ’ (ಯೋಗ — ದ. 1/26)

‘ಅನಂತ’ — ನಿನ್ನ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ನಿನ್ನ ಅಂತ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನನ್ನು ದೇಶದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ನಿನ್ನ ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ನೀನು ಎಂದಿನಿಂದ ಇದ್ದಿಯೇ, ಎಂದಿನವರೆಗೆ ಇರುವೆ ಇದರ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಂತಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ನೀವು ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ರೂಪದಿಂದಿರುವೆ ಇದರ ಯಾವುದೂ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ನೀನು ಅನಂತನೇ ಅನಂತನಾಗಿರುವೆ. ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋದರೆ ಅದು ಮುಗಿದೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಅಂತ್ಯ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸೀಮಾರಹಿತನಾಗಿರುವೆ, ಅಪಾರವಾಗಿರುವೆ, ಅಗಾಧವಾಗಿರುವೆ.

‘ದೇವೇಶ’ — ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಇಂದ್ರ, ವರುಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೀನು ಒಡೆಯನಾಗಿರುವೆ, ನಿಯಂತಾ, ಶಾಸಕನಾಗಿರುವೆ. ಅದರಿಂದ ದೇವೇಶನಾಗಿರುವೆ.

‘ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ — ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ನಿನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ, ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಆ ಅಂಶ ತುಂಬಿರದೆ ಖಾಲಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ನೀನು ಅಸೀಮ ಜಗನ್ನಿವಾಸನಾಗಿರುವೆ.

‘ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ — ನೀನು ಅಕ್ಷರ ಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿರುವೆ+ ಯಾವುದರ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇದೆಯೋ ಆ ‘ಸತ್’ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ; ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲದೇ ಸತ್ತಿನ ಆಶ್ರಿತವೇ ಯಾವುದರ ಸತ್ತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಆ ‘ಅಸತ್ತು’ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಯಾವುದು ಸತ್-ಅಸತ್ ಎರಡರಿಂದಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಚನವಾಗಲಾರದೋ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಯಾವುದರ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕೂಡ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನಿಂದ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರು ಆಗಲಾರರು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ನಿನ್ನನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

+ ಇದೇ ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ‘ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ವೇದಿತವ್ಯಮ್’ (11/18) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ೞತ್ವಮಕ್ಷರವ್ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19) ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸದಸತ್ತತ್ವರವ್ಯತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಗುಣರೂಪದ ಅನಂತತೆ, ಸಮಗ್ರತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ — ಎರಡೂ ಸಾಪೇಕ್ಷವಾದ್ದರಿಂದ ಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಪರವಾದುದು ನಿರಪೇಕ್ಷವಾದ್ದರಿಂದ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ರೂಪಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ
ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಪರವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನಿಂದ
ಪರನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ ಧನಂಜಯ’ (7/7).

ಸಗುಣ (ಸಮಗ್ರ)ದ ಅಂತರ್ಗತ ನಿರ್ಗುಣ ಬರ ಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಗುಣ ಬರಲಾರದು. ಕಾರಣ — ಸಗುಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣದ ನಿಷೇದವಿಲ್ಲ ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣವು ಏಕದೇಶೀಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಅಂತರ್ಗತ ಎಲ್ಲವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಗುಣ (ಸಮಗ್ರ)ದ ಅಂತರ್ಗತ ಎಲ್ಲವೂ ಬಂದಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಸತ್ — ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ, ಅಸತ್ ಕೂಡಾ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಏನೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಬರಬಲ್ಲದೋ ಅದು ಕೂಡ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ತತ್ತ್ವವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ — ‘ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೇ’ (13/12). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಆಗಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಆಗಲಾರರು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್— ಕೇವಲ ನೀನೇ-ನೀನಾಗಿರುವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ತ್ವಮಾದಿದೇವಃ ಪುರುಷಃ ಪುರಾಣಸ್ತ್ವಮಸ್ಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಪರಂ ನಿಧಾನಮ್ ।

ವೇತ್ತಾಸಿ ವೇದ್ಯಂ ಚ ಪರಂ ಚ ಧಾಮ ತ್ವಯಾ ತತಂ ವಿಶ್ವಮನಂತರೂಪ ॥

ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಆದಿದೇವಃ - ಆದಿದೇವನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪುರಾಣಃ - ಪುರಾಣ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ (ಹಾಗೂ), ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ವಿಶ್ವಸ್ಯ - ವಿಶ್ವದ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ನಿಧಾನಮ್ - ಆಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ, ವೇತ್ತಾ - ನೀನೇ (ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಿಳಿಯುವನು), ವೇದ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ, ಚ-ಮತ್ತು, ಪರಮ-ಪರಮ, ಧಾಮ- ಧಾಮ, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ, ಅನಂತರೂಪ - ಹೇ ಅನಂತರೂಪೀಯೇ!, ತ್ವಯಾ - ನಿನ್ನಿಂದಲೇ, ವಿಶ್ವಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು, ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ॥38॥

ನೀನೇ ಆದಿದೇವನು ಮತ್ತು ಪುರಾಣ ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ ಹಾಗೂ ನೀನೇ ಈ ವಿಶ್ವದ ಪರಮ ಆಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ. ನೀನೇ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು, ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನೂ ಮತ್ತು ಪರಮಧಾಮನಾಗಿರುವೆ. ಹೇ ಅನಂತರೂಪಿಯೇ! ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ॥38॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತ್ವಮಾದಿದೇವಃ ಪುರುಷಃ ಪುರಾಣಃ’ — ನೀನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಆದಿದೇವನಾಗಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ನೀನೇ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಿಯೆ. ನೀನು ಪುರಾಣ ಪುರುಷ ನಾಗಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಇರತಕ್ಕವನು.

‘ತ್ವಮಸ್ಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಪರಂ ನಿಧಾನಮ್’ — ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವಂತಹ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಆಗುವುದಕ್ಕೆ ನೀನೇ ಪರಮ ಆಧಾರವಾಗಿವೆ.

‘ವೇತ್ತಾಸಿ’ — ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವ ನಾಗಿರುವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ, ಕಾಲ ಹಾಗೂ ದೇಶ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವ (ಸರ್ವಜ್ಞ) ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ವೇದ್ಯಮ್’ — ವೇದಗಳಿಂದ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಪರಂ ಧಾಮ’ — ಯಾವುದನ್ನು ಮುಕ್ತಿ, ಪರಮಪದ, ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಯಾವುದೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಪರಮಧಾಮ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಅನಂತರೂಪ’ — ವಿರಾಟರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದ ನಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಆದ್ಯಂತವಿಲ್ಲ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿನ್ನ ಅನಂತರೂಪವೇ ಇದೆ.

‘ತ್ವಯಾ ತತಂ ವಿಶ್ವಮ್’ — ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಣ-ಕಣ ಗಳಲ್ಲಿ ನೀನೇ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿರುವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ‘ಆದಿದೇವಃ’ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಅಹಮಾದಿರ್ಹಿ ದೇವಾನಾಂ ಮಹರ್ಷಿಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ’ (10/2). ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ‘ಪ್ರಕೃತಿ ಪುರುಷಂ ಚೈವ ವಿದ್ಧ್ಯನಾದೀ ಉಭಾವಪಿ’ (13/29) ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಧೀನ, ಆಶ್ರಿತ ವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಕೃತಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾರ ಶಕ್ತಿಯೂ ಆಗಿರದೆ ಶಕ್ತಿಮಾನ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪುರಾಣಃ’ — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಪುರಾಣವ್’ (8/9) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನಿಗಿಂತ ಹಳೆಯದು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕಾಲಾತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪರಂ ನಿಧಾನಮ್’ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ನಿಧಾನಮ್’ (9/18) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಸೃಷ್ಟಿ ಅನಂತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ‘ವೇತ್ತಾ’. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ವೇದಾಹಂ ಸಮತೀತಾನಿ’ — (7/26) ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು.

‘ವೇದ್ಯಮ್’ — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ವೇದ್ಯಮ್’ (9/17) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು.

‘ಪರಂಧಾಮ’ — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ನಿವರ್ತತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ’ (8/21) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು.

‘ತ್ವಯಾ ತತಂ ವಿಶ್ವಮ್’ — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತವ್’ (8/22) ಮತ್ತು ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವವ್’ (9/4) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು.

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ವಾಯುರ್ಯಮೋಗ್ನಿರ್ವರುಣಃ ಶಶಾಂಕಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಶ್ಚ ।

ನಮೋ ನಮಸ್ತೇಽಸ್ತು ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವಃ ಪುನಶ್ಚ ಭೂಯೋಽಪಿ ನಮೋ ಸಮಸ್ತೇ ॥

ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ವಾಯುಃ - ವಾಯುವು, ಯಮಃ - ಯಮರಾಜನು, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ವರುಣಃ - ವರುಣನು, ಶಶಾಂಕಃ - ಚಂದ್ರನು, ಪ್ರಜಾಪತಿಃ - ದಕ್ಷರೇ ಆದಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಪಿತಾಮಹ - ಪ್ರಪಿತಾಮಹ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ತಂದೆ) ಆಗಿರುವೆ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವಃ - ಸಾವಿರಬಾರಿ, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರ, ಅಸ್ತು - ಇರಲಿ!, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ!, ಚ - ಮತ್ತು, ಪುನಃ, ಅಪಿ - ಇನ್ನೂ ಕೂಡ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಭೂಯಃ - ಬಾರಿ ಬಾರಿಗೂ, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ!, ನಮಃ- ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ! ॥39॥

ನೀನೇ ವಾಯುವೂ, ಯಮರಾಜನೂ ಅಗ್ನಿಯೂ, ವರುಣನೂ, ಚಂದ್ರನೂ, ದಕ್ಷರೇ ಆದಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಿತಾಮಹ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ತಂದೆ) ಆಗಿರುವೆ, ನಿನಗೆ ಸಾವಿರ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ! ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ! ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ! ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ! ॥ 39॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಾಯುಃ’ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳು ಸಿಗತ್ತವೋ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬದುಕಿದ್ದಾರೋ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸಿಗುತ್ತಿರುವಂತಹ ವಾಯುವು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಯಮಃ’ — ಸಂಯಮಿನೀಪುರದ ಅಧಿಪತಿಯೂ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ನಡೆಸುವಂತಹ ಯಮರಾಜನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಅಗ್ನಿಃ’ — ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದು ಶಕ್ತಿ ಕೊಡುವವನು, ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶ ಕೊಡುವವನು ಮತ್ತು ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ವರುಣಃ’ — ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಜೀವನ ಸಿಗುತ್ತಿರುವ, ಜಲದ ಅಧಿಪತಿ ವರಣನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಶಶಾಂಕಃ’ — ಸಮಸ್ತ ಔಷಧಿಗಳ, ವನಸ್ಪತಿಗಳ ಪೋಷಣ ವಾಗುವಂತಹ ಚಂದ್ರನು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಪ್ರಜಾಪತಿಃ’ — ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿಸುವಂತಹ ದಕ್ಷರೇ ಆದಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ’ — ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ನೀನು ಪ್ರಪಿತಾಮಹನಾಗಿರುವೆ.

‘ನಮೋ ನಮಸ್ತೇಽಸ್ತು ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವಾಃ ಪುನಶ್ಚ ಭೂಯೋಪಿ ನಮೋ ನಮಸ್ತೇ’ — ಇಂದ್ರಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ನೀನು ಅನಂತರೂಪಿಯಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಏನೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಿ? ಯಾವ ಮಹಿಮೆ ಹಾಡಲಿ? ನಾನಾದರೋ ನಿನಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಬಾರಿ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ಬೇರೆ ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ?

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಭಿಮಾನವಿರುವತನಕವೇ ಏನಾದರೂ ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಅವನ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅವನು ಕೇವಲ ನಮಸ್ಕಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಮಾಡುವ-ಮಾಡಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಶರಣ್ಯ (ಭಗವಂತ)ನದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಶರಣಾಗತನಿಗಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ನಮಃ ಪುರಸ್ತಾದಥ ಪೃಷ್ಠತಸ್ತೇ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ಸರ್ವತ ಏವ ಸರ್ವ ।

ಅನಂತವೀರ್ಯಾಮಿತವಿಕ್ರಮಸ್ತ್ವಂ ಸರ್ವಂ ಸಮಾಪ್ನೋಷಿ ತತೋಽಸಿ ಸರ್ವಃ ॥

ಸರ್ವ - ಹೇ ಸರ್ವಸ್ವರೂಪೀ!, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪುರಸ್ತಾತ್ - ಮುಂದಿನಿಂದ, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ!, ಅಥ - ಮತ್ತು, ಪೃಷ್ಠತಃ - ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ!, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಸರ್ವತಃ, ಏವ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ, ನಮಃ, ಅಸ್ತು- ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ!, ಅನಂತವೀರ್ಯ - ಹೇ ಅನಂತವೀರ್ಯನೇ!, ಅಮಿತವಿಕ್ರಮಃ - ಅಸೀಮ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲರನ್ನು (ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ), ಸಮಾಪ್ನೋಷಿ - ಆವರಿಸಿಟ್ಟಿರುವೆ, ತತಃ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಸರ್ವಃ - ಎಲ್ಲವೂ, ಅಸಿ- (ನೀನೇ) ಆಗಿರುವೆ. ॥40॥

ಹೇ ಸರ್ವಸ್ವರೂಪೀ! ನಿನಗೆ ಮುಂದಿನಿಂದ ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ! ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ (ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ) ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲೀ! ಹೇ ಅನಂತವೀರ್ಯನೇ! ಅಸೀಮ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿಟ್ಟಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಮಃ ಪುರಸ್ತಾತಥ ಪೃಷ್ಠತಸ್ತೇ ನಮೋಸ್ತುತೇ ಸರ್ವತ ಏವ ಸರ್ವ’ — ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಏನು ಮಾತಾಡಲಿ? — ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮುಂದಿನಿಂದ, ಹಿಂದಿನಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಹತ್ತೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಕೇವಲ ನಮಸ್ಕಾರವೇ — ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅನಂತವೀರ್ಯಾಮಿತವಿಕ್ರಮಸ್ತ್ವಮ್’ — ‘ಅನಂತ ವೀರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ತೇಜ, ಬಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೂ ಅನಂತನಾಗಿರುವೆ; ಹಾಗೂ ‘ಅಮಿತ ವಿಕ್ರಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಯುಕ್ತ ಸಂರಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಯೂ, ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಅನಂತವಾಗಿದೆ.

‘ಸರ್ವಂ ಸಮಾಪ್ನೋಷಿ ತತೋಽಸ್ಮಿ ಸರ್ವಃ’ — ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ನಿನ್ನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಅಂತರ್ಗತವಲ್ಲದ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನು — ‘ಭಗವಂತನು ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬ ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು — ನೀನು ತನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ — ‘ಸ್ವತೇಜಸಾ ವಿಶ್ವಮಿದಂ ತಪಂತಮ್’ (11/19) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಾಗಾದರೆ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿರು ವವನು ಮತ್ತು ಬೆಳಗುವವರು ಎರಡೂ ಒಂದೇ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ‘ಲೋಕತ್ರಯಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮಹಾತ್ಮನ್’ (11/20) ವ್ಯಥಿತ ವಾಗುತ್ತಿರುವ ತ್ರಿಲೋಕಗಳೂ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಭಯ ಭೀತರಾಗಿ ಅವನ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ‘ಕೇಚಿದ್ಧೀತಾಃ ಪ್ರಾಂಜಲಯೋ ಗೃಣಂತಿ’ (11/21) ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ‘ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಭೀತಾನಿದಿಶೋ ದ್ರವಂತಿ’ (11/36) ಭಯಭೀತ ರಾಗುವ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರಣ — ಈ ದೇವತೆ ಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು.

ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ರುದ್ರ, ಆದಿತ್ಯ, ವಸು, ಸಾಧ್ಯಗಣ, ವಿಶ್ವೇದೇವ, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು, ಮರುದ್ಗಣ, ಪಿತೃಗಣ, ಸರ್ಪ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಅಸುರ, ಋಷಿ-ಮಹರ್ಷಿ, ಸಿದ್ಧಗಣ, ವಾಯು, ಯಮರಾಜ, ಅಗ್ನಿ, ವರುಣ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲದೆ, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಕರ್ಣ, ಜಯದ್ರಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ದಿವ್ಯ ವಿರಾಟರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅರ್ಜುನ, ಸಂಜಯ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಹಾಗೂ ಕೌರವ — ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವೂ ಕೂಡ ಅದೇ ವಿರಾಟರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ — ‘ಸರ್ವಂ ಸಮಾಪ್ನೋಷಿ ತತೋಸಿ ಸರ್ವಃ’.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮರೂಪ ದಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ಯೋಚಿಸಲು ಬರು ತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲ ಅವಿನಾಶೀ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧಕನು — ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರಲೀ— ಬರದಿರಲೀ, ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರಲಿ-ಬಾರದಿರಲೀ, ಸ್ವೀಕಾರವಾಗಲೀ ವಾಗದಿರಲಿ ಆದರೆ ಇದೇ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಿದೆ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನೀರಿನ ಒಂದು ಹನಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಜಲತತ್ತ್ವ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅತೀ ಚಿಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಅವನಿಗೆ ವೃಕ್ಷ, ನದೀ, ಪರ್ವತ, ಕಲ್ಲು, ಗೋಡೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಿ, ಹೇನಾಥಾ! ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಕರುಣಿಸು! ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ನಿನಗೆ ನನ್ನ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಕಾಣತೊಡಗುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ಸಖೇತಿ ಮತ್ವಾ ಪ್ರಸಭಂ ಯದುಕ್ತಂ ಹೇ ಕೃಷ್ಣ ಹೇ ಯಾದವ ಹೇ ಸಖೇತಿ ।

ಅಜಾನತಾ ಮಹಿಮಾನಂ ತವೇದಂ ಮಯಾ ಪ್ರಮಾದಾತ್ಪ್ರಣಯೇನ ವಾಪಿ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಯಚ್ಚಾವಹಾಸಾರ್ಥಮಸತ್ಕೃತೋಸಿ ವಿಹಾರಶಯ್ಯಾಸನಭೋಜನೇಷು ।

ಏಕೋಥವಾಪ್ಯಚ್ಯುತ ತತ್ಸಮಕ್ಷಂ ತತ್ಕ್ಷಾಮಯೇ ತ್ವಾಮಹಮಪ್ರಮೇಯಮ್ ॥

ತವ - ನಿನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಮಹಿಮಾನಮ್ - ಮಹಿಮೆಯನ್ನು, ಅಜಾನತಾ - ತಿಳಿಯದೆ, ಸಖಾ, ಇತಿ - ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ ನೆಂದು, ಮತ್ವಾ - ತಿಳಿದು, ಮಯಾ - ನಾನು, ಪ್ರಮಾದಾತ್ - ಪ್ರಮಾದದಿಂದ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಪ್ರಣಯೇನ - ಪ್ರೇಮದಿಂದ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಪ್ರಸಭಮ್ - ಹಠಪೂರ್ವಕ (ಯೋಚಿಸದೆ), ಹೇ, ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಹೇ, ಯಾದವ - ಹೇ ಯಾದವಾ!, ಹೇ ಸಖೇ - ಹೇ ಸಖನೇ!, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಯತ್ - ಏನೆಲ್ಲ, ಉಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಿರುವೆನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಚ್ಯುತ - ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ!, ಅವಹಾಸಾರ್ಥಮ್ - ಹಾಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ವಿಹಾರಶಯ್ಯಾಸನ ಭೋಜನೇಷು - ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಮಲಗಿ ಎದ್ದಾಗ, ಕುಳಿತು — ಏಳುವಾಗ, ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಏಕಃ - ಒಬ್ಬನೇ, ಅಥವಾ - ಅಥವಾ, ತತ್ಸಮಕ್ಷಮ್ - (ಸ್ನೇಹಿತರ ಬಂಧುಗಳ) ಎದುರಿನಲ್ಲಿ, ಯತ್ - (ನನ್ನಿಂದ ನಿನ್ನ) ಏನೆಲ್ಲ, ಅಸತ್ಕೃತಃ, ಅಪಿ - ತಿರಸ್ಕಾರ (ಅಪಮಾನ) ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಹೇ ಅಪ್ರಮೇಯಮ್ - ಹೇ ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ!, ತತ್ - ಅದೆಲ್ಲದರ (ಕುರಿತು), ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕ್ಷಾಮಯೇ - ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 41, 42॥

ನಿನ್ನ ಈ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಹಠಪೂರ್ವಕ ಯೋಚಿಸದೆ ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಹೇ ಯಾದವಾ! ಹೇ ಸಖನೇ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿರುವೆನೋ ಮತ್ತು ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ ಹಾಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಮಲಗಿ-ಎದ್ದಾಗ, ಕುಳಿತು-ಏಳುವಾಗ, ಊಟ- ತಿಂಡಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬನೇ ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹಿತರ, ಬಂಧುಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ತಿರಸ್ಕಾರ (ಅಪಮಾನ) ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹೇ ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ವರೂಪೀ! ಅದೆಲ್ಲದರ ಕುರಿತು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥41, 42॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನು ವಿರಾಟ್ ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯುಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಭೀತನಾದಾಗ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಕೃಷ್ಣರೂಪವನ್ನು ಮರೆತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಉಗ್ರರೂಪ ವುಳ್ಳ ನೀನು ಯಾರು? ಎಂದು ಕೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ನೆನಪು ಬರುತ್ತಲೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ ನೋಡಿ ಅವನಿಗೆ ಸಖ್ಯಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ಹಳೆಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಯೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.]

‘ಸಖೇತಿ ಮತ್ವಾ ಪ್ರಸಭಂ ಯದುಕ್ತಂ ಹೇ ಕೃಷ್ಣ ಹೇ ಯಾದವ ಹೇ ಸಖೇತಿ’ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರನ್ನು, ಹಿರಿಯರನ್ನು ಅವರನ್ನು ಹೆಸರೇತ್ತಿ ಕರೆಯಬಾರದು. ಅವರಿಗಾಗಿ, ನೀವು, ಸ್ವಾಮೀ, ಇತ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಎಂದೋ ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಹೇಳಿದೆ, ಎಂದೋ ಹೇ ಯಾದವಾ! ಎಂದು ಹೇಳಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಎಂದೋ ಹೇಸಖನೇ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ‘ಅಜಾನತಾ ಮಹಿಮಾನಂ ತವೇದಮ್’* — ನೀನು ಹೀಗೆ ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿರುವೆ ಎಂಬ ನಿನ್ನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿವೆ — ಹೀಗೆ ನಾನು ಮೊದಲು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೋಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಯಾರು, ಹೋಗಿದ್ದಿಯೆ ಎಂದು ನಾನು ಎಂದೂ ಯೋಚಿಸಿಯೇ ಇಲ್ಲ.

* ‘ಮಹಿಮಾನಂ ತವ ಇದಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ‘ಮಹಿಮಾನಮ್’ ಇದರ ವಿಶೇಷಣವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ಮಹಿಮಾನಮ್’ ಪದವು ಪುಲ್ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ನಪಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ೞಇದವ್ ಇದರ ಅರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳ ಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ೞಮಹಿಮಾನವ್ ತವ ಇದಮ್ ಇದರ ಅರ್ಥ — ನಿನ್ನ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಮಹಿಮೆ ಯನ್ನು, ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮೊದಲೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಒಂದು ಅಲೌಹಿಣಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿಃಶಸ್ತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ — ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು, ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಯಿತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದನು. ಎಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಲ್ಲಿ ಈ ದೇವದೇವನು! ಆದರೆ ನಾನು ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಯೋಚಿಸದೆ ಮನಬಂದಂತೆ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ — ‘ಮಯಾ ಪ್ರಮಾದಾತ್ ಪ್ರಣಯೇನ ವಾಪಿ’ ಮಾತಾಡುವಾಗ ಏನೂ ಎಚ್ಚರವಹಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಿತ್ರಭಾವ ಅವನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಯಿತು.

ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆ ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದರೆ ಅದರ ಅನಂತತೆ ಉಳಿಯದು, ಅದು ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಭಗವಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೇ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಹಿಮೆಯ ಅಂತ್ಯ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅರ್ಥಾತ್ ಆಗಲಾರದು.

‘ಯಚ್ಚಾವಹಾಸಾರ್ಥಮಸತ್ಕೃತೋಸಿ ವಿಹಾರ ಶಯ್ಯಾಸನ ಭೋಜನೇಷು’ — ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸರಿಸಮಾನ ಸಾಧಾರಣ ಮಿತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹಾಸ್ಯಮಾಡುವಾಗ, ದಾರಿ ನಡೆವಾಗ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ-ಎದ್ದಾಗ, ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು-ಎಳುವಾಗ, ಊಟಮಾಡುವಾಗ ಏನೆಲ್ಲ ಅಪಮಾನದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅಚ್ಯುತಾ! ನೀನೊಬ್ಬನಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಸಖರು, ಕುಟುಂಬಿಗಳು, ಸಭ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಇವರ ಮುಂದೆ ನಾನು ಮಾಡಿರುವ ಎಲ್ಲ ತಿರಸ್ಕಾರ ವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವಂತೆ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ‘ಏಕೋಥವಾಪ್ಯಚ್ಯುತ ತತ್ ಕ್ಷಮಸ್ವಂ ತತ್ ಕ್ಷಾಮಯೇ ತ್ವಾಮಹಮಪ್ರಮೇಯಮ್’.

ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮಿತ್ರತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಹೀಗೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರು ಸ್ನೇಹಿತರು ಪರಸ್ಪರ ಆಡುವಂತೆಯೇ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಸ್ನಾನಮಾಡು ವಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ನೀರನ್ನು ಎಸೆಯು ತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಹಿಂದೆ ಓಡಿದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ನಗಿಸುತ್ತಾ ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಂದಾದರು ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಶೇಷ ಕಲೆಗಳನ್ನು ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಗವಂತನು ಮಲಗಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು — ನೀನು ಇಷ್ಟೊಂದು ಹರಡಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದರೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಲಗಬಾರದೆ? ಏನು ನೀನು ಒಬ್ಬನೇ ಮಲಗಬೇಕೆ? ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದಾದರು ಭಗವಂತನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಅರ್ಜುನನು — ಏನು ನೀನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತಿರಬೇಕೇ? ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಒಬ್ಬನೇ ಮಲಗಬೇಕೇ? ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಂದಾದರು ಭಗವಂತನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಅರ್ಜುನನು — ಏನು ನೀನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತಿರಬೇಕೆ? ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಿಡುವು ದಿಲ್ಲವೇ? ಒಬ್ಬನೇ ಆಧಿಪತ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆಯಲ್ಲ! ಸ್ವಲ್ಪ ಪಕಕ್ಕೆ ಜರಗಿಕೋ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಲಿಗೆಯ ವ್ಯವಹಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.* ಈ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೆನೆದು — ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಎಷ್ಟು ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ನನಗಾದರೋ ಎಲ್ಲವು ನೆನಪಿಲ್ಲ. ನೀನು ನನ್ನ ತಿರಸ್ಕಾರಗಳ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡದಿದ್ದರೂ ನನ್ನಿಂದ ತುಂಬಾ ನಿನ್ನ ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ತಿರಸ್ಕಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಅಪ್ರಮೇಯ’ನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

* ಶಯ್ಯಾಸನಾಟನ ವಿಕತ್ಥನಭೋಜನಾದಿಷ್ವೈಕ್ಯಾದ್ ವಯಸ್ಯ ಋತವಾನಿತಿ ವಿಪ್ರಲಬ್ಧಃ ।
ಸಖ್ಯುಃ ಸಖೇವ ಪಿತೃವತ್ತನಯಸ್ಯ ಸರ್ವಂ ಸೇಹೆ ಮಹಾನ್ ಮಹಿತಯಾ ಕುಮತೇರಘಂ ಮೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 1/15/19)

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಮಲಗುವಾಗ, ಕುಳಿತಿರುವಾಗ, ತಿರುಗುವಾಗ, ಮಾತಾಡುವಾಗ ಮತ್ತು ಊಟಮಾಡು ವಾಗ, ನಾನು ಯಾವಾಗಲಾದರು ಹೇ ಸಖನೇ! ನೀನು ಭಾರೀ ನಿಜ ಹೇಳುವನು! ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಮಾಡುವಷ್ಟು ನನಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಸಹಜಭಾವ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪ್ರಭುವು, ತನ್ನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಗನುಸಾರ ಕುಬುದ್ಧಿಯವನಾದ ನನ್ನ ಆ ಎಲ್ಲ ತಿರಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನ, ತಂದೆ ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತೆ ಸಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಖ್ಯಭಾವವಿತ್ತು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆತು ಹೋಗು ತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾನೆ, ಭಯಭೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೀಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಪುನಃ ಕ್ಷಮಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ಪಿತಾಸಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಚರಾಚರಸ್ಯ ತ್ವಮಸ್ಯ ಪೂಜ್ಯಶ್ಚ ಗುರುರ್ಗರೀಯಾನ್ ।

ನ ತ್ವತ್ಸಮೋಸ್ತ್ಯಭ್ಯಧಿಕಃ ಕುತೋನ್ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯೇಪ್ಯಪ್ರತಿಮಪ್ರಭಾವ ॥

ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಚರಾಚರಸ್ಯ - ಚರಾಚ, ಲೋಕಸ್ಯ - ಪ್ರಪಂಚದ, ಪಿತಾ, ಅಸಿ - ತಂದೆಯಾಗಿರುವೆ, ಪೂಜ್ಯಃ - (ನೀನೇ) ಪೂಜನೀಯನಾಗಿರುವೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಗರೀಯಾನ್ - (ನೀನೇ) ಗುರುಗಳ, ಗುರುಃ - ಮಹಾನ್ ಗುರುವಾಗಿ ದ್ದಿಯೆ, ಅಪ್ರತಿಮಪ್ರಭಾವಃ - ಹೇ ಅನಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಭಗವಂತಾ!, ಲೋಕತ್ರಯೇ - ಈ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ, ತ್ವತ್ಸಮಃ, ಅಪಿ- ನಿನಗೆ ಸಮಾನರೂ ಕೂಡ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ ಯಾರೂ, ನ, ಅಸಿ - ಇಲ್ಲ (ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನಿಂದ), ಅಭ್ಯದಿಕಃ - ಹೆಚ್ಚಿನವರಾದರೋ, ಕುತಃ - ಹೇಗಿರಬಲ್ಲರು. ॥43॥

ನೀನೇ ಈ ಚರಾಚರ ಪ್ರಪಂಚದ ತಂದೆಯಾಗಿರುವೆ, ನೀನೇ ಪೂಜನೀಯನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ನೀನೇ ಗುರುಗಳ ಮಹಾನ್ಗುರುವಾಗಿದ್ದೀಯೇ. ಹೇ ಅನಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಭಗವಂತಾ! ಈ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರಾದರೋ ಹೇಗಿರಬಲ್ಲರು? ॥43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಿತಾಸಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಚರಾಚರಸ್ಯ’ — ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದಾರೋ, ಹಾಗೂ ವೃಕ್ಷ, ಲತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಾವರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸುವ ತಂದೆ ನೀನೇ ಆಗಿದ್ದಿಯೆ ಮತ್ತು ಪೂಜನೀಯನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಅವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವಂತಹ ಮಹಾನ್ ಗುರುವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ — ‘ತ್ವಮಸ್ಯ ಪೂಜ್ಯಶ್ಚ ಗುರುರ್ಗರೀಯಾನ್’.

‘ಗುರುರ್ಗರೀಯಾನ್’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರು ಗುರುಗಳಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವ ಗುರುಗಳಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಗುರು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಯ, ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನದ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ.

‘ನ ತ್ವತ್ಸಮೋಸ್ತ್ಸಭ್ಯಧಿಕಃ ಕುತೋನ್ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯೇ ಪ್ಯಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವ’ ಈ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಆಗಲಾರರು, ಎಂದಾಗ ನಿನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಲಕ್ಷಣರು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವು ಅತುಲವಾಗಿದೆ, ಅದರ ತುಲನೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಮಾಡಲಾಗದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರೇ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲರು! ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಣಮ್ಯ ಪ್ರಣಿಧಾಯ ಕಾಯಂ ಪ್ರಸಾದಯೇ ತ್ವಾಮಹಾಮೀಶಮೀಡ್ಯಮ್ ।

ಪಿತೇವ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಸಖೇವ ಸಖ್ಯುಃ ಪ್ರಿಯಃ ಪ್ರಿಯಾಯಾರ್ಹಸಿ ದೇವ ಸೋಢುಮ್ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಈಡ್ಯಮ್ - ಸ್ತುತಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನೂ, ತ್ವಾಮ, ಈಶಮ್ - ಈಶ್ವರನಾದ ನಿನಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕಾಯಮ್ - ಶರೀರದಿಂದ, ಪ್ರಣಿಧಾಯ - ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು, ಪ್ರಣಮ್ಯ - ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರಸಾದಯೇ - ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಪಿತಾ - ತಂದೆಯು, ಇವ - ಹೇಗೆ, ಪುತ್ರಸ್ಯ - ಮಗನ, ಸಖಾ - ಸ್ನೇಹಿತನು, ಇವ - ಹೇಗೆ, ಸಖ್ಯುಃ - ಸ್ನೇಹಿತನ (ಮತ್ತು), ಪ್ರಿಯಃ - ಪತಿಯು (ಹೇಗೆ), ಪ್ರಿಯಾಯ - ಪತ್ನಿಯ (ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ), ದೇವ - ಹಾಗೆಯೇ ಹೇ ದೇವಾ! (ನೀನು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಅಪಮಾನವನ್ನು), ಸೋಢುಮ್ - ಸಹಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್ - ಕ್ಷಮಿಸಲು, ಅರ್ಹಸಿ - ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥44॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನೂ, ಈಶ್ವರನೂ, ಆದ ನಿನಗೆ ನಾನು ಶರೀರದಿಂದ ಉದ್ದಕ್ಕೆಬಿದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆಯು ಹೇಗೆ ಮಗನ, ಸ್ನೇಹಿತನು ಹೇಗೆ ಸ್ನೇಹಿತನ, ಪತಿಯು ಹೇಗೆ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ದೇವಾ! ನೀನು ನಾನು ಮಾಡಿದ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್ ಕ್ಷಮಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥44॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಪ್ರಣಿಧಾಯ ಕಾಯಂ ಪ್ರಸಾದಯೇ ತ್ವಾಮಹಮೀ ಶಮೀಡ್ಯಮ್’ — ನೀನು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಮಹತ್ವಗಳು ಅನಂತವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿ, ಮಹರ್ಷಿ, ದೇವತೆಗಳು, ಮಹಾಪುರುಷರು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೊನೆಮುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸ್ತುತಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಏನು ಸ್ತುತಿಸಬಲ್ಲೆನು?* ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘದಂಡ ಪ್ರಣಾಮಮಾಡ ಬಲ್ಲೆ! ಇದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.

* ಏನೆಂದು ಕೊಂಡಾಡಿ ಸ್ತುತಿಸಲೋ ದೇವಾ । ನಾನೇನ ಬಲ್ಲೆ ನಿನ್ನ ಮಹಿಮೆಗಳ ಮಾಧವಾ ।। - ಕನಕದಾಸರು

‘ಪಿತೇವ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಸಖೇವ ಸಖ್ಯುಃ ಪ್ರಿಯಃ ಪ್ರಿಯಾಯಾರ್ಹಸಿ ದೇವ ಸೋಢುಮ್’ — ಯಾರಿಗಾದರು ಅಪಮಾನವಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ — (1) ಪ್ರಮಾದ (ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿರುವುದು)ದಿಂದ. (2) ಹಾಸ್ಯ- ವಿನೋದದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು (3) ಆತ್ಮೀಯತೆ ಯಲ್ಲಿ ಘನಿಷ್ಠತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ತನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವವರ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಸಣ್ಣ ಮಗುವು ಅಜ್ಞಾನವಶ ತಂದೆಯ ಗಡ್ಡ-ಮೀಸೆ ಎಳೆಯುತ್ತದೆ, ಕೆನ್ನೆಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ, ಯಾವಾಗಲಾದರು ಒದೆಯುತ್ತದೆ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ತಂದೆಯು ಮಗುವಿನ ಚೇಷ್ಟೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮಗು ನನ್ನ ಅಪಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಿತ್ರನು ಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಬೇಕಾಗ ಹಾಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ — ನೀನು ಭಾರೀ ಸತ್ಯ ಮಾತಾಡುವವ! ನೀನಾದರೋ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗಿರುವೆ! ಈಗ ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯನಾದೆ. ನೀನಾದರೋ ತುಂಬಾ ಅಭಿಮಾನಪಡುತ್ತಿಯೇ. ಇಂದು ನೀನು ರಾಜನಾದಂತಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಅವನ ಮಿತ್ರನು ಅವನ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವಾದರೋ ಸರಿಸಮಾನ ಮಿತ್ರರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಇಂತಹ ಹಾಸ್ಯವಿನೋದ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮದ ಕಾರಣ ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ಮಾತಾಡುವಾಗ ಪತಿಯ ಅವಹೇಳನೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನೂ ಪತಿಯು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪತಿಯು ಕೆಳಗೆ ಕೂತಾಗ ಅವಳು ಎತ್ತರದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಳು, ಆಗಾಗ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಹೇಳನೆಯೂ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಪತಿಯು ಅದನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೇಗೆ ತಂದೆಯು ಮಗನ, ಮಿತ್ರನು ಮಿತ್ರನ, ಪತಿಯು ಪತ್ನಿಯು ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳು ವರೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ನೀನು ನನ್ನಿಂದಾದ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದ ರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಿದ್ದಿಯೇ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಬೇಡುತ್ತೇನೆ.

ನಲವತ್ತೊಂದು — ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೂರು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ‘ಪ್ರಮಾದಾತ್’ (ಪ್ರಮಾದದಿಂದ), ‘ಅವಹಾಸಾರ್ಥಮ್’ (ಹಾಸ್ಯ-ವಿನೋದದಿಂದ) ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಣಯೇನ’ (ಪ್ರೇಮದಿಂದ) — ಅದೇ ಮೂರು ಮಾತುಗಳ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಮಾಡಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಮಾದಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆ- ಮಗನ, ಹಾಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಿತ್ರರ, ಪ್ರೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯರ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ರಸಗಳ ವರ್ಣನೆ

ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 11 ರಸಗಳ ವರ್ಣನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಗಿದೆ — ದೇವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ‘ಶಾಂತರಸ’ (15 ರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ); ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಿರಾಟ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅದ್ಭುತರಸ’ (20ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ತನ್ನ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರಮಾಡಲು ಕಾಲರೂಪದಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ‘ರೌದ್ರರಸ’ (30, 32ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳು); ಭಯಂಕರ ವಿಕರಾಳ ಮುಖ ಹಾಗೂ ದಾಡೆಗಳ ರೂಪ ಉಳ್ಳವನಾದ್ದರಿಂದ ‘ಭೀಭತ್ಸರಸ’ (23ರಿಂದ 25); ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ವೀರರಸ’ (33); ದೀರ್ಘದಂಡ ನಮಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ದಾಸ್ಯರಸ’ (44ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ); ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ರಾಜರು ಭಗವಂತನ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ‘ಕರುಣರಸ’ (28-29); ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮಿತ್ರ- ಮಿತ್ರನ, ತಂದೆ-ಮಗನ, ಪತಿ-ಪತ್ನಿಯ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ — ‘ಸಖ್ಯರಸ’, ‘ವಾತ್ಸಲ್ಯರಸ’, ಮತ್ತು ‘ಮಾಧುರ್ಯರಸ’ಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯಾಗಿದೆ. (44ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ) ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯಾದಿಗಳ ಸ್ಮೃತಿ ರೂಪದಿಂದ ‘ಹಾಸ್ಯರಸ’ದ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. (42ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನುಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಂ ಹೃಷಿತೋಽಸ್ಮಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾಭಯೇನ ಚ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮನೋ ಮೇ ।

ತದೇವ ಮೇ ದರ್ಶಯ ದೇವರೂಪಂ ಪ್ರಸೀದ ದೇವೇಶ ಜಗನ್ನಿವಾಸ ॥

ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್ - ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡದಿರುವ ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ (ನಾನು), ಹೃಷಿತಃ - ಹರ್ಷಿತ, ಅಸ್ಮಿ - ನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು (ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ), ಭಯೇನ - ಭಯದಿಂದ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಮ್ಯಥಿತಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ಮ್ಯಥಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು), ಮೇ - ನನಗೆ (ನಿನ್ನ), ತತ್, ಏವ, ದೇವರೂಪಮ್ - ಅದೇ ದೇವರೂಪ (ಶಾಂತ ವಿಷ್ಣುರೂಪ)ವನ್ನು, ದರ್ಶಯ - ತೋರಿಸು, ದೇವೇಶ - ಹೇ ದೇವೇಶಾ!, ಜಗನ್ನಿವಾಸ - ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸಾ!, ಪ್ರಸೀದ - (ನೀನು) ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ॥45॥

ಮೊದಲು ಎಂದು ನೋಡದಿರುವ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಭಯದಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಅದೇ ದೇವರೂಪ (ಶಾಂತ ವಿಷ್ಣುರೂಪ) ವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಹೇ ದೇವೇಶಾ! ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸಾ! ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ॥45॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ನಾನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೆ ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ವಿರಾಟ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆಯೇ ದೇವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ದೇವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವನು — ಹೀಗೆ ಆಶಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೇವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.ಘೆ

‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಂ ಹೃಷಿತೋಸ್ಮಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭಯೇನ ಚ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮನೋ ಮೇ’ — ಇಂತಹ ನಿನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ, ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮಯ ವಿಶಾಲರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಒಂದೂ ರೂಪವಿದೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಕೇವಲ ನೀನಾಗಿಯೇ ಕೃಪೆಗೈದು ತೋರಿಸಿರುವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡಭಾಗ್ಯವಂತನೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಗದ್ಗದಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭಯದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತನಾಗುತ್ತಿ ದ್ದೇನೆ, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಗಾಬರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ತದೇವ ಮೇ ದರ್ಶಯ ದೇವರೂಪಮ್’ ‘ತತ್’ (ಆ) ಶಬ್ದವು ಪರೋಕ್ಷವಾಚಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ತದೇವ’ (ತತ್- ಏವ) ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ದೇವರೂಪ (ವಿಷ್ಣುರೂಪ)ವನ್ನು ಮೊದಲು ಎಂದೋ ನೋಡಿದ್ದನು, ಅದು ಈಗ ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನ ಮೊದಲು ನೋಟದಲ್ಲೇ ಅವನು ಕಮಲಾಸನದ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಮಾನ ನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ನೋಡಿದನು — ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವಾಂಸ್ತವ ದೇವ ದೇಹೇ..... ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮೀಶಂ ಕಮಲಾಸನಸ್ಥಮ್’ (11/15) ಆ ಕಮಲ ಯಾರ ನಾಭಿಯಿಂದ ಹೊರಟಿದೆಯೋ ಆ ಶೇಷಶಾಯಿ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣುರೂಪ ವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುನಃ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ನಾನು ಕಿರೀಟ, ಗದೆ, ಚಕ್ರ (ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಪದದಿಂದ ಶಂಖ ಹಾಗೂ ಪದ್ಮ) ಧರಿಸಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಕಿರೀಟಿನಂ ಗದಿನಂ ಚಕ್ರಿಣಂ ಚ’ — ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳಿಂದ-ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಭಗವಂತನ ವಿಷ್ಣು ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅದೇ ದೇವರೂಪವನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು* ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಮುಂದೆ 49ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುನಃ’ ಹಾಗೂ ‘ತದೇವ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮತ್ತು 50ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ ಅದೇ (ವಿಶ್ವರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ನೋಡಲಾದ) ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವರು.

‘ದೇವರೂಪಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೆ,

ಆದರೆ ಈಗ ನೀನು ನನಗೆ ಕೇವಲ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನೇ ತೋರಿಸು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ದೇವಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು — ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವಾಂಸ್ತವ ದೇವ ದೇಹೇ’ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯೂ ದೇವರೂಪ ವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಿರಾಟರೂಪವೂ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯರೂಪವೂ ಅಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದೇವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಮುಂದಿನ 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ತೇನೈವ’ ಪದದಿಂದ ವಿರಾಟರೂಪ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ನಿಷೇಧಗೈದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣುರೂಪನಾಗಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಪ್ರಸೀದ ದೇವೇಶ ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ವಿಶ್ವರೂಪದ ಮತ್ತು ‘ದೇವೇಶ’ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದ ಸಂಕೇತವಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಈ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿವಾಸವು ನಿನ್ನಲ್ಲೆ ಇದೆ — ಇಂತಹ ವಿಶ್ವರೂಪ ವನ್ನಾದರೋ ನಾನು ನೋಡಿಕೊಂಡೆ ಮತ್ತು ನೋಡುತ್ತಲೂ ಇದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನೀನು ‘ದೇವೇಶ’ — ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯ ವಿಷ್ಣುರೂಪನಾಗು ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವು ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ, ಅಕ್ಷಯವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಮಾಡುವಂತಹ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಇವರೂ ಅನಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ನಿತ್ಯ ವಿಶ್ವರೂಪದಿಂದ ಅನಂತ ವಿಶ್ವಗಳು (ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ) ಉಂಟಾಗಿ ಅದರಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪವು ಅವ್ಯಯವಾದ್ದರಿಂದ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಶ್ವರೂಪವು ಸಾವಿರಾರು ಭೌತಿಕ ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಇದರ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಉಪಮೇಯವಾಗಲಾರದಷ್ಟು ದಿವ್ಯ, ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ (11/12). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ‘ದಿವ್ಯಚಕ್ಷು’ವಿಲ್ಲದೆ, ಯಾರೂ ನೋಡಲಾರರು. ‘ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷು’ವಿನ ಮೂಲಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಭಾವಚಕ್ಷು’ವಿನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಚರ್ಮಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವೂ ಕೂಡ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಚರ್ಮಚಕ್ಷುವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚರ್ಮಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ಥೂಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ದ್ವಿಭುಜ, ಚತುರ್ಭುಜ, ಸಹಸ್ರಭುಜ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ರೂಪಗಳೂ ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ರೂಪಗಳೂ ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯವಾಗಿವೆ.

ಮಾಧುರ್ಯಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ದ್ವಿಭುಜನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ತನ್ನದೇನಾದರೂ ಐಶ್ವರ್ಯ ತೋರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪಾತ್ರ, ಅಧಿಕಾರ, ಭಾವ ಮುಂತಾದ ಭೇದದಿಂದ ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ತನ್ನ ದ್ವಿಭುಜರೂಪೀ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನಂತ-ಅಸೀಮ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಔದಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ದಿವ್ಯಗುಣಗಳು ಇವೆ. ಆ ಅನಂತ ದಿವ್ಯಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಯಾರಿಗಾದರು ಇಂತಹ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೊದಲು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕವೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಪಾತ್ರತೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಹಂತಗಳನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ರಿಂದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ವಿಶ್ವರೂಪದ ಅನೇಕ ಹಂತಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾ ಹೋದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ದೇವರೂಪದ (15ರಿಂದ 18ರ ತನಕ), ಪುನಃ ಉಗ್ರರೂಪದ (19ರಿಂದ 22ರತನಕ) ಅನಂತರ ಅತ್ಯುಗ್ರರೂಪದ (23ರಿಂದ 30ರ ತನಕ) ಪ್ರಧಾನತೆ ಇತ್ತು. ಅತ್ಯುಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಾತಿದಿವ್ಯ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಹಂತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ದಿವ್ಯ ವಿರಾಟರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಅನಂತಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಹಂತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇತ್ತೋ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಹಂತಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇತ್ತೋ ಅಷ್ಟೇ ಹಂತಗಳನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು.

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ಕಿರೀಟಿನಂ ಗದಿನಂ ಚಕ್ರಹಸ್ತಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದ್ರಷ್ಟುಮಹಂ ತಥೈವ ।

ತೇನೈವ ರೂಪೇಣ ಚತುರ್ಭುಜೇನ ಸಹಸ್ರಬಾಹೋ ಭವ ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ ॥

ಕಿರೀಟಿನಮ್ - ಕಿರೀಟಧಾರೀ, ಗದಿನಮ್ - ಗದಾಧಾರೀ (ಮತ್ತು), ಚಕ್ರಹಸ್ತಮ್ - ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಅರ್ಥಾತ್ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದಿಂದ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲು, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, (ಅದಕ್ಕಾಗಿ), ಸಹಸ್ರಬಾಹೋ - ಹೇ ಸಹಸ್ರಬಾಹುವೇ!, ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ - ಹೇ ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ (ನೀನು), ತೇನ, ಏವ* - ಅದೇ, ಚತುರ್ಭುಜೇನ, ರೂಪೇಣ - ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವುಳ್ಳವ (ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮ ಸಹಿತ), ಭವ - ಆಗು. ॥46॥

* ಇದಮಸ್ತು ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟೇ ಸಮೀಪತರವರ್ತಿ ಚೈತದೋ ರೂಪಮ್ । ಅದಸಸ್ತು ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೇ ತದಿತಿ ಪರೋಕ್ಷೇ ವಿಜಾನೀಯತ್ ॥

ಈ ಉಕ್ತಿಗನುಸಾರ ‘ಇದಮ್’ ಶಬ್ದವು ಹತ್ತಿರದ, ‘ಏತತ್’ ಶಬ್ದವು ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರದ, ‘ಅದಸ್’ ಶಬ್ದವು ದೂರದ ಮತ್ತು ‘ತತ್’ ಶಬ್ದವು ಪರೋಕ್ಷದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲದರ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ — ವಿಶ್ವರೂಪವು ಹತ್ತಿರವಾದ್ದರಿಂದ ರ್ಜುನನು 18, 19ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ೞಇದವ್ ಶಬ್ದವನ್ನು ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ವಿರಾಟರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರವಾದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಏತತ್ ಶಬ್ದವನ್ನು; ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿರಾಟ್ರೂಪವು ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಾದಿಗಳು ದೂರದವರೆಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು 21, 26ನೇ ಮತ್ತು 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅದಸ್’ ಶಬ್ದವನ್ನು; ಮತ್ತು ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಮೊದಲನೆ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನೋಡಿರುವ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣುರೂಪೀ (ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಹಂತವು ಬದಲಾದ ಕಾರಣ) ಕಣ್ಣುಗಳ ಮುಂದೆ ಇರದ ಕಾರಣ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರೋಕ್ಷವಾದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ‘ತತ್’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕಿರೀಟವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ, ಗದೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಮತ್ತು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಅರ್ಥಾತ್ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಸಹಸ್ರಬಾಹುವೇ! ಹೇ ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ! ನೀನು ಅದೇ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವುಳ್ಳವ (ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮ ಸಹಿತ)ನಾಗು. ॥46॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಿರೀಟಿನಂ ಗದಿನಂ ಚಕ್ರಹಸ್ತವಿಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದ್ರಷ್ಟುಮಹಂ ತಥೈವ’ — ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟಧರಿಸಿರುವ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಗದೆ-ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ನಿನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.

‘ತಥೈವ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು — ‘ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತೇರೂಪಮ್’ (11/3) ಇಂತಹ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನೀನು ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ. ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಬಾಕಿ ಉಳಿಸಲಿ? ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಸೌಮ್ಯ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೆನೋ ಅಂತಹುದೇ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಈಗ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ — ‘ಇಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದ್ರಷ್ಟುಮಹಂ ತಥೈವ’.

‘ತೇನೈವ ರೂಪೇಣ ಚತುರ್ಭುಜೇನ ಸಹಸ್ರಬಾಹೋ ಭವ ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ’ — ಹದಿನೈದನೆ ಮತ್ತು 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನೋ, ಆ ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲು ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ‘ತೇನ ಚತುರ್ಭುಜೇನ ರೂಪೇಣ’ — ಈ ಪದವಾದರೋ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದೇ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಪದವು ‘ವಿರಾಟರೂಪದ ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲ’ — ಹೀಗೆ ನಿಷೇಧಿಸಲು ಬಂದಿದೆ. ‘ಭವ’ ಪದವು ‘ಹಾಗೇ ಆಗು’ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತದೇವ’ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ತಥೈವ ಮತ್ತು ‘ತೇನೈವ’ ಮೂರೂ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪದಿಂದ ತುಂಬಾ ಹೆದರಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಏವ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಕೇವಲ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನೇ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ವಿಷ್ಣುರೂಪದ ಜೊತೆಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕೇವಲ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗು.’

‘ಸಹಸ್ರಬಾಹೋ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವ — ಹೇ ಸಾವಿರ ಕೈಗಳುಳ್ಳ ಭಗವಂತನೇ! ನೀನು ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳುಳ್ಳವನಾಗು ಮತ್ತು ‘ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವ — ಅನೇಕ ರೂಪಗಳುಳ್ಳ ಭಗವಂತಾ! ನೀನು ಒಂದು ರೂಪವುಳ್ಳವನಾಗು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರಮಾಡಿ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣುರೂಪನಾಗು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಗದಾ-ಚಕ್ರ ಧರಿಸಿದವನೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ‘ಚತುರ್ಭುಜೇನ’ ಪದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಗದಾ-ಚಕ್ರ ದೊಂದಿಗೆ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಪದ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ಉಗ್ರರೂಪವುಳ್ಳ ನೀನು ಯಾರು? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆನು ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ, ಅತ್ಯಂತ ವಿಕರಾಳರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಈ ಭಾವನೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಮಯಾ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ತವಾರ್ಜುನೇದಂ ರೂಪಂ ಪರಂ ದರ್ಶಿತಮಾತ್ಮಯೋಗಾತ್ ।

ತೇಜೋಮಯಂ ವಿಶ್ವಮನಂತಮಾದ್ಯಂ ಯನ್ಮೇ ತ್ವದನ್ಯೇನ ನ ದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಮಯಾ - ನಾನು, ಪ್ರಸನ್ನೇನ - ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಆತ್ಮಯೋಗಾತ್ - ನನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಪರಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ತೇಜೋಮಯಮ್ - ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಆದ್ಯಮ್ - ಎಲ್ಲರ ಆದಿ (ಮತ್ತು), ಅನಂತಮ್ - ಅನಂತ, ವಿಶ್ವಮ್ - ವಿಶ್ವ, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ತವ - ನಿನಗೆ, ದರ್ಶಿತಮ್ - ತೋರಿಸಿದೆ, ಯತ್ - ಇದನ್ನು, ತ್ವದನ್ಯೇನ - ನೀನಲ್ಲದೆ, ನ, ದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್ - ಮೊದಲು ಯಾರೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ॥47॥

ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ನನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ತೇಜಸ್ವೀ ಎಲ್ಲರ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅನಂತ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಿದೆ. ಇದನ್ನು ನೀನಲ್ಲದೆ ಮೊದಲು ಯಾರೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ॥47॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಯಾ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ತವಾರ್ಜುನೇದಂ ರೂಪಂ ದರ್ಶಿತಮ್’ — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಪದೇ- ಪದೇ — ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು (25, 31 ಮತ್ತು 45ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ, ಆದೆರ ಪ್ರೀಯ ತಮ್ಮಾ! ನಾನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಿದ ವಿರಾಟರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಕರಾಳರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಭಯಭೀತನಾದೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿಕರಾಳರೂಪ ವನ್ನು ನಾನು ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ನಿನಗೆ ಹೆದರಿಸಲು ತೋರಿಸಿದ್ದಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದಲೇ ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಿರುವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಯಾವುದೆ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಪಾತ್ರತೆ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ನೀನಾದರೋ ಮೊದಲು ಕೇವಲ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನೇ ಕೇಳಿರುವೆ. ವಿಭೂತಿ ಹಾಗೂ ಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ನಾನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಾದರು ಏನೆಲ್ಲ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ನನ್ನದೇ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಾನು (ಅಥವಾ — ಪದದಿಂದ) ನಾನಾಗಿಯೇ — ನಿನಗೆ ತುಂಬಾ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ನಿನಗೆ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳೂ ನನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಆಶ್ರಯ ದಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು ಆ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಆಶ್ರಯನಾದ ನಾನು ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಮಾತಾದರೋ ನಾನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಈ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ನಿನಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪ-ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಾನು ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಿನಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿದೆ. ಇದಾದರೋ ನನ್ನ ಬರೀ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ವಿಶ್ವರೂಪ ವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಹೇತುವಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಾದರೋ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ.

‘ಆತ್ಮಯೋಗಾತ್’ — ಈ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾರ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯದೇ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಈ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ.

‘ಪರಮ್’ — ನನ್ನ ಈ ವಿರಾಟರೂಪವು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ.

‘ತೇಜೋಮಯಮ್’ ಈ ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವು ಅತ್ಯಂತ ತೇಜೋಮಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ದೊರೆತ ಮೇಲೆಯೇ ನೀನು ಈ ರೂಪವನ್ನು ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷವೆಂದು ಹೇಳಿರುವೆ (17ನೇ ಶ್ಲೋಕ).

‘ವಿಶ್ವಮ್’ — ಈ ರೂಪವನ್ನು ನೀನು ಸ್ವತಃ ವಿಶ್ವರೂಪ, ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿರುವೆ, ನನ್ನ ಈ ರೂಪವು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಯಾಗಿದೆ.

‘ಅನಂತಮಾದ್ಯಂ’ — ನನ್ನ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಎಲ್ಲರ ಆದಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ.

‘ಯನ್ಮೇ ತ್ವದನ್ಯೇನ ನ ದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್’ — ನೀನಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಮೊದಲು ಯಾರೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು? ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು, ಕೃಷ್ಣಾವತಾರದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಯಶೋದೆಯು ಹಾಗೂ ಕೌರವ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಸಂಜಯ, ವಿದುರ ಮತ್ತು ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳು ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಇದ್ದರು! ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ ‘ಏವಂರೂಪಃ’ (11/48) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು — ಭಯಂಕರ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯೋಧರು, ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತಹು ದನ್ನು ಮೊದಲು ಯಾರೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಭಯಂಕರ ವಿಶ್ವರೂಪ ವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಶೂರ-ವೀರ ಅರ್ಜುನನೇ ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮುಂತಾದವರ ಮುಂದೆ ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರು ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾರರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು — ಈ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಮೊದಲು ಯಾರು ನೋಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಆದರೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಜಯನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ ವಾದರೆ ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ‘ಭಗವಂತನ ಅತಿ ಅದ್ಭುತ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ನನಗೆ ಭಾರೀ ವಿಸ್ಮಯವಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಪುನಃ-ಪುನಃ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು!

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ, ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣಭಾವ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ— ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ಎಷ್ಟು ಕೃಪೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅನೇಕಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆ ಎಷ್ಟಿರುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆ ಅಪಾರ — ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ಸಂಗ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಸಾಧನೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ವೃತ್ತಿಗಳು ಸರಿಯಾಗಿವೆ, ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಅನುಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕೃಪೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಕೃಪೆಯನ್ನು ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅಸೀಮ ಕೃಪೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕೃಪೆಯಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತರಾಗುವುದು ಕೃಪೆಯ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಕೃಪೆಯನ್ನು ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ಕೃಪೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಬಾರದು.

ಸಾಧನೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಸುಖ ದಲ್ಲಿ ಸುಖಿಸುವುದು, ಸಂತೋಷಪಡುವುದು ಕೃಪೆಯ ಭೋಗವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ ಚಾನಘ’ (14/6). ಸುಖವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಸುಖದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಗಮಾಡುವುದು, ಅದರಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯವುದು, ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧನಜನ್ಯ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಿ ಈ ಸುಖದಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಬೇಕು. ಈ ಸುಖದಿಂದ ಅಸಂಗ ನಾಗದಿರುವ ಸಾಧಕನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ಒಂದ ವೇಳೆ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿದ್ದರೆ ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಅವನಿಗೆ ಆ ಸುಖದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದರೆ ಆ ಸುಖದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ವಿಶ್ವರೂಪ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನವಿಲ್ಲ ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-48)

ನ ವೇದಯಜ್ಞಾಧ್ಯಯನೈರ್ನ ದಾನೈರ್ನ ಚ ಕ್ರಿಯಾಭಿರ್ನ ತಪೋಭಿರುಗ್ರೈಃ ।

ಏವಂರೂಪಃ ಶಕ್ಯ ಅಹಂ ನೃಲೋಕೇ ದ್ರಷ್ಟುಂ ತ್ವದನ್ಯೇನ ಕುರುಪ್ರವೀರ ॥

ಕುರುಪ್ರವೀರ - ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ!, ನೃಲೋಕೇ - ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಏವಂರೂಪಃ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಶ್ವರೂಪ ವುಳ್ಳ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ನ, ವೇದಯಜ್ಞಾಧ್ಯಯನೈಃ - ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ, ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ,* ನ, ದಾನೈಃ - ದಾನಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲ, ಉಗ್ರೈಃ, ತಪೋಭಿಃ - ಉಗ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಚ - ಮತ್ತು, ನ, ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ - ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ, ತ್ವದನ್ಯೇನ - ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲು, ನ, ಶಕ್ಯಃ - ಶಕ್ಯನಲ್ಲ. ॥48॥

* ‘ವೇದಯಜ್ಞಾಧ್ಯಯನೈಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ೞವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನವೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ವೇದವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಶ್ವರೂಪವುಳ್ಳ ನಾನು ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ, ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ, ಶಾಸ್ತ್ರಧ್ಯಯನದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡವುದಿಲ್ಲ. ದಾನಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲ, ಉಗ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ನೋಡಲು ಶಕ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 48॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕುರುಪ್ರವೀರ’ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕುರುಪ್ರವೀರ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಎಲ್ಲ ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಲು, ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ ಕುರುವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುವ, ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ನ ವೇದಯಜ್ಞಾಧ್ಯಯನೈರ್ನ ದಾನೈರ್ನ ಚ ಕ್ರಿಯಾಭಿರ್ನ ತಪೋಭಿರೂಗ್ರೈಃ’ — ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೂ, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವಿಧಿ ವಿಧಾನದಿಂದ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡಿದರೂ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೂ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದಾನ ಮಾಡಿದರೂ, ತುಂಬಾ ಉಗ್ರ (ಕಷ್ಟತರವಾದ) ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದೂ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ, ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನ ದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಲಾರವು. ಕಾರಣ — ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ ಹಾಗೂ ಸಮಾಪಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲವು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅನಂತ, ಅಸೀಮ, ಅವ್ಯಯ, ದಿವ್ಯ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಅದರ ದರ್ಶನವಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಕೃಪೆಯೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ, ಅವ್ಯಯ, ದಿವ್ಯ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿರಾಟರೂಪದ ದರ್ಶನಮಾಡಿಸುವಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ, ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲುದು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ — ಈ ಮೂರರ ವರ್ಣನೆಯೇ ಬಂದಿದೆ. 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೇದ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ — ಈ ನಾಲ್ಕರ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ವೇದ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಕ್ರಿಯಾ — ಈ ಐದರ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ. 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನದ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೃತೀಯಾವಿಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ವೇದ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೊಂದು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಲ ಮಾಡಿದರೂ, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಲ ಮಾಡಿದರೂ, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನೇಕಬಾರಿ ಮಾಡಿದರೂ ಅವೆಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಾರವು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ— ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಫಲವಲ್ಲ.

ವೇದ, ಯಜ್ಞ, ಮುಂತಾದ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನದ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಮುಂದೆ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೇದ, ಯಜ್ಞ, ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಎಂದು ಹೇಳಿ ಚತುರ್ಭುಜ ದರ್ಶನದ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. (11/54); ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಬಯಸುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾದೀತು? ಪ್ರೇಮ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾದೀತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ, ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಏವಂರೂಪಃ ಶಕ್ಯ ಅಹಂ ನೃಲೋಕೇ ದೃಷ್ಟುಂ ತ್ವದನ್ಯೇನ’ — ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡಲಾರರು — ಇದರ ಅರ್ಥ ಈ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ನೀನು ನೋಡಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ನಿನಗಾದರೋ ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಈ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವೆನು.

ಸಂಜಯನಿಗೂ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶ್ವರೂಪವೂ ಕೂಡ ವೇದವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದೊರೆತ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು, ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತರ, ಸಂತರ ಕೃಪೆಯಿಂದಾಗುವ ಕೆಲಸ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರ ಕೃಪೆಯೂ ಅಹೈತುಕವಾಗಿದೆ.

ಕೆಲವರು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಇರುವ ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪ ತೋರಿಸದೆ ನನ್ನ ಶರೀರದ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ನಿಜವಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ — ‘ನನ್ನ ಈ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚರಾಚರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಈಗ ನೋಡಿಕೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (7ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕಾಣಿಸದಿದ್ದಾಗ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ನಿನ್ನ ಈ ಚರ್ಮಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯ ಚಕ್ಷು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (8ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಕೊಟ್ಟು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ದನು. ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನು. ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (13ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ — ನಾನು ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (15ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದ್ದನು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಗಳಿರುತ್ತವೆ (13/34 ಮತ್ತು 15/11), ಆದರೆ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಗಳಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದರ್ಶನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಹೇಳಿ ತಿಳಿಸಿದನು ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಭಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ‘ದೇವರೂಪ’ ವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು —

(ಶ್ಲೋಕ-49)

ಮಾ ತೇ ವ್ಯಥಾ ಮಾ ಚ ವಿಮೂಢಭಾವೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರೂಪಂ ಘೋರಮೀದೃಙ್ಮಮೇದಮ್ ।

ವ್ಯಪೇತಭೀಃ ಪ್ರೀತಮನಾಃ ಪುನಸ್ತ್ವಂ ತದೇವ ಮೇ ರೂಪಮಿದಂ ಪ್ರಪಶ್ಯ ॥

ಇದಮ್ - ಈ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಈದೃಙ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ, ಘೋರಮ್ - ಉಗ್ರವಾದ, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ- ನೋಡಿ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಮ್ಯಥಾ - ಮ್ಯಥೆ, ಮಾ - ಆಗಬಾರದು, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಮೂಢಭಾವಃ - ವಿಮೂಢಭಾವವೂ, ಮಾ - ಆಗಬಾರದು (ಈಗ), ಮ್ಯಪೇತಭೀಃ - ನಿರ್ಭಯ (ಮತ್ತು), ಪ್ರೀತಮನಾಃ - ಪ್ರಸನ್ನ ಮನವುಳ್ಳವನಾಗಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ, ತತ್, ಏವ - ಅದೇ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ (ಚತುರ್ಭುಜ), ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ಪ್ರಪಶ್ಯ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ. ॥49॥

ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಗ್ರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನಗೆ ವ್ಯಥೆಯಾಗಬಾರದು ಮತ್ತು ವಿಮೂಢಭಾವವೂ ಉಂಟಾಗಬಾರದು. ಈಗ ನಿರ್ಭಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಅದೇ ನನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ. ॥49॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಾ ತೇ ವ್ಯಥಾ ಮಾ ಚ ವಿಮೂಢಭಾವೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾರೂಪಂ ಘೋರಮೀದೃಙ್ಮಮೇದಮ್’ ವಿಕರಾಳ ದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣ ಭಯಭೀತ ಮಾಡುವಂತಹ ನನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಯೋಧರು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿನ ಕೆಲವರು ಚೂರು ಚೂರಾದ ತಲೆಗಳ ಸಹಿತ ಹಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಮುಖಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜನರನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಅವನ್ನು ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ನೆಕ್ಕುತ್ತಿರುವೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ನನ್ನ ಘೋರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನಗೆ ವ್ಯಥೆ ಯಾಗದೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಾಗಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೊದಲು (45ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ನೀನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿತ ನಾಗಿದ್ದೆ, ನನ್ನ ಕೃಪೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಹರ್ಷಿತ ನಾಗುವುದು ಸರಿ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ವ್ಯಥಿತನಾಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ್ದ — ‘ಪ್ರವೃಥಿತಾಸ್ತಥಾಹಮ್’ (11/23) ಮತ್ತು ‘ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಂತರಾತ್ಮಾ’ (11/24). ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾ ತೇ ವ್ಯಥಾ’ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ನಾನು ಕೃಪೆ ಮಾಡಿಯೇ ಇಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ಮೋಹಿತನಾಗಬಾರದು — ‘ಮಾ ಚ ವಿಮೂಢಭಾವಃ’ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ನಾನಾದರೋ ಪ್ರಸನ್ನನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಈ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ನೀನು ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು-ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದೇ ನಿನ್ನ ವಿಮೂಢಭಾವವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು. ಮೂರನೇಯ ಮಾತು — ನನ್ನ ಮೋಹ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು ಎಂದು ಮೊದಲು ನೀನೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ (ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕ), ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮೋಹ ಇನ್ನೂ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ನೀನು ಈ ಮೋಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು ಮತ್ತು ನಿರ್ಭಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿ ನನ್ನ ಆ ದೇವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.

ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಈ ಸಂವಾದವಾದರೋ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಯಿಂದ, ಆನಂದವಾಗಿ, ಲೀಲಾರೂಪದಿಂದ ಆಗಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಯ ಹಾಗೂ ಮೋಹ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗಬಾರದು. ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ಕುದುರೆ ಓಡುಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಮಾಡಿದರೂ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ನೋಡಿರುವೆಯಾ?* ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡಿರುವೆಯಾ? ಹೀಗೆಯೇ ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತಿ ಉಂಟಾಗಬಾರದು.

* ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ನೋಡಿದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಗೀತೆಯ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ (1/21; 11/42; 18/73ರಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನನ್ನು ೞಅಚ್ಯುತ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿರುವನು.

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನಿನಗೆ ಉಂಟಾದ ಭಯವು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರುವ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ (ನಾನು-ನನ್ನದು) ಇದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯುಳ್ಳ ವಸ್ತು (ಶರೀರ) ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತೊ ಎಂಬುದರಿಂದ ನೀನು ಭಯಭೀತನಾಗುತ್ತಿಯೇ — ಇದು ನಿನ್ನ ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ, ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು.

ಇಂದೂ ಕೂಡ ಯಾರಿಗಾದರು ಎಲ್ಲಾದರು ಯಾರಿಂದಾದರು ಭಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ- ಮಮತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಆ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತು (ಪ್ರಾಣಗಳು)ವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವವನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹವಿರದೆ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿರು ತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದು ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ನೃಸಿಂಹನ ಭಯಂಕರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹೆದರಿಹೋದರು, ಆದರೆ ಪ್ರಹ್ಲಾದರು ಹೆದರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಹ್ಲಾದರಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ಭುದ್ಧಿ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಾನ್ ನೃಸಿಂಹನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕತೊಡಗಿದನು.

‘ವೃಪೇತಭಿಃ ಪ್ರೀತಮನಾಃ ಪುನಸ್ತ್ವಂ ತದೇವ ಮೇ ರೂಪಮಿದಂ ಪ್ರಪಶ್ಯ’ — ಅರ್ಜುನನು 45ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಭಯೇನ ಚ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮನೋ ಮೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಭಯೇನ’ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ‘ವ್ಯಪೇತಭಿಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಭಯರಹಿತನಾಗು ಮತ್ತು ‘ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮನಃ’ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪ್ರೀತಮನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು.

ಭಗವಂತನು ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪುನಃ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ — ಅದೇ ನನ್ನ ಈ ರೂಪವನ್ನು ನೀನು ಪುನಃ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

‘ತದೇವ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ದೇವರೂಪ (ವಿಷ್ಣುರೂಪ)ದ ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಶಂಕರ, ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದೇವರೂಪವನ್ನೇ ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ ಎಂದಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಈಗ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುವ ರೂಪಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದವ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿರುವನು.

ಸಂಜಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗಿತ್ತು?

ಸಂಜಯನಿಗೆ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು,* ಅದರಿಂದ ಅವನು ಧೃತರಾಷ್ಟನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮಾಚಾರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೃತ್ಯುವಾದಾಗ ಸಂಜಯನು ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದಾಗ ಅವನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು.+

* ಏಷಾ ತೇ ಸಂಜಯೋ ರಾಜನ್ ಯುದ್ಧಮೇತದ್ ವದಿಷ್ಯತಿ । ಏತಸ್ಯ ಸರ್ವಸಂಗ್ರಾಮೇ ನ ಪರೋಕ್ಷಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥
ಚಕ್ಷುಷಾ ಸಂಜಯೋ ರಾಜನ್ ದಿವ್ಯೇನೈವ ಸಮನ್ವಿತಃ । ಕಥಯಿಷ್ಯತಿ ತೇ ಯುದ್ಧಂ ಸರ್ವಜ್ಞಶ್ಚ ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥

(ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ — 2/9/10)

ರಾಜನೇ! ಈ ಸಂಜಯನು ನಿನಗೆ ಈ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಇಡೀ ಸಂಗ್ರಾಮಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇವನಿಗೆ ಕಾಣದಿರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಇರಲಾರದು. ರಾಜನೇ! ಸಂಜಯನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗುವನು ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧದ ವಾರ್ತೆ ಹೇಳುವನು.

+ ತವ ಪುತ್ರೇ ಗತೇ ಸ್ವರ್ಗೇ ಶೋಕಾರ್ತ್ತಸ್ಯ ಮಮಾನಘ । ಋಷಿದತ್ತಂ ಪ್ರಣಷ್ಟೇ ತದ್ ದಿವ್ಯದರ್ಶಿತ್ವಮದ್ಯ ವೈ॥

(ಮಹಾ-ಸೌಪ್ತಿಕ-9/62)

ಪಾಪರಹಿತ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಆತುರನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ನನ್ನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯೂ ಈಗ ನಾಶವಾಯಿತು.

ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು — ‘ದಿವ್ಯ ದದಾಮಿ ತೇ ಚಕ್ಷುಃ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗ ಮೈಶ್ವರಮ್’ (10/8) ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ದೇವರೂಪ, ಉಗ್ರರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಉಗ್ರರೂಪ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಹೆದರಿಹೋದನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ- ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ — ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಥಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ, ನೀನು ನನಗೆ ಅದೇ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪ ವನ್ನು ತೋರಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳತೊಡಗಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ದ್ವಿಭುಜರೂಪ ವಾದನು. ಇದರಿಂದ — ಇಲ್ಲಿ 49ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಇತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. 51ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಅರ್ಜುನನು — ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ಮೊದಲೇ ವ್ಯಥಿತ (ವ್ಯಾಕುಲ) ನಾಗಿದ್ದನು — ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಲೋಕಾಃ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಸ್ತಥಾಹಮ್’ (11/23), ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹಿ ತ್ವಾಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಂತರಾತ್ಮಾ’ (11/24); ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲೇ ಅವನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಭಯಭೀತನಾದಷ್ಟು ಅಲ್ಲಿ ಭಯಭೀತ ನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸು ತ್ತಿದ್ದಾನೆ (45ೀ ಶ್ಲೋಕ) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ — ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶ್ವ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ವಿಶೇಷ ಅಭಿರುಚಿ ಇತ್ತು ‘ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತೇ ರೂಪವ್’ (11/3) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಕೊಟ್ಟನು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪ ನೋಡುವ ರುಚಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಭಯಭೀತನಾದ ಕಾರಣ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪ ವನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಅವನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು.

ಸಂಜಯನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಶೋಕದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವರ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ತುಂಬಾ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರು ಎಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಥಿತರಾದ ಕಾರಣ ಅವರ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ಇದೇ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಹದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ನಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವಿವೇಕದೃಷ್ಟಿಯು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮೋಹ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನು ಕಳ್ಳತನಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಮೋಹವು ಇನ್ನು ಬೆಳೆದಾಗ ದರೋಡೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಮೋಹವು ಅತ್ಯಧಿಕ ಬೆಳೆದಾಗ ಅವನು ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹತ್ಯೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೋಹ ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಅವನ ವಿವೇಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದೆ ತನ್ನ ವಿವೇಕ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಗಾಬರಿಯಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ತತ್ಕ್ಷಾಮಯೇ ತ್ವಾಮಹಮಪ್ರಮೇಯಮ್’ (11/42) ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಬೇಕಾದರೆ ಶಾಂತ ಅಥವಾ ಉಗ್ರ ಯಾವುದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನೇ ಆಗಿದ್ದೆನಲ್ಲ! ನೀನು ಹೆದರಿದರೆ ಇದು ನಿನ್ನ ಮೂಢತೆಯಾಗಿದೆ, ಮಿತ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾಣುವುದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಲೀಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿಯಾಗುವ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಮಿತ್ರತೆ ಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ದೊಡ್ಡವರು ಯಾರು ಚಿಕ್ಕವರು? ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನೇ ಜಗತ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನ ಆದಿ ಅವತಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಆದ್ಯೋವತಾರಃ ಪುರುಷಃ ಪರಸ್ಯ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 2/6/41) ಭಗವಂತನು ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಿಂದ ಅವತರಿಸಿದಂತೆ ಜಗತ್ರೂಪದಿಂದಲೂ ಅವತರಿಸಿದ್ದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ದೃಶ್ಯರೂಪದಿಂದ ನೋಡಲು ಬರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಅವತಾರವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅವತರಿಸಿದಾಗ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಸದಾ ಅಲೌಕಿಕನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ (4/6). ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನಿ ಗಳಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಲೌಕಿಕನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ (7/24, 25 ಮತ್ತು 9/11).

ಭಗವಂತನು ಶಾಂತ ಅಥವಾ ಉಗ್ರರೂಪದಿಂದ ಬರುವುದು ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯಾಗಿದೆ. ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯವಿದೆ, ಹೂಗಳು ಅರಳಿವೆ, ಸುಗಂಧ ಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಎಲುಬು, ಮಾಂಸ ಬಿದ್ದುನಾರುತ್ತಿದೆ, ಕಸದ ರಾಶಿಯಿಂದ ದುರ್ಗಂಧ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದು ಕೂಡ ಭಗವಂತನರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣಾದಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದರೂ, ಅವನು ಯಾವುದೇ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ ಅವನು ಭಗವಂತನೇ. ರೂಪ ಭಗವಂತನದಾಗಿದೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಅವನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಕಂಡರೆ ಭಗವಂತನು ಕಲಿಯುಗದ ಲೀಲೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವನು ಹೇಗೆ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಲೀಲೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರ್ತಿಯರೂಪವನ್ನು (ಅರ್ಚಾವತಾರ) ಧರಿಸಿ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿರುವ ಲೀಲೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರ್ತಿರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶೋಭೆ ಇರದೆ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲೇ ಶೋಭೆ ಇದೆ. ಹಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಅಚಾರ್ಯವತಾರ ಹೇಗಾದೀತು? ವರಾಹ (ಹಂದಿ)ದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವನು ವರಾಹದಂತೆ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ.* ಅವನು ಯಾವುದೇ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲೀ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡಲೀ, ಅದರಿಂದ ಭಕ್ತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು, ಇರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ.

* 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪರಿಶಿಷ್ಟಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿರಿ —

ನಮಗೆ ಕಾಣುವ ಪ್ರಪಂಚವು ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಿರಾಟ್ರೂಪವಾದರೋ ದಿವ್ಯ ಹಾಗೂ ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಪಂಚವು ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ನಮಗೆ ಭೌತಿಕ ವೃಂದಾವನ ವಾದರೋ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಅದರೊಳಗಿನ ದಿವ್ಯ ವೃಂದಾವನ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ನಮಗೆ ಭೌತಿಕ ವಿಶ್ವಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರೊಳಗಿನ ದಿವ್ಯ ವಿಶ್ವ (ವಿರಾಟ್ರೂಪ)ವು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕಾಣುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಭೋಗೇಚ್ಛೇಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಜಡತೆ, ಭೌತಿಕತೆ, ಮಲಿನತೆ ಬಂದಿದೆ. ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯಿಂದಾದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ಮಯ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವೇ ಇದೆ.

ತತ್ತ್ವಭೋದ ಉಂಟಾದಾಗ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಚಿನ್ಮಯರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅದು ಮಾಧುರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮಾಧುರ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವಂತೆಯೇ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರ ರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಐಶ್ವರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸಿದ್ದನು — ‘ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತೇ ರೂಪಮೈಶ್ವರಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ (11/3). ಮಾಧುರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದಿವ್ಯವಿರಾಟ್ ರೂಪವು ಒಂದೇ ಆ ಭಾವನೆಗನುಸಾರ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕರೂಪದಿಂದ ಕಂಡರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕತೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಇದು ಭಗವಂತನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಅಲೌಕಿಕತೆ, ವಿಚಿತ್ರತೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-50)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಇತ್ಯರ್ಜುನಂ ವಾಸುದೇವಸ್ತಥೋಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವಕಂ ರೂಪಂ ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ಭೂಯಃ ।

ಆಶ್ವಾಸಯಾಮಾಸ ಚ ಭೀತಮೇನಂ ಭೂತ್ವಾ ಪುನಃ ಸೌಮ್ಯವಪುರ್ಮಹಾತ್ಮಾ ॥

ವಾಸುದೇವಃ - ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನು, ಅರ್ಜುನಮ್ - ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಭೂಯಃ- ಮತ್ತೆ, ತಥಾ - ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ವಕಮ್ - ತನ್ನ, ರೂಪಮ್ - ರೂಪ (ದೇವರೂಪ)ವನ್ನು, ದರ್ಶಯಾಮಾಸ - ತೋರಿಸಿದನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾತ್ಮಾ - ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಪುನಃ - ಪುನಃ, ಸೌಮ್ಯವಪುಃ - ಸೌಮ್ಯರೂಪ (ದ್ವಿಭುಜಮಾನುಷರೂಪ), ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಏನಮ್ - ಈ, ಭೀತಮ್ - ಭಯಭೀತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಆಶ್ವಾಸಯಾಮಾಸ - ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.॥50॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ರೂಪ (ದೇವರೂಪ)ವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪುನಃ ಸೌಮ್ಯರೂಪ (ದ್ವಿಭುಜ ಮಾನುಷ ರೂಪ)ನಾಗಿ ಈ ಭಯಭೀತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನಿತ್ತನು. ॥50॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇತ್ಯರ್ಜುನಂ ವಾಸುದೇವಸ್ತಥೋಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವಕಂ ರೂಪಂ ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ಭೂಯಃ’ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪನಾಗಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು — ‘ನನ್ನ ಈ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನೀನು ವ್ಯಥಿತ ಮತ್ತು ಭಯಭೀತನಾಗಬೇಡ. ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವ ನಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (49ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಭಗವಂತನ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಂಜಯನು ಇಲ್ಲಿ — ‘ಇತ್ಯರ್ಜುನಂ ವಾಸುದೇವಸ್ತಥೋಕ್ತ್ವಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ತಥಾ’ — ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೃಪೆಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರವೇ ಕೃಪಾಪರವಶನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಈ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಮಾತಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ — ಕೃಪೆ ಆಗಿದೆ.

‘ಭೂಯಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ದೇವರೂಪ (ಚತುರ್ಭುಜರೂಪ)ವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ನೋಡಿದ್ದನೋ (15 ಮತ್ತು 17ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನೋ (45, 46ೀ ಶ್ಲೋಕ) ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸಿದನು.

‘ಆಶ್ವಾಸಯಾಮಾಸ ಚ ಭೀತಮೇನಂ ಭೂತ್ವಾ ಪುನಃ ಸೌಮ್ಯವಪುರ್ಮಹಾತ್ಮಾ’ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನ ನಿಗೆ ಮೊದಲು ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅರ್ಜುನನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪುನಃ ದ್ವಿಭುಜರೂಪ (ಮನುಷ್ಯರೂಪ)ದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದನು ಮತ್ತು ಅವನು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಭೀತನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದ್ವಿಭುಜನಾಗಿದ್ದನೇ? ಚತುರ್ಭುಜನೇ? ಇದರ ಉತ್ತರ ಭಗವಂತನು ಎಂದೆಂದೂ ದ್ವಿಭುಜರೂಪದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಸಮಯಕ್ಕನು ಸಾರ ಉಚಿತವಿರುವಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜನೂ ಆಗುತ್ತಿದ್ದನು.

ಹತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಹತ್ವ, ಪ್ರಭಾವ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅಥವಾ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರಲಾರದು. ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವನು.

ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಂತಹ ಅದ್ಭುತ ಕೃಪೆ ಇತ್ತೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿ ದನು. ಮತ್ತೆ ದೇವರೂಪ (ಚತುರ್ಭುಜರೂಪ)ವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಪುನಃ ಮಾನುಷರೂಪ (ದ್ವಿಭುಜರೂಪೀ)ನಾದನು. ಇದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆಯೂ ಎಷ್ಟು ಅಲೌಕಿಕ ವಿಲಕ್ಷಣ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರುವನೆಂದರೆ — ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಅಲ್ಲೇ ನಾವು ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಪಠಣ-ಪಾಠಣ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು. ಈ ಭಯಂಕರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲು ದೊರೆತ ಅವಕಾಶವು ನಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಕಾರಣವಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಕೃಪೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಾವು ಸಂತೋಷಪಡಬೇಕು. ಈ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ, ಸ್ಮರಿಸುವ ಅವಕಾಶವಾದರೋ ಆಗ ಸಂಜಯನೇ ಆದಿ ಕೆಲವೇ ಜನರಿಗೆ ಲಭಿಸಿತ್ತು. ಅದೇ ಅವಕಾಶ ಇಂದು ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಹ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಳಕೊಳ್ಳಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರೂಪನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಕೊಟ್ಟಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು —

(ಶ್ಲೋಕ-51)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ದೃಷ್ಟ್ವೇದಂ ಮಾನುಷಂ ರೂಪಂ ತವ ಸೌಮ್ಯಂ ಜನಾರ್ಧನ ।

ಇದಾನೀಮಸ್ಮಿ ಸಂವೃತ್ತಃ ಸಚೇತಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಗತಃ ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ!, ತವ - ನಿನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸೌಮ್ಯಮ್ - ಸೌಮ್ಯವಾದ, ಮಾನುಷಮ್ - ಮನುಷ್ಯ, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, (ನಾನು), ಇದಾನೀಮ್ - ಈಗ, ಸಚೇತಾಃ, ಸಂವೃತ್ತಃ, ಅಸ್ಮಿ - ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಮತ್ತು), ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ಗತಃ - ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ. ॥51॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ನಿನ್ನ ಈ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಈಗ ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ. ॥51॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೃಷ್ಟ್ವೇದಂ ಮಾನುಷಂ ರೂಪಂ ತವ ಸೌಮ್ಯಂ ಜನಾರ್ದನ’ — ನೀನು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಲೀಲೆ ಮಾಡುವಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ- ಲತಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಪುಲಕಿತರಾಗುತ್ತವೆ,* ಇಂತಹ ಸೌಮ್ಯ ದ್ವಿಭುಜರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಚಿತ್ತವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ — ‘ಇದಾನೀಮಸ್ಮಿ ಸಂವೃತಃ ಸಚೇತಾಃ’ — ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಭಯವು ಅಳಿದುಹೋಯಿತು, ಎಲ್ಲ ವ್ಯಥೆಯು ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು ಹಾಗೂ ನಾನು ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಗತಾಃ’.

* ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಸೌಭಗಮಿದಂ ಚ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯರೂಪಂ ಯದ್ಗೋದ್ವಿಜದ್ರುಮಮೃಗಾಃ ಪುಲಕಾನ್ಯಬಿಭ್ರನ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 10/29/40)

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಚೇತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಬಂತು. ಎಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಸ್ಮಯಕಾರಕ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಿಶ್ವರೂಪ! ಎಂದು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ ಆ ಇದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನ ಸೌಮ್ಯರೂಪ ದ್ವಿಭುಜ ವಾದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ಮನುಷ್ಯರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದ್ವಿಭುಜನಾಗಿದ್ದನು. ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬಂದಿದೆ —

ತ್ವಮೇವ ಭಗವಾನಾದ್ಯೋ ನಿರ್ಗುಣಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪರಃ ।

ಅರ್ದ್ಧಾಂಗೋ ದ್ವಿಭಜಃ ಕೃಷ್ಣೋಪ್ಯರ್ಧಾಂಗೇನ ಚತುರ್ಭುಜಃ ॥

(ಪ್ರಕೃತಿ — 12/15)

ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಆದಿ, ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತ ಭಗವಂತನಾದ ನೀನೇ ಅರ್ಧ ಶರೀರದಿಂದ ದ್ವಿಭುಜ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಶರೀರದಿಂದ ಚತುರ್ಭುಜವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟ ನಾಗಿರುವೆ.

ದ್ವಿಭುಜೋ ರಾಧಿಕಾಕಾಂತೋ ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತಶ್ಚತುರ್ಭುಜಃ ।

ಗೋಲೇಕೇ ದ್ವಿಭುಜಸ್ತಸ್ಥೌ ಗೋಪೈರ್ಗೋಪೀಭಿರಾವೃತಃ ॥

ಚತುರ್ಭುಜಶ್ಚ ವೈಕುಂಠಂ ಪ್ರಯಯೌಪದ್ಮಯಾಸಹ ।

ಸರ್ವಾಂಶೇನ ಸವೌ ತೌ ದ್ವೌ ಕೃಷ್ಣನಾರಾಯಣೌ ಪರೌ ॥

(ಪ್ರಕೃತಿ — 35/14/15)

ದ್ವಿಭುಜ ಕೃಷ್ಣನು ರಾಧಿಕಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಚತುರ್ಭುಜವಿಷ್ಣು ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಗೋಪ ಗೋಪಿಯರಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಗೋಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ (ಪಾರ್ಷದರೊಂದಿಗೆ) ವೈಕುಂಠ ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಈರ್ವರೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಾನ ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದ್ವಿಭುಜರೂಪೀ (ಕೃಷ್ಣ), ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪೀ (ವಿಷ್ಣು) ಮತ್ತು ಸಹಸ್ರಭುಜ (ವಿರಾಟರೂಪ) ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ರೂಪವಾಗಿವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-52)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಸುದುರ್ದರ್ಶಮಿದಂ ರೂಪಂ ದೃಷ್ಟವಾನಸಿ ಯನ್ಮಮ ।

ದೇವಾ ಅಪ್ಯಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ದರ್ಶನಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ ॥

ಮಮ - ನನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಯತ್ - ಯಾವ, ರೂಪಮ್ - (ಚತುರ್ಭುಜ) ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟವಾನ್, ಅಸಿ - (ನೀನು) ನೋಡಿರುವೆಯೋ, ಸುದುರ್ದರ್ಶಮ್ - ಇದರ ದರ್ಶನವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ, ದೇವಾಃ, ಅಪಿ - ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ರೂಪಸ್ಯ - ರೂಪವನ್ನೂ, ನಿತ್ಯಮ್, ದರ್ಶನಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ - ನೋಡಲು ನಿತ್ಯವು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥52॥

ನನ್ನ ಈ ಯಾವ ಚಲ ತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿವೆಯೋ ಇದರ ದರ್ಶನವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಕೂಡ ಈ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ನಿತ್ಯವು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥52॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸುದುರ್ದರ್ಶಮಿದಂ ರೂಪಂ ದೃಷ್ಟವಾನಸಿ ಯನ್ಮಮ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುದುರ್ದರ್ಶಮ್’ ಪದವು ಚತುರ್ಭುಜಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದೆ, ವಿರಾಟ್ ರೂಪ ಅಥವಾ ದ್ವಿಭುಜರೂಪಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ವಿರಾಟರೂಪದ ಕಲ್ಪನೆ ದೇವತೆಗಳು ಏಕೆ ಮಾಡುವರು! ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯರೂಪವು ಸುಲಭವಾಗಿತ್ತು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅದು ದುರ್ಲಭ ಹೇಗಾದೀತು! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸುದರ್ದರ್ಶಮ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ದೇವರೂಪಮ್’ (11/45) ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಕಂ ರೂಪಂ’ (11/50) ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.

‘ದೇವಾ ಅಪ್ಯಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ದರ್ಶನಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ’ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ನನ್ನ ಈ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನ ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮುಂದೆ 53ನೇ 54ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಈ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದ ದರ್ಶನವು ವೇದ, ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಆಗಲಾರದು; ಇದರ ದರ್ಶನವಾದರೋ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಯಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ರೂಪವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಲು ನಿತ್ಯ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದಾಗ ಅವರಿಗೆ ದರ್ಶನವೇಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನದ ನಿತ್ಯ ಆಸೆ ಇರುವುದು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆಯಲ್ಲ! ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ನಿಜವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ನಿತ್ಯ ಲಾಲಸೆಯು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲ.

ನಿತ್ಯ ಲಾಲಸೆವಿಡುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಲಾಲಸೆ ಇದ್ದು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಲಾಲಸೆ ಇರಬಾರದು. ಇಂತಹ ಲಾಲಸೆಯುಳ್ಳ ಅತಿ ದುರಾಚಾರಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಅನನ್ಯ ಲಾಲಸೆಯು ದೇವತೆಗಳದ್ದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೇವತೆ ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸು ವುದೇ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವರ ಲಾಲಸೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಆಸ್ತಿಕ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ — ‘ನಮಗೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗಲೀ, ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ’ ಇಂತಹ ಲಾಲಸೆ, ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೂ ಭೋಗ — ಸಂಗ್ರಹದ ರುಚಿ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದಾರಿ ನಡೆವಾಗ ಯಾರಿಗಾದರು ರತ್ನಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಹೀಗೆಯೇ (ಗೌಣತೆಯಿಂದ) ನಮಗೆ ಮುಕ್ತಿಯಾದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ* — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯು ಗೌಣವಾಗಿ ರುವಂತೇ, ಭಗವಂತನು ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟರೆ ನಾವು ದರ್ಶನ ಮಾಡುವೆವು — ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆ ಗೌಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

* ಮಾರ್ಗೇ ಪ್ರಯಾತೇ ಮಣಿಲಾಭವನ್ಮೇ ಲಭೇತ ಮೋಕ್ಷೋ ಯದಿ ತರ್ಹಿ ಧನ್ಯಃ ।

ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ — ‘ನಾವು ಇಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ, ನಮ್ಮಲೋಕ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ, ನಾವು ತುಂಬಾ ಪುಣ್ಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗಲೇಬೇಕು’ — ಇಂತಹ ಒಣ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ದರ್ಶನ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವರಲ್ಲಿ ದೇವತ್ವ, ಅಧಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳ ಅಭಿಮಾನವಿದೆ. ಅಭಿಮಾನದಿಂದ, ಅಧಿಕಾರದ ಬಲದಿಂದ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಹೇ ಭಗವಂತಾ ನೀನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ದಾನವರೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ದಾನವ ರನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈಭವಗಳು ಇರುವಂತೆ ದಾನವರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಮಾಯೆಗಳಿವೆ, ಸಿದ್ಧಿಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಬಲದಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಹೀಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳು ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನದ ಲಾಲಸೆಯನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ದೇವತ್ವ- ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದರ್ಶನವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ದೇವತ್ವವೇ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನನ್ನು ದೇವತ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ (11/53). ಅವನನ್ನಾದರೋ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ (54ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲರು.

‘ದೇವಾ ಅಪಿ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಪುಣ್ಯಗಳ ಕಾರಣ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಎತ್ತರದ ಪದವಿ ದೊರಕಿದೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ (ದಿವ್ಯ) ಭೋಗಗಳು ದೊರಕಿವೆ, ಆ ಪುಣ್ಯದ ಬಲದಿಂದ, ಪದವಿ ಬಲದಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನಮಾಡಲಾರರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಎತ್ತರದ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠಭೋಗಗಳನ್ನಾದರೋ ಕೊಡಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನಮಾಡಿಸುವುದ ರಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಕೃತ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದೇವತೆಗಳ ಶರೀರಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿ ದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಶರೀರವು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ರುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಶರೀರ ಭೌತಿಕ ತೇಜೋಮಯವಾಗಿ ದ್ದರೆ ಭಗವಂತನ ಶರೀರ ಚಿನ್ಮಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಶರೀರವು ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದಮಯ, ನಿತ್ಯ, ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಾರಣ ಜನರಲ್ಲಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಕುತೂಹಲವಿರುವಂತೆಯೇ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುವ ಕುತೂಹಲವಿರುತ್ತದೆ, ಪ್ರೇಮವಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಭಕ್ತರು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವಂತೆ ದೇವತೆಗಳು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಅಧೀನನಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-53)

ನಾಹಂ ವೇದೈರ್ನ ತಪಸಾ ನ ದಾನೇನ ನ ಚೇಜ್ಯಯಾ ।

ಶಕ್ಯ ಏವಂವಿಧೋ ದ್ರಷ್ಟುಂ ದೃಷ್ಟವಾನಸಿ ಮಾಂ ಯಥಾ ॥

ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ (ನೀನು), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ದೃಷ್ಟವಾನ್, ಅಸಿ - ನೋಡಿರುವೆಯೋ, ಏವಂವಿಧಃ- ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಅಹಮ್ - (ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವುಳ್ಳ) ನನ್ನನ್ನು, ವೇದೈಃ - ವೇದಗಳಿಂದ (ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ), ನ, ತಪಸಾ - ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಿಲ್ಲ, ನ, ದಾನೇನ - ದಾನದಿಂದ ಇಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ನ, ಇಜ್ಯಯಾ - ಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್, ನ, ಶಕ್ಯಃ- ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥53॥

ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿರುವೆಯೋ ಆ ಪ್ರಕಾರ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವುಳ್ಳ ನನ್ನನ್ನು ವೇದ ಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲೀ, ದಾನದಿಂದಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥53॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೃಷ್ಟವಾನಸಿ ಮಾಂ ಯಥಾ’ — ನೀನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿರುವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ ದರ್ಶನವು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲ.

‘ನಾಹಂ ವೇದೈರ್ನ ತಪಸಾ ನ ದಾನೇನ ನ ಚೇಜ್ಯಯಾ ಶಕ್ಯ ಏವಂವಿಧೋ ದೃಷ್ಟುಮ್’ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಯಾವುದಾದರು ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡುಕೊಂಡರೆ, ಆ ವಸ್ತುವು ಆ ಬೆಲೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಅಂಗಡಿಯವನು ಒಂದು ಗಡಿಯಾರವನ್ನು ನೂರು ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಮಾರಿದರೆ, ಅವನು ಆ ಗಡಿಯಾರವನ್ನು ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ನೂರುರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಮಾರಬಲ್ಲನು. ಇದೇ ರೀತಿ ಅನೇಕ ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೆ, ತುಂಬಾ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆ, ಬಹುದೊಡ್ಡ ದಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ, ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ದೊರೆಯುವನು — ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೇ ಮಹಾನ್ ಕ್ರಿಯೆ ಇರಲಿ, ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರಲೀ, ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೊಂಡು ಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವೆಲ್ಲ ಸೇರಿದರೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವೌಲ್ಯವಾಗಲಾರದು. ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 43ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರೇ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ನಿನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲರು? ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರಾಗದೆ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಯೋಗ್ಯತೆಯುಳ್ಳವರು ಕಡಿಮೆ ಯೋಗ್ಯತೆಯುಳ್ಳವರ ಮೇಲೆ ಆಧಿಪತ್ಯ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಕಡಿಮೆ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಮೇಲೆ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ನಡೆಸಬಲ್ಲರು. ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೀಮಂತರು ಬಡವರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಲ್ಲರು; ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ತತ್ಕಾಲ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ರಚನೆ ಮಾಡುವವನ್ನೂ ಒಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಬಹುದು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸಮಯ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಸಾಮಗ್ರಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಬಲತೆ, ಅಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಬಲ, ಯೋಗ್ಯತೆಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅಭಿಮಾನಪಡದಿದ್ದಾಗ ಆ ಕೃಪೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಬಲನಾಗಿ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಗಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ತತ್ಕಾಲವೇ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಆಸರೆ ಇರುವತನಕ ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ದೂರವಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ದುರ್ಲಭತೆಯು ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಶ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಪುನರುಕ್ತಿದೋಷ ಬಂದುಬಿಡಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು 48ನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿರು ವನು. ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅರ್ಜುನನಂತಹ ಶೂರವೀರಪುರುಷನು, ಭಗವಂತನಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯಭೀತನಾದನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿ, ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರೂ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾದ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲೆ? — ಇದರ ಉತ್ತರ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-54)

ಭಕ್ತ್ಯಾ ತ್ವನನ್ಯಯಾ ಶಕ್ಯ ಅಹಮೇವಂವಿಧೋರ್ಜುನ ।

ಜ್ಞಾತುಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಚ ತತ್ತ್ವೇನ ಪ್ರವೇಷ್ಟುಂ ಚ ಪರಂತಪ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಪರಂತಪ - ಹೇ ಶತ್ರುತಾಪನ, ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನಾ!, ಏವಂವಿಧಃ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಅಹಮ್ - (ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವುಳ್ಳ) ನಾನು, ಅನನ್ಯಯಾ, ಭಕ್ತ್ಯಾ - (ಕೇವಲ) ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ, ತತ್ವ್ತೇನ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ಜ್ಞಾತುಮ್ - ತಿಳಿಯಲು, ಚ - ಮತ್ತು, ದೃಷ್ಟಮ್ - (ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ) ನೋಡಲು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪ್ರವೇಷ್ಟುಮ್ - ಪ್ರವೇಶಿಸಲು, ಶಕ್ಯಃ- ಶಕ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ.॥54॥

ಆದರೆ ಹೇ ಶುತ್ರುತಾಪನ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವುಳ್ಳ ನಾನು ಕೇವಲ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ, ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ನೋಡಲು ಹಾಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು (ಪಡೆಯಲು) ಶಕ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 54॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ತ್ವನನ್ಯಯಾ ಶಕ್ಯ ಅಹಮೇವಂ ವಿಧೋರ್ಜುನ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವು ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವಂತನು — ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಕಂಡಿರುವ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ, ಪದ್ಮಧಾರಿ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವುಳ್ಳ ನನ್ನನ್ನು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ನೋಡಲಾಗದೆ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಅರ್ಥ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಶ್ರಯ, ಆಸರೆ, ಆಸೆ ಇದ್ದು, ಅವನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು; ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಮಹತ್ವ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು. ಈ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯು ಸ್ವಯಂ ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಲತಾ ಪೂರ್ವಕ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇರಬೇಕು, ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಸಮಾಧಾನವಾಗಬಾರದು. ಇಂತಹ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿರುವ ಅಸಮಧಾನವೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಸಮಾಧಾನದಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಅನಂತ ಪಾಪಗಳು ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರಿಗೇ ಭಗವಂತನು— ಅನನ್ಯಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಭಕ್ತನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ನಾನು ಸುಲಭನಾಗಿದ್ದೇನೆ (8/14) ಮತ್ತು ನನ್ನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಾನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ (9/22) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಭಜನೆ — ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವ, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ, ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ಕೂಗುವ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಆಸರೆ ಇದೆಯೋ ಅದು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರಬಾರದು. ಮತ್ತೆ ಸಾಧನೆ ಯಾತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದು? ಕೇವಲ ತನ್ನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸಾಧನೆಯ ಬಲದಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಅರಿವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಗದೆ ಸಾಧನೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಕರಗುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಕರಗಿಹೋದಾಗ ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ಶುದ್ಧ ಕೃಪೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಕೃಪೆಯು ಬರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತೆರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಜ್ಞಾತುಂ ದೃಷ್ಟುಂ ಚ ತತ್ತ್ವೇನ ಪ್ರವೇಷ್ಟುಮ್’ — ಇಂತಹ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ. ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನಾನು ದೊರೆಯಬಲ್ಲೆ.

ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯ ಬಹುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯ (18/55) ಆದರೆ ದರ್ಶನಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ಬಾಧ್ಯನಲ್ಲ.

‘ಜ್ಞಾತುಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾನು ಹೇಗಿರುವೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಯಲು ಬರುತ್ತೇನೆ. ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದರ ಅರ್ಥ — ನಾನು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದಾಗಿರದೆ ಅವನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಶಕ್ತಿಯು ನನ್ನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಮತ್ತು ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19) ಈ ರೀತಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ದೃಷ್ಟಮ್’ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಸಗುಣರೂಪದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಷ್ಣು, ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ರೂಪದಿಂದ ನೋಡಲು ಬಯಸಿದರೂ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲನು.

‘ಪ್ರವೇಷ್ಟುಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರವೇಶವಾಗು ತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನ ಬಯಕೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾದಾಗ ಭಕ್ತನ ಎಲ್ಲಾ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಮುಗಿದು ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿರುವ ಇಚ್ಛೆ ಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅವನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವದ್ದರ್ಶನದ ಮೊದಲಿನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಧ್ರುವನಿಗೆ 36 ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಒಂದು ಕಲ್ಪದ್ದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಅವನಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನೂ ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಶೇಷವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಚಾರ ವಿಚಾರ

ಭಕ್ತನ ಸ್ವಂತದ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಉತ್ಕಂಠತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಹ ಶಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಲ್ಲಿ ತಡೆಯನ್ನೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಶಾಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯು ಭಕ್ತನ ಕಡೆಗೆ ಉಕ್ಕಿದಾಗ ಕೃಪೆಯು ಭಕ್ತನ ಸಮಸ್ತ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ, ಭಕ್ತನ ಯೋಗ್ಯತೆ-ಅಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ನೋಡದೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪರವಶವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ಮುಂದೆ ಆಗಲೇ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೇವಲ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಇವೆರಡೇ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವನು — ‘ತತೋ ಮಾಂ ತತ್ತ್ವತೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಶತೇ ತದನಂತರಮ್’ (18/55) ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು, ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು — ಈ ಮೂರು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವೂ ಆಗಬಲ್ಲದು — ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ, ಜ್ಞಾನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆ ಯಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು — ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳಾಗಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು, ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ನೋಡುವುದು — ಈ ಮಾತುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಏಕದೇಶಿಯತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕದೇಶಿಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-55)

ಮತ್ಕರ್ಮಕೃನ್ಮತ್ಪರಮೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ ।

ನಿರ್ವೈರಃ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಯಃ ಸ ಮಾಮೇತಿ ಪಾಂಡವ ॥

ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಪಾಂಡವಾ!, ಯಃ - ಯಾರು, ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್ - ನನಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಮತ್ಪರಮಃ- ನನ್ನಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ, ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ - ಸರ್ವಥಾ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಿರ್ವೈರಃ - ವೈರಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾದ, ಸಃ - ಆ ಭಕ್ತನು, ಮಾಮ್, ಏತಿ - ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥55॥

ಹೇ ಪಾಂಡವಾ! ಯಾರು ನನಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಥಾ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಮತ್ತು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವೈರಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಭಕ್ತನು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥55॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಐದು ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಈ ಐದನ್ನು ‘ಸಾಧನಪಂಚಕ’ವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಐದು ಮಾತುಗಳ ಎರಡು ವಿಭಾಗವಿದೆ — (1) ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಘನಿಷ್ಠತೆ, (2) ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದ. ಮೊದಲನೇ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ — ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ’, ‘ಮತ್ಪರಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳಿವೆ; ಇನ್ನೊಂದು ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರ್ವೈರಃ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳಿವೆ.]

‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ — ಜಪ, ಕೀರ್ತನ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ದೊರೆತ ಲೌಕಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಕೇವಲ ನನಗಾಗಿಯೇ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವವನೇ ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕರ್ಮದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾಹ್ಯರೂಪಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ‘ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವುದು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ, ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಅವನ ಬಳಿ ಇರುವ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅರಿವು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲೆವನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಹಾಗೂ ತಾನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ, ಭಗವಂತನ ಅಜ್ಞೆಗನುಸಾರ, ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನು ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ ಆಗುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಮತ್ಪರಮಃ’ — ನನ್ನನ್ನೇ ಪರಮೋತ್ಕೃಷ್ಟನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಕೇವಲ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮ ಪ್ರಾಪಣೀಯ (ಪಡೆಯುವಂತಹ), ಪರಮಧ್ಯೇಯ, ಪರಮ ಆಶ್ರಯ ಕೇವಲ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಭಕ್ತನು ‘ಮತ್ಪರಮಃ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ — ಕೇವಲ ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾದವನು ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಚಲ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿರುವವನಿಗೆ ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೂ ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾರದೂ ಆಗಿರದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನನ್ನವರಲ್ಲ’ ಹಿಗಾದಾಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನವನಾಗುವವನು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರೇಮದ ಜಾಗ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಆ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಪ್ರಭುವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಭುವು ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲಿರು ವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು-ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರವನಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ಭಾವವಿಡುವವನೇ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ ನಿರ್ವೈರಃ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಯಃ’ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಪರಾಯಣನಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ಏನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಇದರಿಂದ ಅವನು ‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಎದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭಕ್ತನಿಗೆ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ರಾಗವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಗವು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಎಷ್ಟೇ ದುರ್ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಲೀ, ಅವನನ್ನೂ ಹೊಡೆಯಲಿ, ಬಡಿಯಲಿ, ಅವನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡಲೀ ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವನ ಕುರಿತು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ವೈರಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವದಿಚ್ಛೆ, ಕೃಪೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ನಿರ್ವೈರಃ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರ್ವೈರಃ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ — ಇವೆರಡನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸ ಮಾಮೇತಿ’ — ಇಂತಹ ಆ ಭಕ್ತನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ ಮಾಮೇತಿ’ ಇದರಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು, ದರ್ಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವುದು — ಈ ಮೂರೂ ಮಾತುಗಳೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಇದನ್ನು ಹಿಂದಿನ 54ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಉದ್ದೇಶವು ಸರ್ವಥಾ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು —

ಮನ್ಮನಾ ಭವ ಮದ್ಭಕ್ತೋ ಮದ್ಯಾಜೀ ಮಾಂ ನಮಸ್ಕರು ।

ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ ಯುಕ್ತ್ತೈೆವಮಾತ್ಮಾನಂ ಮತ್ಪರಾಯಣಃ ॥

(9/34)

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ನಾನು ನನ್ನ ರಹಸ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಸಲಿ? ಎಂಬ ಮಾತು ಉಳಿದಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು 10ನೇ ಮತ್ತು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಜೀವಿಯು ಉತ್ಪತ್ತಿ — ವಿನಾಶಶೀಲ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಪರಿವರ್ತ ನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವನು. ಅದರಿಂದ ಇವನು ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಿಮುಖತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸಮ್ಮಖವಾಗಿಸಲೆಂದೇ 10ನೇ ಮತ್ತು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಬಳಿ — ಚಿಂತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ನೋಡುವ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು ಇವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಚಿಂತಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷತೆ, ಮಹತ್ವ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಅಲೌಕಿಕತೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳತ್ತ ಮನಸ್ಸು ಹೋದರೆ, ಆ ವಿಶೇಷತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇನ್ನೊಂದು ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಅವಿನಾಶೀ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿರುವಂತೆ, ಅನೇಕ ಆಕೃತಿ ಗಳಿರುವಂತೆ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ದೃಶ್ಯಗಳಿರುವಂತೆ, ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಆ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನಾಮ, ರೂಪ, ಆಕೃತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವೆಂದು ನೋಡಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಅರ್ಜುನನೂ ಈ ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು. 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲಿ? ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ಚಿಂತನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಅರ್ಜುನನು ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಚಿಂತನ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಖರ್ಚಾಗಿಸಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಕನು ಚಿಂತಿಸಿದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು, ಯಾವುದನ್ನಾದರು ನೋಡಿದರೆ ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ನೋಡಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದಿಂದ ನೋಡಲಾಗುವ ಆ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು—ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಸರ್ವಥಾ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ — ಇದು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ, ‘ಮತ್ಪರಮಃ’ ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಾಗೂ ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ — ಇದು ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಸ್ವರೂಪ)ದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ — ಇದು ಸ್ವಯಂವಿನ ಸ್ವೀಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಮಾಮೇತಿ’ — ಪದದಿಂದ ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನಯೋಗೋ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥11॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನಯೋಗ’ವೆಂಬ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥11॥

ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಭಗವತನ ಯಾವ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಓದಿ, ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಯೋಗ — (ಸಂಬಂಧ)ದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನಯೋಗ’ ವೆಂದಿದೆ.

ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥೈಕಾದಶೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 22, ಶ್ಲೋಕಗಳ 851 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಪದಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 889 ಇವೆ.

(2) ‘ಅಥೈಕಾದಶೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 70, ಶ್ಲೋಕಗಳ 2,193 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 50 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಾ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 2,320 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 55 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವು 33 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 15ರಿಂದ 50ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗಿನ 36 ಶ್ಲೋಕಗಳು 44 ಅಕ್ಷರಗಳ ದ್ದಾಗಿವೆ. ಉಳಿದ 18 ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 11 ಉವಾಚಗಳಿವೆ — 4 ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ, 4 ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ ಮತ್ತು 3 ಸಂಜಯ ಉವಾಚ.

ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 55 ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ 19 ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಅನುಷ್ಟುಪ್’ ಛಂದದ, 3 ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಉಪೇಂದ್ರವಜ್ರಾ’ ಛಂದದ ಮತ್ತು 33 ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಉಪಜಾತಿ’ ಛಂದದ್ದಾಗಿವೆ.

‘ಅನುಷ್ಟುಪ್’ ಛಂದವುಳ್ಳ 19 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊದಲನೆ ಮತ್ತು 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’ ; 11 ಮತ್ತು 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ ವಿಪುಲಾ’; ಮತ್ತು 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಹಾಗೂ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಪುಲಾ’ ಛಂದವುಳ್ಳ ಶ್ಲೋಕಗಳಾಗಿವೆ. ಉಳಿದ 14 (2ರಿಂದ 9ರ ತನಕ, 12ರಿಂದ 14ರವರೆಗೆ 51, 52 ಮತ್ತು 54) ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪ್ರಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

ಉಳಿದ 36 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ — 28ನೇ 29ನೇ ಮತ್ತು 45ನೇ ಶ್ಲೋಕ ‘ಉಪೇಂದ್ರವಜ್ರಾ’ ಹಾಗೂ ಉಳಿದ 33 (15ರಿಂದ 27ರ ತನಕ, 30 ರಿಂದ 44ರ ತನಕ ಮತ್ತು 46ರಿಂದ 50ರವರೆಗೆ) ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಉಪಜಾತಿ’ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33 ಮತ್ತ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರೇರೆಪಿಸಿದನು. ಪುನಃ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಅನಂತರ 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ, 17ನೇ ಹಾಗೂ 24 ರಿಂದ 26ರವರೆಗೆ, 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24 ರಿಂದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದತನಕ ಮತ್ತು 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11 ರಿಂದ 13ರವರೆಗೆ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕಭಕ್ತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ ‘ಮಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 54, 55ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆ ಹಾಗೂ ಫಲಸಹಿತ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು.*

* ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲು ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ವರ್ಣನೆ ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅದರ ಪರಿಚಯ ಈ ಪ್ರಕಾರವಿದೆ —

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 6/47

ಪದ — ‘ಮದ್ಗತೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ...ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್’

ಅರ್ಥ — ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಭಕ್ತನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಜತೇ ಯೋ ಮಾವ್ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 7/1

ಪದ — ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ ... ಯೋಗಂ’

ಅರ್ಥ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಆಸಕ್ತಮನವುಳ್ಳವನು ಯುಂಜನ್ಮದಾಶ್ರಯಃ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೋಡಗಿರುವವನು.

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 7/29-30

ಪದ — ‘ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯಯತಂತಿ’ ‘ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ’

ಅರ್ಥ — ಯುಕ್ತಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 8/7

ಪದ — ‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತ ಮನೋಬುದ್ಧಿಃ’

ಅರ್ಥ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 8/14

ಪದ — ‘ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ಸತತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ’

ಅರ್ಥ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಚಿತ್ತರಾಗಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 9/14

ಪದ — ‘ಸತತಂ ಕೀರ್ತಯಂತೋ ಮಾಂ’

ಅರ್ಥ — ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಭಕ್ತರು ನಿರಂತರ ನನ್ನ ನಾಮ-ಗುಣಗಳನ್ನು ಯತಂತಶ್ವ ದೃಢವ್ರತಾಃ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 9/22

ಪದ — ‘ಅನನ್ಯಾಶ್ಚಿಂತಯಂತೋ ಮಾಂ ಯೇಜನಾಃ’

ಅರ್ಥ — ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಪರ್ಯುಪಾಸತೆ ಮಾಡುವವರು.)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 9/30

ಪದ — ‘ಭಜತೆಮಾಮನನ್ಯಭಾಕ್’

ಅರ್ಥ — ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ.)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 10/9

ಪದ — ‘ಮಚಿತ್ತಾಮದ್ಗತಪ್ರಾಣಾ ಬೋಧಯಂತಃ’

ಅರ್ಥ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿರುವ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರವ್ ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ಭಕ್ತ ಜನರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ.)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 11/55

ಪದ — ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃನ್ಮತ್ಪರಮೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ’

ಅರ್ಥ — ನನಗಾಗಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.)

ಈ ಅಧಾಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನಿರಾಕಾರ ಉಪಾಸಕರ ವರ್ಣನೆ ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅದರ ಪರಿಚಯ ಈ ಪ್ರಕಾರವಿದೆ —

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 4/34

ಪದ — ‘ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೆನ ಸೇವಯಾ’

ಅರ್ಥ — ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ, ಅವರಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ—)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 4/39

ಪದ — ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ಲ್ಲಭತೇಜ್ಞಾನಮ್’

ಅರ್ಥ — ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 5/8

ಪದ — ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮಿತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ’

ಅರ್ಥ — ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು — ೞನಾನು ಏನನ್ನೂ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಿ.)

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 5/13

ಪದ — ‘ನೈವ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಾರಯನ್’

ಅರ್ಥ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಮಾಡಿಸದೆ.

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 5/24-26

ಪದ — ‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್’

ಅರ್ಥ — ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 6/25

ಪದ — ‘ಆತ್ಮಸಂಸ್ಥಂ ಮನಃಕೃತ್ವಾ’

ಅರ್ಥ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿ.

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 8/11

ಪದ — ‘ಯದಕ್ಷರಂ ವೇದವಿದೋ ವದಂತಿ’

ಅರ್ಥ — ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಪರಮಪದವನ್ನು ೞಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಅದು.

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 8/13

ಪದ — ‘ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವ್ಯಾಹರನ್ಮಾಮನುಸ್ಮರನ್’

ಅರ್ಥ — ಓಂ — ಈ ಏಕಾಕ್ಷರರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಚ್ಛಾರಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ —

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 9/15

ಪದ — ‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇ ಯಜಂತೋ’

ಅರ್ಥ — ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ನಿರ್ಗುಣಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮಾಮುಪಾಸತೆ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲಿನ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಏವಂ ಸತತಯುಕ್ತಾ ಯೇ ಭಕ್ತಾಸ್ತ್ವಾಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।

ಯೇ ಚಾಪ್ಯಕ್ಷರಮವ್ಯಕ್ತಂ ತೇಷಾಂ ಕೇ ಯೋಗವಿತ್ತಮಾಃ ॥

ಯೇ - ಯಾವ, ಭಕ್ತಾಃ - ಭಕ್ತರು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ), ಸತತ - ಯುಕ್ತಾಃ - ನಿರಂತರ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ತ್ವಾಮ್ - (ಸಗುಣ ಸಾಕಾರನಾದ) ನಿನ್ನನ್ನು, ಪರ್ಯಪಾಸತೇ - ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯೇ - ಯಾವ, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ, ಅಮ್ಯಕ್ತಮ್, ಅಪಿ - ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವನ್ನೇ (ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ), ತೇಷಾಮ್ - ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ, ಯೋಗವಿತ್ತಮಾಃ - ಉತ್ತಮಯೋಗವೇತ್ತರು, ಕೇ - ಯಾರು? ॥1॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ಭಕ್ತರು ಈ ಪ್ರಕಾರ (11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ) ನಿರಂತರ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ಸಗುಮ-ಸಾಕಾರನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಅವಿನಾಶೀ ನಿರ್ಗುಣ- ನಿರಾಕಾರವನ್ನೇ ಉಪಾಸನೆಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಯೋಗವೇತ್ತರು ಯಾರು? ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏವಂ ಸತತಯುಕ್ತಾ ಯೇ ಭಕ್ತಾಃ’ — ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸಃ’ ಪದಗಳನ್ನು ಯಾವ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಬಳಸಿರುವನೋ ಅದೇ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಗುಣ- ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವಮ್’ ಪದದಿಂದ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ನಿರ್ದೇಶಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತ ನವನಾಗಿ ಇರುವುದೇ ‘ಸತತಯುಕ್ತ’ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡುವ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು (ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ-) ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಜಪ-ಧ್ಯಾನಾದಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ — (ಶಾರೀರಿಕ ಮತ್ತು ಉಪಜೀವಿಕೆ ಸಂಬಂಧೀ) ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ‘ಸತತಯುಕ್ತಾ’ ಪದವು ಇಂತಹ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವಾಗ ಲಾದರೋ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮಾಡುವ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಈ ತಪ್ಪಿನ ಕಾರಣ — ಆಗಾಗ ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಭಿನ್ನತೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಧನ-ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಮಾನ-ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಕುಟುಂಬ-ಪಾಲನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶ ಇರುವವರೆಗೆ ಸಾಧಕನ ಸಂಬಂಧ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ಜೀವನದ ಏಕಾಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಸರಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆ ಆಗಿ ಹೋದೀತು. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ಜಪ-ಸ್ಮರಣೆ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅವನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುವವನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಕ್ರಿಯೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಸ್ಮೃತಿ ಇದ್ದರೆ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅವನ ನಿರಂತರ ಸಂಬಂಧಾತ್ಮಕ ಭಗವತ್ ಸ್ಮೃತಿ ಇರುತ್ತದೆ — ಎಂದು ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ವ್ಯಾಪಾರದ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಸರಿಪಡಿಸುವಾಗ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ನಾನು ಯಾರು? ಏಕೆ ಲೆಕ್ಕಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದರ ಜ್ಞಾನವೂ ಇರದಷ್ಟು ತಲ್ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಅಂಕೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಲೆಕ್ಕಮಾಡುವ ಮೊದಲು — ನಾನು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧಾರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಮುಗಿಸುತ್ತಲೇ ಪುನಃ ಅವನಲ್ಲಿ — ನಾನು ಇಂತಹ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ ಎಂಬ ಭಾವದ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಸಮಯ ದಲ್ಲಿ ಅವನು ತಲ್ಲೀನನಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಮಾಡುವಾಗಲೂ ‘ನಾನು ಇಂತಹ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಭಾವದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಸ್ತುತಃ ಅದನ್ನು ‘ವಿಸ್ಮೃತಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದೇನೆ’ ಈ ಭಾವವಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಶಂಕೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗಿ ತೊಡಗಿದ ಸಮಯ ಅವನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕೂಡ ವಸ್ತುತಃ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತ್ವಾಮ್ ಪರ್ಯಪಾಸತೇ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಾಮ್’ ಪದದಿಂದ— ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಆಗಾಗ ಧರಿಸುವ ರೂಪ ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯಧಾಮದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆಗನುಸಾರ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿಂದ, ನಾಮಗಳಿಂದ ಕೊಂಡಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

‘ಪರ್ಯುಪಾಸತೆ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ‘ಪರಿತಃ ಉಪಾಸತೆ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದಿದೆ. ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರಿಯು ಒಮ್ಮೆ ಪತಿಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ, ಒಮ್ಮೆ ಪತಿಯ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪತಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ಒಮ್ಮೆ ಪತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅತ್ತೆ- ಮಾವಂದಿರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಒಮ್ಮೆ ಪತಿಗಾಗಿ ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುವಾಗ, ಮನೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಪತಿಯ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನೆಮಾಡುವಂತೆ, ಸಾಧಕ ಭಕ್ತನು ಒಮ್ಮೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗಿ, ಒಮ್ಮೆ ಭಗವಂತನ ಜಪ-ಸ್ಮರಣೆ- ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಒಮ್ಮೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನವು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ಸೇವೆಮಾಡುತ್ತಾ ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಉಪಾಸನೆಯೇ ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಉಪಾಸಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ — ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಮಹತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯೇ ಚಾಪ್ಯಕ್ಷರಮವ್ಯಕ್ತಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ’ ಪದವು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ ‘ಯೇ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನೋ, ಅದೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ’ ಪದ ವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

‘ಅಕ್ಷರಮ್’ — ಪದವು ಅವಿನಾಶೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. (ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು.)

ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲದ್ದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತವ್’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದವು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕರ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ. (ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು).

‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ — ಕೇವಲ ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಉಪಾಸಕ ರೊಂದಿಗೆ, ಸಾಕಾರ ಉಪಾಸಕರ ತುಲನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ತೇಷಾಂ ಕೇ ಯೋಗವಿತ್ತಮಾಃ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇಷಾಮ್’ ಪದವು ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇಷಾಮ್’ ಪದವು ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

ಈ ಪದಗಳಿಂದ — ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉಪಾಸಕರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಎಂಬುದು ಅರ್ಜುನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಸಾಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮಹತ್ವದ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ —

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುವನು. 73 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಇಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾದ ಪ್ರಕರಣ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಇದೊಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ — ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕರಿಗೆ ಸಾಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಸುವಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ರಹಸ್ಯವು ಪ್ರಕಟ ವಾಗಲೀ, ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ (12/13ರಿಂದ 19ರತನಕ) ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳ (14/22ರಿಂದ 25) ಆದರ್ಶ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅವರು ಪರಿಚಿತರಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದದ ಮಹತ್ವವು ಅವರ ಅರಿವಿಗೆ ಬರಲೀ ಇವೇ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಅಭಿರುಚಿ ಇರುವುದೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿ, ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಮಾಡಿಸುವ ಶ್ರೇಯವು ಭಗವತ್ ಪ್ರೇರಿತ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೇ ಇದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ’ವಾದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಯೋಗವೇತ್ತಾ ಯಾರು? ಇದು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಯೋಗವೇತ್ತರ ಮೂರು ಶ್ರೇಣಿಗಳಿವೆ — (1) ಯೋಗವಿತ್ ಅರ್ಥಾತ್ ಯೋಗೀ, (2) ಯೋಗವಿತ್ತರ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಬ್ಬರು ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಯೋಗಿ, (3) ಯೋಗವಿತ್ತಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಯೋಗೀ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಯೋಗವಿತ್’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗವಿತ್ತರ’ ಇವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿರದೆ ‘ಯೋಗವಿತ್ತಮ’ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ವಿಷಯಕವಾದ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಭಗವಂತನು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಮಯ್ಯಾವೇಶ್ಯ ಮನೋ ಯೇ ಮಾಂ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾ ಉಪಾಸತೇ ।

ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯೋಪೇತಾಸ್ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ ॥

ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಆವೇಶ್ಯ - ತೊಡಗಿಸಿ, ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವ, ಯೇ - ಯಾವ ಭಕ್ತನು, ಪರಯಾ - ಪರಮ, ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಉಪೇತಾಃ - ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನ (ಸಗುಣ- ಸಾಕಾರದ), ಉಪಾಸತೆ - ಉಪಾಸನೆಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಮತಾಃ - ಮತದಲ್ಲಿ, ಯುಕ್ತತಮಾಃ - ಸರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥2॥

ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವ ಯಾವ ಭಕ್ತರು ಪರಮಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ನನ್ನ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನು ಸರಿಯಾಗಿ ಇದೇ ನಿರ್ಣಯ ವನ್ನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದೆಯೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಾದನು. ಕಾರಣ — ಸ್ವತಃ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡದೆ ಕೇಳಿರುವ ಮಾತು ಪ್ರಾಯಶಃ ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿರುವನು.

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಪೂರ್ಣ ಅಭಿಲಾಷೆ, ಉತ್ಕಂಠತೆಯ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತಾನು ಪ್ರಶ್ನಿಸದಿರುವ ಕಾರಣ ಸತ್ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿರುವ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿರುವ ಸಾಧನ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರ ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಹೇಳಿದರೆ ಅದನ್ನು ತನಗಾಗಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವರು ಕೇಳಿದ, ಓದಿದ ಮಾತನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತಿನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಅವು ವಿಶೇಷ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಜಾಗ್ರತವೂ ಆಗಬಲ್ಲವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರು ಓದಿದನ್ನು, ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ತನಗಾಗಿಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು.]

‘ಮಯ್ಯಾವೇಶ್ಯ ಮನೋ ಯೇ ಮಾಂ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾ ಉಪಾಸತೇ’ — ಪ್ರೇಮವಿದ್ದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮವಿರುವುದರ ಚಿಂತನೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು. ‘ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಇದೇ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಾಗಿದೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವಂತದ ಉದ್ದೇಶ ದೃಢವಾದಾಗಲೇ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವಂತದ ಉದ್ದೇಶ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ ಅವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವ ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವಯಂ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಕರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಕರಣಗಳು ಕರ್ತಾನ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕರ್ತಾ ಭಗವಂತನವನಾದಾಗ ಮನ-ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರಣ ಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ.

ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ, ತನ್ನ ಮನ- ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡು ವುದೇ ಅವನ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತಕರಾರು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕ ರಲ್ಲಿತ್ತದೆ. ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಏಕಾಗ್ರವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ (ಸಮಾಧಿ)ಯಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಸ್ವಂತದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಾಸನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿ ದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸ್ವತಃ (ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು) ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ನಾಮ-ಜಪ, ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುವವು.

ಶರೀರವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಜೀವವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಯನ್ನಿಡದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನವ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು — ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವನು ಅಥವಾ ತಿಳಿಯುವವನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಯು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಚೇತನವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮರೆತು, ಅವಾಸ್ತವಿಕವಾದ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ತನಕ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತಲೇ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಕಟವಾಗು ತ್ತದೆ; ಅದರ ಸ್ಮೃತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧ್ವಾ’ (18/73).

ಜಡತೆ (ಪ್ರಕೃತಿ)ಯ ಸಮ್ಮುಖನಾದ ಕಾರಣ, ಅರ್ಥಾತ್— ಅದರಿಂದ ಸುಖಭೋಗ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನದ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ದೇಹವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ಅವನು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ, ಹೆಸರು, ವ್ಯವಸಾಯ ಹಾಗೂ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಇತ್ಯಾದಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸದೆಯೇ (ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ) ತನ್ನದೆಂದೇ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಜೀವಿಯ ವಿಜಾತೀಯ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ (ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾದ) ಇರುವ ಸಂಬಂಧದ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆಯೂ ಸದಾ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸಜಾತಿಯ (ಚೇತನ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ) ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕೊಂಡರೆ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮರೆಯ ಲಾರನು. ಮತ್ತೆ ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ಉಂಬಾಗ-ತಿಂಬಾಗ, ಮಲಗಿ-ಎದ್ದಾಗ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ-ಚಿಂತನೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿರುತ್ತದೋ, ಅವನಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಸಂಬಂಧದ ಪೂರ್ಣ ಪರಿಚಯವಾದಾಗ ಸಾಧನಕಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನವನಾದ ಜೀವಿಯು ಎಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಈ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧವನ್ನು ದೃಢತೆವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೇ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅವನ ಸಮ್ಮುಖ ನಾಗಬೇಕು.

‘ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯೋಪೇತಾಸ್ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ’ — ಸಾಧಕನ ಯಾವ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವನೋ ಅದೇ ಸಾಧಕನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬುದ್ಧಿ ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ ಅವನು ತಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆಯುವನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತನಾಗಲಾರನು.

ಪ್ರೇಮವಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಬುದ್ಧಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನ ಸಂಗದ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆವಿರುತ್ತದೆ.

ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದಿಗೂ ವಿಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭಕ್ತನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ’ ಬಹುವಚನಾಂತ ದಿಂದ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ’ ಎಂದು ಏಕವಚನಾಂತ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ.*

* ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 54ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕನು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲನು, ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು, ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಆದರೆ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮತ್ತು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ದರ್ಶನಕೊಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವರ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಗುಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಪ್ರೇಮವಿರಿಸುವ ಸಾಧಕನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವ ಸಾಧಕನೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಸ ಯೋಗೀ ಪರಮೋ ಮತಃ’ (6/32) ‘ಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ’ (6/47) ‘ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ’ (12/2) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಡೆದರೂ ಯಾರಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಫಲವಾದ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನು.

ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಇವೆರಡೂ ಪ್ರಪಂಚದ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಎರಡರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಾದರೋ ಅಖಂಡ ರಸದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅನಂತ ರಸದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿ ರುವ, ತೆರೆಗಳುಳ್ಳ, ಉಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಆನಂದವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವು ಇದು ಹಣವಾಗಿದೆ, ಇದು ಗಡಿಯಾರವಾಗಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದರೆ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನ (ತಿಳಿಯದಿರು ವುದು)ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ದುಃಖ, ಭಯ, ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಎಲ್ಲ ಬಂಧನಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೇಮ (ಭಕ್ತಿ)ಯು ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವಪಡೆಯುವವರು ಸ್ವಯಂ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯು ವವರು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾತಾ ಭಗವಂತನೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಹಸಿವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದ ಹಸಿವಿದೆ. ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಸಂತುಷ್ಟ, ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (3/17) ಆದರೆ ಪ್ರೇಮವಾದಾಗ ಭಕ್ತನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗದೆ ಅವನ ಆನಂದ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರೇಮವಾಗಿದೆ, ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲ.

ಇದು ಹಣವಾಗಿದೆ — ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವ, ಇನ್ನು ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಲೋಭ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ರಸವಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ರಸವಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಲೋಭದಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿದೆ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಧನದ ಲೋಭ ಹೆಚ್ಚು ಪತನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮವು ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಉನ್ನತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುವಿನ ಆಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ರಸವು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ವಿವೇಕಮಾರ್ಗ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ ಎರಡರ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸತ್ತೆಯು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂ ದೂರದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಮುಕ್ತರಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರವು ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾದರೋ ಕೊಡಲಾರದು, ಆದರೆ ಇದು ಈಶ್ವರನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿವೇಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಥವಾ ದಾರ್ಶನಿಕರ ಮುಕ್ತಿಯಾದರೋ ಆಗ ಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಈಶ್ವರನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣವೇ ದಾರ್ಶನಿಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವರ ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಮತಭೇದ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಮಾರ್ಗ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ)ದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಓರ್ವ ಈಶ್ವರನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನೂ ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಈಶ್ವರನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈಶ್ವರನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೇಮದ ಉದಯವಾದಾಗ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲಾ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಭೇದಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದ್ವೈತ, ಅದ್ವೈತ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಮತಭೇದಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ವಾಸುದೇವರೂಪೀಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್’ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರ ಹೃದಯ ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದೇ ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲದರ ಆದರ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಮತದ ಆಗ್ರಹವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಯಾರ ಅನಾದರವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜ್ಞಾನದ ಏಕತೆಗಿಂತ ಪ್ರೇಮದ, ಏಕತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಂತಹ ಹಾಗೂ ಭೇದವಾದರೋ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಭಿನ್ನತೆ (ಮಿಲನ)ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅಂತರ, ಭೇದ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನತೆ ಇವು ಮೂರೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಅದ್ವೈತ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಗೂ ಕೂಡ ಪ್ರಿಯನಾಗುವಷ್ಟು ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಿಗಳು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತುವೆಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಅವರು ಮುಕ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಮುಂದಿನ ವಸ್ತು ಪ್ರೇಮ (ಪ್ರೇಮಾಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪರಾಭಕ್ತಿ)ಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವರು? ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಖಂಡರಸವಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅನಂತ (ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ) ರಸವಿದೆ. ಪ್ರೇಮವು ಮುಕ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ, ಸ್ವರೂಪಬೋಧ, ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ, ಕೈವಲ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂದಿನ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ.*

* ದ್ವೈತಂ ಮೋಹಾಯ ಬೋಧಾತ್ಪ್ರಾಗ್ಜಾತೇ ಮನೀಷಯಾ । ಭಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಕಲ್ಪಿತಂ (ಸ್ವೀಕೃತಂ) ದ್ವೈತಮದ್ವೈತಾದಪಿ ಸುಂದರಮ್ ॥

(ಬೋಧಸಾರ — ಭಕ್ತಿ — 42)

ಬೋಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲಿನ ದ್ವೈತವು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬೋಧವಾದಾಗ ಭಕ್ತಿಗಾಗಿ ಸ್ವೀಕೃತ ದ್ವೈತ ಅದ್ವೈತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸುಂದರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗ — ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಇವೆರಡೂ ಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆಗಳಾಗಿವೆ; (3/3) ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಅಲೌಕಿಕ ನಿಷ್ಠೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಣಿಯ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವನು ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ನಿಷ್ಠೆ ಅಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸಾಧನ ಹಾಗೂ ಸಾಧ್ಯ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಸಾಧನೆಯೂ ಆಗಿದೆ, ಸಾಧ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಹೇಳಿದೆ— ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸಂಜಾತಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 11/3/31) ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಕ್ತಿಯು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಸ್ಮರಣ, ಪಾದಸೇವನ, ಅರ್ಚನ, ವಂದನ, ದಾಸ್ಯ, ಸಖ್ಯ, ಆತ್ಮನಿವೇದನ — ಈ ಒಂಭತ್ತು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತಿ ‘ಸಾಧನ ಭಕ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ+ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರೇಮಲಕ್ಷಣಾ ಭಕ್ತಿಯು ‘ಸಾಧ್ಯಭಕ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎಲ್ಲದರ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ (18/54). ಈ ಸಾಧ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೇ ಸರ್ವೋಪರಿ ಪ್ರಾಪಣೀಯ (ಪಡೆಯುವಂತಹ) ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ.

+ ಶ್ರವಣಂ ಕೀರ್ತನಂ ವಿಷ್ಣೋಃ ಸ್ಮರಣಂ ಪಾದಸೇವನಮ್ । ಅರ್ಚನಂ ವಂದನಂ ದಾಸ್ಯಂ ಸಖ್ಯಮಾತ್ಮನಿವೇಧನಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-7/5/23)

ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನಿತ್ತು ಅಸತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತ್ಯಾಗದ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯವಸ್ತುವಿನ ಸತ್ತೆಯು ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವು ತುಂಬಾ ತಡವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸೇವಾ ಸಾಮಗ್ರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಕೃಷ್ಟ ವಸ್ತುವಾದರೋ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬೇಗನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದು ಅಥವಾ ಭಗತ್ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಜಗತ್ತು (ಅಸತ್ತು) ಬಹುಬೇಗನೇ ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿ(ಜಡತೆ)ನ ತ್ಯಾಗಬೇಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗವು ಇನ್ನೂ ಬೇಗನೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19). ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ — ‘ತಯೋಽಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ (5/2) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ — ‘ಯೋಗಿನಾಮಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮದ್ಗತೇನಾಂತ ರಾತ್ಮನಾ ಶ್ರದ್ಧಾ ವಾನ್ಭಜತೇ ಯೋ ಮಾಂ ಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ॥’ (6/47).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಗುಣ-ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ — ಏನು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠಯೋಗಿಯಲ್ಲವೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಯೇ ತ್ವಕ್ಷರಮನಿರ್ದೇಶ್ಯಮವ್ಯಕ್ತಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।

ಸರ್ವತ್ರಗಮಚಿಂತ್ಯಂ ಚ ಕೂಚಸ್ಥಮಚಲಂ ಧ್ರುವವ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಸನ್ನಿಯಮ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ ।

ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ॥

ತು - ಮತ್ತು, ಯೇ - ಯಾರು (ತನ್ನ), ಇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮೂಹವನ್ನು, ಸನ್ನಿಯಮ್ಯ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಂಚಿತ್ಯಮ್ - ಚಿಂತನೆಗೆ ಬಾರದಿರುವ, ಸರ್ವತ್ರಗಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್- ನೋಡಲು ಬಾರದಿರುವ, ಕೂಟಸ್ಥಮ್ - ನಿರ್ವಿಕಾರವಾದ ಅಚಲಮ್ - ಅಚಲವಾದ, ಧ್ರುವಮ್ - ಶಾಶ್ವತವಾದ, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅಕ್ಷರ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ - ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ - ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ, ರತಾಃ - ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಬುದ್ಧಯಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥3,4॥

ಮತ್ತು ಯಾರು ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮೂಹವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಚಿಂತನೆಗೆ ಬಾರದಿರುವ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ನೋಡಲು ಬಾರದಿರುವ, ನಿರ್ವಿಕಾರವಾದ ಅಚಲವಾದ, ಶಾಶ್ವತವಾದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥3,4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತು’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವು ಸಾಕಾರ ಉಪಾಸಕರಿಗಿಂತ ನಿರಾಕಾರ ಉಪಾಸಕರ ಭಿನ್ನತೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

‘ಸನ್ನಿಯಮ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮ್’‘ಸಮ್’ ಮತ್ತು ‘ನಿ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಸರ್ಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ‘ಸನ್ನಿಯಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು — ‘ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣತಃ ವಶಪಡಿಸಲಿ, ಅದರಿಂದ ಅವು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗದಿರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂರ್ಣತಃ ವಶವಾಗ ದಿರುವಾಗ ನಿರ್ಗುಣ-ತತ್ತ್ವದ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಗುಣ-ಉಪಾಸನೆಯ ಲ್ಲಾದರೋ ಧ್ಯಾನದ ವಿಷಯ ಸಗುಣ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗಿರುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಲ್ಲವು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದ್ದರೂ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿಲ್ಲ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಂಯಮವಾಗದೆ (ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ) ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಪತನವಾಗುವ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. (2/62, 63) ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿ ನಿಂದ ಮಾತ್ರ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಧಕರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗವಿರಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರವ ತನಕ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕಷ್ಟ ವಾಗಿದೆ (15/12).

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಂದಷ್ಟು ಸಗುಣೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ.

‘ಅಚಿಂತ್ಯಮ್’ — ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ‘ಅಚಿಂತ್ಯಮ್’ ಪದವು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ವಾದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ವಿಷಯಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಲಾರವು, ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇವುಗಳ ವಿಷಯ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು?

ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಸರ್ವಪದಾರ್ಥಗಳು ಚಿಂತ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತನಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಚಿಂತ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅತೀತ, ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಾಯತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ಚಿಂತನೆ, ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ವಯಂ (ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ ಜ್ಞಾನ—)ದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ (ಕರಣ — ಸಾಪೇಕ್ಷ ಜ್ಞಾನ—)ಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸರ್ವತ್ರಗಮ್’ — ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವು ‘ಸರ್ವತ್ರಗವ್’ ಆಗಿದೆ. ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಕಾರಣ ಅದು ಸೀಮಿತ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್’ — ಇದಂತದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಾಷೆ, ವಾಣಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಜಾತಿ, ಗುಣ, ಕ್ರಿಯೆ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮತ್ತು ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶನ (ಸಂಕೇತ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವು ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದುದರ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಜಡ ಭಾಷೆ, ವಾಣಿ ಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಹುದು?

‘ಕೂಟಸ್ಥಮ್’ — ಈ ಪದವು ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಸದಾಕಾಲ ಏಕರಸವಾಗಿರುವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಆ ತತ್ತ್ವವು ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ವಾಗಿದೆ. ಕೂಟ (ಅಡಿಗಲ್ಲು)ದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಒಡವೆಗಳು, ಅಸ್ತ್ರಗಳು, ಕತ್ತಿ-ಕೊಡಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಬಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಹೇಗಿರುವುದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ವಿನಾಶವಾದರೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಚಲಮ್’ ಈ ಪದವು ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚಲವಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮವು ಅಚಲವಾಗಿದೆ.

‘ಧ್ರುವಮ್’ — ನಿಶ್ಚಿತ (ಸತ್ಯ) ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದನ್ನು ‘ಧ್ರುವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಬ್ರಹ್ಮವು ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಧ್ರುವಮ್’ ಆಗಿದೆ.

ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಎಂಟೂ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ವಿಶೇಷಣವು ‘ಧ್ರುವಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಯಾರಾದರ ಅವನು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧ್ರುವಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆ ತತ್ತ್ವದ ನಿಶ್ಚಿತ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ತತ್ತ್ವವು ಎಂದೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಅಸತ್ತಿಗೆ (ಪ್ರಪಂಚ) ಅಸ್ತಿತ್ವವಿದೆ— ‘ಜಾಸು ಸತ್ಯತಾ ತೇಂ ಜಡ ಮಾಯಾ ಭಾಸ ಸತ್ಯ ಇವ ಮೋಹ ಸಹಾಯಾ॥’ (ಮಾನಸ — 1/117/4).

‘ಅಕ್ಷರಮ್’ — ಎಂದಿಗೂ ಕ್ಷರಣ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿನಾಶ ವಾಗದಿರುವ ಮತ್ತು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಬರದಿರುವ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮವು ‘ಅಕ್ಷರವ್’ ಆಗಿದೆ.

‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ — ವ್ಯಕ್ತವಾಗದಿರುವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲದ್ದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ರೂಪ, ಆಕಾರ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ’ — ಈ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರ ಸಮ್ಯಕ್ ಉಪಾಸನೆಯ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸನೆ ಹಾಗೂ ಅಹಂಭಾವದ ಅಭಾವ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವರೂಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ದೃಢಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದೇ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ವಿಶೇಷಗಳಿಂದ ಯಾವ ವಿಶೇಷ ವಸ್ತುತತ್ತ್ವದ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ಯಾವ ವಿಶೇಷ ವಸ್ತು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಪೂರ್ಣವಲ್ಲದ ಬುದ್ಧಿವಿಶಿಷ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, (ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ರಹಿತ) ನಿರ್ಗುಣ, ನಿರ್ವಿಶೇಷ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು (ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅತೀತವಾದ) ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿಷಯವಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾಗುವ ಉಪಾಸನೆಯು ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನದೇ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನದೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ವಿಧ್ಯಾತ್ಮಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ, ಅಕ್ಷರ, ಅರ್ನಿದೇಶ್ಯ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಂಚಿತ್ಯ, ಅಚಲ, ಅವ್ಯಯ, ಅಸೀಮ, ಅಪಾರ, ಅವಿನಾಶೀ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷಣಗಳು ‘ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ’ವಾಗಿವೆ. ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಕೂಟಸ್ಥ, ಧ್ರುವ, ಸತ್, ಚಿತ್, ಆನಂದ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷಣಗಳು ‘ವಿಧ್ಯಾತ್ಮಕ’ವಾಗಿವೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ ವಿಶೇಷಣಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಸಂಗತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಧ್ಯಾತ್ಮಕ ವಿಶೇಷಣಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅತೀತ (ಸಹಜ ನಿವೃತ್ತ) ಹಾಗೂ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಹತ್ತಿರ ತಲುಪಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ವರ್ಣನೆ (ಲಕ್ಷ್ಯ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮರ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾಗಿಯೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗತಃ’ ‘ಅಚಲಃ’ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಃ’ ‘ಅಚಿಂತ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಮತ್ತು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕೂಟಸ್ಥಃ’ ಹಾಗೂ ‘ಅಕ್ಷರಃ’ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣವು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯವ್’ ವಿಶೇಷವು ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕರೂಪವಾಗಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ; 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಹಾಗೂ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನೂ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕಣ್ಣುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಶಬ್ದಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೇ (ದ್ವೈತಮತಕ್ಕನುಸಾರ) ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿರವಯ ವಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ — ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ, ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ‘ತನ್ನವು’ ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ, ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ತ್ಯಾಗವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವರು ತನ್ನ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (ದೀನ-ದುಃಖಿ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತ) ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಯೇ ತೊಡಗಿಸುವರು. ಶರೀರವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಂತೆ’ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಮಮತೆ’ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸೇವ್ಯನದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಯ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತನಾಗಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇರತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಈ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. ಇದರಿಂದ — ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವಂತಹ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ — ಶರೀರ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸೇವೆಯು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ಪದಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದರೂ ಸೀಮಿತವೇ ಆಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದ ಭಾವವು ಅಸೀಮ ವಿರುವುದರಿಂದ ಸೇವೆಯೂ ಅಸೀಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತನ್ನ ಬಳಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಇಡದೆ) ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಮಷ್ಟಿಯದಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಅಸೀಮಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಕಾರಣ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಸೀಮತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮಾ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ (ತನ್ನದು) ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ (ಏಕದೇಶೀಯತೆ) ಹಾಗೂ ವಿಷಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಭಾವವಿರುಸುವುದರಿಂದ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಹಾಗೂ ವಿಷಮತೆ ಅಳಿದುಹೋಗು ತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಮಮತೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಸೀಮಿತಭಾವ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸೇವೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ (ಸೀಮಿತಭಾವದ ಕಾರಣ) ಅವನಿಗೆ ಅಸೀಮ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಸೀಮ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರೀತಿರೂಪೀ ಅಸೀಮ ಭಾವವಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಪದವು ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಜಡತೆಯಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆದರವಿರುವತನಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮಾಯಾಮಯ ಅಥವಾ ಸ್ವಪ್ನವತ್ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಿಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗ (ಪರಹಿತದಲ್ಲಿ) ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತ ಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಪದದಿಂದ — ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕುರಿತು ಆದರ ಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದರೂ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಕರ್ಮಯೋಗವೇ ಸುಲಭ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ.

ನಿರ್ಗುಣ-ಉಪಾಸಕರ ಸಾಧನೆಯ ಅಂತರ್ಗತ ಅನೇಕ ಅವಾಂತರ ಭೇದಗಳಿದ್ದರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ — (1) ಜಡ-ಚೇತನ, ಚರ-ಅಚರದ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಆತ್ಮಾ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. (2) ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಾಗಿದೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ದಾಗ ಉಳಿಯುವ ಶೇಷ ಆತ್ಮಾ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ.

ಮೊದಲ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ’ ಇಷ್ಟೇ ಕಲಿತುಕೊಂಡಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವತನಕ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ರಾಗವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತಿ ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಿರುವಂತೆ, ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತಿ ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆಗಲೇ ರಾಗವು ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯು ಸಿದ್ಧವಾಗಬಲ್ಲದು. ಇದೇ ಮಾತಿನ ಲಕ್ಷವಾಗಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.

ಎರಡನೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಉದಾಸೀನ ನಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿಯೇ ತತ್ತ್ವದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವು ಸಹಾಯಕ ವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (3/4). ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಭೋಗಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಮತೆಗಾಗಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಆಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಮಾಜದಿಂದ, ದೂರ ಅಸಂಗನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಪ್ರಪಂಚ ಮಾತ್ರದ ಹಿತದ ಭಾವ ಇರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಅಸಂಗತೆಯು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಇರಬೇಕು. ಸಮಾಜದಿಂದ ಅಸಂಗತೆಯು ಇದ್ದಾಗ ಅಹಂಭಾವ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬೇರೆಯಾದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ವಸ್ತುತಃ ಅದರಿಂದ ಬೇರಾಯಾಗುವು ದಾಗಿದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಸಾಧಕನು ಸದಾಕಾಲ ಏಕಾಂತದಲ್ಲೇ ಇರುವುದೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರಬೇಕಾಗು ತ್ತದೆ. ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದ್ದಾಗ ಅವನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಕಠೋರತೆ ಬರುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಕಠೋರತೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ(ಅಹಂಭಾವ)ದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಠೋರತೆ ಬಾರದಿರಲು ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತನಾಗಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಂದ ಸೇವಾಕಾರ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವಾಗದಿದ್ದರೂ ಅವನೂ ಕೂಡ (ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತಿವಿರುವ ಕಾರಣ) ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಗುಣೋಪಾಸಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸಕರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಭಾವ ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಂ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇದ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಮುಂದೆ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಬಾಧಕ ವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ‘ಅಹಂ’ ಇಲ್ಲವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ‘ಅಹಂ’ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಹಂ’ವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಸಾಧಕನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು (ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಲುವುದು, ಜಪ-ಧ್ಯಾನ, ಪಾರಾಯಣ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ) ಪ್ರಪಂಚ ಮಾತ್ರದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಹಿತ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಎಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಯು ಪರಹಿತದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯು ಜೊತೆಗೂಡುವುದು.

ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ಸೇವೆಯಾಗಿರದೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದೆ ‘ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವು ಹೇಗಾದೀತು, ಅವರಿಗೆ ಸುಖ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು’ — ಈ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಸೇವೆಕನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರ ಬಾರದು. ಸೇವಕನು ಸೇವೆ ಮಾಡುವವನನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ (ತನ್ನ ಶರೀರದಂತೆ)ನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಬದಲಿಗೆ ಅವನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸದಿದ್ದಾಗಲೇ ಸೇವೆಯಾಗ ಬಲ್ಲದು.

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರ ಉಪದೇಶವೂ ಇಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆಮಾಡಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನವು ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. (6/32). ಅವರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಾವು ಯಾರದೋ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಭಾವವು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೇಶವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಆದರ್ಶವಾಗಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು, ಸಾಧಕನು ಸರ್ವತ್ರ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ದುಃಖಕೊಡದೆ, ಅವರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ರತರಾಗಿರಬೇಕು.

‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ’ — ಪದಗಳ ಭಾವವು — ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸಕರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ವಿಷಮವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (5/19).

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳ ಉಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಿಗಳಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು ಕೊಂಡು ತತ್ತ್ವದ ಚಿಂತನೆಮಾಡುವುದೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಾಧನೆ ಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಸಮಬುದ್ಧಯಃ’ ಈ ಪದದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವ್ಯವಹಾರಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವುದೇ ಸರ್ವಥಾ ಏಕಾಂತ ಸೇವನೆ ಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರವಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ನೋಡುವುದೇ ವಿಷಮಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ನೋಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಾಗಬಲ್ಲದು. ನಿಜವಾದ ಏಕಾಂತದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ಅರ್ಥಾತ್— ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯ ಅಭಾವವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಏಕಾಂತವೂ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಸರ್ವಥಾ ಏಕಾಂತ ಸೇವೀ ಸಾಧಕನಿಂದ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಾಗುವುದು ಸಂಭವವಿದೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಏಕಾಂತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ವಾಸ್ತವಿಕ ಏಕಾಂತವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಬೇಕು. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನೇ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಸಮಬುದ್ಧಿ’ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಸಮದರ್ಶನ’ ವಾಗಿದೆ, ‘ಸಮವರ್ತನೆ’ಯಲ್ಲ. 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರ ದಿಂದ ಸಮತೆಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲದಿರುವ ವಿದ್ಯಾ-ವಿನಯ ಯುಕ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹಾಗೂ ಹಸು, ಆನೆ, ನಾಯಿ, ಚಾಂಡಾಳ — ಈ ಐದು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ‘ಸಮದರ್ಶನಃ’ ಪದವು ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ — ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ವ್ಯವಹಾರವು ಎಂದಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ವ್ಯವಹಾರವು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು ಮತ್ತು ಆಗಲೂಬಾರದು. ವ್ಯವಹಾರ ದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಕೃತಿ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಒಡವೆಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವ (ಚಿನ್ನ)ದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ಸಾಧಕನ ತತ್ತ್ವ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಸಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಬುದ್ಧಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಆ ಆಂತರಿಕ ಸಮತೆಯ ಕಡೆಗೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ.

ಸಿದ್ಧಮಹಾಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವರು ಸದಾಕಾಲ — ಸರ್ವತ್ರ ‘ಸಮಬುದ್ಧಿ’ಯೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರು ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸತ್ತೆ ಇರುವಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾದಂತೆ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಹೋದೀತು.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಸಿದ್ಧ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲದಷ್ಟು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಘನಿಷ್ಟವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿರದೆ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ’ — ನಿರ್ಗುಣದ ಉಪಾಸ ಕರು ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವವು ಯಾವುದೋ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ, ಸಗುಣತತ್ತ್ವವು ಯಾವುದೋ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಾರು ಎಂದು ಭಗವಂತನು — ‘ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವು ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ’ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (9/4; 14/27). ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಎರಡೂ ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — (1) ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದ ಸ್ವರೂಪವೇನು? (2) ಸಾಧಕನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? (3) ಉಪಾಸನೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಏನು? (4) ಸಾಧಕನು ಏನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

(1) ಅರ್ಜುನನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ — ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣ ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಇನ್ನೂ ಆರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಂಟು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಐದು ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ (ಅಕ್ಷರಮ್, ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್, ಅವ್ಯಕ್ತಮ್, ಅಂಚಿತ್ಯಮ್, ಅಚಲಮ್) ಹಾಗೂ ಮೂರು ವಿಧ್ಯಾತ್ಮಕ (ಸರ್ವತ್ರಗಮ್, ಕೂಟಸ್ಥಮ್, ಧ್ರುವಮ್) ವಿಶೇಷಣಗಳಿವೆ.

(2) ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ತತ್ತ್ವದ ಮೇಲೆಯೇ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಬೇರೆಯಾದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ ಕಾರಣವೇ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭೋಗಭೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದೆರ ಈ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ, ವಸ್ತುವಿನ ಬೇರೆಯಾದ (ಸ್ವತಂತ್ರ) ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

(3) ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಡುವುದೇ (ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದು) ಸಾಧಕನ ‘ಉಪಾಸನೆ’ಯಾಗಿದೆ.

(4) ಇಂತಹ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವು ‘ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿ ದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ (ಅಚಿಂತ್ಯ, ಕೂಟಸ್ಥ, ಅಚಲ, ಅಕ್ಷರ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ) ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೂ ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ (2/25), ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ (15/16), ‘ಅಚಲ’ (2/24), ‘ಅಕ್ಷರ’ (5/16, 18), ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ (2/25) ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಬ್ಬರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಾದ್ದರಿಂದ (ಅನೇಕರೂಪದಿಂದ) ‘ಜೀವ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದೇ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ (ಒಂದೇ ರೂಪದಿಂದ) ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜೀವಿಯು ಕೇವಲ ಶರೀರದ ಉಪಾಧಿಯಿಂದ, ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಕಾರಣವೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಉಪಾಸಕನಿಗೆ ಉಪಾಸ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಾಧರ್ಮ್ಯತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಇದಂ ಜ್ಞಾನಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ (14/2).

‘ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ’ — ಸಗುಣ (ಗುಣ ಸಹಿತ) ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ (ಗುಣರಹಿತ) — ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ್ಯ (ತತ್ತ್ವ)ವಾದರೋ ಒಂದೇ ಆಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೂ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿರ್ಗುಣ- ನಿರಾಕಾರ ರೂಪವೂ ಕೂಡ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ, ನನ್ನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ.

‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಜಗತ್, ಜೀವ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂತರ್ಗತವಾದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂತರ್ಗತವಾದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಮ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದಾಗ — ‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ’ ಮತ್ತು ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಶರೀರದಂತೆಯೇ ತಿಳಿಯ ತೊಡಗಿದಾಗ — ‘ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಂ ಪಶ್ಯತಿ ಯೋರ್ಜುನ’ (6/32), ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೇ ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿರಂದ ಅವನು ಯಾರನ್ನೂ ಕೆಟ್ಟವ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರ ಕೆಡುಕನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೆಟ್ಟದರ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಅವನಿಂದ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ ತನ್ನ ನಾಲಿಗೆ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡರೆ ಹಲ್ಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗಿ ಅದನ್ನು ಯಾರು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿಸುವ ಭಾವವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೆಟ್ಟದರ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಆಗುವ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದಾನ-ಪುಣ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಆಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಡುಕಿನ ತ್ಯಾಗವು ಒಳ್ಳೆಯದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಕೆಡುಕಿನ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದವನೇ ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಆಗ ಬಲ್ಲನು.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು 3-4ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧಕರ ಅವಾಂತರ ಭೇದ ಹಾಗೂ ಕಠಿಣತೆ ಮತ್ತು ಸುಗಮತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಕ್ಲೇಶೋಧಿಕತರಸ್ತೇಷಾಮವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್ ।

ಅವ್ಯಕ್ತಾ ಹಿ ಗತಿರ್ದುಃಖಂ ದೇಹವದ್ಭಿರವಾಪ್ಯತೇ ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್ - ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ, ತೇಷಾಮ್ - ಆ ಸಾಧಕರಿಗೆ (ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ), ಕ್ಲೇಶಃ- ಕಷ್ಟವು, ಅಧಿಕತರಃ - ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ದೇಹವದ್ಭಿಃ - ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳು, ಅವ್ಯಕ್ತಾ - ಅವ್ಯಕ್ತ ವಿಷಯದ, ಗತಿಃ - ಗತಿಯನ್ನೂ, ದುಃಖಮ್ - ಕಠಿಣತೆಯಿಂದ, ಅವಾಪ್ಯತೆ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ॥5॥

ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಆ ಸಾಧಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ, ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳು ಅವ್ಯಕ್ತವಿಷಯದ ಗತಿಯನ್ನು ಕಠಿಣತೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕ್ಲೇಶೋಧಿಕತರಸ್ತೇಷಾಮವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತ ಚೇತಸಾಮ್’ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಚಿತ್ತವುಳ್ಳ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ- ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನೇನೋ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚಿತ್ತವು ಆವರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಸಾಧಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ — ರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆ ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ (ನಿರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಚಿತ್ತ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದ ಕಾರಣ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ) ರುಚಿಯಾದರೋ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ವೈರಾಗ್ಯದ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ-ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವು ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗದಿರುವ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27, 28ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಲೇಶಃ ಅಧಿಕತರಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಈ ಸಾಧಕರ ಚಿತ್ತವು ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಸಾಧಕರಂತೆ ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ತಲ್ಲೀನವಾಗಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ‘ಆವಿಷ್ಟ’ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನೆಂದು ಹೇಳದೆ ‘ಆಸಕ್ತ’ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಯಾದರೋ ದೇಹದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವ್ಯಕ್ತದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯು ದೇಹದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.

ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಪದವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಗಾಗಿಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ದ ಅರ್ಥ — ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿರದೆ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕರ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ತ್ವಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಸ್ವರೂಪದ ಮತ್ತು ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಪದದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು. ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಷಯವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯವಾದರೋ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಪದವನ್ನು (ವ್ಯಕ್ತರೂಪದ ವಿಪರೀತ) ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ ಪದವು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ — ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತ-ಚೇತಸಾಮ್’ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು — ‘ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಚಿತ್ತವುಳ್ಳವರೆಂದೇ ಏಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಾಮ್’ ಪದವು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಪದ ದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಕ್ಷರವ್’ ಪದವು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದರೇನು? ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪರಮ ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ ಪದವು ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ ಅಕ್ಷರಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ನಿರ್ಗುಣ-ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ (‘ಅಕ್ಷರ’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವುದರಿಂದ) ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಪದದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರವಲ್ಲ.

‘ಕ್ಲೇಶೋಧಿಕತರಃ’ — ಪದದ ಭಾವವು — ಯಾವ ಸಾಧಕರ ಚಿತ್ತವು ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಕಷ್ಟ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಠಿಣತೆಯಾಗುತ್ತದೆ* ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಗೌಣರೂಪದಿಂದ ಈ ಪದದ ಭಾವ — ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ, ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಠಿಣತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

* ಸಾಧಕರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ —

ಮೊದಲನೇ ಸಾಧಕರು — ಸತ್ಸಂಗ, ಶ್ರವಣ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನದ ಫಲವಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಲೇಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೆಯ ಸಾಧಕರು — ಇವರಿಗೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೈರಾಗ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಇವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶಗಳು ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ಸಾಧಕರು ಎರಡೇ ಪ್ರಕಾರದವರು ಏಕೆ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡೇ ಗತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು —

(1) ಕೆಲವು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರು ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಭೋಗಭೋಗಿಸಿ ಮರಳಿಬಂದು ಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಸಾಧನ ರತರಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. (6/41/44, 45).

(2) ಕೆಲವು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟಪುರುಷರು ನೇರವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಸಾಧನೆಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುವುದು — ೞದುರ್ಲಭತರವಾಗಿದೆ (6/42/43).

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈಗ ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಸುಗಮತೆಯನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಕಠಿಣತೆಯನ್ನು ವಿವೇಚಿಸ ಲಾಗುವುದು —

ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಸುಗಮತೆಗಳು

1) ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಾಸ್ಯ ತತ್ತ್ವವು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ, ನಾಮ, ಲೀಲಾ, ಕಥಾ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಆಧಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣ ನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಲೀಲೆಗಳ ಚಿಂತನೆ, ಕಥಾ-ಶ್ರವಣ, ಭಗವತ್ಸೇವೆ, ಪೂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದಕ್ಕಿಂತ ಸರಳತೆಯಿಂದ ತೊಡಗುತ್ತವೆ (8/14) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಚಿಂತನೆಯ ಸಂಭವ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ.

2) ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಗುಣೋಪಾಸಕರು ಇದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಬಲವನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆಕ್ಕಿನ ಮರಿಯು ತಾಯಿಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವಂತೆ ಈ ಸಾಧಕನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನೇ ಅವನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ (9/22).

ಸುನು ಮುನಿ ತೋಹಿ ಕಹಉಂ ಸಹರೋಸಾ ।

ಭಜಹಿಂ ಜೇ ಮೋಹಿ ತಜಿ ಸಕಲ ಭರೋಸಾ ॥

ಕರಉಂ ಸದಾ ತಿನ ಕೈ ರಖವಾರೀ ।

ಜಿಮಿ ಬಾಲಕ ರಾಖಇ ಮಹತಾರೀ ॥

(ಮಾನಸ — 3/43/2, 3)

ಹೇ ಮುನೇ! ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಆಸೆ-ಆಸರೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ನಾನು ತಾಯಿಯು ಬಾಲಕನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಕಾಪಾಡುತ್ತೇನೆ — ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. (ನಾರದರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು.) ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸುಗಮವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

3) ಇಂತಹ ಉಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ನಚಿರಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು (12/7).

4) ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರ ಅಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ (10/11).

5) ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ (12/7).

6) ಇಂತಹ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೋಷ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ (ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭರನಾದ್ದರಿಂದ) ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ (18/58, 66).

7) ಇಂತಹ ಉಪಾಸಕರ ಉಪಾಸನೆ ಭಗವಂತನದೇ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಸದಾಸರ್ವದಾ ಪೂರ್ಣನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪೂರ್ಣತೆ ಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಂದೇಹ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಆ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (10/10).

8) ಇಂತಹ ಉಪಾಸಕರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪರಮ ಕೃಪಾಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕೃಪೆಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಸಾಧನೆಯು ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಬಲದಿಂದ ಅವರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. (18/56ರಿಂದ 58).

9) ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ (3/5). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಅವೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ (18/46).

10) ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆದರ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ಪಾತ್ರರಿಗಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸುಗಮ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯಾದರೋ ಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಇನ್ನೂ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ.

11) ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವಷ್ಟು ವಿವೇಕ ಹಾಗೂ ವೈರಾಗ್ಯದ್ದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೌರವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷವೃತ್ತಿ ಇದ್ದರೂ ದ್ರೌಪದಿಯು ಕರೆದಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ;* ಏಕೆಂದರೆ, ಅವಳು ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಭಗವಂತನಾದರೋ ತನ್ನೊಂದಿಗಿರುವ ಭಕ್ತನ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ದೋಷಗಳನ್ನಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದು ಪಾತ್ರನಾಗುವಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲ. (ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ).

* ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಈ ಮಾತು ಇದೆ, ಸರ್ವಸಾಧಾರಣರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಯಾವ ಭಕ್ತನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವಷ್ಟು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಗಾಢ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುತ್ತದೋ. ಅವನ ದೋಷಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಕಠಿಣತೆಗಳು

1) ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಾಸ್ಯತತ್ತ್ವವು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಧಾರವಿಲ್ಲದಿರು ವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ವೈರಾಗ್ಯದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯ-ಚಿಂತನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.

2) ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿದಷ್ಟು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಲೇಶಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸಕನು ವಿವೇಕ ದಿಂದ ಅದನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಿವೇಕದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಬಲಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂಗನ ಸಣ್ಣ ಮರಿಯು (ತನ್ನ ಬಲಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರವಾದ್ದರಿಂದ) ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಾನು ಹಿಡಿದಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಬಲದ ಮೇಲೆಯೇ ತನ್ನ ಉನ್ನತಿ ಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (18/51ರಿಂದ 53) ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥ ಪುತ್ರನ ಉಪಮೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು —

ಮೋರೇ ಪ್ರೌಢ ತನಯ ಸಮ ಗ್ಯಾನೀ ।

ಬಾಲಕ ಸುತ ಸಮ ದಾಸ ಅಮಾನಿ॥

(3/43/4)

ಜ್ಞಾನಿಗಳು ನನ್ನ ಪ್ರೌಢಪುತ್ರನಂತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ನಿನ್ನಂತಹ ಸೇವಕನು ನನಗೆ ಸಣ್ಣ ಮಗುವಿನಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ.

3) ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ಮೂಲಕ ಲಕ್ಷ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39 ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಚಿರೇಣ’ ಪದವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅನಂತರ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

4) ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (13/34).

5) ಇವರು ತಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ (ನಿರ್ಗುಣತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (5/24).

6) ಇಂತಹ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ ಆ ಕೊರತೆಯ ಅನುಭವವು ಅವರಿಗೆ ತಡವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗು ತ್ತದೆ. ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ದೂರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು.

7) ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಉಪಾಸನೆಯ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇದೆ; ಆದರೆ ಗುರುವಿನ ಪೂರ್ಣತೆಯ ನಿಶ್ಚಿತ ಅರಿವು ಆಗದಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ಗುರುವು ಪೂರ್ಣವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಾಧನೆಯ ಸಫಲತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ.

8) ಇಂತಹ ಉಪಾಸಕರು ಉಪಾಸ್ಯ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಅಂತಹ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಬಲದಿಂದಲೇ ದೂರಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಫಲವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಗೆ ವಿಳಂಬವಾಗಬಲ್ಲದು.

9) ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಾಂತತಃ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಪೂರ್ಣವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತ ವಾದಾಗಲೂ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗ ಬಲ್ಲದು. ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ವಿವೇಕದ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಲಾರವು ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನವಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾದಾನು.

10) ಸಾಧಕನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆದರ ಹಾಗೂ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಹೆಸರಿ ನಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇರುವತನಕ ಅವನಿಗೆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮಾಯಾಮಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

11) ಈ ಸಾಧಕನು ಯೋಗ್ಯಪಾತ್ರನಾದಾಗಲೇ ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಪಾತ್ರನಾಗಲು ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದ್ದೀತು, ಅದನ್ನು ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಾಗ ಪಡೆಯುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.

‘ಅವ್ಯಕ್ತಾ ಹಿ ಗತಿದುರ್ಃಖಂ ದೇಹವರ್ಭಿರವಾಪ್ಯತೇ’ ‘ದೇಹೀ’ ‘ದೇಹಭೃತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ಸಾಧಾರಣ ವಾಗಿ ದೇಹಧಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಇದರ ಅರ್ಥ — ‘ಜೀವ’ ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹವದ್ಭಿಃ* ಪದದ ಅರ್ಥವು ‘ದೇಹಾಭಿಮಾನಿ ಮನುಷ್ಯ’ನೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಅದರಿಂದ — ಅವರು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದೆನೋ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ಅವರ ಚಿತ್ತ ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಕಾರಣವೇ ಅವರಿಗೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಲೇಶವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಮನಿಂದಾ ಪ್ರಶಂಸಾಸು ನಿತ್ಯಯೋಗೇತಿಶಾಯನೇ ಸಂಸರ್ಗೇಸ್ತಿ ವಿವಕ್ಷಾಯಾಂ ಭವಂತಿ ಮತುಬಾದಯಃ॥’ ಈ ಕಾರಿಕೆಗನುಸಾರ ಸಂಸರ್ಗ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ತದಸ್ಯಾತ್ಸ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಮತುಪ್’ (5/2/94) ಈ ಪಾಣಿನೀಸೂತ್ರದಿಂದ ‘ಮತುಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇಹವದ್ಭಿಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ ಆ ಮನುಷ್ಯನೆಂದಾಗಿದೆ.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ೞಬ್ರಹ್ಮಭೂತನಾದ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ೞದೇಹಭೂತ ವಾದ ಕಾರಣ ದುಃಖಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನವೇ ಮುಖ್ಯ ಬಾಧೆಯಾಗಿದೆ — ‘ದೇಹಾಭಿಮಾನಿನಿ ಸರ್ವೇ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಂತಿ’ — ಈ ಬಾಧೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ‘ದೇಹವದ್ಭಿಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನು ದೂರಮಾಡ ಲೆಂದೇ (ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದಿದ್ದರೂ) ಭಗವಂತನು 13ನೇ ಮತ್ತು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕ ದೇಹಾಭಿಮಾನ ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ಹೇಳಿರುವನು.

ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾ ಗತಿಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ಥಿತಿಯು ವ್ಯಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇಹದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲು ಕಠಿಣತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ದೇಹವುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸುಗಮತೆ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರ ವಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಠಭಾವ — ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹಸಹಿತ ನಾಗಿರುವವನು ‘ಉಪಾಸಕ’ (ಜೀವ) ಮತ್ತು ದೇಹರಹಿತ ನಾಗಿರುವವನು ‘ಉಪಾಸ್ಯ’ (ಬ್ರಹ್ಮ)ವಾಗಿದೆ. ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಜೀವ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಏಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ತೊಂದರೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗೆ ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಹಾಗೂ ತಡವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಗುಣೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಮುಖತೆಯೇ ತೊಂದರೆಯಾಗಿದೆ, ದೇಹಾ ಭಿಮಾನವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಗುಣೋಪಾಸಕನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸಾಧನೆಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗದೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಬೇಗನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (12/7 ಮತ್ತು 8/14). ಇದು ಸಗುಣೋಪಾಸನೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ.

ಸಗುಣೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಮಿಥ್ಯೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಒತ್ತುಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಡ-ಚೇತನ, ಸತ್-ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಗುಣದ ಉಪಾಸನೆಯು ಸಮಗ್ರದ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯು ಸಗುಣವನ್ನು ಸಮಗ್ರವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ, ಜೀವ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದೇ ಒಪ್ಪಿದೆ (7/29) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸನೆಯು (ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ) ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಅಂಗದ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಗುಣೋಪಾಸನೆಯು ಸ್ವತಃ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ — ‘ತ್ವಾಂ ಪರ್ಯಪಾಸತೆ’ (12/1), ‘ಮಾಂ ಧ್ಯಾಯಂತ ಉಪಾಸತೇ’ (12/6).

ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಅಂಗದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವನಿಗೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ— ‘ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ’ (12/4) ‘ತತೋ ಮಾಂ ತತ್ತ್ವತೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಶತೇ ತದನಂತರಮ್’ (18/55). ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣವು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಅನಿಸುವವನು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿಲೀ, ಆದರೆ ಅವನು ನಿರ್ಗುಣದ ಆಗ್ರಹವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಗುಣದ ತಿರಸ್ಕಾರಮಾಡಬಾರದು. ಸಗುಣದ ತಿರಸ್ಕಾರ, ನಿಂದೆ, ಖಂಡನೆ ಮಾಡುವುದು ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸಕರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಘಾತುಕವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಸಾಧನೆಯು ಸಿದ್ಧವಾಗಲು ತುಂಬಾ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಭಗವಂತನದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನಿಂದೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನ ನಿಂದೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಣಗಳ ಖಂಡನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಗುಣಗಳ ಸತ್ತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ ಸಾಧಕನು ಯಾವುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವನು? ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಬೇರೆಯವರ ನಿಂದೆ, ತಿರಸ್ಕಾರಮಾಡದೆ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೆ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತತ್ತ್ವ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.* ಸಗುಣವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮುಕ್ತನೇನೋ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮತಭೇದ ಇಲ್ಲವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಗುಣದ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮತಭೇದವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

* ವದಂತಿ ತತ್ತತ್ತ್ವವಿದಸ್ತತ್ತ್ವಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಮದ್ವಯಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಪರಮಾತ್ಮೇತಿ ಭಗವಾನಿತಿ ಶಬ್ದ್ಯತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 1/2/19)

ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ಆ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪೀ ಹಾಗೂ ಅದ್ವಿತೀಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಭಗವಂತ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಯೇ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಮತ್ಪರಾಃ ।

ಅನನ್ಯೇನೈವ ಯೋಗೇನ ಮಾಂ ಧ್ಯಾಯಂತ ಉಪಾಸತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾರು, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸಂನ್ಯಸ್ಯ - ಅರ್ಪಿಸಿ (ಹಾಗೂ), ಮತ್ಪರಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣರಾಗಿ, ಅನನ್ಯೇನ - ಅನನ್ಯವಾಗಿ, ಯೋಗೇನ - ಯೋಗ (ಸಂಬಂಧ)ದಿಂದ, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಧ್ಯಾಯಂತಃ - ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾ, ಉಪಾಸತೇ - (ನನ್ನ) ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ. ॥ 6॥

ಆದರೆ ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಹಾಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಅನನ್ಯವಾಗಿ ಯೋಗ (ಸಂಬಂಧ)ದಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ — ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧ್ಯಾತ್ಮಕ (ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್, ಮತ್ಪರಮಃ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’) ಮತ್ತು ಎರಡು ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ (ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ ನಿವೈರಃ) ಪದಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅದೇ ಪದಗಳ ಸಂಕೇತವು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ —

(1) ‘ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ ಪದಗಳಿಂದ ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ ಇದರ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ.

(2) ‘ಮತ್ಪರಾಃ’ ಪದದಿಂದ ‘ಮತ್ಪಪರಮಃ’ ಇದರ ಸಂಕೇತವಿದೆ.

(3) ‘ಅನನ್ಯೇನೈವ ಯೋಗೇನ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಇದರ ಲಕ್ಷ್ಯವಿದೆ.

(4) ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಅನನ್ಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

(5) ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಕುರಿತೂ ವೈರ, ದ್ವೇಷ, ಕ್ರೋಧಾದಿ ಭಾವಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ‘ನಿವೈರಃ’ ಪದದ ಭಾವವೂ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದೆ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ‘ಅದ್ವೆಷ್ಟಾ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ದ್ವೇಷವಿರಿಸಬಾರದು.]

‘ಯೇ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ — ಈಗ ಇಲ್ಲಿಂದ ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸನಕ್ಕಿಂತ ಸಗುಣೋಪಾಸನೆಯ ಸುಗಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ತು’ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಕರಣ ಭೇದಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಪದವು ಸ್ವತಃ ಬಹುವಚನಾಂತವಿರುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಬೋಧ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವಾಣಿ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮನ, ವಾಣಿ, ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ (ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಮತ್ತು ಜೀವಿಕೆಯ ಸಂಬಂಧೀ) ಹಾಗೂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ (ಜಪ, ಧ್ಯಾನ ಸಂಬಂಧೀ) ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಮಾವೇಶ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ (9/27).

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವು ದಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಮೊದಲನೆಯದು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ (3/5; 18/11). ಇನ್ನೊಂದು ಸಗುಣೋಪಾಸಕನು ಮೋಹದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಈ ತ್ಯಾಗವು ‘ತಾಮಸ’ವಾದೀತು. (18/7) ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ಅವನ ಆ ತ್ಯಾಗವು ‘ರಾಜಸ’ವಾಗುತ್ತದೆ. (18/8) ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರೀತಿ ಯಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗಲಾರದು. ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು.

ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವನೆಂದು ತಿಳಿದ ಕಾರಣ ಅವನ ಮಮತೆ ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ಭಗವದರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ. ಅದನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮದರ್ಪಣ ಕರ್ಮ’ ‘ಮದರ್ಥಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(1) ‘ಮದರ್ಪಣ ಕರ್ಮ’ — ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ ಇದ್ದು, ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಅಥವಾ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು.

(2) ‘ಮದರ್ಥಕರ್ಮ’ — ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಅವು ಭಗವತ್ಸೇವಾ ರೂಪಿಯಾಗಿರುವುದು. ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದು, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು ವುದು — ಇವೆಲ್ಲವು ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.

(3) ಭಗವಂತನ ಕೆಲಸವೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ (ವ್ಯಾಪಾರ-ನೌಕರಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ (ಜಪ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳು) ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಹೇಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡಲಿ, ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಇರಬೇಕು.

ಮೇಲಿನ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ (ಮಪರ್ದಣ ಕರ್ಮ, ಮದರ್ಥಕರ್ಮ, ಮತ್ಕರ್ಮ) ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಪಲೇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ತೃತ್ವಾ ಭಿಮಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತನ್ನದಲ್ಲ ವಾದಾಗ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಸಮರ್ಪಣವಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕ್ರಿಯೆ ಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಂತೆ, ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಾದುವು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಕರ್ಮಬಂಧನ ದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಮತ್ಪರಾಃ’ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ಅರ್ಥ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಪರಮ ಪೂಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಸಮರ್ಪಣ ಭಾವದಿಂದ ಇರುವುದು. ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾದ್ದರಿಂದ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕನು ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನ ಯಂತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಭ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಮಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವನಿಂದ ಅಶುಭ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಅನನ್ಯೇನೈವ ಯೋಗೇನ ಮಾಂ ಧ್ಯಾಯಂತ ಉಪಾಸತೆ’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟ ಸಂಬಂಧೀ ಮತ್ತು ಉಪಾಯಸಂಬಂಧೀ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಅನನ್ಯತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಭಕ್ತರ ಇಷ್ಟ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯವು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆಶ್ರಯವೂ ಅವನದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವರು ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಸಾಧನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾರೆ, ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಸಾಧನೆಯ ಬಲದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಅವರು ಉಪಾಯವೂ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಮತ್ತು ಉಪೇಯವೂ ಅವನನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಉಪಾಯವೂ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಮತ್ತು ಉಪೇಯವೂ ಅವನನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಓರ್ವ ಭಗವಂತನದೇ ಲಕ್ಷ್ಯ, ದ್ಯೇಯವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಉಪಾಸನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಕೀರ್ತನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಮರೆ ತೊಗಿರಿಧರ ಗೋಪಾಲ, ದುಸರೋನ ಕೋಈ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ಅನನ್ಯಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ತೇಷಾಮಹಂ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್ ।

ಭವಾಮಿ ನಚಿರಾತ್ಪಾರ್ಥ ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತಚೇತಸಾಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥ!, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಆವೇಶಿತ ಚೇತಸಾಮ್ - ಆವಿಷ್ಟಚಿತ್ತವುಳ್ಳ, ತೇಷಾಮ್ - ಆ ಭಕ್ತರನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್ - ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ, ನಚಿರಾತ್ - ಬೇಗನೇ, ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ - ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವವ, ಭವಾಮಿ - ಆಗುತ್ತೇನೆ. ॥7॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿರುವ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಆ ಭಕ್ತರನ್ನು ನಾನು ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಸಾಗರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವವನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತೇಷಾಮಹಂ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ ...... ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತಚೇತಸಾಮ್’ — ಯಾವ ಸಾಧಕರ ಲಕ್ಷ್ಯ, ಉದ್ದೇಶ, ಧ್ಯೇಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುವನೋ, ಯಾರು ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುವನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತಚೇತಸಾಮ್’ ಪದವು ಬಂದಿದೆ.

ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೀರೇ-ನೀರು ಇರುವಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಾವೇ-ಸಾವು ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಎಂದಿಗೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಸಾವಿನ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯುವಂತಹುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾವಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ‘ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರ ಸಾಗರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಎರಡೂ ವೃತ್ತಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸು ತ್ತವೆ (7/27). ಸಾಧಕನೂ ಕೂಡ ಸಂಪ್ರದಾಯ ವಿಶೇಷ ಮತ್ತು ಸಂತ-ವಿಶೇಷದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಭಾವನೆ ಗೈದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಇಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೆ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಸಂಸಾರ- ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇಗನೇ ದಾಟಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆಯ ಪಕ್ಷಪಾತ ತುಂಬಾ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಮೋಹಪೂರ್ವಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಆಗ್ರಹವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವಂದ್ವ (ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ)ಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.*

* ಉದಾಹರಣೆಗೆ — ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ’ (2/45); ‘ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಹಿ ಮಹಾಬಾಹೋ’ (5/3); ‘ತೇ ದ್ವಂದ್ವ ಮೋಹನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ’ (7/28); ‘ದ್ವಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ’ (15/5); ‘ನ ದ್ವೇಷ್ಯಕುಶಲಂ ಕರ್ಮ ಕುಶಲೇ ನಾನುಷಜ್ಜತೆ’ (18/10) ‘ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯದಸ್ಯ ಚ’ (18/51).

ಸಾಧಕ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಮಾಡಿ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾದರೆ ಅವನು ಈ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಯಾರು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ, ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನೂ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11) ಇದು ಅವನ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು — ನಾನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ‘ಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ (9/29) ಯಾರಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ನಾನು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೋ, ಯಾರು ನನಗಾಗಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ನನ್ನದೇ ಧ್ಯಾನ, ಜಪ, ಚಿಂತನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಂತಹ ಭಕ್ತರನ್ನು ನಾನು ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರ ಸಾಗರದಿಂದ ತಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.+

+ ‘ಸಮುದ್ಧರ್ತಾಭವಾಮಿ’ ಪದಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಭಗವಂತನ — ಆ ಸಗುಣೋಪಾಸಕನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನ-ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (18/53 ರಿಂದ 58); ಸಾಧನೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ನಾನೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ (9/22) ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ (10/11); ಅವನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ (18/66), ಈ ಭಾವಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧಕರಿಗೆ ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು — ‘ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮ್’ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಉದ್ಧಾರ ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ‘ತೇಷಾಮಹಂ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ’. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತನಾದ ಸಾಧಕನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವನು ಎಂಬ ಭರವಸೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರದ ಚಿಂತೆಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧವಾದಾಗಾ ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

ಮಮ ದರಸನ ಫಲಪರಮ ಅನುಪಾ ।

ಜೀವ ಪಾವ ನಿಜ ಸಹಜ ಸರೂಪಾ ॥

(ಮಾನಸ-ಅರಣ್ಯ 36/5)

ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಬರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಸಹಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನನ್ನ ದರ್ಶನದ ಪರಮ ಅನುಪಮ ಫಲವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ (10/10, 11); ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವು ಸಮಗ್ರವಾಗಿದೆ.

ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕನ ಚಿತ್ತವು ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತ ಚೇತಸಾಮ್’ (12/5), ಆದರೆ ಭಕ್ತನ ಚಿತ್ತವು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ಆವಿಷ್ಟ’ (ತೊಡಗುತ್ತದೆ)ವಾಗುತ್ತದೆ ‘ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತ ಚೇತಸಾಮ್’. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಾಗಿದೆ, ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಹಾಗೂ 6ನೇ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಇಂತಹ ಭಕ್ತರನ್ನು ನಾನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಉದ್ಧಾರಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಇಂತಹ ಯೋಗಿಯಾಗಿಸಲು ಮೊದಲಿಗೆ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಣಯೋಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಮತ್ತೆ 9ನೇ, 10ನೇ ಮತ್ತು 11ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ, ಭಗವದರ್ಥಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಮಯ್ಯೇವ ಮನ ಆಧತ್ಸ್ವ ಮಯಿ ಬುದ್ಧಿಂ ನಿವೇಶಯ ।

ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ ಮಯ್ಯೇವ ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ನ ಸಂಶಯಃ ॥

ಮಯಿ - (ನೀನು) ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಆಧತ್ಸ್ವ - ಸ್ಥಾಪಿಸು (ಮತ್ತು), ಮಯಿ, ಏವ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ಬುದ್ಧಿಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ನಿವೇಶಯ - ತೊಡಗಿಸು, ಅತಃ - ಇದರ, ಊರ್ಧ್ವಮ್ - ಬಳಿಕ (ನೀನು), ಮಯಿ, ಏವ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ - ವಾಸಿಸುವೆ, ನ, ಸಂಶಯಃ - (ಇದರಲ್ಲಿ) ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥8॥

ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸು ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸು. ಇದಾದಬಳಿಕ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುವೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಯ್ಯೇವ ಮನ ಆಧತ್ಸ್ವ ಮಯಿ ಬುದ್ಧಿಂ ನಿವೇಶಯ’ — ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ — ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾದವರೇ ಉತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರನ್ನೂ ಉತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತರನ್ನಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ — ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಾನೇ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರಾಪಣೀಯ (ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳು ವಂತಹ)ನೆಂದು ತಿಳಿದು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು ಹಾಗೂ ನನ್ನನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯತಮನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸು ಎಂದು ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿ (ನಿತ್ಯಯೋಗ) ಇದೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ತೊಡಗದಿರುವ ಕಾರಣ ನಮಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು, ಮತ್ತೆ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲೇ ವಾಸಮಾಡುವೆ, (ಅದು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ) ಅರ್ಥಾತ್ ನಿನಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಮನಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದಿನ ವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಡ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸುಖ-ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ, ಆಸೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾರಣ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತೋ, ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಟ್ಟ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರ ಸರಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ — ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರರಮಶ್ರೇಷ್ಠ, ಪರಮ ಪ್ರಾಪಣೀ ಯನು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವ ಮುಗಿದುಹೋದೀತು ಹಾಗೂ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದೀತು. ಇದೇ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಮನಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯು ತೊಡಗುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಶ್ಟಯವೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಆ ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು (ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ) ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷ್ಯ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವರ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ಬಯಸಿದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗ ಬಲ್ಲವು. ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಗಳಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ (ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ‘ನನಗೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು’ ಎಂಬ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಸುಖಪಡೆಯುವುದೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ತೊಂದರೆ ಇದೆ. ಸುಖದ ಆಸೆಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಅನೇಕ ಭೇದವುಳ್ಳದ್ದು ಹಾಗೂ ಅನಂತವಾಗುತ್ತದೆ (2/41). ಆದರೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವಾದಾಗ, ಅತಿ ದುರಾಚಾರೀ ಪುರುಷನನ್ನು ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಸಾಧುವೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುವಷ್ಟು ಈ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಈ ನಿಶ್ಚಯಮಾತ್ರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲದಿಂದ ಇರುವ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು (ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ) ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯಕಂಡುಬಂದರೂ ಕೂಡ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಇದರ ಅರಿವು ಸಾಧಕನಿಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಇದನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ತಿಳಿಯದಿರಲಿ ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕತೇ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಪರಿಚಯ — ಈ ಸಂಬಂಧದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಎಂದೂ ಆಗದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಬುದ್ಧಿಯ ಮಾತಾಗಿದ್ದರೆ ಮರೆತೂ ಹೋಗಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ತನ್ನತನವನ್ನು ಎಂದೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ‘ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇದು ತನ್ನತನದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಯದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಮರೆಯು ವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ‘ನಾನು ಇಂತಹ ಗುರುವಿನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಈ ಸಂಬಂಧಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಈ ನಿಶ್ಚಯ ಅಚಲ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ವಿಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ಮೃತಿಯ ಅಭಾವವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಂಬಂಧದ ನಿಶ್ಚಯವು ತನ್ನತನದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೂ ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮೃತಿ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಸದಾಕಾಲದಿಂದಿರುವ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಪ್ರಾಕಾರ ತಾನು (ಸ್ವಯಂ) ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಕಾರಣ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ.

ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ಚತುಷ್ಟಯದ ಅಂತರ್ಭಾವ ವಿದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಅಂತರ್ಗತ ಚಿತ್ತದ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಅಹಂಕಾರದ ಅಂತರ್ಭಾವವಿದೆ. ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರದ ಆಧಾರವಾದ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಹುದು ಹಾಗೂ ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿ ದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದೀತು ಈ ಭಾವದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ‘ನಾನೆಂಬುದು’ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು (ನಾನೆಂಬುದರ ಆಧಾರ ಸ್ವಯಂ) ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಂಡಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬದಲಾದರೂ ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಬದಲಾಗುವವನಲ್ಲ’ ಇದನ್ನು ಇಂದಿನಿಂದಲೇ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಯಂ’ನಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾದಿಗೆ).

ವಿಚಾರಮಾಡಿರಿ — ಒಂದು ಕಡೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ — ಇದು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಕರು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಳ್ಳವರ ಭಗವಂತನೂ ಎಂದ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಬದಲಾದುವು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವು ಬದಲಾಗುವುದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದಿರುವ ಸ್ವಯಂ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಜಾತಿಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿರಂತರ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಜಾತಿಯವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಬದಲಾಗದಿರುವ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ವ್ಯಕ್ತರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಕ್ತ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಬದಲಾಗುವ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇವುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ತನ್ನನ್ನು ಬದಲಾಗುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಅಹಂ’ ಇದರ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದಿರುವ ಆಧಾರ ‘ಸ್ವಯಂ’ವು ಎಂದೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನಾನುಯಾರಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇದರ ಅರಿವಾದರೋ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಈ ಇರುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತ್ವತಃ ‘ನಾನು ಯಾರು?’ ಇದನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.

‘ನಾನು’ ಯಾರು ಇದರ ಅರಿವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚ (ಶರೀರ) ಏನಾಗಿದೆ ಇದರ ಅರಿವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚ (ಶರೀರ)ವು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನುಭವವನ್ನು ನಿರಂತರ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗಿಡಬೇಕು. ‘ಪ್ರಪಂಚ’ ಮತ್ತು ‘ನಾನು’ ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದರಜ್ಞಾನ ಸರಿಯಾಗಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಇನ್ನೊಂದರ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ)ವು ಚೇತನ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ- ವಿನಾಶಶೀಲವುಳ್ಳ ಜಡ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪಕ್ಕಾದರೋ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದೇ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಹುದು.*

* ಚೇತನ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪ (ಆತ್ಮಾ)ವನ್ನೇ ೞಸ್ವಯಂ ೞಅಹಂ ಇದರ ಆಧಾರ, ವಾಸ್ತವಿಕ ೞನಾನು ಆಗಿದೆ, ೞನಾನು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಕ, ಆಧಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ ಮಯ್ಯೇವ ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ನ ಸಂಶಯಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮ್’ ಪದಗಳ ಭಾವವು — ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿದಾಕ್ಷಣ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ತನ್ನತನ ಉಳಿಯದಿರುವಾಗ ಆಗಲೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಮನಬುದ್ಧಿಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿದ ಬಳಿಕ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದ ವ್ಯವಧಾನ ಇದ್ದೀತು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನಲ್ಲೇ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ತೊಡಗಿಸಿದಾಗ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ — ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಸಂಶಯವಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ‘ನ ಸಂಶಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಶಯದ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಬೀಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಂಶಯವು ಯಾವುದು? ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಈ ಮಾತು ಕುಳಿತಿದೆ — ಕರ್ಮಗಳು ಒಳ್ಳೆಯದಾದರೆ, ಆಚರಣೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾದರೆ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತು ಕರಿಳಿತಿದೆ. ಈ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದಷ್ಟು, ಇವೆಲ್ಲ ಸಾಧನೆ ಸೇರಿದರೂ ಬೆಲೆಬಾಳಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ — ‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸ್ಯ ಸಂಶಯಮ್’ (8/7).

ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ) ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚ ದಲ್ಲಿಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತ ಬೇಕಾಗತ್ತದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತೊಡಗಿದಾಗ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಎಲ್ಲಿರುವುದು ಎಂಬ ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬೇಡ. ನಿನ್ನ ಮನಬುದ್ಧಿಗಳು ಏಕಮಾತ್ರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ತೊಡಗಿದಾಕ್ಷಣ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆ.

ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಬಿಟ್ಟು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಇಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಆಗದು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗುವನು. ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನದೇ ಚಿಂತನೆ ಹಾಗೂ ಅವನದೇ ಆಶ್ರಯ ಉಂಟಾದೀತು, ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು.

ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿ ಯೊಂದಿಗೆ ‘ಅಹಂ’ ವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕಂದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಅಹಂ ತೊಡಗದೆ ‘ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುವೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಸಾರ್ಥಕವಾಗ ಲಾರದು.

ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಈಶ್ವರ (ಪರಮಾತ್ಮ)ನದೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಂಶ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಒಂದು ತುಚ್ಛ ಅಂಶ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ)ವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಇದನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (15/7), ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳ ಒಡೆಯ ನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಈ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಾ ದರೋ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮಷ್ಟಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಇದನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸದಾಕಾಲ ಅದರಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ ಇದನ್ನು ಮರೆತು ಅವನು ತನ್ನ ಬೇರೆಯಾದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಓರ್ವ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಯ ಮೂರ್ಖಪುತ್ರ ಒಂದೆರಡು ಕೋಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನ ಅರಿವಾದಾಗ ಕೋಟ್ಯಾಧಿ ಪತಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ಈ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ (ಅವು ಸ್ವತಃ ನನ್ನವೇ ಆಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನೇ ಸಮಷ್ಟಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವೆ) ಸ್ವಯಂ ಇದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೊದಲಿ ನಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಅಂಶ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ ಕಾರಣ) ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಂಟು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತ ತನ್ನ ‘ಅಪರಾ’ (ಜಡ) ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ತನ್ನ ಜೀವಭೂತಾ ‘ಪರಾ’ (ಚೇತನ) ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಇವೆರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡರ ಒಡೆಯನು ಭಗವಂತನೆ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಜಡವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯು ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ (15/7). ಆದರೆ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜೀವಿ)ಯು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿತ ವಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ (13/21) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ತನ್ನತನವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಿ ಇವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನದೇ ಆಗಿರುವುದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದೇ ತಿಳಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದೀತು ಮತ್ತು ನನ್ನೊಂದಿಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು.

ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ — ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ ವಿಶೇಷತೆ ಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಧ್ಯಾನಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳು ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಜಡ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ಜಡ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿಂದ ಚಿನ್ಮಯ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸೇರಿದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಲಾರವು.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಂಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕರ್ಮ (ಪುರುಷಾರ್ಥ) ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು ಎಂದು ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮನು, ಶತರೂಪಾ, ಪಾರ್ವತಿ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ತಪಸ್ಸಿ ನಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು, ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿ, ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ — ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅಚ್ಚೊತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಈ ಧಾರಣೆ ಕ್ರಮಶಃ ದೃಢವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಆಗಿದೆ, ಸಾಧನೆ ಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಸಾಧನೆಯ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಅಸಾಧನೆ (ಜಡ ದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧ)ಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ಪೂರ್ಣತ್ಯಾಗವಾದಾಗಲೇ ಅದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಜಡತೆಯಿಂದಾಗದೆ ಜಡತೆಯತ್ಯಾಗ (ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ)ದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಬಲದಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರು ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಧನೆಯ ಸಾರ್ಥಕತೆಯು ಕೇವಲ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಈ ಇದೆ — ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆವಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯು ವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜಡತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆದರ ಇರುವತನಕ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಜಡತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಸುಲಭ ವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ (7/4, 5) ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ (ಜಡ ಹಾಗೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ)ದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವಿರದೆ ಜೀವಿ (ಸ್ವಯಂ)ಯೊಂದಿಗೆ ಇದೆ — ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯ ಮಾಗತಾಃ’ (14/2). ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜಾತೀಯವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಮತ್ತು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತೀಯ ಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ. ಆಕರ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಮಿಲನವು ಸಜಾತಿಯದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ವಿಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಬೇರೆ ಯಾಗಿದ್ದು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇ ಅವನಿಂದ ತಪ್ಪಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ಸತ್ತೆ ಇರದೆ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ನಿಜವಾಗಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರಲ್ಲ, ಜೀವಿಯೇ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5), ‘ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ’ (15/7). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ (7/1) ‘ಮನ್ಮನಾ ಭವ’ (9/34, 18/65), ‘ಮಯ್ಯಾವೇಶ್ಯ ಮನೋ ಯೇ ಮಾಮ್’ (12/2), ‘ಮಯ್ಯೇವ ಮನ ಆಧತ್ಸ್ವ ಮಯಿ ಬುದ್ಧಿಂ ವಿವೇಶಯ’ (12/8); ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸತತಂ ಭವ’ (18/57) ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಮಾತು ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಉಪಾಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ತೊಡಗುತ್ತದೆ — ‘ನಿವಸಿಪ್ಯಸಿ ಮಯ್ಯೇವ’. ಕಾರಣ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತೊಡುವಲ್ಲೇ ಜೀವಿಯು ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಇದು ಅದರ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಸೂಜಿ ಹೋದಲ್ಲೇ ನೂಲು ಹೋಗುವಂತೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಹೋದಲ್ಲೇ ಸ್ವಯಂ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತೊಡಗುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದರೆ ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ವಿಜಾತೀಯ ಪದಾರ್ಥ (ಕೊಳೆ) ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾದ ಚಿನ್ನವೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ವಿಷಯಾನ್ ಧ್ಯಾಯತಶ್ಚಿತ್ತಂ ವಿಷಯೇಷು ವಿಷಜ್ಜತೇ ।

ಮಾಮನುಸ್ಮರತಶ್ಚಿತ್ತಂ ಮಯ್ಯೇವ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ ॥

(11/14/27)

ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನಲ್ಲೇ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸದ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತೊಡಗದೆ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಉಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೂರವಾದುವು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಹಿಡಿಯದಾದವು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಖ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಯು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ’ (14/24) ಮತ್ತು ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ ಮಯ್ಯೇವ’. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಅಖಂಡ ರಸದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅನಂತರಸದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ (6/30); ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ಭಗವಂತನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಬುದ್ಧಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಬಳಿಕ ಸ್ವಯಂ ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ತೊಡಗುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಮ್’ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಉಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಉಂಟಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಅತ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಾತುಂ ನ ಶಕ್ನೋಷಿ ಮಯಿ ಸ್ಥಿರಮ್ ।

ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ತತೋ ಮಾಮಿಚ್ಛಾಪ್ತುಂ ಧನಂಜಯ ॥

ಅಥ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ (ನೀನು), ಚಿತ್ತಮ್ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿರಮ್ - ಅಚಲಭಾವದಿಂದ, ಸಮಾಧಾತುಮ್- ಸ್ಥಿರವಾಗಿ (ಅರ್ಪಿಸಲು), ನ, ಶಕ್ನೋಷಿ, ತತಃ - ಸಮರ್ಥನಲ್ಲವಾದರೆ, ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ!, ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ - ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ (ನೀನು), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಆಪ್ತುಮ್ - ಪಡೆಯಲು, ಇಚ್ಛ - ಇಚ್ಛಿಸು. ॥9॥

ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಚಲಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲವಾದರೆ ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸು. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಾತುಂ....ಮಾಮಿಚ್ಛಾಪ್ತುಂ ಧನಂಜಯ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಿತ್ತಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮನಸ್ಸು ಎಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಚಿತ್ತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಎರಡನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನೀನು ಮನಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಚಲಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲು ತನ್ನನ್ನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೆ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದ ಮೂಲಕ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಯಾವುದೋ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ತೊಡಗಿಸುವ ಹೆಸರು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಹೆಸರು ಯೋಗ ವಾಗಿದೆ. ಸಮತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದೇ ‘ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಭಜನೆ ನಾಮ-ಜಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ‘ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ’ ವಾಗಿದೆ.

ಅಭ್ಯಾಸದ ಜೊತೆಗೆ ಯೋಗದ ಸಂಯೋಗ ಆಗದಿರು ವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಇದ್ದೀತು. ಪ್ರಪಂಚದ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದಾಗ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ನಿರೋಗತೆ, ಅನುಕೂಲತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅನೇಕ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲವು. ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ (ಒಮ್ಮೆ ಪುತ್ರ, ಒಮ್ಮೆ ಧನ, ಒಮ್ಮೆ ಮಾನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ) ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುವವು (2/41). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹವರ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗವಾಗಲಾರದು. ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ (ಧ್ಯೇಯ) ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆದಾಗಲೇ ಯೋಗವಾದೀತು.

ಸಾಧಕನು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಪದೇ-ಪದೇ ನಾಮ-ಜಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು — ‘ನನ್ನ ಧ್ಯೇಯ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೃಢಧಾರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಸಂಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ಉಪರಾಮನಾಗಬೇಕು.

‘ಮಾಮಿಚ್ಛಾಪ್ತುಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ’ವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲು ಹೇಳಿರುವನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗವು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಧಾರಣೆಯಾಗಬಲ್ಲದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾದಾವು, ಮತ್ತೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು. ಆದರೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದೀತು ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉದ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಪೂರ್ಣ ಏಕತೆ ಯಾದರೆ, ಕೇವಲ ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ದಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆದೀತು.

ಸಾಧಕನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ನಾಮ ಜಪ, ಭಜನೆ, ಕೀರ್ತನೆ, ಶ್ರವಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧ ವಾಗಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದಾಗ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ತೀವ್ರವಾದಾಗ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಲು ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯು ಅವನ ಉಳಿದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅನಂತ ಜನ್ಮಗಳ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಇರದಾದಾಗ ಭಗವಂತನೂ ಭಕ್ತ ಆ ಭಕ್ತನಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನೂ ಅವನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುವ ಕಾರಣ — ಅವನು ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗ ಅಸಹ್ಯವಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ದೊರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ದೂರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸಾಧಕನಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ. ಭಕ್ತನಲ್ಲಿರುವ ಉತ್ಕಂಠತೆಯ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆಯ ಕಾರಣವೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆದೀತು ಎಂಬ ಆಸೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಾಶವಾದೀತು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ’ (ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಏನು ಬೇಕಾದರಾಗಲೀ ಕೆಡಲೀ) ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವಿದ್ದರೆ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ— ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಕೇವಲ ಅಭ್ಯಾಸವಿದ್ದು ಯೋಗವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿ (ಅವಸ್ಥೆ) ಉಂಟಾದೀತು, ಆದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಲಾರದು.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರೋಧಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರೋಧವಿರದೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ — ‘ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ (2/48).

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಅಭ್ಯಾಸೇಽಪ್ಯಸಮರ್ಥೋಽಸಿ ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮೋ ಭವ ।

ಮದರ್ಥಮಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವನ್ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಅಭ್ಯಾಸೇ - (ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು) ಅಭ್ಯಾಸ (ಯೋಗ)ದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ತನ್ನನ್ನು), ಅಸಮರ್ಥಃ, ಅಸಿ - ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮಃ - ನನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿ ಪರಾಯಣ, ಭವ - ಆಗು, ಮದರ್ಥಮ್ - ನನಗಾಗಿ, ಕರ್ಮಾಣಿ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನೀನು), ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥10॥

ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ನನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿ ಪರಾಯಣ ನಾಗು. ನನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೂ ಕೂಡ ನೀನು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಭಾಸೇಽಪ್ಯಸಮರ್ಥೋಽಸಿ ಮತ್ಕರ್ಮ ಪರಮೋ ಭವ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸೆ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ ದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಂಕ್ಷೇಪ ವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಗೀತೆಯ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಸಾಧನೆಯನ್ನು 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ‘ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಾತುಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಚಿತ್ತಮ್’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಸಮಾವೇಶಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸೇ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ನೀನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ಕೇವಲ ನನಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪರಾಣನಾಗು’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ (ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹ ಮತ್ತು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಸಂಬಂಧಿ ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ, ನಾಮ ಜಪ, ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕರ್ಮಗಳ) ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿರದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿರಲೀ. ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವದಾಜ್ಞೆ ಗನುಸಾರ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಾಯಣನಾದ ಸಾಧಕನನ್ನು ‘ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧವೂ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾಗಲೇ ಮತ್ಪರಾಯಣತೆ ಸಿದ್ಧವಾದೀತು.

ಸಾಧಕನ ಧ್ಯೇಯವು ಪ್ರಪಂಚ (ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹ)ವು ಇರದಿದ್ದಾಗ ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾವು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ‘ಕಾಮನೆ’ಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (3/37). ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಮತ್ತು ಭಗವದರ್ಥ ವಾಗುವವು.

‘ಮದರ್ಥಮಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವನ್ಸಿದ್ಧಿಮವ್ಯಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ — ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಕರ್ಮ ಪರಮೋ ಭವ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳಿರುವನು. ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೇರೆಡೆ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಎಂಬುದೇ ಇದರ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮತ್ಕರ್ಮ - ಪರಮೋಭವ’ (ಕೇವಲ ನನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಪರಾಯಣನಾಗು) ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

ಹಣ ಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರಾದಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವ ರಿಗೆ ಹಣ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧನದಲೋಭ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ, ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಂಠತೆ, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಉತ್ಕಂಠತೆ ತೀವ್ರವಾದಾಗ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗವು ಅಸಹ್ಯವಾದಾಗ, ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಂದ ಅಡಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿದ್ದು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತ ನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಸಾಮಗ್ರಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸಮಯ ಇವುಗಳನ್ನು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ತೊಡಗಿಸಿರುವನು ಎಂದಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನು ಏನುಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಭಗವಂತನು ಆ ಸಾಧಕನಿಂದ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನ-ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವದ ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವವು ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಓರ್ವವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಪಿತ ಸೀಮಿತ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಅವನ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತೆರಬಲ್ಲನು! ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ‘ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಪೂರ್ಣಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಬಳಿ ಏನನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಈ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದೂ ತಿಳಿಯದಿರಲಿ’ ಇಷ್ಟನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತ ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಅಭ್ಯಾಸ ವಾದರೋ ಹೊಸ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗು ತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ. ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕರ್ಮಣಾ ಬದ್ಧ್ಯತೇ ಜಂತುಃ’, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (9/27, 28).

‘ಮದರ್ಥಮಪಿ’ — ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಈ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಅಥೈತದಪ್ಯಶಕ್ತೋಽಸಿ ಕರ್ತುಂ ಮದ್ಯೋಗಮಾಶ್ರಿತಃ ।

ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ತತಃ ಕುರು ಯತಾತ್ಮವಾನ್ ॥

ಅಥ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಮದ್ಯೋಗಮ್ - ನನ್ನ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ವನ್ನು, ಆಶ್ರಿತಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿ (ನೀನು), ಏತತ್ - ಈ (ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು), ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡಲೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಶಕ್ತ, ಅಸಿ, ತತಃ - ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ, ಯತಾತ್ಮವಾನ್ - ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲ-ತ್ಯಾಗಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ, ಕುರು - ಮಾಡು. ॥11॥

ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಯೋಗ (ಸಮತೆ)ಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನೀನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲೂ ಕೂಡ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡು. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಥೈತದಪ್ಯಶಕ್ತೋಽಸಿ ಕರ್ತುಂ ಮದ್ಯೋಗ ಮಾಶ್ರಿತಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನಗಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದಿರಂದ ಅದನ್ನು ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುವೆವು ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇವೆರಡೂ (ಬೇರೆ-ಬೇರೆ) ಸಾಧನೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ವಾಗಿವೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಯೋಗಮಾಶ್ರಿತಃ’ ಪದದ ಸಂಬಂಧವು ‘ಅತೈತದಪ್ಯಶಕ್ತೋಽಸಿ’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಸಂಬಂಧ ‘ಸರ್ವ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ಕುರು’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿದರೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ವೇ ಆದೀತು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಭಿನ್ನತೆ ಆಗಲಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು 10 ಮತ್ತು 11ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಇವೆರಡು ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯುವವನು) ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಆತ್ಮಸಂಯಮದ ವಿಶೇಷ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದೆ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗವು ಆಗವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ‘ಮದ್ಯೋಗಮಾಶ್ರಿತಃ’ ಪದದ ಸಂಬಂಧ ‘ಅಥೈತದಪ್ಯಶಕ್ತೋಽಸಿ’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲ.

ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇಶ- ಸಮಾಜದ ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆಯೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವನ ಕೈಯೊಳಗಿಲ್ಲವೋ ಆ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿ — ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ’ (2/47) ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

‘ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ತತಃ ಕುರು ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ — ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (6/3). ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಾಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಬಂಧನದ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ಸಂಯಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಂಯಮ ವಾದಾಗ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಗಮತೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ಸಾಧಕನು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆದೀತು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗುವ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವವಿದೆ (2/62-63) ತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಜೀವನ ಹಾಗೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಶಾಸ್ತವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗವಿರದೆ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ವಾಸನಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗವೇ ಆಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಫಲದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧಕರು — ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ— ‘ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ’ — ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆ (ಕರ್ಮದ-ತ್ಯಾಗ)ಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಹದಿನೆಂಟನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ‘ಸಾತ್ವಿಕತ್ಯಾಗ’ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು, ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನಲ್ಲ.

ಫಲಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವೇಗ ಶಾಂತವಾಗು ತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಆಸಕ್ತಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಸಾಧಕನು ಕೃತಕೃತ್ಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿರುವ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇವುಗಳೇ ಕ್ರಿಯೆ ಗಳ ವೇಗ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳು ಇರುವಾಗ ಹಠದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶಾಂತ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವ ಕಾರಣ ಸಾಧಕನ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪುನಃ ಅವನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವೇಗ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಇರದೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಹಾಗೂ ಲೋಕಹಿತದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರದ್ಧೆ, ರುಚಿ ಇರುವಂತಹ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಈ (ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗರೂಪೀ) ಸಾಧನೆಯು ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿರುವಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಅಧ್ಯಾಹಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ಪೂರ್ಣವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ (18/6).

ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ (ಫಲೇಚ್ಛೆ)ದ ತ್ಯಾಗವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯುನಾಶವಾಗಿ ಶಾಂತಿ (ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಶಾಂತಿಯ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ (ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದೆ) ಆ ಶಾಂತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಬೋಧ ಮಾಡಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನ ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ (ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ) ಎಂಬ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಅದು ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಇದರ (ಸರ್ವಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗ) ಫಲವನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತತ್ಕಾಲ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿರು ವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡು ವುದರಿಂದಲೂ ಪರಮ ಶಾಂತಿ ಅಥವಾ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಧಕನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿ ಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲೇಚ್ಛೆಯೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು — ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (5/12).

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು 8ರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ಎರಡನೆಯದು, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ಮೂರನೇಯದು, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ — ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ’ ಸಾಧನೆಯು ಕೆಳದರ್ಜೆಯವಾಗಿದೆ ಏನು? ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಕೊನೆಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ಅದರ (ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದ) ಯಾವುದೇ ಫಲವನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು. ಈ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಶ್ರೇಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಮಭ್ಯಾಸಾಜ್ಜ್ಞಾನಾದ್ಧ್ಯಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ।

ಧ್ಯಾನಾತ್ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಸ್ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್ ॥

ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ - ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಜ್ಞಾನಾತ್ - ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ, ಧ್ಯಾನಮ್ - ಧ್ಯಾನವು, ವಿಶಿಷ್ಯತೆ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಧ್ಯಾನಾತ್ - ಧಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ, ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಃ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವು (ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ), ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತ್ಯಾಗಾತ್ - ತ್ಯಾಗದಿಂದ, ಅನಂತರಮ್ - ತತ್ಕಾಲವೇ, ಶಾಂತಿಃ- ಪರಮ ಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ॥12॥

ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಧ್ಯಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ತ್ಯಾಗದಿಂದ ತತ್ಕಾಲವೇ ಪರಮಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಭಗವಂತನು 8ರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಒಂದೊಂದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದಾಗ ಕ್ರಮಶಃ ಸಮರ್ಪಣಯೋಗ, ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ, ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಮೊದಲನೇ ಸಾಧನೆಗಿಂತ ಮುಂದಿನ ಸಾಧನೆ ಕೀಳಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದ ಸಾಧನೆಯು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕೀಳುಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಪುಷ್ಟಿಯು — ಮೊದಲಿನ ಮೂರು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಫಲದ ಮಾತನ್ನೂ (‘ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ ಮಯ್ಯೇವ’, ‘ಮಾಮಿಚ್ಛಾಪ್ತುಮ್’ ಹಾಗೂ ‘ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ ಈ ಪದಗಳಿಂದ) ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಆದರೆ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿರುವಲ್ಲಿ ಅದರ ಫಲ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವನ್ನು (ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು) ಕೆಳ ಮಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯದಿರಲಿ ಎಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿರು ವನು. ಕಾರಣ — ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಸಮರ್ಪಣ ಯೋಗ, ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ ಹಾಗೂ ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ತತ್ತ್ವದ್ದೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿವೆ. ಸಾಧಕರ ರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಭಗವಂತನು 8ರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದ ಫಲ (ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ)ವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾಗಿ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ — ಸಮರ್ಪಣಯೋಗ, ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ, ಭಗವದರ್ಥಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ ಇದಾದರೋ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ ಈ ಮಾತು ಪ್ರಚಲಿತವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಿಂತ ಇದರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೇ ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಫಲಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.]

‘ಶ್ರೇಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಮಭ್ಯಾಸಾತ್’ — ಮಹರ್ಷಿ ಪತಂಜಲಿಯವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ತತ್ರ ಸ್ಥಿತೌ ಯತ್ನೋಭ್ಯಾಸಃ’ (ಯೋಗದರ್ಶನ — 1/13) ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ (ಸ್ಥಿರತೆ)ಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದನ್ನು ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ (ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ಅಭ್ಯಾಸರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ (ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಮನೋನಿಗ್ರಹಾದಿ) ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗಲೇ ಯೋಗವಾಗು ತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಶರೀರ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ)ಯ ಆಶ್ರಯವಿರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ತುಲನೆ ಮಾಡಿರುವ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ, ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವೂ ಇಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸತ್ಸಂಗದ ಮೂಲಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಾದರೋ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕನು ಸಾರ ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯದೆ, ಧ್ಯಾನ, ಅಭ್ಯಾಸ, ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದಿರುವ (ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ) ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದಬಂದಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸರಹಿತ ಜ್ಞಾನವು ಸಹಾಯಕ ವಾದಷ್ಟು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಅಭ್ಯಾಸವು ಸಹಾಯಕ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗಬಲ್ಲದು, ಅದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಪಂಚ ದಿಂದ ಮೇಲೇಳಲು ಸುಗಮವಾದಷ್ಟು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗದು.

‘ಜ್ಞಾನಾದ್ಧ್ಯಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನ’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ಮನದ ಏಕಾಗ್ರರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ವಾಚಕವಲ್ಲ. ಈ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವೂ, ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ, ಧ್ಯಾನ, ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲವೋ ಆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಇಂತಹ ಧ್ಯಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಸದುಪಯೋಗಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನಿಗಾಗುವಷ್ಟು ಸೌಲಭ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನಿಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಜೊತೆ- ಜೊತೆಗೆ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ (ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ) ಮನದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಕಾರಣ ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಾಯಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ (ಬಯಸಿದರೂ) ಮನದ ಚಂಚಲತೆಯ ಕಾರಣ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. (ಇಂದೂ ಕೂಡ ನೋಡಿದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವರು ಸಿಗುವಷ್ಟು ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆಗಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗಮಾಡುವವರು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.)

‘ಧ್ಯಾನಾತ್ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಃ’ — ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗದ ಅರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಫಲಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಿರದೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗವೇ ಇದೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳೂ ಕರ್ಮಫಲ ವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯೇ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬಂಧನದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆಸಕ್ತಿ-ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದ ರಿಂದ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಿಯು ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಂಸಾರಬಂಧನ ದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದುದಾಗಿದೆ, ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಿಯು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ದೊರೆತಿರುವ (ಶರೀರಾದಿ) ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅದನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೊರೆತಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿ (ಜಡ)ಯ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚ (ಜಡ)ದ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಅವನಿಗಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಧ್ಯಾನಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವನು ಸುಗಮವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಏಕೆಂದರೆ ಸಕಾಮ ಭಾವದ ಕಾರಣ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನು — ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಚಿತ್ತವು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಚಿತ್ತವು ಉಪರಾಮವಾದಾಗ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ವಾಗುತ್ತಾನೆ (6/18-20). ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ತತ್ಕಾಲವೇ ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (2/55). ಕಾರಣ — ಧ್ಯಾನ ದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ (ಜಡತೆ)ದ ಆಶ್ರಯವಿರುವ ಕಾರಣ ಚಿತ್ತ (ಜಡ)ದೊಂದಿದೆ ತುಂಬಾ ದೂರದವರೆಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ- ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ (ಜಡತೆ)ಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಜೊತೆಗೆ ಚಿತ್ತ (ಜಡತೆ)ದ ತ್ಯಾಗವೂ ಕೂಡ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗಲೂ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಂತಹ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವೂ ತಡವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತ್ತತ್ವದ ಅನುಭವ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬೇಗನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತದೆ.

ತನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿಯೂ ಏನು ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ ಇದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲ ಮಹಾಮಂತ್ರವಾಗಿದೆ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆ ಗಳಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಶ್ಯತೇ’ (5/2).

‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಾಗಾತ್’ ಪದವು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ತ್ಯಾಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಯಾವುದು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲವೋ ಅದರದ್ದೇ ತ್ಯಾಗವಾಗಬಲ್ಲದು. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಉಷ್ಟತೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ವಿಯೋಗವಾಗ ಲಾರದು, ಯಾವುದರಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗಲಾರದೋ ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ಶೀತಲತೆ ಯಿಂದಲೂ ಸೂರ್ಯನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅದರ ವಿಯೋಗ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನದಲ್ಲ ಆದರೆ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡದ್ದನ್ನೇ ನಿಜವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚ ಜಡ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶೀಯಾಗಿದೆ. ಜೀವಿಯು ಮರೆವಿನಿಂದ (ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮರೆತು) ವಿಜಾತೀಯ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ್ದೇ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

ತ್ಯಾಗ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ತ್ಯಾಗ (ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದ)ದಲ್ಲಿ ಸೀಮೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ನಮ್ಮದೆಂದು ಬೆಳೆಸಿದ ಸಂಬಂಧದ ವಸ್ತುಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳ ಸೀಮೆ ಯಿಂದ ರಹಿತ (ಅಸೀಮ)ವಾಗಿದೆ. ಸೀಮಿತ ವಸ್ತುಗಳ ಮೋಹದ ಕಾರಣವೇ ಆ ಅಸೀಮ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಾಗಾತ್’ ಪದವು ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ತ್ಯಾಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಜಪ, ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾರಣ— ಜಪ, ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಬಂಧನವು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಬಂಧನವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಬಯಕೆ ಇರಿಸದಿರುವುದೇ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾಂತಿಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಭ್ಯಾಸ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ — ಮೂರೂ ಸಾಧನೆ ಗಳಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವತನಕ ಅವನು (ಜಡತೆಯ ಆಶ್ರಯ ಇರುವುದರಿಂದ) ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು (5/12). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಅಭ್ಯಾಸ, ಜ್ಞಾನ, ಧ್ಯಾನ — ಮೂರೂ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಜಡತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧವೇ ಅಶಾಂತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭ ದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ (5/11). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಡತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (5/12).

ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ — ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ’ವು ಕರ್ಮಯೋಗದ್ದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅವತಾರಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಮೊದಲೇ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯ ವಾಗಿತ್ತು (4/2). ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿ ದನು (4/3) ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿ ಪ್ರತಿ ಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮಾರ್ಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತವಿಲ್ಲದೆ, ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಬಿಡದೆ, ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದೆ, ಸ್ವಜನರ ತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಇದನ್ನು ಯೋಚಿಸಲು ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.’

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆರೋಗ್ಯ-ಅನಾರೋಗ್ಯ, ಸಿರಿತನ-ಬಡತನ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರುವುದರಿಂದ ಎಂದೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು (2/42-44).

ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಕರ್ಮಫಲವಾಗಿವೆ. ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆತುದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮವು ಸದಾಕಾಲ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಫಲವು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದ್ದೀತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಮಾಡುವುದು ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಬೀಜ ವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಕಂಡುಬರು ತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿ ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಫಲಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ದೊರಕಿದ ಕರ್ಮಸಾಮಗ್ರಿ (ಶರೀರಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳು)ಯನ್ನು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು. ಶರೀರಾದಿ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (3/19). ನಿಜವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಎಂದೂ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಂಧನದ ಮೂಲಕಾರಣ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ (4/19ರಿಂದ 23).

ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (5/2). ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿರದೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೇ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (6/4) ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸುಖ-ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಇರುಸುವವರು ನಿಜವಾಗಿ ಪಾಪವನ್ನೇ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ (3/13). ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬಂಧನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ — ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬದ್ಧ್ಯತೇ’ (5/12). ಇದರ ತ್ಯಾಗವೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ (18/11).

ಗೀತೆಯು ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ಕೊಡುವಷ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಸಾಧನೆಗೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಸಾಧನೆ ಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗಲೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ ವನ್ನು ಇರಿಸಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ — ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ದಿಂದ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅದರ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ (18/6). ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಾಧಾರಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದ್ವೇಷ ವಿಲ್ಲದಿರಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟ ವಾದಾವು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಆಸಕ್ತಿ (ರಾಗ), ದ್ವೇಷ ಉಳಿದುಬಿಡುವವು, ಅವು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಅಹಂಭಾವ ಹಾಗೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಹಾರರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಇದಿರಾದರೂ ಅದು ಬಂಧಿಸಲಾರದು (18/17). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ’ ವನ್ನು ತಪ, ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಅಭ್ಯಾಸ, ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿ ಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೋ ಉತ್ತಮವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವಿಶೇಷಲಾಭ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶ್ರಮವೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ ಇವುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರದೆ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ, ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ, ಎಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವನೋ ಅದರಲ್ಲೇ (ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ) ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಅನುಭವವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಆಗದೆ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಜಡತೆಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳನ್ನು ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯು ವುದೇ ಜಡತೆಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ, ಅಭ್ಯಾಸ, ಧ್ಯಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ವಾದಾಗಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್— ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗುವಷ್ಟು ಜ್ಞಾನ, ಅಭ್ಯಾಸ, ಧ್ಯಾನ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಜ್ಞಾನಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿರಂದ ಜಡತೆ (ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು)ಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಧನೆಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಫಲತೆ ಯೇನೋ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತಡ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ಜಡತೆಯ ಸಂಬಂಧವೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಬಾಧೆಯಾಗಿದೆ ಈ ಮಾತು ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧಕನು — ‘ನಾನು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನ, ವಾಣಿ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಕಳ್ಳತನ, ಸುಳ್ಳು, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸೆ, ಛಲ, ಕಪಟ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ-ಭಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗತೊಡಗುತ್ತವೆ.

ಸಾಧಕನು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಬೇಕು, ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸಾಧಕನು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಭಿಮಾನ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿತು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ‘ಅಹವ್’ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದೀತು. ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಭಿಮಾನವಿದ್ದರೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ‘ನಾನು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ ನಿಶ್ಚಯ ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಅಭಿಮಾನಬರಬಲ್ಲದು. ಅಭಿಮಾನ ಬಂದಾಗ — ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಏನಿದೆ? ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಏನಾದರು ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಏನೂ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವೇ ಮಾಡಿದಾಗ* ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಏಕಾದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಡುವ ಅಭಿಮಾನವು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯತ್ಯಾಗವು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಶಾಂತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

* ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವ ನಿಶ್ಚಯವಾದಾಗ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದೋ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದೀತು ಅಥವಾ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದೀತು. ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ ವಾಸನಾರಹಿತ ಅವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗಿದೆ, ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಆಲಸ್ಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಲಸ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.

ಸಾಧನ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು 9ನೇ, 10ೀ, 11ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ತಿಳಿಸಿರುವ ಮೂರು ಸಾಧನೆ (ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ, ಭಗವದರ್ಥ — ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ)ಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ನೋಡಿದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ (ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ — (1) ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಭಜನೆ, ನಾಮ-ಜಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದು ಭಗವದರ್ಥವಾಗು ತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವೂ ಇದೆ. (2) ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗವು ಇದೆ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಫಲದತ್ಯಾಗವೂ ಇದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯ, ಧ್ಯೇಯ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದಾದನಂತರ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾವುದ ರೊಂದಿಗಿದೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲೀ — ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಲೀ, ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲೀ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿ, ಅದೇ ಸಾಧನೆ ಅವನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದೀತು. ಸಾಧಕನಿಗೆ ‘ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವುದಿದೆ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಯ ಉಂಟಾದಾಗ, ಮತ್ತು ‘ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ತನಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವಿದೆ’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯು ದೊಡ್ಡದು-ಚಿಕ್ಕದು ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಶಿಥಿಲತೆ ಬರಲು ಬಿಡಬಾರದು.

ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯು ಸುಲಭ ಅಥವಾ ಕಷ್ಟ ಸಾಧಕನ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ರುಚಿ- ಉದ್ದೇಶ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಆದಾಗ ಸಾಧನೆಯು ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ರುಚಿ ಪ್ರಪಂಚದ್ದು, ಉದ್ದೇಶ ಭಗವಂತನದ್ದು ಆದಾಗ ಸಾಧನೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲರ ಹಸಿವು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದು, ಊಟಮಾಡಿದಾಗ ಆಗುವ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲರ ಊಟದ ರುಚಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ ಕಾರಣ ತಿನ್ನುವ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಾಧಕರ ರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಸಾರ ಸಾಧನೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ದುಃಖ ಹಾಗೂ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆ (ಹಸಿವು) ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕ ರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಾಧಕ ನಿರಲಿ, ಸಾಧನೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದಾಗ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪೀ ಆನಂದದ ಅನುಭೂತಿ (ತೃಪ್ತಿ)ಯೂ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆ ಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. (1) ಸಮರ್ಪಣಯೋಗ, (2) ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗ, (3) ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ, (4) ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ. ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿರುವ ರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಭಿನ್ನತೆಯಿಂದಲೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆ ಗಳೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡದ್ದನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಕೀಳು (ನಿಮ್ನಶ್ರೇಣಿಯ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ಸಫಲತೆ (ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ)ಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ನಿರಾಶ ರಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯೂ ಕೆಳಮಟ್ಟ ದ್ದಾಗಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಸಾಧನೆಯು ತನ್ನ ರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಗನು ಸಾರವಿದ್ದರೆ, ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಂಠತೆ ತೀವ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿವೆ. ಸಾಧಕನು ಉದ್ದೇಶ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ತತ್ಪರತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಉತ್ಸಾಹಕಳಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಂದ — ಅವನ ಪೂರ್ಣಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾಧನೆ ಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಬೇಕಾದರೆ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಇರಲೀ, ಆದರೆ ಸರ್ವಜ್ಞ ಭಗವಂತನಾದರೋ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ, ಭಾವ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ತತ್ಪರತೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ, ಭಾವ, ಪ್ರಯತ್ನ, ತತ್ಪರತೆ, ಉತ್ಕಂಠತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಾಗಿಸದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಉದ್ಯೋಗ, ಬಲ, ಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದ ಬೆಲೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗಲಾರದು. ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಬಲ, ಜ್ಞಾನ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಅವನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸುಲಭ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದೊರಕಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಯಾರೇ ಎರಡು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿಗಲಾರವು, ಆದರೆ (ಭಗವಂತನು ಒಬ್ಬನೇ ಇರುವುದರಿಂದ) ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಜನ್ಯವಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಂಠತೆ — ಇವೆರಡು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಾಧನೆ ತೀವ್ರವಾದಾಗಲೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಮೂರು ಸಾಧನೆಗಳಾದರೋ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಸಾಧನೆಯು (ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ) ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವಂತಹುದು.

ಸಾಧನೆ ಯಾವುದೇ ಇರಲಿ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ದುಃಖದಾಯಕವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದಾಗ, ಭೋಗಗಳು ಹೃದಯದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ (ಭಗವಂತನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರು ವಾಗ) ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಗತಿಯಾದೀತು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು.

ಇದೇ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ಪರಮಪ್ರಿಯನೆಂದು ಕಂಡು ಬಂದಾಗ, ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾಗದಿದ್ದಾಗ, ಅವನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಬೇಗನೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಭ್ಯಾಸ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ಧ್ಯಾನ — ಇವು ಮೂರೂ ಕರಣಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವು ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಜನರಿಗೆ ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕೀಳರಿಮೆ ಇರುವ ಕಾರಣವೇ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿರುವುದು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವು ಮೊದಲಿನ ಮೂರು ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಾಧಕರ ಉದ್ದೇಶವು ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಆಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳ ಅಂತರ್ಗತವೇ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮದರ್ಥಮಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ’ (ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು) ಇದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ — ‘ಮದರ್ಥಮಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಧನೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಎರಡೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ.

ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದಿಂದ ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಚ್ಛೆ ಒಳಗೆ ಇದೆ, ಫಲತ್ಯಾಗ ಹೊರಗೆ ಇದೆ. ಫಲತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೂ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಇದರ ಇಚ್ಛೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶವು ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗದ್ದೇ ಇರಬೇಕು. ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಕ್ತಿಯು ವಸ್ತುವಿನ ತ್ಯಾಗದಿಂದಾಗದೆ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಭಗವಂತನು 8 ರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ 13ರಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದತನಕ ಭಗವಂತನು ಐದು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಪ್ರಕರಣ 13 ಮತ್ತು 14 ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ 12 ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಮೈತ್ರಃ ಕರುಣ ಏವ ಚ ।

ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಕ್ಷಮೀ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಸಂತುಷ್ಟಃ ಸತತಂ ಯೋಗೀ ಯತಾತ್ಮಾ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ ।

ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥

ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ - ದ್ವೇಷಭಾವದಿಂದ ರಹಿತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೈತ್ರಃ - ಮಿತ್ರಭಾವ ವುಳ್ಳ, ಕರುಣಃ - ಕರುಣಾಳುವು, ಏವ - ಕೂಡ (ಮತ್ತು), ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತನೂ, ನಿರಹಂಕಾರಃ - ಅಹಂಕಾರರಹಿತನೂ, ಸಮದುಃಖ ಸುಖಃ - ಸುಖದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮನೂ, ಕ್ಷಮೀ - ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೂ, ಸತತವ್ - ನಿರಂತರ, ಸಂತುಷ್ಟಃ - ಸಂತುಷ್ಟನೂ ಆದ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಯತಾತ್ಮಾ - ಶರೀರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ - ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನು, ಮಯಿ- ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿಃ - ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ, ಯಃ - ಯಾವ, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತನಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಮೇ, ಪ್ರಿಯಃ - ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13, 14॥

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಭಾವದಿಂದ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ಕರುಣಾಳುವೂ ಕೂಡ ಮತ್ತು ಮಮತಾ ರಹಿತನೂ, ಅಹಂಕಾರರಹಿತನೂ, ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮನೂ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೂ, ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟನೂ ಆದ ಯೋಗಿಯು ಶರೀರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ಯಾವ ನನ್ನ ಭಕ್ತನಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13, 14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ — ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ — (1) ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ, ಸತ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡುವರು. (2) ಅನಿಷ್ಟ ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯಾ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ಉಂಟುಮಾಡುವವರು. ಭಕ್ತನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವ್ಯವಹರಿಸಲಿ — ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಯೊಡ್ಡಿದರೂ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕ, ಶಾರೀರಿಕ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದರೂ ಭಕ್ತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭುವನ್ನೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿರೋಧ ಮಾಡುವುದಾದರೂ ಯಾರೊಂದಿಗೆ!

ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅವನಾದರೋ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವವರ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಕೃಪಾಪೂರ್ಣ ಮಂಗಲ ವಿಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅಂಶರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ವಾದರೂ ದ್ವೇಷಭಾವವಿರುವುದು ಭಗವಂತನ ಕುರಿತೇ ದ್ವೇಷಭಾವವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷವಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಹಾಗೂ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷಭಾವದಿಂದ ರಹಿತವಾದಾಗಲೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಪ್ರೇಮವಾಗಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ದ್ವೇಷವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಮೈತ್ರಃ ಕರುಣ ಏವ ಚ’* — ಭಕ್ತನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಕುರಿತು ಕೇವಲ ದ್ವೇಷದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವೇ ಆಗಿರದೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಾವವಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಂದ ಎಲ್ಲರೊಂದಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಯೆಯ ವ್ಯವಹಾರವೇ ನಡೆಯತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ - ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (5/29). ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುವ ಕಾರಣ ಭಕ್ತರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಸುಹೃದಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-3/25/21). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನಿಗೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಯೆಯ ಭಾವ ಇರುತ್ತದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಜ್ಞಾನೀ (ಗುಣಾತೀತ) ಪುರುಷರ (14/22ರಿಂದ 25) ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ವಿಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ‘ಮೈತ್ರಃ’ ಮತ್ತು ‘ಕರುಣಃ’ ಪದಗಳೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ.

ಹೇತು ರಹಿತ ಜಗ ಜುಗ ಉಪಕಾರೀ ।

ತುಮ್ಹ ತುಮ್ಹಾರ ಸೇವಕ ಅಸುರಾರೀ ॥

(ಮಾನಸ — 7/47/3)

ತನ್ನ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವವರೊಂದಿಗೂ ಭಕ್ತನಿಂದ ಮಿತ್ರತೆಯ ವ್ಯವಹಾರವೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವವನು ಅನಿಷ್ಟರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನವನ್ನೇ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿರುವನೆಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡಿದುದು ನನಗಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನವು ಸದಾಕಾಲ ಮಂಗಲ ಮಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನನಗೆ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡು ವವನು (ಅನಿಷ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತನಾಗಿ) ನಾನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಪಾಪಾತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಕ್ತನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ತನ್ನ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವನು ನನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇರಲೂ ಬೇಕು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿಯೂ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವನ ಕುರಿತು ಮೈತ್ರಿ, ಕರುಣೆಯ ಭಾವವಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಸಿದ್ಧರಿಗಾದರೋ ಅವನ ಕುರಿತೇನು, ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಕುರಿತು ಮೈತ್ರಿ, ದಯೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣಭಾವ ವಿರುತ್ತದೆ.

ಪಾತಂಜಲಯೋಗ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ-ಶುದ್ಧಿಯ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ — ‘ಮೈತ್ರೀಕರುಣಾಮುದಿತೋ ಪೇಕ್ಷಾಣಾಂ ಸುಖದುಃ ಪುಣ್ಯಾಪುಣ್ಯ ವಿಷಯಾಣಾಂ ಭಾವನಾತಶ್ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್’ (1/33).

ಸುಖಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮೈತ್ರಿ, ದುಃಖಗಳ ಕುರಿತು ಕರುಣೆ, ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರ ಕುರಿತು ಮುದಿತಾ (ಪ್ರಸನ್ನತೆ) ಮತ್ತು ಪಾಪಾತ್ಮರ ಬಗ್ಗೆ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಭಾವದಿಂದ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಾಗಮಾಡಿರುವನು — ‘ಮೈತ್ರಃ ಚ ಕರುಣಃ’. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸುಖಿಗಳು ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರ ಕುರಿತು ‘ಮೈತ್ರಿ’ಯ ಭಾವ ಹಾಗೂ ದುಃಖಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಪಾತ್ಮರ ಕುರಿತು ‘ಕರುಣೆ’ಯ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

ದುಃಖಪಡೆಯುವವರಿಗಿಂತ ದುಃಖಕೊಡುವವರ ಮೇಲೆ (ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಭಾವವಿರದೆ) ದಯೆ ಇರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ದುಃಖಪಡೆಯುವವರಾದರೋ (ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ) ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ದುಃಖಕೊಡುವವನು ಹೊಸ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದುಃಖಕೊಡುವವನು ದಯೆಗೆ ವಿಶೇಷಪಾತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ನಿರ್ಮಮಃ’ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮೈತ್ರಿ, ಕರುಣೆಯ ಭಾವವಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ (ತನ್ನತನದ ಭಾವ)ಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಪಂಚ ದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನು ಈ ಮಮತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಮಮತೆಯನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಮಮತೆಯನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸುವತ್ತ ವಿಶೇಷ ವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡದಿರುವುದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮಮನಾಗಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತರಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಕುರಿತು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅಹಂಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ದಿವ್ಯ, ಅಲೌಕಿಕ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಈ ಗುಣ ಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಗುಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ (ದೈವಿ ಸಂಪತ್ತು ಆದ ಕಾರಣ) ಭಗವಂತನದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ — (ಪರಮಾತ್ಮ) ಆದ ಕಾರಣವೇ ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ‘ಸದ್ಗುಣ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಮದುಃಖಸುಖಃ’ — ಭಕ್ತನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿ ಕೂಲತೆಗಳು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ- ಶೋಕ, ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸುಖ-ದುಃಖ’ ಪದವು ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ — (ಸುಖ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವ ಹೇತು)ಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಾಗುವ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಗೂ ಬಂದಿದೆ.

ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ ಅರ್ಥ — ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿಗಳು ಆಗದಿರುವುದು.

ಭಕ್ತನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಂಯೋಗ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ‘ಜ್ಞಾನ’ವೇನೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ಶೋಕಾದಿ ಯಾವುದೇ ‘ವಿಕಾರ’ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಜ್ಞಾನವಾಗು ವುದು ತನ್ನಲ್ಲಿಯ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಾಗಿರದೆ ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಭಕ್ತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ರೋಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಶಾರೀರಿಕ ನೋವಿನ ಅರಿವಾದರೋ (ಅನುಭವ) ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರವೂ ಆಗಲಾರದು.

‘ಕ್ಷಮೀ’ — ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವನನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಶಿಕ್ಷೆಯೂ ಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸದೆ ಅವನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವವನನ್ನು ‘ಕ್ಷಮೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವನ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷಮೀ’ ಪದದಿಂದ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಅಪರಾಧಮಾಡುವವನ ಕುರಿತು ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯಾರಿಂದಲೂ ಶಿಕ್ಷೆ ಸಿಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಕ್ಷಮಾ ಭಾವವು ಭಕ್ತನ ಒಂದು ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಸಂತುಷಃ ಸತತಮ್’* — ಜೀವಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿಗನುಕೂಲ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗ ದಿಂದ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಒಂದು ಸಂತೋಷ ವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಜಾತೀಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಈ ಸಂತೋಷವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರಲಾರದು. ‘ಸ್ವಯಂ’ ನಿತ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಜೀವಿಗೆ ನಿತ್ಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭೂತಿಯಿಂದಲೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾಯಿ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಇಂತಹ ಸಂತೋಷಿಗಾಗಿ ಭಾಗವತಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಸದಾ ಸಂತುಷಮನಸಃ ಸರ್ವಾಃ ಸಖಮಯಾ ದಿಶಃ । ಸರ್ಖರಾಕಂಟಕಾದಿಭ್ಯೋ ಯಥೋಪಾನತ್ವದಃ ಶಿವಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-7/15/17).

ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಎಕ್ಕಡ ತೊಟ್ಟು ನಡೆಯುವವನಿಗೆ ಕಲ್ಲು, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದಿರುವಂತೆಯೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಿರುವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವೇ-ಸುಖವಿದೆ, ದುಃಖ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಭಕ್ತನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಅಸಂತೋಷದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಂತುಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕುರಿತು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.+

+ ಸಂತ ಕಬೀರದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಗೋಧನ ಗಜಧನ ಬಾಜಿಧನ, ಔರ ರತನ ಧನ ಖಾನ । ಜಬ ಆವೈ ಸಂತೋಷಧನ, ಸಬಧನ ಧೂರಿ ಸಮಾನ ॥

ಗಜ, ವಾಜಿ, ಗೋ ಮುಂತಾದ ಹಾಗೂ ನವರತ್ನ ಧನಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಇದ್ದರೂ, ಸಂತೋಷಧನ ಬಂದಾಗ ಇವೆಲ್ಲ ಧನಗಳು ಧೂಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಸಂತುಷ್ಟಃ’ — ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸತತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಆ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿರುವ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಂತೋಷದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದಿಗೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಯಾವುದೇ ಯೋಗಮಾರ್ಗ ದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿರುವ ಇಂತಹ ಸಂತುಷ್ಟಿಯು ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಯೋಗೀ’ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ (ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿರುವ) ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ಯಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ವಿಯೋಗ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದವನೇ ಯೋಗಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಯತಾತ್ಮಾ’ — ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿರುವವನೇ ‘ಯತಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರಿಗೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಇಂದ್ರಿಯಜನ್ಯ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಬರುವ ಸಂಭವವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲೆಂದೇ ಇವೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ರಾಗದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಮಾರ್ಗಚ್ಯುತವಾಗುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ರಾಗಯುಕ್ತ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವರ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸತ್ಪುರುಷರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಕೂಡ ಎಂದೂ ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ರಾಜಾದುಷ್ಯಂತನ ವೃತ್ತಿಯು ಶಕುಂತಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾಗ, ‘ಇವಳು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕನ್ಯೆಯೇ ಆಗಿರಬೇಕು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕನ್ಯೆಯಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವನಿಗೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಕಾಳಿದಾಸನ ಮಾತಿನಂತೆ — ಎಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಸತಾಂ ಹಿ ಸಂದೇಹಪದೇಷು ವಸ್ತುಷು ಪ್ರಮಾಣ ಮಂತಃ ಕರಣ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ’

(ಅಭಿಜ್ಞಾನ ಶಾಕುಂತಲಮ್ — 1/21)

ನ್ಯಾಯಶೀಲ ಸತ್ಪುರುಷರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಕುರ್ಮಾದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನ (ನ್ಯಾಯ ಧರ್ಮದಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಚ್ಯುತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹೇಗೆ ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲವು?

‘ದೃಢನಿಶ್ಯಯಃ’ — ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಚಲ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಪರ್ಯಯ ದೋಷ (ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದು) ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಈ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿರದೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಆಭಾಸ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುದರಿಂದಲೇ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಪರ್ಯಯ ಮತ್ತು ಸಂಶಯರೂಪೀ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ವಿಪರ್ಯಯ ಮತ್ತು ಸಂಶಯ ಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಂದೂ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಿ ಪುರುಷರ ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲೇ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ, ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಜ್ಞಾನಿಯ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹತ್ವವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಪರ್ಯಯ ಹಾಗೂ ಸಂಶಯದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿಯೇ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ.

‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿಃ’ — ಸಾಧಕನು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ) ಭಗವಂತನವನಾದಾಗ ಅವನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ!

ಪ್ರೇಮವಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತ ನಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಭಕ್ತನಾದರೋ ತನ್ನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಅಧಿಕಾರವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಇವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತವೆ.

‘ಯಃ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ — ಭಗವಂತನಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಪ್ರೇಮವು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಡೆ ಎಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ — ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತೆ ಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11) ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಭಗವತನಿಗೂ ಭಕ್ತರು ಪ್ರಿಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಗಳು ಬಂದಿವೆ (2/55ರಿಂದ 72; 6/7-9), ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಬಂದಿವೆ (14/22-25) ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಬಂದಿವೆ (12/13ರಿಂದ 19). ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನು ‘ಅದ್ವೆಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಮೈತ್ರಃ ಕರುಣ ಏವಚ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು (ಮಿತ್ರತೆ, ಕರುಣೆ) ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬರದೆ ಕೇವಲ ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮಿತ್ರತೆ — ಕರುಣೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಮಿತ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಕರುಣೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಅಂಗವೇ ಇರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಭುವೇ ಆಗಿವೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಯಾರೊಂದಿಗೆ ವೈರಮಾಡುವುದು, ಯಾರು ಮಾಡುವುದು, ಏಕೆ ಮಾಡುವುದು? ‘ನಿಜ ಪ್ರಭುಮಯ ದೇಖಹಿ ಜಗತ ಕೇಹಿ ಸನ ಕರಹಿಂ ವಿರೋಧ’ (ಮಾನಸ — ಉತ್ತರ 1123). ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯನಿರು ವವನಿಗೆ, ಕೃಷ್ಣನೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಶಿವನೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ, ಹೀಗಿರುವಾಗ ಇಷ್ಟದೇವರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರೆಲ್ಲ ಭಕ್ತರು ಪರಸ್ಪರ ಒಂದಾಗಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಒಂದಾಗಲಾರರು. ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ಭಕ್ತನು ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಆದರಿಸುವಷ್ಟು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಭಕ್ತನನ್ನು ಆದರಿಸಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರ ‘ಸಬಹಿ ಮಾನಪ್ರದ ಆಪು ಅಮಾನೀ’ (ಮಾನಸ, ಉತ್ತರ 38/2) ಎಂಬ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆ.

ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತಮಾನಸದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಸಜ್ಜನರೊಂದಿಗೆ ದುರ್ಜನರನ್ನೂ ವಂದಿಸುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ನಿಜಭಾವದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಬರುಹಿ ಬಂದಿ ಖಲ ಗನ ಸತಿಭಾಏ’ (ಮಾನಸ ಬಾಲ 4/1). ಹೀಗೆ ಭಕ್ತನೇ ಹೇಳಬಲ್ಲನು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಲ್ಲ! ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗೆ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ವೈರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಉದಾಸೀನತೆ, ತಟಸ್ಥತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕಮಾರ್ಗ (ಜ್ಞಾನ)ದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವು ಶುಷ್ಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಗಿನಿಂದ ಕಠೋರತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವೈರಾಗ್ಯ, ಉದಾಸೀನತೆಯಿಂದಾಗಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಠೋರತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸುಖಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಸುಖ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೋಮಲತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಮೋಕ್ಷದ ಸುಖವನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡುವ ಭಾವವಿರು ವುದರಿಂದ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಕೋಮಲತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೈರಿಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ದ್ವೇಷ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ತಂದೆಯಂತಿದ್ದರೆ ಭಕ್ತರು ತಾಯಿಯಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕರುಣೆ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಏವ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತನು ದ್ವೇಷ ಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಎಂದಿಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಮಿತ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ದಯಾಳುವೂ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಪ್ರತಿಯೊರ್ವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರ ಆಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಿರುವನು — ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸ ಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ’ (2/71), ಜ್ಞಾನಯೋಗ ದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂಕಾರಂ.... ವಿಮುಚ್ಯ ನಿರ್ಮಮಃ ಶಾಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ (18/53) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಕ್ಷಮೀ’ (12/13). ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕು. ಅಹಂತೆ (ನಾನು) ಮತ್ತು ಮಮತೆ (ನನ್ನದು) ಇವೆರಡೂ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವಿಕವಾದುದಲ್ಲ. ಇವು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದ್ದರೆ ನಾವು ಎಂದಿಗೂ ನಿರ್ಮಮ ಹಾಗೂ ನಿರಹಂಕಾರಿಗಳಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ನಿರ್ಮಮ ಹಾಗೂ ನಿರಹಂಕಾರಿಗಳಾಗಬಲ್ಲೆವು, ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವನು.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ‘ಕಾಮನೆ’ಯ ತ್ಯಾಗ ವಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಮ — ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ (2/71). ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗವಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಮನಾಗುತ್ತಾನೆ (18/53). ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ಮಮ-ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದವು — ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ ಅರ್ಪಿತವಾದಾಗ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವಯಂ ಅರ್ಪಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಸ್ವಯಂ ಮೊದಲಿದ್ದುದು; ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹಿಂದಿನಿಂದಾದುವು. ಭಕ್ತ ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯನು ನಂತರ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾದ್ದ ರಿಂದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇರದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾನ ಸಂಬಂಧವಿದೆ, ಆದರೆ ಜೀವಿ (ಪರಾ)ಯ ಸಂಬಂಧ ಅಪರಾದದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಜೀವಿಯು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ‘ಮಯ್ಯರ್ಪಿತ ಮನೋಬುದ್ಧಿಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಿಯು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ)ಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನವ ನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.*

* ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಂತರ್ಗತ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನೂ, ನಿತ್ಯ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಹಸಿವು (ಜಿಜ್ಞಾಸೆ) ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದ ಹಸಿವು (ಪ್ರೇಮ-ಪಿಪಾಸೆ) ಅವಶ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ಭಕ್ತನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಂತಹ ಭಕ್ತನಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ವನು ಯಾರೂ ಆಗಿರಲಾರರು.

ರಾಜಕುಮಾರನು ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿದರೆ ರಾಜನಿಗೆ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್-ಚಿತ್ ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾದ ಜೀವಿಯು ಅಸತ್- ಜಡ, ದುಃಖರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಏನಾದರು ಆಶಿಸಿದಾಗ ಅದು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಪ್ರಿಯನೆನಿಸು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ಮಹಾನ್ ಅಹಿತ ಇದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಆಸೆ ಪಡದೆ, ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಪರಮಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಏಕ ಬಾನಿ ಕರುಣಾನಿಧಾನ ಕೀ ಸೋಪ್ರಿಯ ಜಾಕೆ ಗತಿ ನ ಆನ ಕೀ॥

(ಮಾನಸ ಅರಣ್ಯ 10/4)

ಸಂಬಂಧ — ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಎರಡನೇ ಪ್ರಕರಣ ಆರು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಯಸ್ಮಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಲೋಕೋ ಲೋಕಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಚ ಯಃ ।

ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಭಯೋದ್ವೇಗೈರ್ಮುಕ್ತೋ ಯಃ ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥

ಯಸ್ಮಾತ್ - ಯಾರಿಂದ, ಲೋಕಃ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು, ನ, ಉದ್ವಿಜತೆ - ಉದ್ವಿಗ್ನ (ಕ್ಷುಬ್ಧ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ - ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಕೂಡ, ಲೋಕಾತ್ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದ, ನ, ಉದ್ವಿಜತೇ - ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯಃ - ಯಾರು, ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಭಯೋದ್ವೇಗೈಃ - ಹರ್ಷ, ಅಮರ್ಷ (ಈರ್ಷೆ) ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ, ಮುಕ್ತಃ - ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥15॥

ಯಾರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಉದ್ವಿಗ್ನ (ಕ್ಷುಬ್ಧ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಹರ್ಷ, ಅಮರ್ಷ (ಈರ್ಷೆ) ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಸ್ಮಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಲೋಕಃ’ — ಭಕ್ತನು ಸರ್ವತ್ರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರಭುವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ (6/31). ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉದ್ವೇಗಿಸಬಲ್ಲನು? ಆದರೂ ಭಕ್ತರ ಚರಿತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ — ಅವರ ಮಹಿಮೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಕೆಲವೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೆಂದರೆ ಅವರ ಸೌಮ್ಯ ಆಕೃತಿಮಾತ್ರದಿಂದ ಕೆಲವು ಜನರು ಈರ್ಷೆಯಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಅಕಾರಣ ದ್ವೇಷ-ವಿರೋಧ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾರೆಂಬುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ.

ಭಕ್ತನಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಉದ್ವೇಗದ ಸಂಬಂಧ ದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ — ಭಕ್ತರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ಉದ್ವೇಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಕ್ತರು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್’ (7/19). ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಮಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅವರಿಂದ ಎಂದೂ ತಪ್ಪಿಯೂ ಯಾರಿಗೂ ಅಹಿತವಾಗುವಂತ ಹುದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ಉದ್ವೇಗ ವಾದರೆ ಅದು ತಮ್ಮ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕನುಸಾರ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮದೇ ದೋಷಯುಕ್ತ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಭಕ್ತನ ಹಿತಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಉದ್ವೇಗ ಜನಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನ ದೋಷವೇನಿದೆ? ಭರ್ತೃಹರಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಮೃಗಮೀನಸಜ್ಜನಾನಾಂ ತೃಣಜಲಸಂತೋಷವಿಹಿತವೃತ್ತೀನಾಮ್ ।

ಲುಬ್ಧಕಧೀವರಪಿಶುನಾ ನಿಷ್ಕಾರಣವೈರಿಣೋ ಜಗತಿ ॥

(ಭರ್ತೃಹರಿ ನೀತಿಶತಕ — 61)

ಜಿಂಕೆ, ಮೀನು ಮತ್ತು ಸಜ್ಜನರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೃಣ, ಜಲ, ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. (ಯಾರಿಗೂ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ) ಆದರೂ ಬೇಡ, ಬೇಸ್ತ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟಜನರು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಕ್ತರಿಂದ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಉದ್ವಿಗ್ನ ರಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಭಕ್ತರ ಚರಿತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ — ಅವರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಮಾಡುವ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಚಿಂತನೆ, ಸಂಗ, ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಾರ್ತಾಲಾಪದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಕ್ತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಹೀಗಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಉದಾರಪೂರ್ಣ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಉಮಾ ಸಂತ ಕಹ ಇಹಇ ಬಡಾಈ ಮಂದ ಕರತ ಜೋ ಕರಇ ಭಲಾಈ ॥

(ಮಾನಸ, 5/41/4)

ಆದರೆ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಮಾಡುವವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಲಾಭವೇ ಆಗುತ್ತದೆ — ಈ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಜನರು ಭಕ್ತರ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವುದೇ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ನಿಂದಾಸ್ತುತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ ಮಾತು (18/19ರಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆ) ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜನರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಭಕ್ತರ ಹಿತಕರ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದಲೂ ಉದ್ವೇಗವಾಗಬಲ್ಲದು. ಅವರು ಸೇಡಿನ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರ ವಿರುದ್ಧ ಚೇಷ್ಟೆಮಾಡಬಲ್ಲರು ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಭಕ್ತರ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು; ಆದರೆ ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಶತ್ರುಗಳಿಲ್ಲ, ಯಾರನ್ನೂ ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳಿಸುವ ಭಾವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಲೋಕಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಚ ಯಃ’ — ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಉದ್ವೇಗವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಈಗ ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ — ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿವೆ —

(1) ಭಕ್ತನ ಶರೀರ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿರುದ್ಧವೂ ಅನಿಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪರೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಘಟನೆಗಳು ಆಗಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಬೋಧವಿರುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮವಿರುವ ಕಾರಣ ಭಕ್ತರು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನದೇ ದರ್ಶನ ವಾಗುವುದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ (ಬೇಕಾದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿದ್ದರೂ) ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(2) ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕಾಮನೆ, ಮಾನ್ಯತೆ, ಸಾಧನೆ, ಧೋರಣೆ ಇವುಗಳ ವಿರೋಧವಾದಾಗ ಉದ್ವೇಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರು ಸರ್ವಥಾ ಪೂರ್ಣಕಾಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವ ರಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗುವ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಭಯೋ ದ್ವೇಗೈರ್ಮುಕ್ತೋ ಯಃ ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಹರ್ಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರು ಸರ್ವಥಾ ಹರ್ಷರಹಿತ (ಪ್ರಸನ್ನತಾಶೂನ್ಯ) ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದಾಗಿರದೆ, ಅವರ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಾದರೋ ನಿತ್ಯ, ಏಕರಸ, ವಿಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ- ವಿಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕ್ಷಣಿಕ, ನಾಶವುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯಾಗುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಏಕಮಾತ್ರ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟ ದೇವನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ಅವರು ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಸನ್ನ ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಬೇರೆಯವರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು (ಉತ್ಕರ್ಷ) ಸಹಿಸದಿರು ವುದೇ ‘ಅಮರ್ಷ’ವಾಗಿದೆ. ಇತರ ಜನರಿಗೆ ತನ್ನ ಸಮಾನ ಅಥವಾ ತನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖ-ಸವಲತ್ತು, ಧನ, ವಿದ್ಯಾ, ಮಹಿಮೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಇವುಗಳು ದೊರೆತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇವರ ಕುರಿತು ಈರ್ಷೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಉತ್ಕರ್ಷ, ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನೇಕ ಸಲ ಕೆಲವು ಸಾಧಕರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ ಸಾಧಕರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉನ್ನತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಥವಾ ಕೇಳಿ ಕಿಂಚಿತ್ ಈರ್ಷೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತರು ಈ ವಿಕಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಅವರು ಯಾರ ಕುರಿತು ಅಮರ್ಷಮಾಡುವುದು? ಮತ್ತು ಏಕೆ ಮಾಡುವುದು?

ಬೇರೆಯವರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಾಧಕರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಉನ್ನತಿಯು ಹೀಗೆ ಆಗಲಿ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ, ಈ ಭಾವವು ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವರ ಉನ್ನತಿ ಏಕಾಯಿತು? ಇಂತಹ ಭಾವವು ಸಾಧಕರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದರೆ — ಈ ದುರ್ಭಾವದ ಕಾರಣ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಮರ್ಷದ ಭಾವವು ಉಂಟಾದೀತು. ಇದು ಅವರನ್ನು ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವಂತಹುದು.

ಇಷ್ಟದ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ಸಂಯೋಗದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಆಗುವ ವಿಕಾರವನ್ನು ‘ಭಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಯವು ಎರಡು ಕಾರಣದಿದ ಆಗುತ್ತದೆ —

(1) ಸಿಂಹ, ಹಾವು, ಕಳ್ಳರು, ಡಕಾಯಿತರು ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳಿಂದ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಹಾನಿ ಆಗುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ‘ಭಯ’ವು ಹೊರಗಿನ ಕಾರಣಗಳಿಂದ. (2) ಒಳಗಿನ ಕಾರಣಗಳಿಂದ — ಸುಳ್ಳು, ಕಳ್ಳತನ, ಕಪಟ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳು ಹಾಗೂ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಭಯ.

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಭಯ ಮರಣಭಯವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಶೀಲರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರಿಗೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮರಣದ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ.* ಸಾಧಕರಿಗೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸತ್ಸಂಗ—ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ಕೃಶವಾಗುವ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಕೆಲವುಸಲ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವೈರಾಗ್ಯವಾದಾಗ ನನ್ನ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದ ಪಾಲನೆ ಹೇಗಾದೀತು ಎಂಬ ಭಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವ ತನ್ನಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಭಯಗಳು ಕೇವಲ ಶರೀರ (ಜಡತೆ)ದ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಚ್ಚರಣಗಳ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಭಯರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಚ್ಚರಗಳ ಆಶ್ರಿತನಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ.

* ಸ್ವರಸವಾಹೀ ವಿದುಷೋಪಿ ತಥಾರೂಢೋಭಿನಿವೇಶಃ

(ಪಾತಂಜಲ ಯೋ.ದ. 2/9)

ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರಿಗಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಭುವಿನ ಲೀಲೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿಸಬಲ್ಲದು?

ಮನಸ್ಸು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರದೆ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ‘ಉದ್ವೇಗ’ವಾಗಿದೆ. ಈ (15ನೇ) ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ‘ಉದ್ವೇಗ’ ಶಬ್ದವು ಮೂರುಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಮೊದಲ ಸಲ ಉದ್ವೇಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು — ಭಕ್ತರ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಅವನಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಉದ್ವೇಗದ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಎರಡನೆಯ ಸಲ ಉದ್ವೇಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ — ಬೇರೆಯವರ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗು ವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಉದ್ವೇಗವಾಗಬಲ್ಲದು. ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವು ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಕಾರ್ಯದ ಫಲ ದೊರೆಯದಿರುವುದು; ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಋತುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಭೂಕಂಪ, ನೆರೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದುಃಖಮಯ ಘಟನೆಗಳು ಘಟಿಸುವುದು; ತನ್ನ ಕಾಮನೆ, ಮಾನ್ಯತೆ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಅಥವಾ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ- ಇತ್ಯಾದಿ. ಭಕ್ತರು ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಉದ್ವೇಗಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ — ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರನೆಯ ಸಲ ಉದ್ವೇಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವೆಂಬ ವಸ್ತುವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಕಾರಣ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವ ವಾದರೋ ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ನಾಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಭಕ್ತರ ಇಚ್ಛೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪಾಪೂರ್ಣ ವಿಧಾನವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಆನಂದದಲ್ಲಿಯೇ ಮಗ್ನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಮುಕ್ತಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದವನು. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಆದರ ಇರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಾಗಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ತೊಡಗದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಹರ್ಷ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದ ರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಭಕ್ತಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡದೆ ‘ಮುಕ್ತಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲಾ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಗುಣಗಳ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದಿರಂದ ದುರ್ಗುಣಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗುಣಗಳು ಬಂದಾಗ ಅಭಿಮಾನರೂಪೀ ದುರ್ಗುಣ ಉಂಟಾದರೆ ಆ ಗುಣವನ್ನು ಗುಣವೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು? ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು (ಸದ್ಗುಣ) ಇದರಿಂದ ಆಸುರಿ ಸಂಪತ್ತು (ದುರ್ಗುಣ) ಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಉಂಟಾಗಲಾರವು. ದೈವಿ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಉಂಟಾಗುವುದಾದರೆ — ‘ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿ ಮೋಕ್ಷಾಯ’ (16/5) ಈ ಭಗವದ್ವಚನಕ್ಕನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಮುಕ್ತನಾಗುವನು? ನಿಜವಾಗಿ ಗುಣಗಳ ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಕಡಿಮೆ ಹಾಗೂ ದುರ್ಗುಣ (ಅಭಿಮಾನ) ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ದುರ್ಗುಣಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರ ಗಳು ಅಭಿಮಾನದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿವೆ ಎಂಬುದರ ಅರಿವೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ಕೆಲವು ಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ತಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ, ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ರುತ್ತಾರೆ.

ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತಗೂ ಭಕ್ತರೂ ಪ್ರಿಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ (7/17).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಬೇರೆಯದಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆ ಕೊಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ಉದ್ವೇಗ, ಈರ್ಷೆ, ಭಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸತ್ತೆಯೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವರು ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಉದ್ವೇಗ, ಈರ್ಷಾ, ಭಯ ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುವರು, ಏಕೆ ಮಾಡುವನು? — ‘ನಿಜ ಪ್ರಭುಮಯ ದೇಖಹಿಂ ಜಗತ ಕೇಹಿ ಸನ ಕರಹಿಂ ಬಿರೋಧ’ (ಮಾನಸ — ಉತ್ತರ, 1123).

ಸಂಬಂಧ — ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಆರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಂತಹ ಮೂರನೇ ಪ್ರಕರಣ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಅನಪೇಕ್ಷಃ ಶುಚಿರ್ದಕ್ಷ ಉದಾಸೀನೋ ಗತವ್ಯಥಃ ।

ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥

ಯಃ - ಯಾರು, ಅನಪೇಕ್ಷಃ - ಅಪೇಕ್ಷೆ (ಆವಶ್ಯಕತೆ)ಯಿಂದ ರಹಿತನೋ, ಶುಚಿಃ - (ಒಳ-ಹೊರಗೆ) ಪವಿತ್ರನೋ, ದಕ್ಷಃ - ಚತುರನೋ, ಉದಾಸೀನಃ - ಉದಾಸೀನನೋ, ಗತವ್ಯಥಃ - ವ್ಯಥೆಯಿಲ್ಲದವನೋ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗಿ- ಎಲ್ಲ ಆರಂಭಗಳ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಿಯೋ, ಸಃ - ಆ, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನು. ॥16॥

ಯಾರು ಅಪೇಕ್ಷೆ (ಆವಶ್ಯಕತೆ)ಯಿಂದ ರಹಿತನೋ, (ಒಳ-ಹೊರಗೆ) ಪವಿತ್ರನೋ, ಚತುರನೋ, ಉದಾಸೀನನೋ, ವ್ಯಥೆಯಿಲ್ಲದವನೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಆರಂಭಗಳ ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಿಯೋ ಆ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಪೇಕ್ಷಃ’ — ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಸರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸೆಳೆತವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ತನ್ನತನ ಇರದೆ ಅವನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗನವಂತನ ದ್ದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವು ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಚಿಂತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವರು ಇನ್ಯಾವ ಮಾತಿನ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವರು? ಅರ್ಥಾತ್ — ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆ, ವಾಸನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಆಪತ್ತು ಬರಲಿ ಆಪತ್ತಿನ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗಲೂ ಅವರ ಚಿತ್ತದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪ್ರಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅತಿ ಭಯಂಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಸಂತಸ ದಿಂದ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ವಿಯೋಗ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದ ಕಾರಣ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೇವಲ ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಇಚ್ಛಿಸದಿರುವುದರಿಂದ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ — ಎಂಬ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಡಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ಶರೀರ- ನಿರ್ವಾಹದ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವರ ಶರೀರ- ನಿರ್ವಾಹದ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಮೊದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದಲಾದರೋ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ‘ಆ ವಸ್ತು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ಎಲ್ಲಿ ಸಿಗಬಹುದು? ಎಂದು ಸಿಗಬಹುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಬಲ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟರೆ ಅವನ ಈ ಇಚ್ಛೆಯ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಲಾರದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಆ ಇಚ್ಛೆಯು ಬೇರೆ ಜನರ ಅಂತಃಕರಣದವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬೇರೆ ಜನರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪ್ರೇರಣೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಪಡೆಯವ ಪ್ರಬಲ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ (ಕಳ್ಳರೇ ಆದಿ)ವರಿಗೆ ಯಾರೂ ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವ ವಿರಕ್ತ ತ್ಯಾಗಿಗಳ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣಮಕ್ಕಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳ ಅನುಭವವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರು ಅವರ ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯನ್ನು ತಾವಾಗಿಯೇ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಚ್ಛಿಸದಿದ್ದರೂ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹದ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ಬೇಡದೆಯೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ಮೂರ್ಖತೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ದುಃಖಪಡೆಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಸಿದ್ದ ಭಕ್ತರಿಗಾದರೋ ತಮ್ಮದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದ ಕೂಡ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಅವರು ಸರ್ವಥಾ ನಿರಪೇಕ್ಷ ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಕೆಲ-ಕೆಲವು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ದರ್ಶನಕೊಡಲೀ ಎಂಬುದರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟರೆ ಆನಂದ! ಕೊಡದಿದ್ದರೂ ಆನಂದ! ಅವರಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಕೃಪೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆನಂದವಾಗಿ ರುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಭಕ್ತರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ಭಗವಂತನು ತಿರುಗುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ! ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ನಿರಪೇಕ್ಷಂ ಮುನಿಂ ಶಾಂತಂ ನಿರ್ವೈರಂ ಸಮದರ್ಶನಮ್ ।

ಅನುವ್ರಜಾಮ್ಯಹಂ ನಿತ್ಯಂ ಪೂಯೇಯೇತ್ಯಂಘ್ರಿರೇಣುಭಿಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 11/14/16)

ನಿರಪೇಕ್ಷನೂ (ಯಾವುದನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸದಿರುವ), ನಿರಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವವನೂ, ಶಾಂತನೂ, ದ್ವೇಷರಹಿತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ಸಮಾನ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮನ ಚರಮರಜ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲೀ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ನಾಗಲೀ ಎಂದು ಅವರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಾನು ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ.

ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ವಸ್ತುತಃ ಆ ಇಚ್ಛಿತ ವಸ್ತುವಿನದೇ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, (ವಸ್ತುವಿನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದ ರಿಂದ) ಅವನು ವಸ್ತುಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನನ್ನೂ ತನ್ನ ಭಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಉದಾರತೆಯಾಗಿದೆ (7/16); ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಇಚ್ಛಿಸಿದ ವಸ್ತುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರೋ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಭರವಸೆಯಿಡದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಭರವಸೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಧ್ರುವನಂತೆ ಅವನ (ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಭಕ್ತ) ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಿಸ್ಪೃಹನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಶುಚಿಃ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ (ನಾನು- ನನ್ನದು) ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತರ ಶರೀರವು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ- ಶೋಕ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ (ಒಳ- ಹೊರಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರರಾದ) ಭಕ್ತರ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಾರ್ತಾಲಾಪ, ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ತೀರ್ಥಗಳು ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿ ಸಿದರೆ ಇಂತಹ ಭಕ್ತರು ತೀರ್ಥಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ತೀರ್ಥತ್ವವನ್ನು ಕರುಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತೀರ್ಥಗಳೂ ಕೂಡ ಅವರ ಚರಣ-ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ (ಆದರೆ ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ). ಇಂತಹ ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನ ‘ಪವಿತ್ರಾಣಾಂ ಪವಿತ್ರವ್’ (ಪವಿತ್ರವನ್ನೂ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ) ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ದಿಂದ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಹಾತೀರ್ಥವಾಗಿಸುತ್ತಾ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ತೀರ್ಥೀಕುರ್ವಂತಿ ತೀರ್ಥಾನಿ ಸ್ವಾಂತಃಸ್ಥೇನ ಗದಾಭೃತಾ ॥’

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 1/13/10)

ಮಹಾರಾಜಾ ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯ ಬಳಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

ಸಾಧವೋ ನ್ಯಾಸಿನಃ ಶಾಂತಾ ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠಾ ಲೋಕಪಾವನಾಃ ।

ಹರಂತ್ಯಘಂ ತೇಂಗಸಂಗಾತ್ ತೇಷ್ವಾಸ್ತೇ ಹ್ಯಘಭಿದ್ಧರಿಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 9/9/6)

ಅಮ್ಮಾ! ಯಾರು ಲೋಕ-ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆ ಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವರೋ, ಯಾರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಉಪರತರಾಗಿ ತಾವೇ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಶಾಂತರಾಗಿರುವರೋ, ಯಾರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಸುವಂತಹ ಪರೋಪಕಾರಿ ಸಾಧು ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೋ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಂಗಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ನಿನ್ನ (ಪಾಪಿಗಳ ಅಂಗಸ್ಪರ್ಶ ದಿಂದ ಬಂದಿರುವ) ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ದಕ್ಷಃ’ — ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನೇ ದಕ್ಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಾನವ ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವವನೇ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿರುವವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ದಕ್ಷ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಚತುರನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಏಷಾ ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನೀಷಾ ಚ ಮನೀಷಿಣಾಮ್ ।

ಯತ್ಸತ್ಯಮನೃತೇನೇಹ ಮರ್ತ್ಯೇನಾಪ್ನೋತಿ ಮಾಮೃತಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 11/29/22)

ವಿವೇಕಿಗಳ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಚತುರರ ಚತುರತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯು ಈ ವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಹಾಗೂ ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದಕ್ಷತೆ (ಚತುರತೆ) ನಿಜವಾದ ದಕ್ಷತೆಯೇ ಅಲ್ಲ. ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಚತುರನಾಗು ವುದು ಕಲಂಕವೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳ ಆದರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಪತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ (ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ) ದಕ್ಷತೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಒರೆಗಲ್ಲು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ವಸ್ತುತಃ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತನ ಅಪಮಾನಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಉದಾಸೀನಃ’ — ಉದಾಸೀನ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಉತ್ ಆಸೀನ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವವನು, ತಟಸ್ಥ ಪಕ್ಷಪಾತರಹಿತನೆಂದು.

ವಿವಾದ ಮಾಡುವ ಇಬ್ಬರ ಕುರಿತು ಸರ್ವಥಾ ತಟಸ್ಥ ಭಾವವಿರುವವನಿಗೆ ಉದಾಸೀನನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಸೀನ ಶಬ್ದವು ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರ ವಾದ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನಿಗೆ ಕೆಳಗೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಕೊಂಡ ಬೆಂಕಿ ಅಥವಾ ನೆರೆ ಇವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಭಕ್ತರ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವನನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವರಿಗೆ ಅನೂಕೂಲಕರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನನ್ನು ಮಿತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಹಿತ ಮಾಡುವವ ನನ್ನು, ಅವರ ಕುರಿತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಕ್ತರ ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡುಬರಬಹುದು; ಆದರೆ ಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಕುರಿತೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಭೇದ- ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಎರಡೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಉದಾಸೀನ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಶರೀರ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ವ್ಯವಹಾರವು ಪಕ್ಷಪಾತ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಗತವ್ಯಥಃ’ — ಏನಾದರು ಸಿಗಲೀ, ಸಿಗದಿರಲೀ, ಏನೇಬರಲೀ, ಕಳೆದುಹೋಗಲೀ, ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ದುಃಖ- ಚಿಂತೆ-ಶೋಕರೂಪೀ ಗೊಂದಲ ಎಂದೂ ಆಗದಿರುವ ಭಕ್ತರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಗತವ್ಯಥಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಥಾ’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ದುಃಖದವಾಚಕವಲ್ಲ. ಅನುಕೂಲತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗೊಂದಲವೂ ವ್ಯಥೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನುಕೂಲತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗತವ್ಯಥ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ — ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ‘ಆರಂಭ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸುಖಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ಬಟ್ಟೆ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವುದು, ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರ-ಉದ್ಯೋಗ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ. ಭಕ್ತರು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.*

* ಅನಾರಂಭ ಅನಿಕೇತ ಅಮಾನೀ ಅನಘ ಅರೋಷ ದಚ್ಛ ಬಿಗ್ಯಾನೀ ॥

(ಮಾನಸ — 7/46/3)

ಪ್ರಪಂಚವೇ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವರು, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ನೋಡುವವರು ಭಕ್ತರಲ್ಲ. ಭಕ್ತರು ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಫಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳು ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತರು ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾರನ್ನೂ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಸುಖ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಅವರಿಂದ ಎಂದೂ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವ ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದವನಿರಲಿ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕರ್ಮದ ಆರಂಭಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯೋ ಭದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ — ಭಕ್ತರು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುವಷ್ಟು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಮಹಾನ್ ಆಕರ್ಷಣೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿದೆ, ಭಕ್ತರು ಅವನ ಪ್ರೇಮಿ ಯಾಗುತ್ತಾರೆ —

ಆತ್ಮಾರಾಮಶ್ಚ ಮುನಯೋ ನಿರ್ಗ್ರಂಥಾ ಅಪ್ಯುರುಕ್ರಮೇ ।

ಕುರ್ವಂತ್ಯಹೈತುಕೀಂ ಭಕ್ತಿಮಿತ್ಥಂಭೂತಗುಣೋ ಹರಿಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 1/7/10)

ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಚಿತ್-ಜಡ-ಗ್ರಂಥಿ ಕಡಿದು ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಅಂತಹ ಆತ್ಮಾರಾಮ ಮುನಿಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಹೇತುರಹಿತ (ನಿಷ್ಕಾಮ) ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಗುಣಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿವೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಮಹಾನ್ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುವು ದಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಏಕೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡು ವುದಿಲ್ಲ? ಅವನ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನ ಅಂಶನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನದಾಗಿರುವ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನದಲ್ಲದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ, ಕುಟುಂಬ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅವನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾರೀರಿಕ ನಿರ್ವಾಹ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಕಾಮನೆ ಯಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತ ನಾದನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಭಗವಂತನಿಂದ ದೂರ (ವಿಮುಖ) ನಾದನು. ಆದರೂ ಅವನ ಈ ದೂರವನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕಾರಣ — ನಾಶವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅವನ ದೂರತ್ವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ದೂರತ್ವ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಭಗವಂತನು ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ ಭಗವಂತನು ಕಂಡುಬರು ವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಾಶವುಳ್ಳ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಭಗವಂತನಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಉಳ್ಳವನೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಠ ಭಾವ — ‘ಅನಪೇಕ್ಷಃ’ ಇಂತಹ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೆಲಸ ಹೇಗಾದೀತು — ಈ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನು ಯಾವುದನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿಯಾನು? ‘ಶುಚಿಃ’ ಭಕ್ತನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಭಾಷಣ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸು ವಂತಹುದು. ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಗಾಳಿಯೂ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಶುದ್ಧಿಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಹಿತೈಷಿತನ (‘ಮೈತಃ ಕರುಣ ಏವ ಚ’) ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಿಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ‘ದಕ್ಷಃ’ ಭಕ್ತನು ಮಾಡುವಂತಹ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ, ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗಿ ಹೋದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ‘ದಕ್ಷ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ — ಈ ಪದವು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷ ನಿಗಾಗಿಯೂ ಬಂದಿದೆ — ‘ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗಿ ಗುಣಾತೀತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ’. ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದಿರು ವುದರಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಾರಂಭ ಪರಿತ್ಯಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನವು ಇಲ್ಲದಿರು ವುದರಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಾರಂಭ ಪರಿತ್ಯಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನು ಆರಂಭವೇಕೆ ಮಾಡಿಯಾನು? ಅವನಿಂದ ಆರಂಭವಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರಯೋಜನ, ಆಗ್ರಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆರಂಭವಾದರೆ ಸರಿ! ಆಗದಿದ್ದರೂ ಸರಿ! ಅವನು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕರಣ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಯೋ ನ ಹೃಷ್ಯತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ಶೋಚತಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।

ಶುಭಾಶುಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಭಕ್ತಿಮಾನ್ಯಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥

ಯಃ - ಯಾರು, ನ, ಹೃಷ್ಯತಿ - ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ನ, ಶೋಚತಿ - ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ನ, ಕಾಂಕ್ಷತಿ - ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಮತ್ತು), ಯಃ - ಯಾರು, ಶುಭಾಶುಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ - ಶುಭ- ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮೀರಿ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ) ಇರುವನೋ, ಸಃ - ಆ, ಭಕ್ತಿಮಾನ್ - ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನು. ॥17॥

ಯಾರು ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮೀರಿ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ) ಇರುವನೋ ಆ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋ ನ ಹೃಷ್ಯತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ಶೋಚತಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ’ — ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಕಾರಗಳು ನಾಲ್ಕು ಇವೆ — (1) ರಾಗ, (2) ದ್ವೇಷ, (3) ಹರ್ಷ, (4) ಶೋಕ.* ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಈ ನಾಲ್ಕ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದವಿಯೋಗ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಅವರಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅನುಭವ ಪಡೆದಾಗ (ಜಡತೆಯ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ) ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವು ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದಾಗ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

* ಪ್ರಚಲಿತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ವ್ಯಥೆಗೆ ‘ಶೋಕ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೋಕ’ ಶಬ್ದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಅಂತಃಕರಣದ ದುಃಖರೂಪೀ ‘ವಿಕಾರ’ವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದರಿಯುವಂತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಕರಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕರಗುವಂತಹುದು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೆ ವಿಕಾರಗಳು ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸಬಹುದು.

ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಎರಡೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಪರಿಣಾಮವೇ ಆಗಿದೆ. ರಾಗವಿರುವವರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷವಿರುವವರ ವಿಯೋಗದಿಂದ ‘ಹರ್ಷ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ರಾಗವಿರುವವರ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ದ್ವೇಷವಿರು ವವರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಅವರ ಸಂಯೋಗದ ಅಶಂಕೆಯಿಂದ ‘ಶೋಕ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಒಂದು ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪಹಚ್ಚುವ ಕಾಮನೆಯಾಗು ತ್ತದೆ; ದೀಪ ಹಚ್ಚಿದಾಗ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ದೀಪವನ್ನು ಆರಿಸುವವನ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಕ್ರೋಧ ಬರುತ್ತದೆ. ಪುನಃ ದೀಪ ಹೇಗೆ ಉರಿದೀತು ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕತ್ತಲೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾತುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸೂರ್ಯನು ಸುಡುತ್ತಿರುವಾಗ ದೀಪ ಹಚ್ಚುವ ಕಾಮನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಹರ್ಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೀಪವನ್ನು ನಂದಿಸುವವನ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ-ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಕತ್ತಲೆ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ) ಪ್ರಕಾಶದ ಅಭಾವ ಚಿಂತೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಮತ್ತು ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಗಬೇಕೆಂಬ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇವುಗಳು ದೊರೆತಾಗ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ; ಇವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ‘ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು’ ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ (ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದವನಲ್ಲಿ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಎಂದೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಶುಭಾಶುಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ — ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿಯೇ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಾರಣ ಭಕ್ತರ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅಕರ್ಮ’ವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರನ್ನೂ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಕಾರಣ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಾಗು ವುದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರು ತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಭಕ್ತರು ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗವಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಅಶುಭ (ನಿಷಿದ್ಧ ಹಾಗೂ ಕಾಮ್ಯ) ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ರಾಗ. ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ರಾಗ- ದ್ವೇಷರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಶುಭಾಶುಭ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಶುಭಾಶುಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ — ಪದದ ಅರ್ಥ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗೀ ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸ ಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ನ ಹೃಷ್ಯತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ಶೋಚತಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ’ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧವೂ ಶುಭ (ಅನುಕೂಲ) ಮತ್ತು ಅಶುಭ (ಪ್ರತಿಕೂಲ) ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಶುಭಾಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಫಲದತ್ಯಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿ-ದೋಷ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಶುಭ ಹಾಗೂ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ತ್ಯಾಗೀ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್ಯಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ — ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ, ಸ್ಮರಣೆ, ಭಜನೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹರ್ಷ (ಹೃಷ್ಯತಿ) ಮತ್ತು ಶೋಕ (ಶೋಚತಿ), ರಾಗ (ಕಾಂಕ್ಷತಿ) ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ (ದ್ವೇಷ್ಟಿ) ಇವು ದ್ವಂದ್ವಗಳಾಗಿವೆ. ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಾರದ ಭಕ್ತಿಸೂತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ —

ಯತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ಕಿಂಚಿದ್ವಾಂಛತಿ ನ ಶೋಚತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ರಮತೇ ನೋತ್ಸಾಹಿಂ ಭವತಿ ॥5॥

ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಭಕ್ತರು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ (ಹರ್ಷ)ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಐದನೇ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಸಮಃ ಶತ್ರೌ ಚ ಮಿತ್ರೇ ಚ ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ।

ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಸಮಃ ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ತುಲ್ಯನಿಂದಾಸ್ತುತಿರ್ವೌನೀ ಸಂತುಷ್ಟೊ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ।

ಅನಿಕೇತಃ ಸ್ಥಿರಮತಿರ್ಭಕ್ತಿಮಾನ್ಮೇ ಪ್ರಿಯೋ ನರಃ ॥

ಶತ್ರೌ - ಯಾರು ಶತ್ರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಿತ್ರೇ - ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ - ಮಾನ- ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಮತ್ತು), ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೆಷು - ಶೀತ-ಉಷ್ಣ (ಶರೀರದ ಅನುಕೂಲತೆ- ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ) ಹಾಗೂ ಸುಖ-ದುಃಖ (ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ)ದಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಚ- ಮತ್ತು, ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಮತ್ತು), ತುಲ್ಯನಿಂದಾಸ್ತುತಿಃ - ಯಾರು ನಿಂದಾಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಮೌನೀ - ಮನನಶೀಲನೋ, ಯೇನ, ಕೇನಚಿತ್ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ (ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹ ಆಗುವುದು, ಆಗದಿರುವುದರಲ್ಲಿ), ಸಂತುಷಃ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವನೋ, ಅನಿಕೇತಃ - ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಳ ಹಾಗೂ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನೋ (ಮತ್ತು), ಸ್ಥಿರಮತಿಃ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಭಕ್ತಿಮಾನ್ - (ಆ) ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನು. ॥18,19॥

ಯಾರು ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಗಿರುವನೋ, ಮತ್ತು ಶೀತ-ಉಷ್ಣ (ಶರೀರದ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ)ದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸುಖ-ದುಃಖ (ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ) ದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವನೋ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರುವನೋ, ಯಾರು ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಮನನಶೀಲನೋ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ (ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಆಗುವುದು-ಆಗದಿರುವುದ ರಲ್ಲಿ) ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವನೋ, ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಳ ಹಾಗೂ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನೋ, ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಆ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು. ॥18,19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಮಃ ಶತ್ರೌ ಚ ಮಿತ್ರೇ ಚ’ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಕುರಿತು ಉಂಟಾಗುವ ಸಮತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಹಾಗೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತರಾದ ಕಾರಣ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಯಾರ ಕುರಿತೂ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರತ್ವದ ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜನರೇ ಅವರ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಅನುಕೂಲತೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರತ್ವವನ್ನು ಅಥವಾ ಶತ್ರುತ್ವವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಾರಣ ಜನರದ್ದಾದರೋ ಅವರ ಕುರಿತು ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರುವ ಸಾಧಕರಿಗೂ ಕೂಡ ಆ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಕುರಿತು ಶತ್ರುತ್ವ- ಮಿತ್ರತ್ವದ ಭಾವ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಭಕ್ತರು ತಾವೇ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾರ ಕುರಿತೂ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಕ್ತರ ಕುರಿತು ಶತ್ರುತ್ವ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರತ್ವದ ಭಾವವಿರಿಸುವ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಹಣದ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾವುದೋ ವಿವಾದ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ. ಅವರಿಬ್ಬರು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರೆ, ಭಕ್ತರು ಹಣವನ್ನು ಹಂಚುವಾಗ ಶತ್ರುಭಾವವಿರಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಜಾಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಹಣಕೊಡುವರು. ಭಕ್ತರ ಈ ನಿರ್ಣಯ (ವ್ಯವಹಾರ)ದಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಶತ್ರುಭಾವವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಈ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ — ಇವರು ಪಕ್ಷಪಾತರಹಿತ ಹಂಚಿಕೆಮಾಡಿದರು ಎಂಬ ಸಮತೆಯೇ ಕಂಡುಬಂದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತರ ಈ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ (ಪಕ್ಷಪಾತ) ಕಂಡುಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಇದನ್ನು (ಸಮತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದ ರಿಂದ) ಸಮತೆಯೆಂದೇ ಹೇಳಲಾದೀತು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ — ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರೊಂದಿಗೂ ಜನರು (ತಮ್ಮ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ) ಶತ್ರುತ್ವ-ಮಿತ್ರತ್ವದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಅವರ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ಹೇಳದೆ ‘ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಸಮ’ ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ತಥಾಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ’ — ಮಾನ — ಅಪಮಾನವು ಶರೀರದ ಕುರಿತು ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತರಿಗೆ ತಮ್ಮದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ- ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ (ಹರ್ಷ-ಶೋಕ) ಉಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಅವರು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಸಮಃ’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(1) ಶೀತ-ಉಷ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ಉಂಟಾದರೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವಾಗ ದಿರುವುದು.

(2) ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವಾಗದಿರುವುದು.

‘ಶೀತೋಷ್ಣ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ‘ಛಳಿ-ಸೆಕೆ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಛಳಿ-ಸೆಕೆ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತರು ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ ದಲ್ಲಿ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೀತೋಷ್ಣ’ ಶಬ್ದವು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಆ (ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ) ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸದಾ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಧನಾದಿ ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥ ಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆಯುವುದು, ದೊರೆಯದಿರುವುದು ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದು ಎರಡನ್ನೂ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿ ಆಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಂದ ರಹಿತ ನಾಗಿರುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೌದು! ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಹರ್ಷ-ಶೋಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿರಬಲ್ಲರು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗುವ ಮಾತು ಬರುವಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವ ಮಾತು ಬರುವಲ್ಲಿ (ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದಾಗುವ) ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ — ‘ಸಂಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಸಂಬಂಧ (ಸಂಯೋಗ) ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿ ಎಂದು ಎರಡೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಬಂಧಬಿಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿಸಿರುವವರೆಗೆ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಶರೀರದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಕೆಲವು ಪದಾರ್ಥಗಳ ತ್ಯಾಗ ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದಾದರು ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು, ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಕುರಿತು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ, ಆ ಪ್ರಾಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾದರೆ ಸಾಯುವ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಾಗ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ ಸಂಸಾರದ ಬಂಧನ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲ.

ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೂ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಾಗಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಕುರಿತು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರು ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ, ಅದರ ಚಿಂತನೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆದೀತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಮನೆ, ಕ್ರೋಧ, ಮೂಢತೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಪತನದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸುವ ಕಾರಣವಾಗಬಲ್ಲದು (2/62, 63).

ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 59ನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಚ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬಳಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮೊದಲೂ ಆಸಕ್ತಿಯ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಂತರ ವಾದರೋ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಗಲೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಬಲ್ಲದು (5/21; 16/22).

ಆಸಕ್ತಯಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಶುದ್ಧಚೇತನದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಜಡ (ಪ್ರಕೃತಿ)ದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಜಡ-ಚೇತನದ ಸಂಬಂಧರೂಪೀ ನಾನೆಂಬ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಆಸಕ್ತಿಯು ಬುದ್ಧಿ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯ (ಪದಾರ್ಥ)ಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನ ನಾನೆಂಬ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದುಹೋದರೆ, ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗಬಲ್ಲದು. ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಅವಿವೇಕ ವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಅವಿವೇಕವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆಸಕ್ತಿ ಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚ ವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ರಾಗವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಗದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ತನ್ನತನವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ಸಮವಾದಾಗ ಸ್ವತಃ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಅನುರಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ) ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ತನ್ನತನದ ಸಂಬಂಧವು ಇರುವತನಕ ಆ ಅನುರಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಾಗಲೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಅನುರಕ್ತಿಯು ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುರಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಆಸಕ್ತಿಯು (ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಕತ್ತಲೆಯು) ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ವಿರಕ್ತಿ ಆದ ಹಾಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಅಗ್ನಿಯು ಶಾಂತವಾದ ಹಾಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ವಿರಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿರಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅನುರಕ್ತಿ (ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ)ಯು ಪ್ರವಾಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪೂರ್ಣಸಮರ್ಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಭಗವಂತನು ಆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಕರುಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತರು ಆ ಪ್ರೇಮವನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇನ್ನೂ ಆನಂದಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಕರುಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತರು ಪುನಃ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ಇವರೊಳಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮದ ಆದಾನ-ಪ್ರದಾನದ ಈ ಲೀಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ತುಲ್ಯನಿಂದಾಸ್ತುತಿಃ’ ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯು ಮುಖ್ಯತಃ ಹೆಸರಿನದಾಗಿದೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಜನರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಭಕ್ತರ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಲವ ಲೇಶವೂ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತರಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಸ್ತುತಿ — ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುವವರ ಕುರಿತು ರಾಗವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಂದಿಸುವವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಬುದ್ಧಿಯವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ದುಃಖದ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ (ತಮ್ಮ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಬಯಸದವರಿಗೆ) ಸಾಧಕರು ನಿಂದೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಚ್ಚರವಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ ಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಜ್ಜಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನತನ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರು ಇವೆರಡೂ ಭಾವಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರೂ ಕೂಡ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕರಂತೆ (ನಿಂದೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ಹಾಗೂ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜಿತವಾಗುವ) ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲರು.

ಭಕ್ತರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಭಗವತ್ಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅವರಿಗೆ ನಿಂದೆ-ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಭೇದ-ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಭೇದಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವರು ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತರಿಂದ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಕಾರಣ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಯಾರಾದರು ನಿಂದೆ-ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮೌನೀ’ — ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪದ ಮನನವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಮೌನೀ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನನಶೀಲರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಮನನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೌನೀ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ‘ವಾಣಿಯ ವೌನವನ್ನು ಇರಿಸುವವ’ ನೆಂಬುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರನ್ನು ಭಕ್ತರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ವಾಣಿಯ ಮೌನ ಇರಿಸುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಕ್ತನಾಗುವ ಸಂಭವವಿದ್ದರೆ ಭಕ್ತನಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಸುಲಭವಾದೀತು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಭಕ್ತರು ಅಸಂಖ್ಯರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚು ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ದಾಂಭಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಹಠಪೂರ್ವಕ ವಾಣಿಯ ವೌನವನ್ನು ಆಚರಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೌನೀ’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

‘ಸಂತುಷ್ಟೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್’ ಬೇರೆ ಜನರಿಗೆ ಭಕ್ತರು ‘ಸಂತುಷ್ಟೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನು ಸಾರ ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಏನಾದರು ದೊರಕಿದರೆ ಅದರಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಭಕ್ತನ ಸಂತುಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಮವಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂತುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಮಂಗಲಮಯ ವಿಧಾನದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ‘ಸಂತುಷ್ಟೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಅನಿಕೇತಃ’ ಯಾವುದೇ ನಿಕೇತ ಅರ್ಥಾತ್ ವಾಸಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲದಿರುವವರೇ ‘ಅನಿಕೇತ’ರೆಂಬ ಮಾತು ಅಲ್ಲ. ಬೇಕಾದರೆ ಗೃಹಸ್ಥರಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಧು-ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿರಲಿ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ವಾಸಿಸುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವರೆಲ್ಲರೂ ‘ಅನಿಕೇತ’ರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಕ್ತರಿಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶರೀರ (ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ)ದಲ್ಲಿ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ತನ್ನತನ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಅನಿಕೇತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸ್ಥಿರಮತಿಃ’ — ಭಕ್ತರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯ ಅಥವಾ ವಿಪರ್ಯಯ (ವಿಪರೀತ ಜ್ಞಾನ)ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಸ್ಥಿರಮತಿಃ’ ಎಂದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮಾಣ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಚಾರ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳೇ ಬಾಧಕವಾಗು ತ್ತವೆ. (2/44) ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗದಂದಲೇ ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯಾಗುವುದರ ಸಂಭವವಿದೆ (2/55). ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ (ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ) ಸುಖದ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀನೆಮಾದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯ (ಪ್ರಾಣಿಪದಾರ್ಥ)ಗಳನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗು ವಂತೇ ಅಥವಾ ಭೂತಕಾಲದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ಮಾನಸಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮುಂದೆ ಬರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಈ ಆಸಕ್ತಿಯು ಪ್ರಪಂಚವು ಅಸತ್ಯ ಅಥವಾ ಮಿಥ್ಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತರಂಗ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖದ ಕಾಮನೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ವನ್ನು ಮಿಥ್ಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖದ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಆಸಕ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಒಂದೇ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್ಮೇ ಪ್ರಿಯೋ ನರಃ’ — ‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿ’ ಶಬ್ದದ ಜೊತೆಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಮತುಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಭಕ್ತಿ (ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ) ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಪಂಚದ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದೇ ಅವನು ಮಾಡುವ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯ ರಸ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನೀರಸತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರು ಸದಾಕಾಲ ಭಕ್ತಿರಸದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ನರಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ನರ (ಮನುಷ್ಯ)ನೆಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿ ದ್ದರೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವ ನರ (ಮನುಷ್ಯ)ನೆಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.

[ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಸದಾಕಾಲ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶತ್ರ-ಮಿತ್ರ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಈ ಐದೂ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಇರುವುದ ರಿಂದಲೇ ಸಾಧಕನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿನ ಪ್ರಕರಣದ ಅಂತರ್ಗತ 13, 14ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ‘ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಎರಡನೇ ಪ್ರಕರಣದ ಅಂತರ್ಗತ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಃ ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮೂರನೇ ಪ್ರಕರಣದ ಅಂತರ್ಗತ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕರಣದ ಅಂತರ್ಗತ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್ ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಐದನೇ ಪ್ರಕರಣದ ಅಂತರ್ಗತ 18, 19ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್ ಮೇ ಪ್ರಿಯೋ ನರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಐದು ಬಾರಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ‘ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಐದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪ್ರಕರಣದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ — ಇದು ಒಂದೇ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಒಂದೇ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹೇಳದೆ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ‘ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’ ಪದವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಐದೂ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ ಪದದಿಂದ ರಾಗದ, ‘ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ’ ಪದದಿಂದ ದ್ವೇಷದ ಮತ್ತು ‘ಸಮದುಃಖ-ಸುಖಃ’ ಪದದಿಂದ ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವ ವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಎರಡನೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಹರ್ಷಾಮರ್ಷ ಭಯೋದ್ವೇಗೈಃ’ ಪದದಿಂದ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಮೂರನೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅನಪೇಕ್ಷಃ’ ಪದದಿಂದ ರಾಗದ, ‘ಉದಾಸೀನಃ’ ಪದದಿಂದ ದ್ವೇಷದ ಮತ್ತು ‘ಗತವ್ಯಥಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ನ ಹೃಷ್ಯತಿ’ ಹಾಗೂ ‘ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ’ ಪದದಿಂದ ರಾಗದ, ‘ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ’ ಪದದಿಂದ ದ್ವೇಷದ ಮತ್ತು ‘ನ ಹೃಷ್ಯತಿ’ ಹಾಗೂ ‘ನ ಶೋಚತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಐದನೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಂವರ್ಜಿತಃ’ ಪದದಿಂದ ರಾಗದ, ‘ಸಂತುಷ್ಟಃ’ ಪದದಿಂದ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ದ್ವೇಷದ ಮತ್ತು ‘ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಸಮಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹರ್ಷ- ಶೋಕದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು.

ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಂತಹ (ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳ) ಒಂದೇ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವದ ಮಾತನ್ನು ಅನೇಕ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಭಾವಗಳಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ 14ನೇ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂತುಷ್ಟಃ’ ಪದದ ಹಾಗೂ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮದುಃಖಸುಖಃ’ ಮತ್ತು 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಸಮಃ’ ಪದಗಳೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ (ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಒಂದೇ ಪ್ರಕರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ) ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷ ಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷ ಬರುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಏಳೂ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಪ್ರಕರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಐದು ಪ್ರಕರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಐದು ಪ್ರಕರಣಗಳೂ ಸ್ವತಂತ್ರ (ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ)ವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣದ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇರುವವನೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಕಾರಣ — ಸಾಧನ ಪದ್ಧತಿ, ಪ್ರಾರಬ್ಧ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಅಲ್ಪ-ಸ್ವಲ್ಪ ಭೇದವಿರಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವ ಹಾಗೂ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತಿ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ರುಚಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ಯಾವ ಪ್ರಕರಣವು ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಅದನ್ನೇ ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ತೊಡಗಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣದ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣ ಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಬಾರದಿದ್ದರೂ ಸಾಧಕರು ನಿರಾಶರಾಗಬಾರದು. ಮತ್ತೆ ಸಫಲತೆಯು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇವೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಸಮತೆಯು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುವಂತಹದೇ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿರುವನು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗಲಾರದು. ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳದಿರುವುದೇ ‘ಸಮತೆ’ಯಾಗಿದೆ.

ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೊಂದು ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬೇರೆ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಸಮರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಶತ್ರುತ್ವ-ಮಿತ್ರತ್ವಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರು ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು’ — ಭಕ್ತರು ಶರೀರದ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತರು ಶರೀರದ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ, ಮನಸ್ಸಿನ, ಬುದ್ಧಿಯ, ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’, ‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್ಮೇ ಪ್ರಿಯೋ ನರಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಭಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಗುಣ (ಲಕ್ಷಣ)ಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲ್ಲ. ಗುಣಗಳು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 39 ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಯೇ ತು ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮಿದಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।

ಶ್ರದ್ಧಧಾನಾ ಮತ್ಪರಮಾಃ ಭಕ್ತಾಸ್ತೇತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಾಃ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾರು (ನನ್ನಲ್ಲಿ), ಶ್ರದ್ಧಧಾನಾಃ - ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವರು (ಮತ್ತು), ಮತ್ಪರಮಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣರಾದ, ಭಕ್ತಾಃ - ಭಕ್ತರು, ಇದಮ್ - ಈ, ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮ್ - ಧರ್ಮಮಯ ಅಮೃತವನ್ನು, ಯಥಾ, ಉಕ್ತಮ್ - ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ, ಪರ್ಯುಪಾಸತೆ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ, ತೇ - ಆವರು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಅತೀವ - ಅತ್ಯಂತ, ಪ್ರಿಯಾಃ - ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥20॥

ಆದರೆ ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವರು ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣರಾದ ಭಕ್ತರು ಈ ಧರ್ಮಮಯ ಅಮೃತ ವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೇ ತು’ — ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಾಗ ‘ಯೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದನೊ ಆ ಸಾಧಕಭಕ್ತರ ಸಂಕೇತ ವನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಯೇ’ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಿರುವರು. ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರನ್ನು ತನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ (‘ಯೇ’ ಮತ್ತು ‘ತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ) ‘ಯುಕ್ತತಮಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು, ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಆ ಪ್ರಸಂಗದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ’ ಪದವು ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸಾಧನೆಮಾಡುವ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪದದಿಂದ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

‘ಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ’ — ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋದ ಕಾರಣ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಮಾತು ಬಂದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಭಗವಂತನ ಅನುಭವವಾಗುವವರೆಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪದವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರ ವಾಚಕವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ಧರ್ಮಮಯ ಅಮೃತರೂಪೀ ಉಪದೇಶವನ್ನು (ಭಗವಂತನು 13ರಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿದ್ದು) ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ದಿಂದ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ತಂದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ, ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಮಹತ್ವವಿದ್ದರೂ, ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ನಿಜವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ವಿವೇಕವಿರುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನ ಸಾಧನೆಯ ಪಾಲನೆಯಾಗಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಗಳು ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ.

‘ಮತ್ಪರಮಾಃ’ — ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಆದರ್ಶ ವೆಂದು ತಿಳಿದು ಆದರದಿಂದ ಅವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರರಾಗುವುದರಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಪರಮಃ’ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು ಈ 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಪರಾಃ’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಪರಮಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣತೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣನಾದಾಗ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಸಾಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ವಿಘ್ನಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮಿದಂ ಯಥೋಕ್ತಮ್’ — ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರ 39 ಲಕ್ಷಣಗಳ ಐದೂ ಪ್ರಕರಣಗಳೂ ಧರ್ಮಮಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಧರ್ಮದಿಂದ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅಧರ್ಮದ ಅಂಶವಿಲ್ಲ. ಸಾಧನವಿರೋಧಿ ಅಂಶವು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಸಾಧನೆಯು ಅಮೃತದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವ ಲಕ್ಷಣ ಸಮುದಾಯವು ಧರ್ಮಮಯವಾದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನವಿರೋಧೀ ಯಾವ ಮಾತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನವಿರೋಧೀ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಇಲ್ಲವಾಗಿದ್ದರೂ, ಹೇಗೆ ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಧರ್ಮಮಯ ಅಮೃತದ ಸೇವನೆಯು-ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ, ಸತ್ಕಾರ, ಸಂಗ್ರಹ, ಸುಖಭೋಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಗಲೇ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಕರಣದ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಯಾವ ಪ್ರಕರಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದೇ ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತವಾಗಿದೆ.

‘ಅದ್ವೆಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಮೈತ್ರಃ..........’ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳಿರುವ ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲವು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣ ಮತ್ತು ಅವಗುಣ ಎರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವಗುಣಗಳಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗ ಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರವು. ಕಾರಣ — ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯವಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಾದ ಅವಗುಣಗಳು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಐದು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ವಿಭಾಗ ಆಗಲಾರದು.

ಸಾಧಕನು ಸತ್ಸಂಗವಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಕುಸಂಗವು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸಂಯಮವಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಅಸಂಯಮವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸಾಧನೆ ಅಥವಾ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವಗುಣಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಸಾಧಕನ ಸಾಧನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅಸಾಧನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಧನೆ, ಅವಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುಣಗಳು ಸಾಧಕರಲ್ಲದವರಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸಾಧನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಸಾಧನ ಅಥವಾ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವಗುಣಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯ ಅಥವಾ ಗುಣಗಳ ಅಭಿಮಾನ ವಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತವನ್ನು ಯಥೋಕ್ತ ಸೇವಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೇಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಅದರ ಪಾಲನೆಯಾಗಬೇಕು. ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷ (ಅಸಾಧನ) ಗಳಿದ್ದರೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಆಂಶಿಕರೂಪದಿಂದ ಯಾವುದಾದರು ದೋಷಮಯ ವೃತ್ತಿಯು ಉಂಟಾದರೆ ಅದನ್ನು ಅವಹೇಳನೆ ಮಾಡದೆ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಅಳಿಯದಿದ್ದರೆ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು.

ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣ, ಸದಾಚಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ‘ಸತ್’ (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಇದರ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರಗಳೆಲ್ಲ ‘ಅಸತ್ತಿ’ನ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅತಿದುರಾಚಾರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸದ್ಗುಣ ಸದಾಚಾರಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ಸತ್’ (ಪರಮಾತ್ಮನ) ಇದರ ಅಂಶನಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಜೀವರಿಗೆ ಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾವುದಾದರು ಅಂಶದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣ- ಸದಾಚಾರಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುವವು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರ, ದುರ್ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸದ್ಗುಣ, ಸದಾಚಾರ ಸದ್ಭಾವಗಳು ಭಗವಂತನ ಸಂಪತ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಷ್ಟು ಅಥವಾ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣತೆ ಇರುವಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರ, ಸದ್ಭಾವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದಾವು ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರ, ದುರ್ಭಾವ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದಾವು.

ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಕಾರಗಳಾಗಿವೆ, ಧರ್ಮವಲ್ಲ (13/6). ಧರ್ಮಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯರೂಪೀ ಧರ್ಮಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಉಷ್ಣತೆರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದು ಎಂದೂ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಿಯ ಹೊರತು ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ಹೊರತು ಧರ್ಮಿ ಇರಲಾರದು. ಕಾಮ ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತವೆ, ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರಲ್ಲಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇವು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ — (ಧರ್ಮಿ)ವು ಇರುವಾಗ ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮವಾಗಿರದೆ ಆಗಂತುಕ ವಿಕಾರವಾಗಿವೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಏಕಮಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯನಾದ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿದಂತೆಲ್ಲ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವವು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಆ ವಿಕಾರಗಳ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್’ (3/34), ‘ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ’ (2/64) ‘ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯದಸ್ಯ’ (18/51) ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು. ಇವು (ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ) ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಂತಃಕರಣವು ಇರುವಾಗ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಅಸಂಭವವಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅಸಂಭವವು ಸಂಭವವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು?

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವು ಅಂತಃಕರಣ ಧರ್ಮವಾಗಿರದೆ ವಿಕಾರಗಳೆಂದೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖರಾದ್ದರಿಂದ ಆ ಸಿದ್ಧಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಲೇಶಮಾತ್ರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವರು ಯಾವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದು?

ಯಾರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿ ನಿರುವನು.

‘ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ’ — ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧಾಸ್ಪದರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಕರ್ಷಣೆ (ಪ್ರೀತಿ) ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರಲ್ಲಿ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ ಸದ್ಗುಣಗಳು (ಭಗವಂತನವು ಆದ್ದರಿಂದ) ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ ಗುಣಗಳ ಕುರಿತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಆದರ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ಅವರು ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ತಂದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರಿಂದ ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸೇವಿಸುವುದು, ತಮ್ಮದಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತವನ್ನು ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಒಳ್ಳೆಯರೀತಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ’ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅವಗುಣಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ಕರುಣಾಭಾವವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಇರದಿದ್ದನೇನು, ಆದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಕುರಿತು ನಿರ್ದಯತೆಯ ಭಾವ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರಬಾರದು. ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಉಂಟಾದಾಗ ಅವರು ಸಿದ್ಧರ ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತೀವ್ರ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನ ಅವಗುಣಗಳು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಅವಗುಣಗಳನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನಿಂದ ಸಾಧನೆಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಬೇಗನೇ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಭಕ್ತಾಸ್ತೇತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಾಃ’ — ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಭಗವದಾಶ್ರಿತ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದವು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ತಪ, ದಾನ, ಯಜ್ಞ ಇವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ದರ್ಶನದ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, 54ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ದರ್ಶನದ ಸುಲಭತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಮತ್ತೆ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ (ಸಗುಣ ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವಂತಹ) ಸಾಧಕರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ‘ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಆ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ‘ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ’ರೆಂದು ಹೇಳುವ ಕಾರಣ ಇಂತಿವೆ —

(1) ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರಿಗಾದರೋ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋದಿದೆ; ಆದರೆ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗದಿದ್ದರೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

(2) ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಂತೆ ಇದ್ದಾರೆ.

ಮೊರೇಂ ಪ್ರೌಢ ತನಯ ಸಮಗ್ಯಾನೀ ।

ಆದರೆ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ಕಿರಿಯ ಮಗುವಿ ನಂತೆ, ಅಬೋಧ ಬಾಲಕರಂತೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ —

ಬಾಲಕ ಸುತ ಸಮ ದಾಸ ಅಮಾನೀ ॥ (ಮಾನಸ 3/43/4)

ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿ ರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

(3) ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರಿಗಾದರೋ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟು ತನ್ನನ್ನು ಋಣಮುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರಾದರೋ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ ಆಗದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ) ಸರಳ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿ ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ತನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಅವರ ಋಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದು ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತ, ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಧರ್ಮ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಧರ್ಮ್ಯ ವಾಗಿದೆ (9/2).

ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಸಿದ್ಧನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರದೆ ಅನುಭವವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನು ಏನು ಶ್ರದ್ಧೆಮಾಡು ವುದು! ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಸತ್ತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ) ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಹಾಗೇ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ‘ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನಾದರು ಇದ್ದರೆ ಅದೂ ಭಗವಂತನದೇ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಅವನದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಬೇರೆ ಸತ್ತೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವಾಗಲೂ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗುವವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಋಣಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ!

ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಯಾವತ್ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಮದ್ಭಾವೋ ನೋಪಜಾಯತೇ ।

ತಾವದೇವಮುಪಾಸೀತ ವಾಙ್ಮನಃಕಾಯವೃತ್ತಿಭಿಃ ॥

(11/29/17)

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನ, ವಾಣೀ, ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿ (ವರ್ತನೆ) ಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕಂ ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯಯಾತ್ಮಮನೀಷಯಾ ।

ಪರಿಪಶ್ಯನ್ನುಪರಮೇತ್ ಸರ್ವತೋ ಮುಕ್ತಸಂಶಯಃ ॥

(11/29/18)

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಈ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆ (ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ)ಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಶಯ ರಹಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಉಪರಾಮನಾಗಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಚಿಂತನೆಯೂ ಉಳಿಯದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕಾಣಬರುತ್ತಾನೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಭಕ್ತಿಯೋಗೋನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥12॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ವೆಂಬ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥12॥

ಈ 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಸಾಧನೆ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಕ್ರಮ ಉಪ ಸಂಹಾರವೂ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗಿದೆ. ಕೇವಲ 3ನೇ, 4ನೇ, 5ನೇ — ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಕೂಡ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಪರಸ್ಪರ ತುಲನೆಯ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲು ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 4, ಶ್ಲೋಕಗಳ 244 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 264 ಪದಗಳಿವೆ.

(2) ‘ಅಥದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 13, ಶ್ಲೋಕಗಳ 640 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 45 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಾ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 705 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉವಾಚಗಳಿವೆ.

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 20 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ — 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’; 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; ಮತ್ತು 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಹಾಗೂ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 17 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ವಿಭಾಗಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ನಿನ್ನ (ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ) ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಕ್ಷರ (ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ)ದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ — ಭಗವಂತನು — ನನ್ನ ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ — ಅವ್ಯಕ್ತ ಅಕ್ಷರದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರೂ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಈಗ ಅವ್ಯಕ್ತ ಅಕ್ಷರದ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನ ರೂಪೀ ಮುಖ್ಯಬಾಧೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕೌಂತೇಯ ಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।

ಏತದ್ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಇತಿ ತದ್ವಿದಃ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನಾ!, ಇದಮ್ - ‘ಇದು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ, ಶರೀರಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’, ಇತಿ — ಎಂಬ, ಅಭಿಧೀಯತೇ - ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಏತತ್ - ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು, ಯಃ- ಯಾರು, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ತಮ್ - ಅವನನ್ನು, ತದ್ವಿದಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ - ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’, ಇತಿ - ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಪ್ರಾಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನಾ! ‘ಇದು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಶರೀರವನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕೌಂತೇಯ ಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯ ಭಿಧೀಯತೇ’ — ಮನುಷ್ಯನು-ಇದು ಪಶುವಾಗಿದೆ, ಇದು ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಮರವಾಗಿದೆ. ಇತ್ಯಾದಿ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಇದಂತದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಇದು’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹಾಗೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರವು ಇದಂತದಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರ ವಿರಲೀ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವಿರಲೀ, ಕಾರಣ ಶರೀರವಿರಲೀ, ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಇದಂತದಿಂದ ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿವೆ.

ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ — ಈ ಐದು ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದುದನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಯರ ರಜ-ವೀರ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ‘ಅನ್ನಮಯ ಕೋಶ’ ವೆಂದೂ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಅನ್ನದ ವಿಕಾರದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಜೀವಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅನ್ನಮಯ, ಅನ್ನಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಶರೀರವನ್ನು ‘ಇದಮ್’ (ಇದು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ — ಈ ಹದಿನೇಳು ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದುದಕ್ಕೆ ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹದಿನೇಳು ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಮಯಕೋಶ’, ಮನದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಇದು ‘ಮನೋಮಯಕೋಶ’ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಇದು ‘ವಿಜ್ಞಾನಮಯಕೋಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಇದವ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಾರಣ ಶರೀರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಯವರೆಗಿನ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಮುಂದಿನ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಜ್ಞಾನವು ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣಶರೀರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಜ್ಞಾನಮೇವಾಸ್ಯ ಹಿ ಮೂಲಕಾರಣಮ್’ (ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ರಾ- ಉತ್ತರ-5/9). ಈ ಕಾರಣ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವಭಾವ, ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನೇ ‘ಆನಂದಮಯ ಕೋಶ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಾಗ್ರತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಾಗೂ ಕಾರಣ ಶರೀರವೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಪ್ನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಜೊತೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನಮಯ ಕೋಶವಾದ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಜ್ಞಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಮಯ, ಮನೋಮಯ, ಹಾಗೂ ವಿಜ್ಞಾನಮಯಕೋಶವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬುದ್ಧಿಯು ಅವಿದ್ಯೆ (ಅಜ್ಞಾನ)ಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯು ಕಾರಣಶರೀರದ್ದಾಗಿದೆ. ಜಾಗ್ರತ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಅನುಭವವಾಗು ತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಅನುಭವವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರಣ ಶರೀರವನ್ನು ‘ಆನಂದಮಯ ಕೋಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ಶರೀರವು ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮ) ಇದರ ವಿಷಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದರಿಂದ ‘ಇದಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಶರೀರಗಳನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವುಗಳ ನಾಶ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.* ಇವುಗಳನ್ನು ಕೋಶವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಚೀಲದಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಇಡುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಒರೆ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನ ಮೂಲಕ ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ, ತನ್ನನ್ನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳಿಗೆ ‘ಕೋಶ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

* ‘ಶೃ ಹಿಂಸಾಯಾಮ್‘ ಧಾತುವಿನಿಂದ ‘ಶರೀರ’ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.+ ಇದನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ನೋಡಲಾರದಷ್ಟು ಬೇಗ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಷ್ಟಿ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಹಿಂದೆ ನೋಡಿರುವುದನ್ನು ಪುನಃ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಬದಲಾಯಿತು.

+ ‘ಕ್ಷಿ ಕ್ಷಯೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಶಬ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶರೀರವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ — ಹೊಲದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಹೊಲದಲ್ಲಿ ನಾನಾತರಹದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಜೀವಿಯು ನಾನಾತರಹದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಆ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಫಲದ ರೂಪ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು (ದೇವತೆ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ) ಶರೀರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜದಂತೆ ಧಾನ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಶರೀರ ದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವೇ ಈ ಜೀವಿಯು ಪದೇ-ಪದೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರ (ಹೊಲ)ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಈ ಶರೀರವು ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ, ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ‘ಇದಮ್’ (ದೃಶ್ಯ)ಆಗಿದೆ. ಇದಾದರೋ ‘ಇದಮ್’ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಮರೆತು ಇದನ್ನು ‘ಅಹಮ್’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡನು. ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಸ್ವರೂಪ) ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಹಾಗೂ ಚೇತನವಾಗಿದೆ, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಹಾನ್ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಜಡ (ದೃಶ್ಯ) ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯ ತೊಡಗಿದಾಗ (ನಾನು ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ವಿದ್ವಾನ್ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಇತ್ಯಾದಿ) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ಮಹಾನ್ ಅಗೌರವಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಧನ, ವಿದ್ಯೆಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಧನ, ವಿದ್ಯೆಗಳೇ ದೊಡ್ಡದಾದುವು, ಅವನ ಮಹತ್ವವಾದರೋ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಮಹತ್ವವಾದರೋ ತನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ, ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡ ಧನಾದಿಗಳದ್ದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವತಃ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗಲೇ ಅವು ಮಹತ್ವದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನ ಇದಂತದಿಂದ ನೋಡಲು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

‘ಏತದ್ಯೋ ವೇತ್ತಿ’ — ಜೀವಾತ್ಮನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಶರೀರ ನನ್ನದಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನನ್ನದಾಗಿವೆ, ಮನಸ್ಸು ನನ್ನದಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿ ನನ್ನದಾಗಿದೆ, ಪ್ರಾಣಗಳು ನನ್ನದಾಗಿವೆ — ಎಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ. ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ‘ನಾನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ‘ಇದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಈ ಶರೀರ ನನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ‘ಇದಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ‘ಏತತ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಪದಗಳು ಹತ್ತಿರದ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೂ ‘ಇದಮ್’ಗಿಂತ ‘ಏತತ್’ ಪದವು ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ಅಂಗುಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶರೀರ-ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಏತತ್’ ಪದವು ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ.

‘ತಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಇತಿ ತದ್ವಿದಃ’* — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರನ್ನು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರಿಗೆ ‘ತದ್ವಿದಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ವೆಂದರೇನು? ಇದರ ಬೋಧ ಆಗಿರುವಂತಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರು ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ, ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಆ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷರು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಇದರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರಲಾರದು, ಇವನು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ಹೋಗುವನು (13/31).

* ‘ಪ್ರಾಹುಃ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಆಗಬೇಕಿತ್ತು, ಆದರೂ ಮುಂದೆ ‘ಇತಿ’ ಪದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಇತಿ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಬಂಧನವಾದಲ್ಲಿಂದಲೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಬಲ್ಲದು ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಿಂದಲೇ ಬಂಧನ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಿಂದಲೇ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು — ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಅಹಂತೆ-ಮಮತಾರೂಪೀ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಇದಂತದಿಂದ (ಪೃಥಕ್ಕಾಗಿ) ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಶರೀರವನ್ನು ಇದಂತದಿಂದ ನೋಡುವುದು ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ — ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾಗಲೇ ಭಗವಂತನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

‘ಇದಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ‘ಇದು’ ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವಂತಹುದು. ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಕಂಡು ಬರುವುದು ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ ಇವುಗಳಿಂದಾದ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವು. ಇದು ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕಣ್ಣು ನೋಡುತ್ತದೆ. ದೃಶ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣ, ಆಕೃತಿ, ಅವಸ್ಥೆ, ಉಪಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಕಣ್ಣು ಒಂದೇಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಇವೆಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹ ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತವೆ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದು, ಕಡಿಮೆ ಕಾಣುವುದು ಅಥವಾ ಕಾಣದೇ ಇರುವುದು — ಕಣ್ಣು ಗಳಲ್ಲಾಗುವ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು ಇವುಗಳ ಲ್ಲಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಐದೂ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳೂ (ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು) ಕೂಡ ದೃಶ್ಯವಾಗಿವೆ. ಒಮ್ಮೆ ಕ್ಷುಬ್ಧ, ಒಮ್ಮೆ ಶಾಂತ, ಒಮ್ಮೆ ಸ್ಥಿರ, ಒಮ್ಮೆ ಚಂಚಲ ಮುಂತಾದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಡಿಮೆ ತಿಳಿಯುವುದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏನೂ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು — ಇವು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮ)ನಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಾ ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮ)ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಏಕಸರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಎಂದೂ ಯಾವುದರ ದೃಶ್ಯವಾಗಲಾರದು.*

* ರೂಪಂ ದೃಶ್ಯಂ ಲೋಚನಂ ದೃಕ್ ದತ್ ದೃಶ್ಯಂ ದೃಕ್ ತು ಮಾನಸಮ್ । ದೃಶ್ಯಾ ಧೀವೃತ್ತಯಃ ಸಾಕ್ಷೀ ದೃಗೇವ ನ ತು ದೃಶ್ಯತೇ ॥

(ವಾಕ್ಯಸುಧಾ-1)

ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಕಣ್ಣು ದೃಷ್ಟಾ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ರೂಪ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಮನದೃಷ್ಟಾ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದೃಶ್ಯವಾಗಿವೆ. ಮತ್ತೆ ಬುದ್ಧಿ ದೃಷ್ಟಾ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಮನದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ವೃತ್ತಿಗಳ ಯಾವ ದೃಷ್ಟಾ ಆಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಿ (ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶ ಆತ್ಮಾ)ಯು ಯಾವುದರ ದೃಶ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳಾದರೋ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳು ತಮ್ಮಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ (ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕ)ವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರವು. ಇದೇ ರೀತಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರವು; ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಿಷಯಗಳು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರವು; ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಿಷಯಗಳು ‘ಸ್ವಯಂ’ವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರವು. ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ — ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಗಳಾದರೋ ಸಾಪೇಕ್ಷ ದೃಷ್ಟಾ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಂದು-ಮತ್ತೊಂದರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೇವಲ ತಮ್ಮಿಂದ ಸ್ಥೂಲವಾದ ರೂಪವನ್ನೇ ನೋಡವಂತಹುದು; ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮ)ವು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ್ದ ರಿಂದ ನಿರಪೇಕ್ಷದೃಷ್ಟಾ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆಯಾವುದರ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವತಃ ನೋಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ವಿವೇಚನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ದೃಷ್ಟಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರ ದೃಷ್ಟಾ ಆಗಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಇದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ದೃಷ್ಟಾ ಆಗಿದೆ. ದೃಶ್ಯ ಪದಾರ್ಥ (ಶರೀರ) ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿ (ಕಣ್ಣು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ) ಮತ್ತು ನೋಡುವವ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಗಳ ಭಿನ್ನತೆ ಇದ್ದರೂ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಕಾರಣ — ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನೋಡುವ ಆಕರ್ಷಣೆ, ನೋಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹಾಗೂ ನೋಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ಇಲ್ಲಿ — ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಆದರೋ ಚೇತನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಜಡ ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು (ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕತೆ ಇಲ್ಲವೋ) ಹೇಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಸ್ವಯಂ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಗೈದು ಜಡಸಹಿತ ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ. ಈ ‘ನಾನು’ ಜಡವಲ್ಲ, ಚೇತನವೂ ಅಲ್ಲ. ಜಡದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಇವನು ಜಡದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ‘ನಾನು ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಚೇತನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಯನ್ನು ಕಂಡು ಇವನು ಚೇತನದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ‘ನಾನು ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇವನೇ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಉಚ್ಚ-ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಇರುವ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ (13/21) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಎರಡೂ ಅಂಶಗಳು ಇರು ತ್ತವೆ. ಚೇತನದ ಅಭಿರುಚಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವು ದಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಮರವೆಯಿಂದ ಅವನು ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಜಡ ಅಂಶದ ಆಕರ್ಷಣೆ (ಪ್ರವೃತ್ತಿ) ಜಡತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅದೇ ಸಜಾತಿಯ ಕಾರಣ ಜಡಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ನೋಡುವುದು ಕೇವಲ ಸಜಾತಿಯತೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ದೃಶ್ಯ, ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ದ್ರಷ್ಟಾ ಇವುಗಳು ಒಂದೇ ಜಾತಿಯವಾದಾಗ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲ, ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿಯಮದಿಂದ ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಾ ಆಗಿರುವವರೆಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಜಾತಿಯ ಜಡ ವಸ್ತು ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ — ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಿಷಯ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ದೃಷ್ಟಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಇದಮ್’ (ಕ್ಷೇತ್ರ) ಇದರೊಳಗೆ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆ. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪರಾ’ (ಜೀವ) ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಪರಾ’ (ಜಗತ್) ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಜೀವಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ತಿಳಿಯುವವನು ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆ — ‘ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ (2/17). ಸಾಧಕನು — ‘ನಾನು ಕ್ಷೇತ್ರವಲ್ಲ, ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ದೃಶ್ಯವು ದ್ರಷ್ಟಾನ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬುವು ದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ದೃಶ್ಯದಿಂದ ದೊಡ್ಡದಾದುವು. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೂ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಂದೂ ತುಂಬುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೂ ಖಾಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ತುಂಬುತ್ತಿರುವಂತೆ ಖಾಲಿಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯಗಳೂ ಕೂಡ ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಯಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ — ಶರೀರಗಳೆಲ್ಲ ದೃಶ್ಯವಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ದೃಶ್ಯವು ದ್ರಷ್ಟಾ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ)ನ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿದೆ.

ಧನದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಧನಿಕನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಧನದ ಸಂಬಂಧ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಧನಿಕ- ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರೋ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಧನಿಕನೆಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂಬಂಧ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಸ್ವಯಂ)ನಾದರೋ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೇ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವು (ತಿಳಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ) ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಕ್ಷರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ದ್ರಷ್ಟಾ, ಸಾಕ್ಷ್ಯದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಿ, ಮತ್ತು ಕರಣದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಹೆಸರಿಲ್ಲ. ಅದು ಕೇವಲ ಅನುಭವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವರೂಪವೇನು — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಸರ್ವಕ್ಷೇತ್ರೇಷು ಭಾರತ ।

ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ಜ್ಞಾನಂ ಯತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಮತಂ ಮಮ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು), ಸರ್ವಕ್ಷೇತ್ರೇಷು - ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ನಾದ, ಮಾಮ್, ಅಪಿ - ನನ್ನನ್ನೇ, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋಃ - ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದೇ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಮತಮ್ - ಮತದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ॥2॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ತಿಳಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವಿದೆಯೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಸರ್ವಕ್ಷೇತೇಷು ಭಾರತ’ — ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರ (ಶರೀರ)ಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಾನೇ ಇದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ಯಾವ ಅಹಂಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಕ್ಷೇತ್ರ ವಾಗಿದೆ (ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏತತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ) ಮತ್ತು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ (ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೇತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ) ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ಸಂಬಂಧ ವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಆಗಿದೆ. ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಇರದೆ ‘ಇದೇ’ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದೀತು. ಕಾರಣ — ‘ಇದೆ’ಯೇ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗು ತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಇದ್ದೇನೆ) ಇದರ ಪರಮಾತ್ಮಾ (ಇದೆ)ನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ‘ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರು ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ನಾದರೆ ಆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವ ವಿಷಯ ಜ್ಞೇಯವಾಗಿದೆ. ಆ ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ಅವನು ಯಾವುದಾದರು ಕರಣದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಬಹಿಃಕರಣ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣವೆಂಬ ಕರಣ ಗಳು ಎರಡಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಹಿಃಕರಣ (ಕಣ್ಣು-ಕಿವಿ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಹಿಃ ಕರಣವನ್ನು ಅಂತಃಕರಣ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ)ದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತ ಅಹಂಕಾರ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವೃತ್ತಿಗಳಿವೆ. ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಏಕದೇಶಿಯವಾದ ಅಹಂಕಾರವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕೂಡ ಯಾವುದರಿಂದ ನೋಡಲಾಗು ತ್ತದೋ, ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ತಿಳಿಯುವವನು ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪೀ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಅಹಂಭಾವದ ಜ್ಞಾತಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ —

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ನೀನು ತನ್ನನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿ (ಒಪ್ಪಿಕೊ) ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿ. ಕಾರಣ ನೀನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಏಕತೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು— 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಶರೀರಿ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ)ಗಾಗಿ — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ‘ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ‘ನನ್ನಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತ ಮೂರ್ತಿನಾ’. ಇಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಅಂಶ) ನನ್ನು ತನ್ನ (ಅಂಶೀಯ) ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ (ಕಾರ್ಯ)ವನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ (ಕಾರಣ)ಯ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರವಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಇದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗು ಮತ್ತು ನೀನು ನನ್ನ ಅಂಶನಾಗಿರುವೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗು.

ಶರೀರಕ್ಕೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಏಕತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಜೀವಿಯು ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಏಕತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಇವನು ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಇವೆರಡೂ ತಪ್ಪು ಮಾನ್ಯತೆಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದಿಂದ — ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿ ದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆ ಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ವಾಗಿರುವ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿದುಕೋ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ, ಜೀವ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ — ಈ ಮೂರರ ವರ್ಣನೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು — ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಾವ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಾದರೋ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ರೂಪದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವವನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ವಿಲಕ್ಷಣಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪದಗಳ ಭಾವವು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಾಧಕನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ.

ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪವು) ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಜ್ಞಾನವು ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚ ದಿಂದ ರಾಗರಹಿತವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿಜವಾದ ರೂಪ ವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನವು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿ ದ್ದಾನೆ. ಈ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ಜ್ಞಾನಂ ಯತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಮತಂ ಮಮ’ — ಕ್ಷೇತ್ರ (ಶರೀರ)ದ ಏಕತೆಯು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಜೀವಾತ್ಮ)ನ ಏಕತೆಯು ನನ್ನೊಂದಿಗಿದೆ — ಇಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ಜ್ಞಾನವೇ ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥ ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಮತಂ ಮಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ವಿದ್ಯೆಗಳ, ಅನೇಕಭಾಷೆಗಳ ಅನೇಕ ಲಿಪಿಗಳ, ಅನೇಕ ಕಲೆಗಳ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳ ಜ್ಞಾನವು ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಆ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸು ವುದರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ಸ್ವಯಂವಿನ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಪಂಚ ದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗದೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಪರತಂತ್ರತೆ ಉಂಟಾಗು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವೇ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಜೀವ) ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅದು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ವಾಗಿದೆ ಮತು ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಹಿತ ವಾದಾಗ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ.

‘ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕೌಂತೇಯ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’ — ಪದಗಳಿಂದ— ಶರೀರ (ಕ್ಷೇತ್ರ)ದ ಏಕತೆ ಅನಂತಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ (ಸಮಸ್ತಸೃಷ್ಟಿ) ಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ’ — ಪದಗಳಿಂದ — ಸ್ವಯಂ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ) ಇದರ ಏಕತೆ ಅನಂತ-ಅಪಾರ-ಅಸೀಮ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮಿಂದ ಅತಿ ದೂರ ವಸ್ತು ಇರುವುದಾದರೆ ಅದು ಶರೀರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ಹತ್ತಿರದ ವಸ್ತು ಇರುವುದಾದರೆ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. (15/7). ಇದೇ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾಗಿ ‘ಮಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ ಎರಡಾಗಿರದೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ — ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ (9/4) ‘ಇದೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನ ನಿರಾಕರ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ’. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರೂಪ ದಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಚೇತನವು ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಒಡೆಯನು ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ತನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಯಚ್ಚ ಯಾದೃಕ್ಚ ಯದ್ವಿಕಾರಿ ಯತಶ್ಚ ಯತ್ ।

ಸ ಚ ಯೋ ಯತ್ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ತತ್ಸಮಾಸೇನ ಮೇ ಶೃಣು ॥

ತತ್ - ಆ, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರವು, ಯತ್ - ಯಾವುದಿದೆಯೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಾದೃಕ್ - ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯದ್ವಿಕಾರಿ - ಯಾವ ವಿಕಾರವುಳ್ಳದ್ದೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯತಃ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಯತ್ - ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಚ- ಹಾಗೂ, ಸಃ - ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೂ (ಕೂಡ), ಯಃ - ಏನಿದೆಯೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯತ್ ಪ್ರಭಾವಃ - ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನೋ, ತತ್ - ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು, ಸಮಾಸೇನ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ, ಶೃಣು - ಕೇಳು. ॥3॥

ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಯಾವುದಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ವಿಕಾರವುಳ್ಳದ್ದೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದ ರಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೂ ಕೂಡ ಏನಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನೋ, ಅದೆಲ್ಲ ವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’ — ‘ತತ್’ ಶಬ್ದವು ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವ ವಿಷಯದ ಮತ್ತು ದೂರದ — ಎರಡರ ವಾಚಕ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇದವ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರವು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲ ಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ — ಇದು ಕ್ಷೇತ್ರದ (ಸ್ವಯಂನಿಂದ) ದೂರ ಆಗಿದೆ.

‘ಯಚ್ಚ’ — ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಯಾದೃಕ್ ಚ’ — ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಇದೇ ಅದ್ಯಾಯದ 26 — 27ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಯದ್ವಿಕಾರಿ’ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ 23 ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವಿಕಾರಗಳೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ, ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದ ಗಳಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಇಚ್ಛಾ, ದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರ ಗಳನ್ನೇ ವಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಯತಶ್ಚ ಯತ್’ — ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಯಾವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದುಂಟಾಗುವ ಏಳು ವಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಅದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಸ ಚ’ — ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ವಾಚಕವೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಃ’ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಯಃ’ — ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಯತ್ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ’ — ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನು ಇದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 33ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ತತ್ಸಮಾಸೇನ ಮೇ ಶೃಣು’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎರಡನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಯಾವುದಿದೆ, ಹೇಗಿದೆ, ಯಾವ ವಿಕಾರವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ — ಈ ರೀತಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳು ಮತ್ತು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಯಾವುದಿದೆ, ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು — ಈ ರೀತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೇಳು.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆ 2 ಶ್ಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆ ಸೂತ್ರರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪವಾದ ವಿವೇಚನೆಯು (ವಿಕಾರ ಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಭಾವ ಸಹಿತ ವಿವೇಚನೆ) ಈ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರುವನು, ಆದರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು — ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ — ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ? ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವಭಾವ, ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಅದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ — ಈ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಏಕೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ— ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಒಂದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗದಿರುವ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವ ವಾದರೂ ಏನಾಗಿರಬಲ್ಲದು? ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ (ಸಂಸಾರಿ) ಪುರುಷನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಧನಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ (ಧನಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ) ಪ್ರಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಭಾವದ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವರೂಪವು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶರಹಿತವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೂ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸದೆ ಸ್ವರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆ-ದ್ವೇಷ ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಅಲ್ಲದೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಸ್ವರೂಪತಃ) ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಿಕಾರಗಳ ವರ್ಣನೆ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅದ್ವಿತೀಯ, ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ಯಾರು ಯಾರಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು — ‘ತತ್ಸಮಾಸೇನ ಮೇ ಶೃಣು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಯವು ಜಾಸ್ತಿ ಖರ್ಚಾಗಿ, ಸಾಧನೆಯು ಕಡಿಮೆ ಆದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಋಷಿಭಿರ್ಬಹುಧಾ ಗೀತಂ ಛಂದೋಭಿರ್ವಿವಿಧೈಃ ಪೃಥಕ್ ।

ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಪದೈಶ್ಚೈವ ಹೇತುಮದ್ಭಿರ್ವಿನಿಶ್ಚಿತೈಃ ॥

ಋಷಿಭಿಃ - ಋಷಿಗಳ ಮೂಲಕ, ಬಹುಧಾ - ತುಂಬಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಗೀತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಹಾಗೂ), ಛಂದೋಭಿಃ- ವೇದಗಳ ಋಚೆಗಳ ಮೂಲಕ, ವಿವಿಧೈಃ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಪೃಥಕ್ - ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ (ಹೇಳಲಾಗಿದೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ಹೇತುಮದ್ಭಿಃ - ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ (ಹಾಗೂ), ವಿನಿಶ್ಚಿತೈಃ - ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿದ, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಪದೈಃ, ಏವ - ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ಪದಗಳ ಮೂಲಕವೂ (ಹೇಳಲಾಗಿದೆ). ॥4॥

ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಋಷಿಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ವೇದಗಳ ಋಚೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿದ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಋಷಿಭಿರ್ಬಹುಧಾ ಗೀತಮ್’ — ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳ ದ್ರಷ್ಟಾ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು, ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಋಷಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ (ಶಾಸ್ತ್ರ- ಸ್ಮೃತಿ ಇತ್ಯಾದಿ) ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಜಡ-ಚೇತನ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಶರೀರ-ಶರೀರೀ, ದೇಹ-ದೇಹೀ, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ ಮುಂತಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವನ್ನು ತುಂಬಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವರು.

‘ಛಂದೋಭಿರ್ವಿವಿಧೈಃ ಪೃಥಕ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿವಿಧೈಃ’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಛಂದೋಭಿಃ’ ಪದವು ಋಕ್, ಯಜುಃ, ಸಾಮ, ಅಥರ್ವ — ಈ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ ಸಂಹಿತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗಗಳ ಮಂತ್ರಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಎಲ್ಲ ಉಪನಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಪದೈಶ್ಚೈವ ಹೇತುಮದ್ಭಿರ್ವಿನಿಶ್ಚಿತೈಃ’ — ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾಗೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಕ್ಷೇತ್ರ- ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪಕವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಯಾರಾದರು ನೋಡಬೇಕೆಂದರೆ ಅವರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.

ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದನು, ಅದರಲ್ಲಿನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಹಂಕಾರೋ ಬುದ್ಧಿರವ್ಯಕ್ತಮೇವ ಚ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ದಶೈಕಂ ಚ ಪಂಚ ಚೇಂದ್ರಿಯಗೋಚರಾಃ ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ - ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಬುದ್ಧಿಃ - ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿ (ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ), ಅಹಂಕಾರಃ - ಸಮಷ್ಟಿ ಅಹಂಕಾರ, ಮಹಾಭೂತಾನಿ - ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ದಶ - ಹತ್ತು, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಏಕಮ್ - ಒಂದು ಮನಸ್ಸು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪಂಚ - ಐದೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರಾಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಐದು ವಿಷಯಗಳು, ಏವ - ಇದೇ (ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳುಳ್ಳ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ.) ॥5॥

ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಮತು ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿ (ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ) ಸಮಷ್ಟಿ ಅಹಂಕಾರ, ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಐದು ವಿಷಯಗಳು ಇವೇ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳುಳ್ಳ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮೇವ ಚ’ — ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರು ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ಯೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಬುದ್ಧಿಃ’ — ಈ ಪದವು ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇದು ‘ವಿಕೃತಿ’ಯೂ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಬುದ್ಧಿಯು ‘ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಕೃತಿ’ ಯಾಗಿದೆ.

‘ಅಹಂಕಾರಃ’ — ಈ ಪದವು ಸಮಷ್ಟಿ ಅಹಂಕಾರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅಹಂಭಾವ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಹಂಕಾರ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ‘ವಿಕೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಅಹಂಕಾರವು ‘ಪ್ರಕೃತಿ- ವಿಕೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ.

‘ಮಹಾಭೂತಾನಿ’ — ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ- ಇವು ಪಂಚಭೂತಗಳಾಗಿವೆ. ಮಹಾಭೂತಗಳು ಪಂಚೀಕೃತ ಮತ್ತು ಅಪಂಚೀಕೃತ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ. ಒಂದೊಂದು ಮಹಾಭೂತದ ಐದು ವಿಭಾಗವಾಗಿ ಆಗುವ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ‘ಪಂಚೀಕೃತ ಮಹಾಭೂತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಈ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ವಿಭಾಗವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಇವನ್ನು ‘ಅಪಂಚೀಕೃತಮಹಾಭೂತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇವೇ ಅಂಪಚೀಕೃತ ಮಹಾಭೂತಗಳ ವಾಚಕ ‘ಮಹಾಭೂತಾನಿ’ ಪದವಿದೆ. ಈ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳನ್ನು ‘ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು’ ಹಾಗೂ ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಹಾಭೂತ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಆಕಾಶದ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ — ಅದರಲ್ಲಿನ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಆಕಾಶವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಧಭಾಗದ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಮಾಡಿತು. ಅದರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ವಾಯುವಿಗೆ, ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ತೇಜಕ್ಕೆ, ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಜಲಕ್ಕೆ, ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. ವಾಯುವಿನ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿನ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ವಾಯುವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗದ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿತು, ಅವನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಆಕಾಶ, ತೇಜ, ಜಲ, ಪೃಥ್ವಿ ಇವುಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. ತೇಜದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿನ ಅರ್ಧಭಾಗ ತೇಜವು ತನ್ನ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಧಭಾಗದ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಮಾಡಿ ಕ್ರಮಶಃ ಒಂದೊಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಜಲ, ಪೃಥ್ವಿ ಇವುಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಜಲದ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಭಾಗ ಜಲವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿ ಕ್ರಮಶಃ ಒಂದೊಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ತೇಜ, ಪೃಥ್ವಿ, ಇವುಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಪೃಥ್ವಿಯ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿನ ಅರ್ಧಭಾಗ ಪೃಥ್ವಿಯು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಧಭಾಗದ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಮಾಡಿ ಕ್ರಮಶಃ ಒಂದೊಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ತೇಜ, ಜಲ ಇವುಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಐದೂ ಮಹಾಭೂತಗಳ ಪಂಚೀಕರಣ—ಮಿಶ್ರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪಂಚೀಕೃತಮಹಾಭೂತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಹಾಭೂತಗಳು ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇವು ‘ವಿಕೃತಿ’ಯೂ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಪಂಚಮಹಾ ಭೂತಗಳು ‘ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಕೃತಿ’ಯಾಗಿವೆ.

‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ದಶ’ — ಶ್ರೋತ್ರ, ತ್ವಚಾ, ನೇತ್ರ, ರಸನೆ, ಘ್ರಾಣ — ಇವು ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ವಾಕ್, ಪಾಣಿ, ಪಾದ, ಉಪಸ್ಥ, ಪಾಯು — ಇವು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಹತ್ತೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಪಂಚೀಕೃತ ಮಹಾಭೂತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದರ ಕೂಡ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ‘ವಿಕೃತಿ’ಯೇ ಆಗಿವೆ.

‘ಏಕಂ ಚ’ — ಪಂಚೀಕೃತ ಮಹಾಭೂತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದರ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ್ದ ರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕೇವಲ ‘ವಿಕೃತಿ’ಯೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಪಂಚ ಚೇಂದ್ರಿಯಗೋಚರಾಃ’ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಇವು (ಪಂಚಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ) ಐದು ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ಅಪಂಚೀಕೃತ ಮಹಾಭೂತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದರ ಕಾರಣವೂ ಅಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಈ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳು ಕೇವಲ ‘ವಿಕೃತಿ’ ಯಾಗಿವೆ.

ಇವೆಲ್ಲದರ ನಿಷ್ಕರ್ಷ — ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಒಂದು ಅಹಂಕಾರ, ಒಂದು ಬುದ್ಧಿ — ಈ ಏಳು ‘ಪ್ರಕೃತಿ- ವಿಕೃತಿ’ಯಾಗಿವೆ, ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಕೇವಲ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ ಗಳ ವಿಷಯಗಳು — ಈ ಹದಿನಾರು ಕೇವಲ ವಿಕೃತಿಯಾಗಿವೆ ಎಂದಾಯಿತು. ಈ ರೀತಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಸೆರು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವಾಗಿದೆ. ಇದರದೇ ಒಂದು ತುಚ್ಛ ಅಂಶವು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇದಂ ಶರೀರಮ್’ ಮತ್ತು 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತತ್ಕ್ಷೇತ್ರವ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಸಂಘಾತಶ್ಚೇತನಾ ಧೃತಿಃ ।

ಏತತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸಮಾಸೇನ ಸವಿಕಾರಮುದಾಹೃತಮ್ ॥

ಇಚ್ಛಾ - ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷಃ - ದ್ವೇಷ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ದುಃಖಮ್ - ದುಃಖವು, ಸಂಘಾತಃ - ಸಂಘಾತ (ಶರೀರ), ಚೇತನಾ - ಚೈತನ್ಯ (ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ) (ಮತ್ತು), ಧೃತಿಃ - ಧೃತಿಯು, ಸವಿಕಾರಮ್ - ಈ ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ, ಏತತ್ - ಈ, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್- ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು, ಸಮಾಸೇನ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥6॥

ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖ ಸಂಘಾತ (ಶರೀರ), ಚೈತನ್ಯ (ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ) ಮತ್ತು ಧೃತಿ ಈ ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಚ್ಛಾ’ — ಇಂತಹ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಗಲೀ — ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ‘ಇಚ್ಛೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಇಚ್ಛಾರೂಪೀ ವಿಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಚ್ಛೆಯೇ ಮೂಲ ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಪಾಪ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಹಾಗೂ ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆಗಳಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

‘ದ್ವೇಷಃ’ — ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ, ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರೋಧದ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪವನ್ನೇ ‘ದ್ವೇಷ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದ್ವೇಷಃ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

‘ಸುಖಮ್’ — ಅನುಕೂಲತೆ ಬಂದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗಾಗುವ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ‘ಸುಖ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ದುಃಖಮ್’ — ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಬಂದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗುವ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರತಿಕೂಲಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗದಿರುವುದನ್ನು ದುಃಖ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಂಘಾತಃ’ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶರೀರರೂಪೀ ಸಮೂಹವು ಸಂಘಾತವಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಹುಟ್ಟಿ ಸತ್ತಾರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುವುದೂ ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ವಿಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಚೇತನಾ’ — ಚೇತನಾ ಹೆಸರು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯದಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯವ ಪ್ರಾಣಗಳ ಹೆಸರು ‘ಚೇತನಾ’ ಆಗಿದೆ. ಈ ಚೈತನ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ — ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ಶಾಂತವಾಗಿರದೆ ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೂ ಕೂಡ ವಿಕಾರರೂಪೀಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಜನರು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರಾಣವುಳ್ಳವರನ್ನು ಚೇತನ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪ್ರಾಣವುಳ್ಳವರನ್ನು ಅಚೇತನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ಚೇತನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಧೃತಿಃ’ — ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ಧೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಧೃತಿಯೂ ಕೂಡ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳುವನು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ (ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ) ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕಳಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಧೈರ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಳ್ಳೆಯಮಾತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿಪರೀತ ಮಾತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧೃತಿಯೂ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ.

[18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ರಿಂದ 35ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಧೃತಿಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.]

‘ಏತತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸಮಾಸೇನ ಸವಿಕಾರಮುದಾಹೃತಮ್’ — ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇದಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡಲು ಹೇಳಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ದೃಶ್ಯ (ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಾಗುವ ವಿಕಾರ)ದಿಂದ ದ್ರಷ್ಟಾನನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತತ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರದ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರವು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆರಡರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಾಗುವ ವಿಕಾರಗಳು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೇಳದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ಹಿ’. ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯು (ಸಂಬಂಧ) ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿ — ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಮಷ್ಟಿಯೇ ಇದೆ. ವ್ಯಷ್ಟಿಯು ಕೇವಲ ಮರವೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರದ ತೆರೆಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರವನ್ನು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆ (ತನ್ನದು) ಎಂದು ತಿಳಿಯು ವುದು ತಪ್ಪೇ ಆಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವರೆಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರ- ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿಸಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಕ್ಷೇತ್ರ ದೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಯೋಗವು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡಲು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಂಯೋಗ (ಏಕತೆ)ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಏಕತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ವಿಕಾರಗಳು ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗಲಾರವು.

ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ಷೇತ್ರ (ಶರೀರ) ದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷಗಳು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಕೂಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಉಂಟಾದಾಗ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಅರಿವು ಆಗುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದು (ವಿಕಾರಗಳುಂಟಾಗುವುದು) ದೋಷವಾಗಿದೆ.*

* ಜ್ಞಾನವು ಯಾರಿಗೂ ದೋಷಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಊಟಮಾಡುವಾಗ ನಾಲಿಗೆಗೆ ರುಚಿಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಊಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷ ಇರುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ.

ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ‘ಸಂಘಾತ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರದಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ನಾನು-ನನ್ನದು ಇದರ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವರದ್ದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರವು ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಅವರ ಈ ಶರೀರವು ಇರುತ್ತದೆ. ಶರೀರವಿರುವತನಕ ಚೈತನ್ಯವು (ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು) ಕೂಡ ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಿಶ್ರಮವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಚಂಚಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸಾತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯು ಬೋಧ ಉಂಟಾದರೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಂತಃಕರಣದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಧೃತಿರೂಪೀ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಆಗುವ ವಿಕಾರಗಳು ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಘಾತ, ಚೈತನ್ಯ, ಧೃತಿರೂಪೀ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಸ್ವಯಂ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ — ‘ಪುರುಷಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೆ’ (13/20). ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷಾದಿ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ತಾದಾತ್ಮ್ಯ (ಜಡ-ಚೇತನ ಗ್ರಂಥಿ)ದಲ್ಲೇ ಇವೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಜಡ ಅಂಶದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ 24 ತತ್ತ್ವಗಳುಳ್ಳ ಶರೀರವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಏಳು ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ‘ಏತತ್’ (ಇದು) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಏತತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವಯಂ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತುದಲ್ಲ, ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ — ಈ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳು ‘ಏತತ್’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವಾದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ‘ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ’ ಮತ್ತು ‘ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯನ್ನೂ ಕೂಡ ‘ಏತತ್’ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ‘ಏತತ್’ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಈ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ಅಹಂದಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವಿದೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆ, ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಕೂಡ ‘ಏತತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’ ನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಹಂ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೇ ಅಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ)ವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಹಂ (ಕ್ಷೇತ್ರ)ವನ್ನು ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನಃ ಎಂದೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (13/23).

ಸಂಬಂಧ — ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ವಿಕಾರಗಳು ಸ್ವಯಂ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಅಮಾನಿತ್ವಮದಂಭಿತ್ವಮಹಿಂಸಾ ಕ್ಷಾಂತಿರಾರ್ಜವಮ್ ।

ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಂ ಶೌಚಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ ॥

ಅಮಾನಿತ್ವಮ್ - ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅದಂಭಿತ್ವಮ್ - ಡಾಂಭಿಕತನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಹಿಂಸಾ- ಅಹಿಂಸೆ, ಕ್ಷಾಂತಿಃ - ಕ್ಷಮೆ, ಆರ್ಜವಮ್ - ಸರಳತೆ, ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಮ್ - ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ, ಶೌಚಮ್ - ಅಂತರ್ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿ, ಸ್ಥೈರ್ಯಮ್ - ಸ್ಥಿರತೆ (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು — ॥7॥

ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಡಾಂಭಿಕತನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಹಿಂಸೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಸರಳತೆ, ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ, ಅಂತರ್ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿ, ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು — ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಮಾನಿತ್ವಮ್’ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮಾನಧನವೆಂಬ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ಅಮಾನ್ವಿತ’ವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ವಿದ್ಯೆ, ಗುಣ, ಅಧಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ನಾನು ಮಾನ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರಣೀಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಭಾವ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈ ಭಾವವು ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯು ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಕಡಿಮೆ ಆಗುವಷ್ಟು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಮಹತ್ವ ಕಡಿಮೆಯಾದೀತು. ಜಡತೆಯ ಮಹತ್ವ ಎಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾದೀತೋ, ಜಡತೆಯಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಭಾವವೂ ಅಷ್ಟೇ ಕಡಿಮೆಯಾದೀತು, ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಅಷ್ಟೇ ವೇಗವಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯದ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗುವನು.

‘ಉಪಾಯ’ — ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ದೊಡ್ಡವನಾದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೋ, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ದೊಡ್ಡವರಿದ್ದಾರೋ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ (ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ)ರಿದ್ದಾರೋ, ಸಾಧಕನು ಅವರ ಸಂಗ ಮಾಡಬೇಕು, ಅವರ ಬಳಿ ಇರಬೇಕು, ಅವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ನಾಗಿರಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ದೊಡ್ಡತನ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರ ಸಂಗದಿಂದ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳು ಸುಲಭ ವಾಗಿ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ.

ಗೋಸ್ವಾಮೀ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸಬಹಿ ಮಾನಪ್ರದ ಆಪು ಅಮಾನಿ’ (ಮಾನಸ — 7/38/2) (ಎಲ್ಲ ಮಾನವಂತರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಿರಿಯವನು) ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂತರು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವರು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಅಮಾನಿ— ಮಾನದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಾಧಕನೂ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನ, ಆದರ, ಸತ್ಕಾರ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಸ್ವಭಾವವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅವನು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಇಂತಹ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು. ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವುದಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಶೇಷತೆ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಗುಣ, ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಅಂತಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇರಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಬೇರೆಯವರ ವಿಶೇಷತೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಸಮ್ಮಾನಮಾಡಬೇಕು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸ್ವಭಾವ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸ್ವತಃ ಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿರಬೇಕು, ಬದಲಿಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯವುದಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಭಯದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಭಯಮ್’ (16/1) ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಮಾನತನದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾತಿಮಾನಿತಾ’ (16/3). ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಅಭಾವ ವನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಮಾನಿತ್ವಮ್’ (13/7) ಮತ್ತು ಭಯದ ಅಭಾವವನ್ನು ಕೊನೆಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್’ (13/11). ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬಾಲಕನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗುವಂತೆ, ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಹ್ಲಾದರಂತೆ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಅಮಾನಿಯಾಗಿದ್ದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ದೇಹಾಧ್ಯಾಸ ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಏಕತೆಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರಭಿಮಾನಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಅಮಾನಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಿ ನಿರ್ಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಅದಂಭಿತ್ವಮ್’ — ತೋರಿಕೆಯ ಹೆಸರು ದಂಭವಾಗಿದೆ. ಜನರು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಆದರಿಸುವರು, ನಮಗೆ ಮಾಲೆಹಾಕುವರು, ನಮ್ಮನ್ನು ಪೂಜಿಸುವರು, ನಮ್ಮನ್ನು ಎತ್ತರದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುವರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವುದೆಲ್ಲ ಡಾಂಭಿಕವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸದಾಚಾರ ಇದ್ದರೂ, ಶುದ್ಧಿ, ಪವಿತ್ರತೆ ಇದ್ದರೂ ಜನರ ಮುಂದೆ ನಾವು ಪವಿತ್ರತೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡುವರು, ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಂದಿಸುವರು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ತನ್ನ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದು ಹಾಗೂ ಮುಂದಿರುವವನಂತೆ ಆಗುವುದೂ ಡಾಂಭೀಕತನವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂದಿನಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಾದಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕ್ಲಬ್-ಹೋಟೆಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಗತ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಾಯುಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಸಜ್ಜನರೂ ಕೂಡ ಮಾನ-ಸತ್ಕಾರಗಳಿಗಾಗಿ ಅಪವಿತ್ರ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಡಾಂಭಿಕತನವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ದುರಾಚಾರೀ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಹೋದಾಗ ಮಾನ, ಸತ್ಕಾರ, ಕೀರ್ತಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಭಕ್ತ , ಸೇವಕ, ದಾನೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ಕೂಡ ಡಾಂಭೀಕತನವೇ ಆಗಿದೆ.

ಯಾರೋ ಓರ್ವ ಸಾಧಕನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕದಮುಚ್ಚಿದ ಕೊಣೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪೂಜ್ಯಭಾವವಿಟ್ಟಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರನಾಗಿ ಜಪ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದಂಭವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಿದರೆ ಧ್ವನಿಕೇಳಿ ಎಚ್ಚರನಾಗುವುದು ಯಾವುದೇ ದೋಷವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಮಾಡದಿರಲಿ ಎಂಬ ತೋರಿಕೆಯ ಭಾವ ಬಂದರೆ ಅದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ — ಭಗವಂತನು ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಮಾಡಿದನು, ನನಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಜಪ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿಸಿದನು ಎಂಬ ಭಾವಬರಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಡಾಂಭಿಕತೆಯ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ‘ಅದಂಭಿತ್ವ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ಉಪಾಯ’ — ಸಾಧಕನು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಜನರಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ತೋರಿಕೆಯು ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ಅವನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಬಂದೀತು, ಅದರಿಂದ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಾದರು ಅವನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನು, ಕೆಟ್ಟವನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಕನಿಷ್ಠ ಎಂದು ಏನು ಬೇಕಾದರು ತಿಳಿಯಲಿ, ಅದರ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡದೆ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಎಚ್ಚರವಹಿಸಿದರೆ ಡಾಂಭಿಕತೆಯು ಇಲ್ಲವಾದೀತು.

‘ಅಹಿಂಸಾ’ — ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ಶರೀರದಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ಕಂಚಿತ್ತಾದರೂ ದುಃಖಕೊಡದೆ ಇರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ತೃವಿನ ಭೇದದಿಂದ ಹಿಂಸೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ — ಕೃತ (ಸ್ವತಃ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುವುದು), ಕಾರಿತ (ಯಾರಿಂದಾದರು ಹಿಂಸೆ ಮಾಡಿಸುವುದು), ಅನುಮೋದಿತ (ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವುದು — ಸಮರ್ಥಿಸುವುದು)

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಹಿಂಸೆಯು ಕ್ರೋಧ ದಿಂದ, ಲೋಭದಿಂದ, ಮೋಹದಿಂದ — ಈ ಮೂರುಭಾವಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ರೋಧದಂದಲೂ ಕೃತ, ಕಾರಿತ, ಅನುಮೋದಿತ ಹಿಂಸೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಲೋಭದಂದಲೂ ಕೃತ, ಕಾರಿತ, ಮತ್ತು ಅನುಮೋದಿತ ಹಿಂಸೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಕೃತ, ಕಾರಿತ ಮತ್ತು ಅನುಮೋದಿತ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂಭತ್ತು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಒಂಭತ್ತು ಪ್ರಕಾರದ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಮೃದುಮಾತ್ರಾ, ಮಧ್ಯಮಾತ್ರಾ, ಅಧಿಮಾತ್ರಾ ಎಂಬ ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳು ಇವೆ. ಯಾರಿಗಾದರು ಸ್ವಲ್ಪ ದುಃಖ ಕೊಡುವುದು ಮೃದುಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಮೃದುಮಾತ್ರೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖ ಕೊಡುವುದು ಮಧ್ಯಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ಗಾಯಗೊಳಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ಮುಗಿಸಿಬಿಡುವುದು ಅಧಿಕಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮೃದು, ಮಧ್ಯ, ಅಧಿಕಮಾತ್ರಾ ಭೇದದಿಂದ 27 ಪ್ರಕಾರದ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ 27 ಪ್ರಕಾರದ ಹಿಂಸೆಗಳು ಶರೀರ ದಿಂದ, ವಾಣಿಯಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೀಗೆ ಮೂರು ಕರಣಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಹಿಂಸೆಯು 81 ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗು ತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡದಿರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯಾಗಿದೆ.

ಅಹಿಂಸೆಯು — ದೇಶಗತ, ಕಾಲಗತ, ಸಮಯಗತ, ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖಕೊಡದಿರುವುದು — ದೇಶಗತ ಅಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ವ್ಯತಿಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖ ಕೊಡದಿರುವುದು — ಕಾಲಗತ ಅಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಸಂತರು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ, ಪುತ್ರನ ಜನ್ಮದಿನದಂದು, ತಂದೆಯು ನಿಧನವಾದ ದಿನ ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖ ಕೊಡದಿರುವುದು — ಸಮಯಗತ ಅಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಹಸು, ಜಿಂಕೆ ಮೊದಲಾದವಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯರು, ತಂದೆ- ತಾಯಿ, ಬಾಲಕ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡದಿರುವುದು — ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಅಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ- ಲೋಭ-ಮೋಹಗಳಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದುಃಖಕೊಡದಿರು ವುದು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಅಹಿಂಸಾ ಮಹಾವ್ರತವಾಗಿದೆ.

‘ಉಪಾಯ’ — ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವಂತೆಯೇ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲರ ಸುಖದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು, ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲರ ಸುಖ, ಹಿತ, ಸೇವೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸುಖ, ಹಿತ, ಸೇವೆ ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ‘ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ’ ಇಂತಹ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಅವನಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ದುಃಖಕೊಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆಯ ಭಾವ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದೀತು.

‘ಕ್ಷಾಂತಿಃ’ — ಸಹನಶೀಲತೆಯ ಹೆಸರು ಕ್ಷಾಂತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಕ್ಷಮೆಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಮಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾ ದರೂ ಶಿಕ್ಷೆಸಿಗದಿರಲಿ — ಎಂಬ ಭಾವವಿಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಸೇಡುತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯಾರಿಂದ ಲಾದರೂ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಿಸುವ ಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ಕ್ಷಾಂತಿ’ಯಾಗಿದೆ.

ಉಪಾಯ — (1) ಸಹನಶೀಲತೆಯು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವಿಕೃತಿ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಂದಾದರು ಇಂತಹ ವನು ದುಃಖಕೊಟ್ಟನು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದನು — ಇಂತಹ ಯಾವುದಾದರು ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ, ಆಗ ನಮಗೆ ಯಾರೂ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡಲಾರರು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತಿಯು ಬರಲಾರದು, ಅವನು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದವರೆಗೆ ತಲುಪ ಲಾರನು — ಈ ವಿಚಾರ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಬರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಕ್ಷಮಾಭಾವವು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

(2) ಊಟಮಾಡವಾಗ ನಮ್ಮ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೇ ನಾಲಿಗೆ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡರೆ, ನಾವು ಹಲ್ಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲಿಗೆ ಗುಣವಾಗಲೀ — ಈ ಮಾತೆನೋ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿಬಿಡ ಬೇಕೆಂದು ಭಾವ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಎಂದೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸಿದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ನೋವು ಆದೀತು ಅರ್ಥಾತ್ ನೋವು ಇಮ್ಮಡಿಯಾದೀತು. ಇದರಿಂದ ದುಃಖವು ನಮಗೇ ಆದೀತು, ನಮ್ಮದೇ ಅನಿಷ್ಟವಾದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರಾದರು ನಮಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದಾಗ, ನಮಗೆ ದುಃಖಕೊಟ್ಟಾಗ, ಅವನಿಗೆ ನಾವು ಶಿಕ್ಷೆಕೊಟ್ಟರೆ, ದುಃಖ ನೀಡಿದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಮ್ಮದೇ ಅನಿಷ್ಟವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನೂ ಕೂಡ ನಮ್ಮದೇ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ (6/29).

‘ಆರ್ಜವಮ್’ — ಸರಳತೆ ಸಾದಾತನ ಭಾವವನ್ನು ‘ಆರ್ಜವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಮನ, ವಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳತೆ — ಸಾದಾತನವಿರಬೇಕು. ಶರೀರ ಶೃಂಗಾರದ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ನಡೆ-ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾದಾತನ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ ಇರುವುದು, ದರ್ಪ-ಗತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ‘ಶರೀರದ ಸರಳತೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಛಲ, ಕಪಟ, ಈರ್ಷೆ, ದ್ವೇಷ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಕಪಟತೆ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಹಿತೈಷಿತೆ, ದಯೆ ಇರುವುದು ‘ಮನದ ಸರಳತೆ’ಯಾಗಿದೆ. ವ್ಯಂಗ, ನಿಂದೆ, ಚಾಡಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಳದಿರುವುದು, ಚುಚ್ಚುವ ಮಾತನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಪಮಾನಕರ ವಚನಗಳನ್ನು ಆಡದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಸರಳ, ಪ್ರಿಯ, ಹಿತಕಾರಕ ಮಾತನ್ನಾಡುವುದು ‘ವಾಣಿಯ ಸರಳತೆ’ಯಾಗಿದೆ.

ಉಪಾಯ — ತನ್ನನ್ನು ಏಕದೇಶದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆದಾಡು ವಾಗ, ಕುಳಿತು-ಏಳುವಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಕೃತ್ರಿಮತೆ, ದಿಟ್ಟತನ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವಾಗ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿವಿರಿಸುವುದರಿಂದ ಈ ದಿಟ್ಟತನ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸರಳತೆ, ನಮ್ರತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಮ್’ — ವಿದ್ಯೆ, ಸದುಪದೇಶ ಕೊಡುವ ಗುರುವಿನ ಹೆಸರೂ ಕೂಡ ಆಚಾರ್ಯವೆಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಸೇವೆಯಿಂದಲೂ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಚಾರ್ಯ’ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವರ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಭಾವಗಳನುಸಾರ ನಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ದೇಹಾಭಿನಿಯರ ಸೇವೆಯಾದರೋ ಅವರ ದೇಹದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕೇವಲ ದೇಹದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಪೂರ್ಣಸೇವೆಯಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಮ್’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳದೆ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ — ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವಷ್ಟು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಅವನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ (9/22). ಅವನ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು, ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (18/58) ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ (10/11), ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಬಲದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೊರತೆಗಳು ಇರಬಲ್ಲವು —

(1) ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸಂತರ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಸಾಧಕನು ಶರೀರವನ್ನು (ತನ್ನ ಧೋರಣೆ ಯಿಂದ) ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮಾನ-ಅಪಮಾನದ ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದೆಬಂದಾಗ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಶೋಕ ಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಇನ್ನೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ತನ್ನ ಹೆಸರು ಕೇಳಿದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಈ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಶರೀರ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವಉಂಟಾದರೆ ಇನ್ನೂ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

(3) ಸಾಧನೆಯ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಜಡ-ಚೇತನದ ವಿವೇಕವು ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿದ್ರಾವಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತಾಗ ಸಿದ್ಧಮಹಾ ಪುರುಷರ ವಿವೇಕವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸಾಧಕನು ಆ ವಿವೇಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

(4) ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮಾನ-ಆದರ ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸಂತರ-ಗುರುಗಳ ಸೇವೆಮಾಡುವಾಗ, ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಭಾಗಿಯಾದಾಗ, ಆ ಸಂತರು-ಗುರುಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿ ಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಭಾವ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕೊರತೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕೊರತೆಗಳು ಇರುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅರ್ಧಂಬರ್ಧ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಪೂರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಆಚಾರ್ಯೋ ಪಾಸನವ್’ ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕರು ಆಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಅವರಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿಯೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನೀನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು, ಅವರಿಗೆ ದಂಡವತ್ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡು, ಅವರ ಸೇವೆಮಾಡು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ನಮಗ್ರನಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೆ, ಆ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರು ನಿನಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ಯಾರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನೋ ಅವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲರು.

ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಯೋಚಿಸಿ ಆಚಾರ್ಯ, ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಆಚಾರ್ಯ (ಗುರು) ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಈ ಕುರಿತು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಡಬೇಕು —

(1) ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವುಳ್ಳವರು, ತತ್ತ್ವಜ್ಞರೆಂದು ಕಂಡುಬರವಂತಹವರು.

(2) ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವವರು.

(3) ಸಂಗದಿಂದ, ವಚನಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಕೇಳದೆಯೇ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೆ ದೂರ ವಾಗಿಸುವಂತಹವರು.

(4) ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವವರು.

(5) ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುವವರು.

(6) ನಮ್ಮಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಶಿಸದಿರುವವರು.

(7) ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಸಾಧಕರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುವಂತಹವರು.

(8) ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ ಅವರು.

(9) ಸಂಗ, ದರ್ಶನ, ಭಾಷಣ, ಸ್ಮರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ದೂರವಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರರೂಪೀ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯು ಬರುವುದೋ ಅಂತಹವರು.

(10) ಅವರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಅಲೌಕಿಕತೆ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಕಾಣದಿದ್ದವರು.

ಇಂತಹ ಆಚಾರ್ಯ, ಸಂತರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅವರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಏನು ಮಾಡುವು ದಿಲ್ಲ? ಅವರು ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಅವರು ಯಾವಾಗ ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ? ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬಾರದು. ಸಾಧಕರಿ ಗಾದರೋ ಅವರ ಅಧೀನರಾಗಿರಬೇಕು, ಅವರ ಆಜ್ಞೆ, ಸಂಕೇತಕ್ಕನುಸಾರ ಮಾತ್ರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಗುರು- ಶಿಷ್ಯರ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ಬೆಳೆಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ಗುರುವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಪತ್ತೂ ಇಲ್ಲ.

ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರು ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ಸಾಧಕನು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಅವನ ಧ್ಯಾನ, ಚಿಂತನಾದಿ ಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವನು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರವಾದಾಗ ಗುರುವಿನ ಕೆಲಸ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಗುರುವಿನ ಮೂಲಕವೂ ವಸ್ತುತಃ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಉಪಾಯ — ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ — ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಏನಾದರು ದೊರಕಿದೆಯಾದರೆ ಅದು ಗುರುಗಳ, ಸಂತರ ಸೇವೆಯಿಂದ, ಅವರ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ, ಅವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲರಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ದೊರಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೂ ಕೂಡ ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಸಂತರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಭಾವವಿರಬೇಕು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಗುರುಗಳ ಸೇವೆಮಾಡುವುದೇ ಶಿಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಶಿಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವನು ಗುರು ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಲ್ಲಿ ಗುರುತ್ವ ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುರುತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾದಾಗ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಗುರುತ್ವ ಬರುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಶಾಸನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಹೇಸರೇನೋ ಶಿಷ್ಯನೆಂದು ಇದ್ದೀತು, ಆದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಗುರುತ್ವವೂ ಬರಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ದಾಸತ್ವ ಉಳಿದೀತು.

ಗುರುಗಳು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಲೀ-ಹೀಗೆ ಭಾವವಿರಿಸುವುದೂ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಶಿಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬಯಸದೆ ಸರ್ವಥಾ ಗುರುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾಗಬೇಕು, ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಬೇಕು.

ಶಿಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವುದೇ ಗುರುಗಳ ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಗುರುಗಳು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವರ ಹೆಸರು ಗುರುವೆಂದು ಇದ್ದೀತು ಆದರೆ ಗುರುತ್ವ ಇರಲಾರದು. ಗುರುತ್ವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯನ ದಾಸತ್ವವಿದ್ದೀತು. ಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನಿಂದ ಏನಾದರು (ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ) ಬಯಸುವತನಕ ಅವರಲ್ಲಿ ಗುರುತ್ವ ಉಳಿಯದೆ ಶಿಷ್ಯನ ದಾಸತ್ವವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಶೌಚಮ್’ — ಒಳಹೊರಗಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯ ಹೆಸರು ‘ಶೌಚ’ವಾಗಿದೆ. ನೀರು ಮಣ್ಣು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಶರೀರದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಉದಾರತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಾಯ — ಶರೀರವನ್ನು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಶುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದರೂ ಇದು ಅಶುದ್ಧವೇ ಇರುವಂತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಆಗಾಗ ಅಶುದ್ಧಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಶುದ್ಧಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡು ತ್ತಲೇ ಇದರ ನಿಜವಾದ ಅಶುದ್ಧಿಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಂದ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಅರುಚಿ (ಉಪರಾಮತೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ಸತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು; ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ ಮಾಡದಿರುವುದು; ಬೇರೆಯವರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು; ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ಥೈರ್ಯಮ್’ — ಸ್ಥಿರತೆಯ, ವಿಚಲಿತನಾಗದಿರುವುದರ ಹೆಸರು ಸ್ಥೈರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಾಡಿಕೊಂಡ ವಿಚಾರದಿಂದ, ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದಿರುವುದು ಸ್ಥೈರ್ಯವಾಗಿದೆ. ‘ನನಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯುವುದಿದೆ’ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿ ಸುವುದು ಮತ್ತು ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳು ಬಂದಾಗಲೂ ಅದರಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕನುಸಾರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥೈರ್ಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಉಪಾಯ — (1) ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಪುರುಷರ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ (2/44). ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

(2) ಸಾಧಕನು ಯಾವುದಾದರು ಅತಿಚಿಕ್ಕ ಕೆಲಸದ ವಿಚಾರಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಆ ವಿಚಾರದ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾದೀತು.

(3) ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಂತರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಚನಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚಿದಷ್ಟು ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಬಂದೀತು.

‘ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹ’ವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಫುರಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಸ್ಪುರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಎಂಬ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇವೆರಡರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಫುರಣೆ ಯಾದರೋ ಕನ್ನಡಿಯಂತಿರುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ದೃಶ್ಯ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕನ್ನಡಿಯು ಯಾವುದೇ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಂಕಲ್ಪವು ಕ್ಯಾಮರೆಯ ಫಿಲ್ಮಿನಂತಿರುತ್ತದೆ, ಅದು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೆ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಮಹತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗುತ್ತದೆ (6/35).

ಉಪಾಯ — (ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು.)

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧ (ತಾದಾತ್ಮ್ಯ)ವನ್ನು ಕಡಿದು ಹಾಕಲು ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಾಧನೆಗಳು ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಲು ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮನಹಂಕಾರ ಏವ ಚ ।

ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ವೈರಾಗ್ಯಮ್ - ವೈರಾಗ್ಯವಿರುವುದು, ಅನಹಂಕಾರಃ, ಏವ - ಅಹಂಕಾರವೂ ಆಗದಿರುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್ - ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡುವುದು — ॥8॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವಿರುವುದು, ಅಹಂಕಾರವೂ ಆಗದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡುವುದು. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮ್’ — ಲೋಕ-ಪರಲೋಕದ ಶಬ್ದಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸೆಳೆತವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ ರಹಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗಲೂ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಾಧಕನಿಗೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗಬಾರದು.

ಉಪಾಯ — (1) ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ ವಿಷಯಗಳ ಮಹತ್ತ್ವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ರಾಗವಿದ್ದರೆ ತತ್ತ್ವಬೋಧ ಹೇಗಾದೀತು? ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಾದೀತು? ರಾಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು — ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ವಿಷಯ ಗಳೊಂದಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತರು ಶೂರರು-ವೀರರು, ರಾಜ-ಮಹಾರಾಜರು ಆಗಿ ಹೋದರು ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏನಾಯಿತು? ಏನು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಶರೀರ ನಿರ್ಬಲವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

(3) ಯಾರು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಲ್ಲ, ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿ ಇಲ್ಲ, ಯಾರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗಿಂತ ಯಾರು ತುಂಬಾ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರು, ಭೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ವಿಶೇಷತೆ ಬಂತು? ಏನೂ ಇರದೆ ಭೋಗಭೋಗಿಸುವವರು ಶೋಕ-ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮಳುಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅನಹಂಕಾರ ಏವ ಚ’ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಒಂದು ವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಿಯೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿ ದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಏಕದೇಶೀಯತೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಹಂಕಾರ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಶರೀರ, ಹೆಸರು, ಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ, ಭಾವ, ಜ್ಞಾನ, ತ್ಯಾಗ, ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಜೀವಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ-ಕನಿಷ್ಠ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ (13/21). ಈ ಅಹಂಕಾರವು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತಂಬಾ ದೂರದ ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಇದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವಕಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅರಿವು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಶರೀರಾದಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡ-ಚೇತನದ ಯಥಾರ್ಥ ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಸರ್ವಥಾ ಇದರ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತರಾಗಬಲ್ಲರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಹಂಕಾರಃ’ ಪದದಿಂದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ಪ್ರಯೋಗ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆದಾಗ ಅವುಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ತ್ಯಾಗ, ವೈರಾಗ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ ಇವುಗಳಿಂದಲೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡಾಗಲೂ ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಶರೀರವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಹಂಕಾರಃ’ ಪದದಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಎರಡರ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವೆಂದು ಅರ್ಥೈಸಬೇಕು.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದಾಗ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ‘ಅಹಂ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ವೃತ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ನಾನು ಇಂತಹ ಶರೀರ, ಹೆಸರು, ಜಾತಿ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ಹೀಗೆ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅಹಂಕಾರ ನಾಶದ ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ರಮವಿದೆ. ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇರುವ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿ ಮಾನದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿರುವ ಜ್ಞಾತೃತ್ವತೆಯ ಅಹಂಕಾರ ಇಲ್ಲವಾಗು ತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂ’ ವೃತ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದಿರುವ ಸಾಕ್ಷಿತನದ ಅಹಂಕಾರವೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನಸ್ವರೂಪವು ತಾನಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಉಪಾಯ — (1) ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಭಾವ ದಿಂದಲೇ ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆಯವರ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಅವರು ನನ್ನಿಂದ ತ್ವಚ್ಛರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಊರಿನಲ್ಲಿ ಓರ್ವನೇ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ತಾನು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಮಾನರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಸಾಧಕನು ಬೇರೆಯವರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ನೋಡದೇ ತನ್ನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

(2) ಒಂದೇ ಆತ್ಮಾ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಿರು ವಂತೆಯೇ ಅದು ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ — ‘ಸರ್ವಗತಃ’ (2/24). ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಆತ್ಮವನ್ನು ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಸೀಮಿತ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಇಡಲಾದ ತುಂಬಾ ಹಣದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತನ್ನಿಂದ ಜಮೆಮಾಡಿದ ಕೆಲವು ಹಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮಮತೆ ಇಟ್ಟು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಒಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಹೀಗೆ ಅಹಂತೆಗೈದು ಅವನು ಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿ ‘ನಾನು ಈಗ ಇದ್ದೇನೆ’, ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿ ‘ನಾನು ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದೇನೆ’, ಬುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿ ‘ನಾನು ತಿಳವಳಿಕಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ’, ವಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿ ‘ನಾನು ವಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಹಂಕಾರ ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗುವ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ.

(3) ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ’ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ (ಸತ್ತಾ) ಚಿತ್ (ಜ್ಞಾನ) ಆನಂದ (ಅವಿನಾಶೀಸುಖ) — ಇವು ಮೂರೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಆಗಿರದೆ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ವಿಶೇಷಣದಿಂದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ* ಆಗಬಲ್ಲನು. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು —

* ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಚಿಂತ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಚಿಂತನೆಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ— ಇದೇ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪತೆಯಾಗಿದೆ.

(ಕ) ‘ಸತ್’ — ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಎಂದಿನಿಂದಲೂ ಇತ್ತು, ಎಂದೆಂದೂ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇರುವುದು. ಅದು ಎಂದೂ ಆಗುವುದು, ಕೆಡುವುದು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ನಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸತ್ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅಹಂಕಾರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(ಖ) ‘ಚಿತ್’ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶರೀರಾದಿ ‘ಅಹಂ’ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ದೃಶ್ಯವಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅಹಮ್’ ಕೂಡ (ನಾನು, ನೀನು, ಇವನು, ಅವನು ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಒಂದು ಜ್ಞಾನದ ಅಂತರ್ಗತ ದೃಶ್ಯವಿದೆ+ ಆ ಜ್ಞಾನ (ಚೇತನ) ದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪನಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ ದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅಹಂಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

+ ಯಾರೋ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಇಂತಹ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಲಾಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಕೇಳಿದ, ಜೊತೆಗೆ ಇಂತಹ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾಯಿತು ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲಾಭ ಮತ್ತು ನಷ್ಟ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ, ಆದರೆ ಇವೆರಡರ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನವು ಒಂದೇ ಅಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಲಾಭ-ನಷ್ಟ ಎರಡರ ಭಿನ್ನತೆಯ ಜ್ಞಾನ ಹೇಗಾಗುತ್ತಿತ್ತು? ಇದೇ ರೀತಿ ‘ನಾನು’ ‘ನೀನು’ ‘ಇದು’ ‘ಅದು’ — ಇವು ನಾಲ್ಕೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಇವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕ ಜ್ಞಾನ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಇದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ನೀನು’ ‘ಇದು’ ‘ಅದು’ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕಾಶದ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದರೆ ನಾಲ್ಕರೊಂದಿಗೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ.

(ಗ) ‘ಆನಂದ’ — ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿಸುವ ‘ಚೇತನ’ವನ್ನೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕವೇ ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಲಿತಿರುವ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಜ್ಞಾನೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪೇ ಆಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು? ಸಾಧಕನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಜಡ ಪ್ರಪಂಚದ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯು ತಿಳಿಯಲಾರದು. ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿ ಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಆನಂದ-ಸ್ವರೂಪ (ಎಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲವೋ) ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆ ಸ್ವಯಂ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಸತ್ಸ್ವರೂಪವೂ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ (ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ)ನಾದಾಗ ಆನಂದವೇ-ಆನಂದವಾಗಿದೆ — ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅಹಂಕಾರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್’ — ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ ಮತ್ತು ರೋಗದ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಡಕೆ ಬೇಯುವಂತೆಯೇ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ತಾಯಿಯ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಗು ಜಠರಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯು ತಿಂದ ಉಪ್ಪು-ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷಾರ ಮತ್ತು ಖಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಮಗುವಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಉರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಾಶಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಂತುಗಳೂ ಮಗುವಿಗೆ ಕಚ್ಚುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಹೆರಿಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಗಾಗುವ ನೋವಿನ ಅಂದಾಜು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರುವಾಗ ಅಂತಹ ನೋವೇ ಮಗುವಿಗಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಿನ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದುಃಖವೇ-ದುಃಖವಿದೆ ಎಂದು ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸಬೇಕು.

ಹುಟ್ಟುವವನು ಸಾಯಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಾರೂ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರರು. ಮರಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಡುವಾಗ ಸಾವಿರಾರು ಚೇಳುಗಳು ಕುಟುಕಿದಂತೆ ನೋವು ಆಗುತ್ತದೆ. ಜೀವನವಿಡೀ ಗಳಿಸಿದ ಧನದಿಂದ, ಮನೆಯಿಂದ, ಪರಿವಾರದಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗುವಾಗ, ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಇವುಗಳು ಸಿಗುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ (ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ) ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಧನವನ್ನು ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವ ಧನವನ್ನು ಪರಿವಾರದವರಿಂದ ಅಡಗಿಸಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಅದರ ಬೀಗದಕೈ ಪರಿವಾರದ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಹಿಸಲಾರದ ವೇದನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡಬೇಕು.

ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅವಯವಗಳ ಶಕ್ತಿಯು ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಓಡಾಡಲು, ಎದ್ದು-ಕುಳ್ಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿರಿಯವನನಾದ ಕಾರಣ ಪರಿವಾರದಿಂದ ಆದರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇಲ್ಲದಿರು ವುದರಿಂದ ಮನೆಯವರು ಅನಾದರ, ಅಪಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ- ‘ನಾನು ಹಣಗಳಿಸಿದೆ, ಇವರನ್ನು ಸಾಕಿಸಲಹಿದೆ ಆದರೆ ಇಂದು ಇವರು ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿ ಸುತ್ತಿದ್ದಾರಲ್ಲ !’ ಎಂಬ ಹಳೆಯ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ಆಗಾಗ ನೋಡುತ್ತಿರಬೇಕು.

ಈ ಶರೀರವು ವ್ಯಾಧಿಗಳ, ರೋಗಗಳ ಬೀಡಾಗಿದೆ- ‘ಶರೀರಂ ವ್ಯಾಧಿಮಂದಿರಮ್’. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಾತ, ಕಫ ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ರೋಗಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆ ರೋಗಗಳಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ರೋಗಗಳ ದುಃಖ ರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ನೋಡಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆಗಾಗ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿರದೆ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ, ರೋಗ, ಇವುಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ ನೋಡುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕಾರಣ — ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ (ಪ್ರೀತಿ)ವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು ಮುಂತಾದ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭೋಗಗಳ ರಾಗದಿಂದಲೇ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿ ಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಜನ್ಮವಾಗುವುದು ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ದುಃಖಾಲಯ ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಪುನರ್ಜನ್ಮ ದುಃಖಾಲಯಮ ಶಾಶ್ವತಮ್’ (8/15).

ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದ ರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ — ‘ದೇಹಾಭಿಮಾನಿನಿ ಸರ್ವೇ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಂತಿ’. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ಅಥವಾ ಅವನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಚೇತನ ಅಮಲ ಸಹಜ ಸುಖ ರಾಸೀ’ (ಮಾನಸ — 7/117/1). ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿ ಕಾಣದಿರುವುದರ ಕಾರಣ ಇದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು — ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು ಇತ್ಯಾದಿ ದುಃಖರೂಪೀ ದೋಷಗಳ ಮೂಲಕಾರಣವಾದ ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಒಂದು ‘ದುಃಖದಭೋಗ’ವಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ‘ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವ’ವಿರುತ್ತದೆ. ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ‘ದುಃಖದ ಭೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದು ‘ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವ’ವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ‘ದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದುಃಖಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ವಿವೇಕವು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವವಾದಾಗ ವಿವೇಕವು ಲುಪ್ತವಾಗದೆ ಮನುಷ್ಯನು ವಿವೇಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣವು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಕಾರ್ಯವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಅಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಂಗಃ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು ।

ನಿತ್ಯಂ ಚ ಸಮಚಿತ್ತತ್ವಮಿಷ್ಟಾನಿಷ್ಟೋಪಪತ್ತಿಷು ॥

ಅಸಕ್ತಿಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗುವುದು, ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು - ಪುತ್ರ, ಪತ್ನೀ, ಗೃಹ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅನಭಿಷ್ವಂಗಃ - ಏಕಾತ್ಮತೆ (ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ) ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟೋಪಪತ್ತಿಷು - ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯಮ್, ಸಮಚಿತ್ತತ್ವಮ್ - ಚಿತ್ತವು ನಿತ್ಯ ಸಮವಾಗಿರುವುದು — ॥9॥

ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರುವುದು, ಪುತ್ರ, ಪತ್ನೀ, ಗೃಹ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾತ್ಮತೆ (ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ) ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವು ಸದಾಕಾಲ ಸಮವಾಗಿರುವುದು — ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಸಕ್ತಿಃ’ — ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಂತಹ (ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ) ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ‘ಸಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗು ವುದನ್ನು ‘ಅಸಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ಸುಖದ ಆಸೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಭೋಗದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಂಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸುಖಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖವು ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಸುಖವು ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ (6/23). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಉಪಾಯ — ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತಾಗುತ್ತದೆ (18/38). ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನಿಗೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ—ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅನಭಿಷ್ವಂಗಃ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು’ — ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಗೃಹ, ಧನ, ಭೂಮಿ, ಪಶು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿ ರುವ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ, ಗಾಢವಾದ ಮೋಹ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಏಕಾತ್ಮತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ‘ಅನಭಿಷ್ವಂಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಪುತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಮಾತೆಯ ಏಕಾತ್ಮತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಪುತ್ರನು ಅಸ್ವಸ್ಥನಾದರೆ ಮಾತೆಯ ಶರೀರ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರರು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು ಸತ್ತುಹೋದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಹಣ ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ — ನಾನು ಮುಳುಗಿಹೋದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಇಂತಹ ಏಕಾತ್ಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಭಿಷ್ವಂಗಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

* ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದು, ಅವರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ಇಡದೆ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ‘ಅನಭಿಷ್ವಂಗ’ವಾಗಿರದೆ ಇದಾದರೋ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ, ಅಸಂಗತೆಯಾಗಿದೆ — ಅದು ಅಮರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗಿಸುವಂತಹುದು.

ಉಪಾಯ — ಯಾರೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ಕಾಣುತ್ತದೋ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಅವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಅವರಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶ ವಿರಬಾರದು. ಅವರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು. ಹೌದು! ಅವರ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಎಂದಾದರು ಅವರಿಂದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಹಮತರಾಗ ಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಹಮತರಾದರೆ ‘ಅಭಿಷ್ವಂಗ’ವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಕೂಡ ತಾನು ಲಿಪ್ತನಾಗಬಾರದು. ಈ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರ ಬೇಕು.

‘ನಿತ್ಯಂ ಚ ಸಮಚಿತ್ತತ್ವಮಿಷ್ಟಾನಿಷ್ಟೋಪಪತ್ತಿಷು’ — ‘ಇಷ್ಟ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸಿಗನುಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಹರ್ಷ, ಸುಖ ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗದಿರಲಿ; ಮತ್ತು ‘ಅನಿಷ್ಟ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ, ಶೋಕ, ದುಃಖ, ಉದ್ವೇಗ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗದಿರಲಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನುಕೂಲ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸಮತೆ ಇರಬೇಕು, ಚಿತ್ತದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳಬಾರದು. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋಭೂತ್ವಾ’ (2/48) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದಲೂ ಹೇಳಿರುವನು.

ಉಪಾಯ — ಮನುಷ್ಯನು ದೊರಕಿದ ಎಲ್ಲ ಅನುಕೂಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಹಾನ್ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲೆಂದೇ ದೊರಕಿದೆ, ತನ್ನ ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೊರಕಿದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೊರಕಿರದೆ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು, ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮೆಲಕ್ಕೆದ್ದು (ಅವೆರಡರಿಂದ ಅತೀತ) ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ದೊರಕಿದೆ — ಹೀಗೆ ದೃಢತೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಚಿತ್ತವು ಇಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಮಯಿ ಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ ಭಕ್ತಿರವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ।

ವಿವಿಕ್ತದೇಶಸೇವಿತ್ವಮರತಿರ್ಜನಸಂಸದಿ ॥

ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅನನ್ಯಯೋಗೇನ - ಅನನ್ಯಯೋಗದಿಂದ, ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ - ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ, ಭಕ್ತಿಃ - ಭಕ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗುವುದು, ವಿವಿಕ್ತದೇಶಸೇವಿತ್ವಮ್ - ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ವಭಾವವಿರುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜನಸಂಸದಿ- ಜನ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ, ಅರತಿಃ - ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು — ॥10॥

ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಯೋಗದಿಂದ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗುವುದು, ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ವಭಾವವಿರುವುದು ಮತ್ತು ಜನಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು — ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಯಿ ಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ ಭಕ್ತಿರವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ’ — ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದ ಕಾರಣ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಅವ್ಯಕ್ತದ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲಿ ಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅನನ್ಯಯೋಗದಿಂದ ತನ್ನ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೂ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೂರವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯ, ಗುರು, ದೇವತೆ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದವರು ನನಗೆ ಆ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವಮಾಡಿಸಬಲ್ಲರು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ ನಾನು ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆನು-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಸರೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು; ಮತ್ತು ‘ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಂದಲೇ ನನಗೆ ಆ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾದೀತು’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಸರೆ ಇರುವುದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ಅನನ್ಯಯೋಗ’ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೇ ಇರಲಿ, ಬೇರೆ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರಲೀ — ಇದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿ’ ಉಂಟಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆ(ಉಪಾಯ)ಯೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ (ಉಪೇಯ)ವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಅನನ್ಯಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿರುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಈ ಸಾಧನೆಯು ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಪರಾಯಣ ಸಾಧಕನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಕೇವಲ ಇದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯ ಬಲ್ಲನು. ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು (14/26).

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 18 ಅಧ್ಯಾಯದ 54ನೇ, 55ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಕೆ?

ಉತ್ತರ — ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯಭಕ್ತಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆಯೇ, ಜ್ಞಾನವೂ ಸಾಧನ ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಸಾಧ್ಯಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ತತ್ತ್ವಶಃ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಸಾಧನಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಾಧನಜ್ಞಾನ ಇವೆರಡೂ ಸಾಧ್ಯ-ಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ (ಸಾಧ್ಯ-ಜ್ಞಾನ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಾಭಕ್ತಿ (ಸಾಧ್ಯ-ಭಕ್ತಿ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗ ಬೇಕು. ಉದ್ದೇಶಮಾತ್ರ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಇದ್ದು ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಕಾರ್ಯದ್ದಾಗಿರಬಾರದು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇರಿಸಬೇಕು. ಇಂತಹ ಉದ್ದೇಶವಿರುವಾಗ ಅವನು ಅದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಯನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನೇನು?

ಉತ್ತರ — ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕರು (ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳು)— ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಪ್ರಧಾನ ಎಂದು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

(1) ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬಯಸುವವನು (7/16; 13/18) ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’, ‘ಮಮ’ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೇ’ ಈ (10ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಿ’ ಮತ್ತು 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಹಾಗೂ ‘ಮದ್ಭಾವಾಯ’ ಪದಗಳು ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿನ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ 19ರಿಂದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಒಮ್ಮೆಯೂ ‘ಅಸ್ಮದ್’ (ನನ್ನ ವಾಚಕ) ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿನ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಾವ ಪ್ರಧಾನ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಇರುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿ ತುಪ್ಪ ಅಥವಾ ಹಾಲಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಹಾಲು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭೋಜನದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಯೂ ಪುಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸ್ವತಃ ಕೂಡ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯು ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂಟಿಯಾಗಿಯೂ ಗುಣಾತೀತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ (14/26). ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ‘ಈಶ್ವರ ಪ್ರಣಿಧಾನ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ* ಮತ್ತು ಅದೇ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ.+ ಇದರಿಂದ ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯು ತನ್ನದಾದ ಒಂದು ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಶೇಷತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

* ಶೌಚಸಂತೋಷತಪಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾನಿ ನಿಯಮಾಃ । (ಯೋ.ದ. 2/32)

+ ಈಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ವಾ । (ಯೋ.ದ. 1/23)

(2) ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾ ತೀವ್ರ ವಿವೇಕ-ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುವವನು (13/19-34) ವಿವೇಕಪ್ರಧಾನ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನೋಡಿದರೆ ಇಂದಿನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯ ಬಾಹುಳ್ಯದ ಕಾರಣ ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನ ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳು ವಿರಳರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯು ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಉಪಾಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೇ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆ- ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ನಾಮ ಜಪ, ಕೀರ್ತನೆ, ಚಿಂತನೆ, ಸ್ಮರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಭಕ್ತಿಯ ಸುಗಮ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ.

‘ವಿವಿಕ್ತದೇಶ ಸೇವಿತ್ತ್ವಮ್’ — ನಾನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವೆನು, ಭಜನೆ-ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವೆನು, ಸತ್ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನಮಾಡುವೆನು, ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು, ನನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಾಧನೆ ಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಿರಲಿ, ವಿಘ್ನಬಾರದಿರಲೀ, ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯಾರೂ ಇರಬಾರದು, ನಾನೂ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಇರಲಾರೆ — ಎಂಬ ಸಾಧಕನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಭಿಲಾಷೆಯ ಹೆಸರು ‘ವಿವಿಕ್ತದೇಶ ಸೇವಿತ್ವ’ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕರ ಅಭಿರುಚಿಯಾದರೋ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ಆಗಿರಬೇಕು, ಆದರೆ ಇಂತಹ ಏಕಾಂತ ದೊರೆಯದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗಬಾರದು. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಗದ, ಸಂಯೋಗವಾದರೋ ವಿಯೋಗ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಸಂಗತೆಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಎಂಬ ವಿಚಾರವಿರಬೇಕು. ಈ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಅಸಂಗತೆಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಗ, ಸಂಯೋಗ, ಸಂಬಂಧ ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಗವು ಎಂದೂ ಬಾಧಕವಾಗಲಾರದು.

ಕೇವಲ ನಿರ್ಜನ ವನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಒಬ್ಬನೇ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡು ‘ನಾನು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜವಾದ ಈ ಶರೀರವಾದರೋ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಈ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇಹಾಭಿ ಮಾನ ನಾಶದ ಉದ್ದೇಶ ಮುಖ್ಯವಾದಾಗ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದ ಲಾಭಸಿಗಬಹುದು.

ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದು, ಅದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಏಕಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಲ್ಲ, ಮನವಿಲ್ಲ, ಅಂತಃಕರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವಿಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವಿಲ್ಲ, ಕಾರಣಶರೀರವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರವಿಲ್ಲ, ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವ ವಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಂದು ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಮೊದಲೂ ಏನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಕೊನೆಗೂ ಏನೂ ಇರಲಾರದು. ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವುದೂ ಕೂಡ ಪ್ರತೀತಿಯಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಇವು ಸ್ವತಃ ಪ್ರತೀತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತೀತಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರತೀತಿ ಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ನಮ್ಮ (ಸ್ವರೂಪದ) ಸಂಬಂಧ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಎಂದೂ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರ-ಅಂತಃಕರಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪವು ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ನಿಜವಾಗಿ ‘ವಿವಿಕ್ತದೇಶಸೇವಿತ್ವ’ ಆಗಿದೆ.

‘ಅರತಿರ್ಜನಸಂಸದಿ’ — ಮನುಷ್ಯ-ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿ, ರುಚಿ, ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಎಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತಿದೆ, ಯಾವಾಗ ಏನಾದೀತು, ಹೇಗಾದೀತು ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಸಮಾಚಾರ ಹೇಳುವವರೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿಯಾಗುವುದು, ಏನಾದರು ಸಮಾಚಾರ ಪಡೆಯಬೇಕು- ಹೀಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇಚ್ಛೆ, ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಅರತಿರ್ಜನ ಸಂಸದಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮಿಂದ ಯಾರಾದರು ತತ್ತ್ವದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಚ್ಛಿಸಿದರೆ, ಸಾಧನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಇವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವ ಇಚ್ಛೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದು ‘ಅರತಿರ್ಜನಸಂಸದಿ’ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವದ ಮಾತು ನಡೆವಲ್ಲಿ, ಪರಸ್ಪರ ತತ್ತ್ವದ ವಿಚಾರ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾರಾದರು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಪುರುಷನ ಸಂಗದ ರುಚಿ ಇರುವುದು ಜನ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ರುಚಿಯಾಗಿರದೆ ಅದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಗಃ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ತ್ಯಾಜ್ಯಃ ಸ ಚೇತ್ತ್ಯಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ ।

ಸ ಸದ್ಭಿಃ ಸಹ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸತಾಂ ಸಂಗೋ ಹಿ ಭೇಷಜಮ್ ॥

(ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪು — 37/23)

ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಯಾರ ಸಂಗವನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಆದರೆ ಇಂತಹ ಅಸಂಗತೆಯು ಉಂಟಾಗದಿದ್ದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಸಂಗಮಾಡಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಸಂಗವು ಅಸಂಗತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಔಷಧಿ ಯಾಗಿದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿತ್ಯತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್ ।

ಏತಜ್ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಮಜ್ಞಾನಂ ಯದತೋಽನ್ಯಥಾ ॥

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿತ್ಯತ್ವಮ್ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಇರುವುದು, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು, ಏತತ್ - ಇದು (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯ), ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಯತ್ - ಯಾವುದು, ಅತಃ - ಇದರಿಂದ, ಅನ್ಯಥಾ - ಬೇರೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥11॥

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಇರುವುದು, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಇದು (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯ) ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಇದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿತ್ಯತ್ವಮ್’ — ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ — ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು. ಯುಕ್ತಿ-ಪ್ರಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಭಾವರೂಪದಿಂದ ಮೊದಲೂ ಇತ್ತು, ಈಗಲೂ ಇದೆ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರವುದು. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದು ಹಾಗೂ ಈಗಲೂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಅಭಾವದಲ್ಲೇ ಸಂದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾದರೋ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಆದರೆ ಅದರ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಪ್ರಕಾಶಕ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಮನನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿತ್ಯತ್ವಮ್’ ಆಗಿದೆ.

ಉಪಾಯ — ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷರಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ-ವಿಷಯವನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ಮಾಡುವುದು.

‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್’ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥ — ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಶಿಸುವುದು, ಅವನನ್ನೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸವುದೇ ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರುವನೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು, ಲಕ್ಷ್ಯವು ಕೇವಲ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರಬೇಕು. ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆಯೂ ಕಾಣಲೇ ಬಾರದು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡುವ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನವ್’ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಏತಜ್ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಮಜ್ಞಾನಂ ಯದತೋಽನ್ಯಥಾ’ ‘ಅಮಾನಿತ್ವಮ್’ದಿಂದ ಹಿಡಿದು ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್’ ವರೆಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಈ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳೆಲ್ಲ ದೇಹಾಭಿಮಾನ ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿ ನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಈ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಮಾನಿತ್ವ, ದಂಭಿತ್ವ, ಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾಗಿ ಇರುವ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲ ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಮುಖಗೊಳಿಸುವುದಾದ್ದರಿಂದ ‘ಅಜ್ಞಾನ’ವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲಷ್ಟು ವಿವೇಕವು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಜಾಗ್ರವಾದರೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯವು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಈ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ವಿನಾಶೀ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದೇ ಮೂಲ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ಶರೀರವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿರುವುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು.

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ— (1) ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪಡೆಯವು ದಾಗಿರಬೇಕು. (2) ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದುವ — ಕೇಳುವ ಸಮಯ ದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ವಿವೇಕ ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು. ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳು ದೃಢವಾದಾಗ ಸಾಧನ-ಸಮುದಾಯದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ಸುಗಮವಾಗುತ್ತವೆ.

ಶರೀರವಾದರೋ ಬದಲಾಯಿತು ಆದರೆ ನಾನು ಬಾಲ್ಯ ದಿಂದ ಇದ್ದವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವು ನಿಜವಾಗಿರದೆ ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯ ವಾದಾಗಲೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಜಾಗ್ರತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಜ್ಞಾನದ ಆವಶ್ಯಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗಲೀ-ಆಗದಿ ರಲಿ ದುರ್ಗುಣ ಹಾಗೂ ದುರಾಚಾರಗಳ ಬೇರುಗಳು ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮರದ ಬೇರು ಕಡಿದು ಹಾಕಿದಾಗ ದೊಡ್ಡ ಟೊಂಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲೆಗಳು ಕೆಲವು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಹಸಿರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಆ ಎಲೆಗಳ ಹಸಿರುತನದ ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿ ಲಾದ ಟೊಂಗೆಯ ಎಲೆಗಳ ಹಸಿರುತನ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ದೃಢ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗು ತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅವಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಅವುಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ಅವನಿಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬರಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಮೊದಲು ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ದುರ್ಗುಣಗಳೂ ಹೊರಟು ಹೋಗುವುದು ಕಂಡುಬರು ತ್ತದೆ. ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಹೋಗುವವರು ಮತ್ತು ಬರುವವರೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರು ವುದನ್ನು ಕಂಡರೆ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಬರುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಕಂಡರೆ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಹೋಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ನಿರಾಶನಾಗದೆ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೃಢನಾಗಿದ್ದು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದ ರಿಂದ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಇದರಿಂದ ವಿರುದ್ಧವಾದುದೆಲ್ಲ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾದರೋ ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ (ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ನೋಡುವುದು) ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವಿರುವಾಗ ಯಾರಾದರು ಕಲಿತು ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಭಾಗವನ್ನು ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನೇ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನ (ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯ)ದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ಜ್ಞೇಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಈಗ ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಜ್ಞೇಯಂ ಯತ್ತತ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾಮೃತಮಶ್ನುತೇ ।

ಅನಾದಿಮತ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೇ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ಜ್ಞೇಯ (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ), ಯತ್- ಯಾವುದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಮನುಷ್ಯನು), ಅಮೃತಮ್ - ಅಮರತೆಯನ್ನು, ಅಶ್ನುತೇ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ತತ್- (ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ) ಅದನ್ನು, ಪ್ರವಕ್ಷಾಮಿ - ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಅನಾದಿತಮ್ - (ಆ ಜ್ಞೇಯ-ತತ್ತ್ವ) ಅನಾದಿಯುಳ್ಳದ್ದು, ಪರಮ್ - (ಮತ್ತು) ಪರಮಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ನ, ಸತ್, ಉಚ್ಯತೇ - ಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ಅಸತ್ - (ಉಚ್ಯತೇ) ಅಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥

ಯಾವ ಜ್ಞೇಯ (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ)ವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಅಮರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಿವೆನು. ಆ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವು ಅನಾದಿಯುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಪರಮಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಸತ್ತೆಯು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಅಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪ್ರವಕ್ಷಾಮಿ’ ಪದದಿಂದ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿರುವನು. ‘ಅಮೃತಮಶ್ನುತೇ’ ಪದದಿಂದ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ‘ಅನಾದಿಮತ್’ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಲಕ್ಷಣ ಹೇಳಿದನು, ‘ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅದರ ಹೆಸರು ಹೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ‘ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೆ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು.]

‘ಜ್ಞೇಯಂ ಯತ್ತತ್ಪ್ರವಕ್ಷಾಮಿ’ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ- ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ದೊರೆತಿ ದೆಯೋ, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಆ ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವೆನು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಜ್ಞೇಯಮ್’ (ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ) ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯ, ಪದಾರ್ಥ, ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಕಲೆಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವಶ್ಯ ವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದೀತು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯಗಳ ತಿಳಿವಿನಿಂದ ಜನ್ಮ- ಮರಣವೂ ಅಳಿದು ಹೋಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಾರದು ಮತ್ತು ಜನ್ಮ-ಮರಣವೂ ಅಳಿದು ಹೋದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾಮೃತಮಶ್ನುತೇ’ — ಆ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದನಂತರ ಅಮರತ್ವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವತಃ-ಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ತಿಳಿಯುವುದು, ಮಾಡುವುದು, ಪಡೆಯು ವುದು ಏನೂ ಕೂಡ ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಅಮರ ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮರಣಶೀಲ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಏಕತೆಯನ್ನುಗೈದು ತಾನು ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಈ ತಪ್ಪು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಮರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವನು.

‘ಅನಾದಿಮತ್’ — ಇದರಿಂದ ಯಾವತ್ತೂ ಪ್ರಪಂಚ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಅನಾದಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವೆಂದು ಪ್ರಕೃತಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ವೇದಕ್ಕೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ‘ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ’ವಾದರೋ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಾಪಕ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ ತತ್ತ್ವವಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೆ’ — ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸತ್ತೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅಸತ್ತಿನ ಭಾವನೆ (ಸತ್ತಾ)ಯಲ್ಲದೆ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸತ್ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ತೆಂಬ ಶಬ್ದಗಳ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಣಿಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಅಂತಹ ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷ ತತ್ತ್ವ ಅದಾಗಿದೆ.

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಎಂದು ಎರಡಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಗಲಿನ ಅಭಾವವನ್ನು ರಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಅಭಾವವನ್ನು ಹಗಲೆಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯ ನಲ್ಲಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ-ಇವೆರಡು ಭೇದಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ರಾತ್ರೆಯಾದರೋ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವ ವಿರುವುದರಿಂದ ಹಗಲೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಹಗಲು ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ರಾತ್ರಿಯಿಂದಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹಗಲೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸತ್ತಿನಿಂದಾಗಿ ‘ಅಸತ್’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನಿಂದಾಗಿ ಸತ್ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನಿಂದಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಸತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಿರುವಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ — ಇವೆರಡೂ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಎರಡರಿಂದಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣ ಕೇವಲ ಪ್ರಕಾಶರೂಪವೇ ಆಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಮನ, ವಾಣೀ, ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವು ಮನ, ವಾಣೀ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಸತ್-ಅಸತ್ತೆಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಆಗಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಜ್ಞೇಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ತತ್ತ್ವವು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ ವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಆ ತತ್ತ್ವವು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತವಾದ ಕಾರಣ ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ — ಎರಡನ್ನೂ ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (13/19) ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡರ ಒಡೆಯನಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಾದಿಮತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನಾದಿಯುಳ್ಳವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.* 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4-5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಇತೀಯಂ ಮೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮತ್ತು ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ (ಜೀವಾತ್ಮ) ಯನ್ನು ‘ಮೇ ಪರಾಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎರಡನ್ನೂ ತನ್ನ ಅಧೀನವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡರ ಒಡೆಯ ಭಗವಂತನೇ ಆದನು.

* ‘ಅನಾದಿಮತ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೀಗೂ ಮಾಡಬಹುದು — ‘ಅನಾದಿ, ಮತ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮ ನನ್ನ ಪರಾಯಣ (ಆಶ್ರಿತ)ವಾಗಿದೆ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಮ್’ (13/27)

ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ -

ಕ್ಷರಂ ಪ್ರಧಾನ ಮಮೃತಾಕ್ಷರಂ ಹರಃ ಕ್ಷರಾತ್ಮಾನಾವೀಶತೇ ದೇವ ಏಕಃ । (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ 1/10)

ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ ಕ್ಷರ (ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ)ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಪುರುಷನು (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಅಮೃತ ಸ್ವರೂಪೀ ಅಕ್ಷರ (ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ)ವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡನ್ನೂ (ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ) ಓರ್ವ ಈಶ್ವರನೇ ತನ್ನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ —

(1) ಪರಮಾತ್ಮನು ಸತ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಸತ್ತಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ. ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19).

(2) ಪರಮಾತ್ಮನು ಸತ್ತಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಅಸತ್ತಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಪರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ (11/37).

(3) ಪರಮಾತ್ಮನು ಸತ್ತೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತೂ ಅಲ್ಲ — ‘ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೇ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಏನೂ (13/12) ಇಲ್ಲ. ಅದು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಾಣಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮತ್ತತ್ವವನ್ನು ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸ ಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಅಸತ್ತಿಗಿಂತ ಸತ್, ವಿಕಾರಕ್ಕಿಂತ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಏಕದೇಶಿಯಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ವದೇಶೀಯ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸತ್, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮುಂತಾದ ಶಬ್ದಗಳು ಹೊಂದುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಸಾಪೇಕ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಾಗುತ್ತವೆ ಆದರೆ ತತ್ತ್ವವು ನಿರಪೇಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಅವಸ್ಥೆ, ಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೇ ಸಂಜ್ಞೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಸಂಜ್ಞೆ ಎಂತಹುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸತ್ತೆಂದೂ, ಅಸತ್ತೆಂದೂ ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬಂದಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಆದಿ (ಆರಂಭ)ವಿಲ್ಲ. ಸದಾಕಾಲ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಆದಿ ಹೇಗೆ? ಎಲ್ಲವು ಅಪರವಾಗಿರುವುದು ಪರವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸತ್ ಅಲ್ಲ, ಅಸತ್ ಅಲ್ಲ. ಆದಿ-ಅನಾದಿ, ಪರ-ಅಪರ ಮತ್ತು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ಭೇದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇದೆ. ಆ ತತ್ತ್ವವಾದರೋ ಆದಿ-ಅನಾದಿ, ಪರ-ಅಪರ ಮತ್ತು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಮಾತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿರದೆ ಲಕ್ಷದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಲಕ್ಷದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವದ ಲಕ್ಷವಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಒಣ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನೂ ಕೂಡ ಲಕ್ಷದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು, ಕೇವಲ ಕಲಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸತ್ತೆಂದೂ, ಅಸತ್ತೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಗಣ-ನಿರಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸಗುಣ- ನಿರಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಸರ್ವತಃಪಾಣಿಪಾದಂ ತತ್ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಮ್ ।

ಸರ್ವತಃಶ್ರುತಿಮಲ್ಲೋಕೇ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ॥

ತತ್ - ಆ (ಪರಮಾತ್ಮನು), ಸರ್ವತಃಪಾಣಿಪಾದಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳವನು, ಸರ್ವತೋಕ್ಷಿ- ಶಿರೋಮುಖಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಮುಖಗಳುಳ್ಳವನು (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವತಃ ಶ್ರುತಿಮತ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಲೋಕೇ - (ಅವನು) ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲವನ್ನು, ಆವೃತ್ಯ - ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ತಿಷ್ಠತಿ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈ, ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳವನು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಮುಖಗಳುಳ್ಳವನು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವತಃ ಪಾಣಿಪಾದಂ ತತ್’ — ಸ್ಯಾಹಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಲಿಪಿಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಲೇಖಕನು ಸ್ಯಾಹಿಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಲಿಪಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಲ್ಲನು. ಚಿನ್ನದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಒಡವೆಗಳಿರುವುದರಿಂದ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ಚಿನ್ನದಿಂದಲೇ ಬಯಸಿದ ಒಡವೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲೇಯಾದರೂ ಏನೆಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಕೈಯಲ್ಲಿಡಲು ಬಯಸುವನೋ, ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೈ ಹಾಜರಿರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಪೂರ್ವದಿಂದ ಕೊಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ, ಉತ್ತರದಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಕೈ ಇದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತನು ಜಲದಲ್ಲಿ, ನೆಲದಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೇಯಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಗಿದರೆ, ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಕೈ ಸಿದ್ಧವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲೆಯಾದರೂ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ಗಂಧ ಹಚ್ಚಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ, ಹೂವನ್ನು ಏರಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಹೂವನ್ನು ಏರಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ, ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಚರಣ ಇದೆ. ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಒಮ್ಮೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬಯಸಿ ದರೆ ಅವರ ಆಂತರಿಕ ಭಾವಗಳಿಗನುಸಾರ ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಿವೆ.

‘ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಮ್’ — ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತ ನಿಗೆ ಎಲ್ಲೇ ದೀಪ ತೋರಿಸಿದರೆ, ಆರತಿ ಎತ್ತಿದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಕಣ್ಣುಗಳಿವೆ. ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲೇ ಶರೀರದಿಂದ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನೃತ್ಯಮಾಡಿದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನು ಅವನ ನೃತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನೂ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ಮರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/30).

ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಶಿರದ ಮೇಲೆ ಗಂಧಹಚ್ಚಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಹೂ ಏರಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಮಸ್ತಕವಿದೆ.

ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನೈವೇದ್ಯಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಮುಖವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಕ್ತನಿಂದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲೇ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ (9/26).

‘ಸರ್ವತಃಶ್ರುತಿಮತ್’ — ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲೇಯಾದರೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಮಾಡಿದರೆ, ಮೆಲ್ಲಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೈದರೂ ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವನು.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಕಿವಿ ಇಲ್ಲ, ಕಿವಿಗಳಿರುವಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೈಗಳಿರುವಲ್ಲಿ ಕಾಲುಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾಲುಗಳಿರುವಲ್ಲಿ ಕೈಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅವನ ಅವಯವಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೇಳ ಬಲ್ಲನು, ಮಾತಾಡಲೂ ಬಲ್ಲನು, ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಬಲ್ಲನು ಇತ್ಯಾದಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳಿವೆ. ಅವನ ಸಣ್ಣದಾದ ಅಂಶದಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇವೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈ, ಕಾಲು, ಕಣ್ಣು, ತಲೆ, ಮುಖ ಕಿವಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದ ದೂರನಾಗಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿ ತುಂಬಿರುವನು. ಸಂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಚಹು ದಿಸಿ ಆರತಿ ಚಹು ದಿಸಿ ಪೂಜಾ ।

ಚಹು ದಿಸಿ ರಾಮ ಔರ ನಹಿ ದೂಜಾ ॥

(ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆರತಿ, ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.)

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ, ಮೇಲೆ- ಕೆಳಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಪ್ರಪಂಚವು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಪ್ರಪಂಚವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

‘ಲೋಕೇ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ’ — ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಿವೆ, ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಿವೆ, ಅನಂತ ಐಶ್ವರ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳೂ ಅನಂತ ವಾಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 42ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ‘ನಾನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ. ಲೇಖನಿ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಯಾವ ಲಿಪಿ ಇಲ್ಲ? ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಒಂದೇ ಲೇಖನಿ — ಸ್ಯಾಹಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ಲಿಪಿಗಳನ್ನು ಬರೆದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ಗಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಒಡವೆ ಇಲ್ಲ? ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ಆ ಒಂದೆ ಗಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕಡಗ, ಕಂಠೀ, ಓಲೆ, ನತ್ತು, ಉಂಗುರ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಯಾವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉಪಕರಣ — ಅಸ್ತ್ರ- ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲ? ಮಣ್ಣು-ಕಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮೂರ್ತಿ ಇಲ್ಲ? ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಏನಿಲ್ಲ? ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಅವನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗು ತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೂ ಅವನೇ ಇದ್ದ ಕೊನೆಗೂ ಅವನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವಸ್ತು ಹೇಗೆ ಬಂತು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಾಧಕನು ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಬಳಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕಾಣತೊಡಗುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನೇ ಇರುವುದು, ಬೇರೆ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಅಹಮೇವಾಸಮೇವಾಗ್ರೇ ನಾನ್ಯದ್ ಯತ್ ಸದಸತ್ ಪರಮ್ ।

ಪಶ್ಚಾದಹಂ ಯದೇತಚ್ಚ ಯೋವಶಿಷ್ಯೇತ ಸೋಸ್ಮ್ಯಹಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 2/9/32)

ಸೃಷ್ಟಿಗಿಂತ ಮೊದಲೂ ನಾನೇ ಇದ್ದೆ, ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಕಂಡು ಬರುವ ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಸತ್, ಅಸತ್ ಹಾಗೂ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿಗಿಂತ ಆಚೆ ಏನಾದರೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುವುದಿದ್ದರೆ ಅದು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನಾದರು ಇದ್ದರೆ ಅದು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಾಶವಾದ ಬಳಿಕ ಉಳಿಯುವ ಶೇಷವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್ತೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ದ್ವಂದ್ವಗಳ ತೊಡಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಗುಣಾಭಾಸಂ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯವಿವರ್ಜಿತಮ್ ।

ಅಸಕ್ತಂ ಸರ್ವಭೃಚ್ಚೈವ ನಿರ್ಗುಣಂ ಗುಣಭೋಕ್ತೃ ಚ ॥

ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯವಿವರ್ಜಿತಮ್ - ಅವನು (ಪರಮಾತ್ಮನು) ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಗುಣಾಭಾಸಮ್ - ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಸಕ್ತಮ್ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ- ಮತ್ತು, ಸರ್ವಭೃತ್ - ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ, ಏವ - ಹಾಗೂ, ನಿರ್ಗುಣಮ್ - ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಗುಣಭೋಕ್ತೃ - ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥14॥

ಅವನು (ಪರಮಾತ್ಮನು) ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಗುಣಾಭಾಸಂ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯ ವಿವರ್ಜಿತಮ್’ — ಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಬಳಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ಕಾರ್ಯ ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರ್ಯ ಐದು ವಿಷಯಗಳು* — ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಅವತರಿಸುವಾಗಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವತರಿಸುವಾಗ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ.

* ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನೆಂದು, ಬಂಧಿತನೆಂದು ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಬದ್ಧ ಜೀವಿಯೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಗುಣಾತೀತ (ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತ)ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಬದ್ಧನಾಗಬಲ್ಲನು? ಅವನಾದರೋ ಸದಾಕಾಲವೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾಕೃತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಕೈ, ಕಾಲು, ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ತಲೆ, ಮುಖ ಇತ್ಯಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಆಯಾಯಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ.* ಅವನು ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರ ಮೊರೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ತ್ವಚೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿ ಗಳನ್ನು ನಿರಂತರ ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ನಾಲಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರು ಇತ್ತಿರುವ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ ಇತ್ಯಾದಿ- ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ರೀತಿ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನು ಶಬ್ದ, ಸ್ವರ್ಶಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅವನು ವಾಣಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತರೊಂದಿಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ, ಚರಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರ ಮೊರೆಗೆ ಓಡಿ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಕೈಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ರೀತಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

* ಅಪಾಣಿಪಾದೋ ಜವನೋ ಗ್ರಹೀತಾ ಪಶ್ಯತ್ಯಚಕ್ಷುಃ ಸ ಶೃಣೋತ್ಯಕರ್ಣಃ । (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ — 3/19).

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕೈ-ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿದಿದ್ದರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಸಕ್ತಂ ಸರ್ವಭೃಚ್ಚೈವ’ — ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಪ್ರೇಮವಿದೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ — ಇರುವೆಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ತಮ್ಮ ಬಾಲಕನ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅನಂತಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ-ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿ ಎಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ! ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದು ಭಗವಂತನು ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಆವಶ್ಯಕತೆಗನುಸಾರ ಯುಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ತಲುಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣಿಯು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರಲೀ, ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿರಲೀ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರಲೀ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೇ ಆಗಲೀ ಅತಿ ಸಣ್ಣದಾದ ಅಥವಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಪ್ರಾಣಿ ಇರಲೀ ಅದರ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಭಗವಂತನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿರ್ಗುಣಂ ಗುಣಭೋಕ್ತೃ ಚ’ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರು ಮಗವಿನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಡುವಂತೆ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಭಕ್ತರು ಗೈದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಕ್ತರು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಭಗವಂತನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದ್ದರೂ ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಗ್ರ’ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಗ್ರವೇ ಜ್ಞೇಯ-ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಗ್ರದ ಮುಖ್ಯತೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ-ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19), ‘ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ — 3/14/1).

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಸತ್ತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ನಾವು ಏನಾದರು ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ರಹಿತವೂ ಅವನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸಹಿತವೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಬಹಿರಂತಶ್ಚ ಭೂತಾನಾಮಚರಂ ಚರಮೇವ ಚ ।

ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ತದವಿಜ್ಞೇಯಂ ದೂರಸ್ಥಂ ಚಾಂತಿಕೇ ಚ ತತ್ ॥

ತತ್ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಬಹಿಃ, ಅಂತಃ - ಹೊರಗೆ-ಒಳಗೆ, (ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ಚರಮ್, ಅಚರಮ್ - ಚರ-ಅಚರ (ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ), ಏವ - ಯೂ (ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ), ಚ - ಹಾಗೂ, ದೂರಸ್ಥಮ್ - ದೂರಕ್ಕೆ-ದೂರ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಂತಿಕೆ - ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ-ಹತ್ತಿರವೂ (ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ), ಚ - ಹಾಗೂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ - ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ, ಅವಿಜ್ಞೇಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 15॥

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೊರಗೂ-ಒಳಗೂ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ದೂರಕ್ಕೆ-ದೂರ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ-ಹತ್ತಿರವೂ ಅವನೆ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು 12ರಂದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಈ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕ ನಾಲ್ಕನೇಯದಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅಂತರ್ಗತ ಮೊದಲ ಮೂರು ಮತ್ತು ನಂತರದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಭಾವವೂ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಸಾರವಾಗಿದೆ.ಘೆ

‘ಬಹಿರಂತಶ್ಚ ಭೂತಾನಾಮಚರಂ ಚರಮೇವ ಚ’ — ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗಡಿಗೆಯನ್ನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದರೆ ಆ ಗಡಿಗೆಯ ಹೊರಗೂ ನೀರಿದೆ, ಒಳಗೂ ನೀರಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ನೀರೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೊರಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಒಳಗೂ ಪರಮಾತ್ಮ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ನೀರೆ ಆಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ತತ್ತ್ವವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು — ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್’ (7/19). ಮತ್ತು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ದೂರಸ್ಥಂ ಚಾಂತಿಕೇ ಚ ತತ್’ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಹತ್ತಿರ ಮತ್ತು ದೂರವು-ದೇಶಕೃತ, ಕಾಲಕೃತ, ವಸ್ತುಕೃತ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಮೂರೂ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ದೂರ ಹಾಗೂ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ- ಹತ್ತಿರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅತಿ ದೂರದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಅತಿ ಹತ್ತಿರದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ.* ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದನು, ಮುಂದೆ- ಮುಂದೆಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುವರು, ಈಗಲೂ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮೊದಲೂ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ವಸ್ತುಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ.

* ಪೃಥ್ವಿಗಿಂತ ಜಲ ದೂರವಾಗಿದೆ, ಜಲದಿಂದ ತೇಜದೂರವಾಗಿದೆ, ತೇಜದಿಂದ ವಾಯು ದೂರವಾಗಿದೆ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ದೂರ ಆಕಾಶವಿದೆ, ಆಕಾಶದಿಂದ ದೂರ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವಿದೆ, ಮಹತ್ತತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಕೃತಿದೂರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಪರಮಾತ್ಮನು ದೂರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದೂರಕ್ಕೆ-ದೂರವಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ವ್ಯಾಪಕರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣವು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಹತ್ತಿರ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವಿದೆ, ಸ್ಥೂಲಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವು ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಕಾರಣಶರೀರ ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಕಾರಣಶರೀರ ಕ್ಕಿಂತ ಅಹಂ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಗಿಂತ ಪರಮಾತ್ಮನು ಹತ್ತಿರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ-ಹತ್ತಿರ ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಇರುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಬೇರೆ ಯಾವುದು ಇಲ್ಲ.

ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸಖ ಭೋಗವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು (ತತ್ತ್ವತಃ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ) ದೂರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೇ ಸಮ್ಮಖರಾಗಿರುವವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಸಬೇಕು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ತದವಿಜ್ಞೇಯಮ್’ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇದರ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅದರ ಅಭಾವವಿರಬಹುದು! ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ — ಅದರ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾಣುರೂಪೀ ಜಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಅದರ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ. ಆ ಜಲವು ಪರಮಾಣು ರೂಪದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲವಾದಾಗ ಹನಿ, ಮಂಜು ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾದ್ದರಿಂದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಇವುಗಳಿಂದ ಆಚೆ ಇದ್ದಾನೆ, ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಜೀವಿಗಳ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲೋ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ದೀತೆ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಬರೆದಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದ ಅನಕ್ಷರಸ್ಥನಿಗೆ ಕೇವಲ ಗೆರೆಗಳೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಾಕ್ಷರಸ್ಥನಿಗೆ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲಿತಿರುವವನಿಗೆ ಈ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಧಾತುವಿನಿಂದಾಗಿದೆ, ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು ಎಂದು ಕಾಣತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಆಳವಾದ ಭಾವಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಅರಿವಿಗೆ ಬರವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನವಾದ ವನಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಜ್ಞೇಯ’ (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಮತ್ತು 17ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಎಂದೂ ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅವಿಜ್ಞೇಯ’ವೆಂದೂ ಹೇಳಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅದು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಮೂಲಕವೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞೇಯ ವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ಅವಿಜ್ಞೇಯ’ವಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತಿಳಿಯುವಂತೆಯೇ ಇದೆ. ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಯಾರೂ ಅಳಿಸಲಾರರೋ ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಮಾನ್ಯತೆ (ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ)ಯನ್ನು ಯಾರೂ ಅಳಿಸಲಾರರು. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಗಳಾದ ‘ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಸಾಧುವಾಗಿ ದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ (ಅವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ರುವ)ಗಳನ್ನು ಯಾರು ಅಳಿಸಬಲ್ಲರು? ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ತಿಳಿಯುವುದರಂತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು ವುದೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಮಾನ್ಯತೆಯಾಗುಳಿಯದೆ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗಿಂತ ಆಚೆಗಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞೇಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ‘ಅವಿಜ್ಞೇಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಜ್ಞೇಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಪಂಚದಂತೆ ಜ್ಞೇಯನಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವು ಪ್ರಕೃತಿ ಯನ್ನೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರದು, ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲದು? ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರಣ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು)ದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.* ಸ್ವಯಂಗೆ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಸ್ವೀಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಚಿಂತನೆ, ಮನನ, ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲ. ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಏಕತೆ ಎಂದೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿಲ್ಲ, ಆಗ ಲಾರದು. ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಇದು ಎಂದೂ ಬೇರೆ ಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು.

* ಸ್ವೀಕೃತಿಯು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ವಿವಾಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಮಾತು ಮರೆತು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲುಂಟಾದ ಮಾತು ಮರೆತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವೀಕೃತಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆಯೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಅವಿಭಕ್ತಂ ಚ ಭೂತೇಷು ವಿಭಕ್ತಮಿವ ಚ ಸ್ಥಿತಮ್ ।

ಭೂತಭರ್ತೃ ಚ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಗ್ರಸಿಷ್ಣು ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು ಚ ॥

ತತ್ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಅವಿಭಕ್ತಮ್ - (ಸ್ವಯಂ) ವಿಭಾಗ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಚ - ಕೂಡ, ಭೂತೇಷು - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಭಕ್ತಮ್, ಇವ - ವಿಭಕ್ತನಂತೆ, ಸ್ಥಿತಮ್ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ ನಾದ (ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ), ಭೂತಭರ್ತೃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು - ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ-ಪೋಷಿಸುವವನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಗ್ರಸಿಷ್ಣು - ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥16॥

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ವಿಭಾಗರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತನಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನೂ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ- ಪೋಷಿಸುವವನೂ ಹಾಗೂ ಸಂಹಾರಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅವಿಭಕ್ತಂ ಚ ಭೂತೇಷು ವಿಭಕ್ತಮಿವ ಚ ಸ್ಥಿತಮ್’ — ಈ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ವಿಭಾಗರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಭಕ್ತನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ. ವಿಭಾಗವು ಕೇವಲ ಪ್ರತೀತಿಯಾಗಿದೆ.

ಆಕಾಶವು ಘಟ, ಮಠ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಉಪಾಧಿಯಿಂದ ಘಟಾಕಾಶ, ಮಠಾಕಾಶ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪರ ಮಾತ್ಮನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳ ಉಪಾಧಿಯಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಂ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ತಿಷ್ಠಂತಂ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವಿಭಕ್ತಂ ವಿಭಕ್ತೇಷು’ ಪದಗಳಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗಲೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅವಿಭಕ್ತರೂಪದಿಂದ ನೋಡುವುದನ್ನೇ ‘ಸಾತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಭೂತಭರ್ತೃ ಚ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಗ್ರಸಿಷ್ಣು ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು ಚ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಜ್ಞೇಯ’ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮ)ವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವವನು; ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ವಿಷ್ಣುರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ರುದ್ರ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಕಾರಣ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರರೆಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.* ಪರಮಾತ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೂ ಆ ಗುಣಗಳಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಗುಣಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಧಿಪತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.

* ಸೃಷ್ಟಿಸ್ಥಿತ್ಯಂತಕರಣಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾವಿಷ್ಣು ಶಿವಾತ್ಮಕಃ ಸ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಯಾತಿ ಭಗವಾನೇಕ ಏವ ಜನಾರ್ದನಃ ॥ (ಪದ್ಮಪುರಾಣ — ಸೃಷ್ಟಿ 2/114)

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ಭೌತಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಂತೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮ)ವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಅವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಪಾಂಚ ಭೌತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು (ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ) ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅನೇಕವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕವಾಗಿ ದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ನಿಜವಾದ ಸತ್ತೆಯು ಎರಡು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡಾದಾಗ ‘ಅಸತ್’ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವವನೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಉಂಟಾಗುವವನೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆ ಪಡೆಯುವವನೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಹಾರ ವಾಗುವವನೂ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞೇಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಧಾರರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದನು, ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ ತಜ್ಜ್ಯೋತಿಸ್ತಮಸಃ ಪರಮುಚ್ಯತೇ ।

ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಂ ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥

ತತ್ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಜ್ಯೋತಿಷಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಗೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಜ್ಯೋತಿಃ - ಜ್ಯೋತಿಯು (ಮತ್ತು), ತಮಸಃ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಪರಮ್ - ಅತ್ಯಂತ, ಅತೀತ, ಉಚ್ಯತೆ - ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಆ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪೀ, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ, ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಮ್ - ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರ, ಹೃದಿ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ವಿತಿಷ್ಠಿತಮ್ - ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಜ್ಯೋತಿಯು ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಅತೀತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪಿಯು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನೂ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯನೂ ಆದ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ ತಜ್ಜ್ಯೋತಿಃ’ — ಪ್ರಕಾಶ (ಜ್ಞಾನ)ವನ್ನೂ ಜ್ಯೋತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಗುವಂತಹುದು, ಜ್ಞಾನವಾಗುವಂತಹುದೆಲ್ಲ ಜ್ಯೋತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ತಾರೆಗಳು, ಅಗ್ನಿ, ವಿದ್ಯುತ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜ್ಯೋತಿ (ಪ್ರಕಾಶಕ)ಯು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿವೆ.

ವರ್ಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ಶಬ್ದಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಕಿವಿಗಳಿಂದಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಬ್ದದ ಜ್ಯೋತಿಯು (ಪ್ರಕಾಶ) ‘ಕಿವಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಕೋಮಲ-ಕಠೋರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ ಜ್ಞಾನವು ತ್ವಚೆ (ಚರ್ಮ)ಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶದ ಜ್ಯೋತಿ (ಪ್ರಕಾಶಕ) ‘ತ್ವಚಾ’ ಆಗಿದೆ. ಬಿಳಿ, ನೀಲಿ, ಹಳದಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರೂಪದ ಜ್ಯೋತಿಯು (ಪ್ರಕಾಶಕ) ‘ನೇತ್ರ’ವಾಗಿದೆ. ಖಾರ, ಸಿಹಿ, ಉಪ್ಪು, ಹುಳಿ ಇತ್ಯಾದಿ ರಸಗಳ ಜ್ಞಾನವು ನಾಲಿಗೆಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಸದ ಜ್ಯೋತಿಯು (ಪ್ರಕಾಶಕ) ‘ಜಿಹ್ವೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಸುಗಂಧ- ದುರ್ಗಂಧದ ಜ್ಞಾನವು ಮೂಗಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಧದ ಜ್ಯೋತಿಯು (ಪ್ರಕಾಶಕ) ‘ಮೂಗು’ ಆಗಿದೆ. ಈ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಶಬ್ದಾದಿ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇದ್ದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಯೋತಿಯು (ಪ್ರಕಾಶಕ) ‘ಮನಸ್ಸು’ ಆಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಾದರೂ ಬುದ್ಧಿಯು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗದಿದ್ದಾಗ, ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಆ ವಿಷಯದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಜ್ಯೋತಿಯು (ಪ್ರಕಾಶಕ) ‘ಬುದ್ಧಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ, ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯದ ಜ್ಞಾನವಾದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಯಂ (ಕರ್ತಾ) ಅದನ್ನು ಧರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೌದ್ಧಿಕ ಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಆ ಜ್ಞಾನವು ಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಮಾತು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಮಾತು ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಜ್ಯೋತಿಯು (ಪ್ರಕಾಶಿಕ) ‘ಸ್ವಯಂ’ ಆಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ಕೂಡಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಂಶೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರಕಾಶ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಜ್ಯೋತಿ (ಪ್ರಕಾಶಕ) ‘ಪರಮಾತ್ಮ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಾವುದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರದು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಕಾಶ (ಜ್ಞಾನ)ವು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಪ್ರಕಾಶ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಕಾಶ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಕಾಶ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಕಾಶವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೂಲತಃ ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲದರ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಜ್ಯೋತಿಯು, ಪ್ರಕಾಶಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕನು ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಒಬ್ಬರ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬರು ಕುಳಿತಿರುವ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ ಮುಂದೆ ಇರುವವರನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ತನ್ನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತವರನ್ನು ನೋಡಲಾರರು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಹಮ್, ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಕೂಡ ತನ್ನಿಂದ ಮುಂದೆ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡ (ತಿಳಿಯ)ಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ತನಗಿಂತ ಹಿಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾರರು. ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಿಯು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲವನಂತೆ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಹವ್, ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ಪ್ರಕಾಶಿತರಾಗಿಸಲಾರರು. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಪ್ರಕಾಶಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಯಸ್ಯ ಭಾಸಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಭೂತಿ ಸಚರಾಚರಮ್’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 10/13/55). ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಕ, ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ಯ — ಈ ತ್ರಿಪುಟಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತಮಸಃ ಪರಮುಚ್ಯತೇ’ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಅತೀತ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂ ಇವುಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಅಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲರ ಪರಮಪ್ರಕಾಶಕನಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನವು ಎಂದೂ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಬರಲಾರದು, ಬರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆಯು ಎಂದೂ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತೆಯೇ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನವು ಎಂದೂ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಅತೀತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಮ್’ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಜ್ಞಾನವು ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಅರ್ಥಾತ್— ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಿಂದಲೂ (ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವ) ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೂ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ತಿಳಿಯುವುದು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದರೋ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ‘ಅವಸಿ ದೇಖಿ ಅಹಿ ದೇಖನ ಜೋಗೂ ॥’ (ಮಾನಸ 1/229/3) ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಬಳಿಕ ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನಗಾಗಿ ‘ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಸರ್ವವಿತ್ ಆಗುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಜ್ಞೇಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಿಷ್ಠಿತಮ್’ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸ್ಥಾನವು ಹೃದಯವಾಗಿದೆ.

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಉಪಾಯ —

(1) ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವು ದಾದರೆ ಆ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಇವೆರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಇವೆರಡರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ, ತಾರುಣ್ಯ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮುಂತಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾದರೋ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದುವು; ಆದರೆ ನಾನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿದ್ದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಸುಖಮಯ-ದುಃಖಮಯ, ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬಂದುವು, ಹೊರಟುಹೋದುವು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿದ್ದೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಯಾಗಿದ್ದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವಸ್ಥೆಗಳು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಸಂಯೋಗ- ವಿಯೋಗಗಳಾದರೋ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಗಳಾದುವು, ಆದರೆ ಅವುಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಒಂದೇ ಇತ್ತೋ, ಭಿನ್ನ- ಭಿನ್ನವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು (ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ) ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿರುವುದರ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮ ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

(2) ಅತ್ಯಂತ ಹಸಿದವನು ಅನ್ನವಿಲ್ಲದೆ, ತುಂಬಾ ಬಾಯಾರಿದವನು ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾಗದು, ಬೇಸರ ಉಂಟಾಗಬೇಕು. ಅವನಲ್ಲದೆ ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ನಿದ್ದೆ ಬರಬಾರದು. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೋಗಲೇಬಾರದು. ಈ ರೀತಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವ್ಯಾಕುಲವಾದಾಗ ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — 12ರಿಂದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿತವಾದ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪ (ವಾಸುದೇಃ ಸರ್ವಮ್)ವೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕರ (12ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ (13ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ (16ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಮೂರೂ ರೂಪಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕ್ರಿಯೆ, ವಸ್ತು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಲ್ಲದೆ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ತಿಳಿದಾನು. ಶ್ರದ್ಧಾ, ಭಕ್ತಿ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಭಗವತ್ಕೃಪೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತಿಳಿದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ತಿಳಿದಾನು. ಕಾರಣ — ತಿಳಿಯುವುದು ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ‘ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯ’ ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಫಲಸಹಿತ ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಇತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ತಥಾ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಚೋಕ್ತಂ ಸಮಾಸತಃ ।

ಮದ್ಭಕ್ತ ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾಯ ಮದ್ಭಾವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ ॥

ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞೇಯಮ್- ಜ್ಞೇಯವನ್ನು, ಸಮಾಸತಃ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಉಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತನು, ಏತತ್ - ಇದನ್ನು, ವಿಜ್ಞಾಯ- ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಮದ್ಭಾವಾಯ - ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು, ಉಪಪದ್ಯತೇ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥18॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಇದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ತಥಾ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಚೋಕ್ತಂ ಸಮಾಸತಃ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಮತ್ತು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕ್ಷೇತ್ರ ವಾಗಿದೆ; 7ರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಯಾವ ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಜ್ಞಾನ’ ವಾಗಿದೆ; 12ರಿಂದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಯಾವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಜ್ಞೇಯ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ನಾನು ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೇನೆ.

‘ಮದ್ಭಕ್ತ ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾಯ ಮದ್ಭಾವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ’ — ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು, ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನ ವನ್ನು ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮ)ವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ, ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ದೇಹಾಭಿಮಾನ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ) ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಾಗ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಕ್ತ ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾಯ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಗ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನವು ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಭಕ್ತನಾಗಬೇಕು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮದ್ಭಾವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಮದ್ಭಾವಮಾಗತಾಃ’ (4/10), ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ (14/2), ‘ಮದ್ಭಾವಂ ಸೋಧಿಗಚ್ಛತಿ’ (14/19). ಮದ್ಭಾವದ ಅರ್ಥ — ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ಸತ್ತೆ ಎಂದು. ಸತ್ತೆಯು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಎರಡಿರುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ-ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಭಾವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ‘ಜ್ಞಾನ’ದಲ್ಲಿ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಸಾಧರ್ಮ್ಯನಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮವು ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದವಿರುವಂತೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದರೂಪವಾಗುವುದು. ‘ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಭಕ್ತನ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಭಿನ್ನನಾಗುವುದು.

ಸಂಬಂಧ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಂ ಚೈವ ವಿದ್ಧ್ಯನಾದೀ ಉಭಾವಪಿ ।

ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾಂಶ್ಚೈವ ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಕಾರ್ಯಕರಣಕರ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುಃ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ।

ಪುರುಷಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ ॥

ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷನನ್ನು, ಉಭೌ, ಏವ - ಎರಡನ್ನೂ (ನೀನು), ಅನಾದೀ- ಅನಾದಿ, ವಿದ್ಧಿ, - ಎಂದು ತಿಳಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಕಾರಾನ್ - ವಿಕಾರಗಳನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಗುಣಾನ್ - ಗುಣಗಳನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್, ಏವ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಕಾರ್ಯಕರಣ ಕರ್ತೃತ್ವೇ - ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕರಣಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕೃತಿಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯು, ಹೇತುಃ - ಕಾರಣವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ- ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು), ಸುಖದುಃಖಾನಾಮ್ - ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ, ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ - ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನು, ಹೇತುಃ - ಕಾರಣನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥19, 20॥

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇವೆರಡನ್ನು ನೀನು ಅನಾದಿಯೆಂದು ತಿಳಿ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉಂಟಾದುವು ಎಂದು ತಿಳಿ. ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕರಣಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಕಾರಣನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —— ॥ 19, 20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಯಚ್ಛ’ (ಯಾವು ದಿದೆಯೋ), ‘ಯಾದೃಕ್ ಚ’ (ಹೇಗಿದೆಯೋ) ‘ಯದ್ವಿಕಾರಿ’ (ಯಾವ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಇದೆಯೋ) ಮತ್ತು ‘ಯತಶ್ಚ ಯತ್’ (ಯಾವುದರಿಂದ ಅದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ) — ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ‘ಯಚ್ಚ’ ದ ವರ್ಣನೆಯು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ‘ಯದ್ವಿಕಾರಿ’ಯನ್ನು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ‘ಯಾದೃಕ್ ಚ’ ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26 — 27ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುವನು. ಈಗ ‘ಯತಶ್ಚ ಯತ್’ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ವಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಿದರೆ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಮೊದಲು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ — ಎಂಬ ಹೊಸ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಹದನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವ’ (ಪರಮಾತ್ಮಾ)ದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ 19 ರಿಂದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಪುರುಷ’ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ)ನ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಾದರೋ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನ ಅಂತರ್ಗತ ಎಲ್ಲವೂ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವದ ಅಂತರ್ಗತ ಪುರುಷನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನ ಅಂತರ್ಗತ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ) ಎರಡೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಎರಡಿರದೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.]

‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಂ ಚೈವ ವಿದ್ಧ್ಯನಾದೀ ಉಭಾವಪಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರ (ಜಗತ್ತು)ದ ಕಾರಣ ರೂಪೀ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಳು ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಕೃತಿ (ಪಂಚಮಹಾಭೂತ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ) ಹಾಗೂ ಹದಿನಾರು ವಿಕೃತಿ (ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ವಿಷಯಗಳು) ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಇವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

‘ಪುರುಷಮ್’ — ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ — ಎರಡನ್ನೂ ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ ಈ ಪುರುಷ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಅನಾದಿ ಇರುವಂತೆ ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅನಾದಿ ಯಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರ ಅನಾದಿತ್ವದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಎರಡರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ವಳು, ಪುರುಷನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣಳಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಪುರುಷನು ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಕಾರಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಕಾರಣ-ಭಾವ ಇವೆ ಮತ್ತು ಪುರುಷನು ಕಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಕಾರಣ — ಭಾವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಉಭೌ ಏವ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರು ಅನಾದಿಯಿರುವಂತೆ ಅವೆರಡರ ಭೇದವೂ (ವಿವೇಕ) ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವ್ಯಷ್ಟಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ್ದೇ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ’ ಪದದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯದ ಬೋಧ ಮಾಡಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದದ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಬೋಧ ಮಾಡಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುರುಷಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೊಂದಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ‘ಸ್ವಯಂ’ವನ್ನು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಒಂದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ಇವೆರಡೂ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿವೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾಂಶ್ಚೈವ ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್’ — ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಖ, ಸಂಘಾತ, ಚೇತನಾ, ಧೃತಿ — ಈ ಏಳು ವಿಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವು ಎಂದು ತಿಳಿ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಇಲ್ಲ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನನೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಗುಣಮಯಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗಲು ತನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಗುಣಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆಯೇ ಗಣಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಬಲ್ಲನು.

‘ಕಾರ್ಯಕರಣಕರ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುಃ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ’ — ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಪೃಥ್ವೀ ಹಾಗೂ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ — ಈ ಹತ್ತರ (ಮಹಾಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳು) ಹೆಸರು ‘ಕಾರ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೋತೃ, ತ್ವಚೆ, ನೇತ್ರ, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು, ವಾಣಿ, ಹಸ್ತ, ಪಾದ, ಉಪಸ್ಥ, ಗುದ ಹಾಗೂ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ — ಈ ಹದಿಮೂರರ (ಬಹಿಃಕರಣ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ) ಹೆಸರು ‘ಕರಣ’ವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡು ವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಕಾರ್ಯ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಕರಣ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಲು ಎಷ್ಟು ಉಪಕರಣ (ಸಾಧನ ಗಳು)ಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಕರಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರಣಗಳು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತವೆ — (1) ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, (2) ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, (3) ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ. ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿವೆ, ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿವೆ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿವೆ. ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ‘ಬಹಿಃಕರಣ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರಗಳನ್ನು ಅಂತಃಕರಣ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುವ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರಗಳು ಶಾಸನ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಾಸನವಿದೆ, ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಸನವಿದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಶಾಸನವಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಯ ಮೇಲೆ ಅಹಂಕಾರದ ಶಾಸನವಿದೆ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಬಂಧವಾದಾಗ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗು ತ್ತದೋ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಷಯ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ, ಯಾವುದು ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ, ಯಾವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಯಾವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅಹಂಕಾರವು ಶಾಸನಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅಹಂಕಾರವು (1) ಅಹಂವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು (2) ಅಹಂ ಕರ್ತಾ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅಹಂವೃತ್ತಿಯು ಯಾರಿಗೂ ಎಂದು ದೋಷಿಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆ ಅಹಂವೃತ್ತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂ (ಪುರುಷ) ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದಾಗ ಅವನು ಅಹಂಕರ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಹಂವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಆ ಅಹಂವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಅವನು ಕರ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಹಂಕಾರ-ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27).

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಬುದ್ಧಿ (ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ)ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರ್ಯ ಅಹಂವೃತ್ತಿ (ಅಹಂಕಾರ)ಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಹಂ ವೃತ್ತಿಯು ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಇದರೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಬುದ್ಧಿಯ ಒಡೆಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೊ ಹಿ ಭುಂಕ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್ಗುಣಾನ್’ (13/21). ಆದರೆ ತತ್ತ್ವದ ಬೋಧವಾದಾಗ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಽಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (13/31). ಮತ್ತೆ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ರಹಿತ ಪುರುಷನ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಹಂವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಅಹಂವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ (13/19), ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ (3/27), ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ (3/28), ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕರ್ತಾ ಇಲ್ಲ (14/19) ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ (5/9) ಇತ್ಯಾದಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಬಹಿಃಕರಣ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

‘ಪುರುಷಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ’ — ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಬಂದಾಗ ಸುಖಿಯಾಗುವುದು ಸುಖದ ಭೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಬಂದಾಗ ದುಃಖೀ (ಬೇಸರ) ಆಗುವುದು ದುಃಖದ ಭೋಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗವು ಪುರುಷ (ಚೇತನಾ)ನಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ)ಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖ ದುಃಖದ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಕಾರಣನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪುರುಷನು ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ರಾಜಿ- ಬೇಸರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಕ್ಕೆ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಲಾರದು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ, 5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅಪರಾ (ಜಡ) ಮತ್ತು ಪರಾ (ಚೇತನ) ಹೆಸರಿನಿಂದ ತನ್ನ ಎರಡು ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಇವೆರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆರಡೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಚೇತನ) ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿ ದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಅಭಿರುಚಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿದೆಯೋ, ಅದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸುಖ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ (ಜಡ) ಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ನಾಗಿ ಅವನು ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷ’ನಾಗಿ ಅಹಂ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತನ್ನದೊಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (13/21). ಈ ಅಹಂದಲ್ಲಿ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನ ಇವೆರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ವಿಕಾರ ಗಳು ಜಡ ಅಂಶದಲ್ಲೇ ಆಗತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಜ್ಞಾತಾ ಚೇತನದ ಮೇಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ‘ನಾನು ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಚೇತನನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ, ನಷ್ಟವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ನನಗೆ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ಶರೀರಕ್ಕೆ ಜ್ವರ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ನನಗೆ ಜ್ವರ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು. ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಜ್ವರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ,* ಬರುವುದಾದರೆ ಎಂದೂ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಆತ್ಮಾನಂ ಚೇದ್ ವಿಜಾನೀಯಾದಯಮಸ್ಮೀತಿ ಪೂರುಷಃ । ಕಿಮಿಚ್ಛನ್ ಕಸ್ಯ ಕಾಮಾಯ ಶರೀರಮನಸಂಜ್ವರೇತ್ ॥ (ಬ್ರಹದಾರಣ್ಯಕ 4/4/12)

ಪುರುಷನು ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ, ಯಾವ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಶರೀರದ ಜ್ವರ (ತಾಪ)ದಿಂದ ಅನುತಪ್ತನಾದಾನು?

ಸುಖ-ದುಃಖದ ಪರಿಣಾಮ ಚೇತನದ ಮೇಲಾದಾಗಲೇ ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗಲಾರದು. ಜಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದ ರಿಂದಲೇ ಬಂಧನ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಸುಖಿ-ದುಃಖಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನೇ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯು ಅವನದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಮುಕ್ತಿ (ಶ್ರೇಯಸ್ಸು)ಯ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತನದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಯಲ್ಲಿ ಜಡದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತನವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಜಡವಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲ ವಿಕೃತಿಗಳು ಜಡದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಚೇತನದ ಧರ್ಮವಾಗಿರದೆ ಜಡದ ಸಂಗದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಜ್ಞಾತಾ ಚೇತನನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚೇತನನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗದೆ (ಸುಖಾಕಾರ- ದುಃಖಾಕಾರ ವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ) ತನ್ನನ್ನು ಸುಖಿ-ದುಃಖೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಒಂದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿರುದ್ಧ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ಎರಡು ಭಾವ ಗಳು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು? ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಬಲ್ಲವು. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಲ್ಲ ದುದರ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಆಗಲಾರವು. ಚೇತನವು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೇ ಇರುತ್ತಾ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಗದಿಂದ ಅದರ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ನಾವು ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಸುಖ- ದುಃಖಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ನಾವು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತೇವೆ, ಒಮ್ಮೆ ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತೇವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗವನ್ನೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪುರುಷ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪುನಃ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ವ್ಯಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ- ಪುರುಷ ಸಮಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಭಾಗವಿದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಪುರುಷ- ವಿಭಾಗವಿದೆ. ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ಪ್ರಕೃತಿವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾ-ಪರಮಾತ್ಮಾ ಪುರುಷ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರು ಅನಾದಿ ಇರುವಂತೆ ಇವೆರಡರ ಭೇದದ ಜ್ಞಾನವೂ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿವೇಕವೂ ಅನಾದಿ ಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಇವೆರಡು ವಿಭಾಗಗಳು ಒಂದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಖಂಡಿತ ವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಸತ್, ಜಡ, ದುಃಖರೂಪಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪುರುಷನು ಸತ್, ಚಿತ್, ಆನಂದರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ವಿಕಾರಿ, ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪುರುಷನು ಅವಿನಾಶೀ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಕ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿತ್ಯ ನಿವೃತ್ತಿ ಇದೆ, ಪುರುಷನ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇದೆ. ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರೀ, ದೇಹ ಹಾಗೂ ದೇಹೀ, ಸತ್-ಅಸತ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.* ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕ ಮತ್ತು ಬೇಗನೇ ಬೋಧ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರಿಯನ್ನು ಒಂದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವೆರಡನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

* ಅಹಂವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಜೀವ, ಕ್ಷೇತ್ರ, ಶರೀರಿ, ದೇಹೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪುರುಷನನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಶಕ್ತಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.+ ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಶಕ್ತಿವಂತ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ (ಕುಗ್ಗುವುದು-ಹೆಚ್ಚುವುದು) ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶಕ್ತಿವಂತನು ಹೇಗಿರುವನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವನು. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿವಂತ ಎರಡೂ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಶಕ್ತಿವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲಾರರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಕ್ತಿವಂತನಲ್ಲದೆ ಶಕ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನಂತವೆಂದು ಹೇಳದೆ ಸಾಂತವೆಂದೂ ಹೇಳದೆ ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಕಾರಣ — ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನಂತ (ನಿತ್ಯ)ವೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಜ್ಞಾನದ ಖಂಡನವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16). ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸಾಂತ (ಅನಿತ್ಯ)ವೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ಖಂಡನೆಯಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19). ವಾಸ್ತವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷನ ಸ್ವಭಾವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿದ್ದರೂ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಅಭಿನ್ನರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

+ ಮಾಯಾಂ ತು ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಾಯಿನಂ ತು ಮಹೇಶ್ವರಮ್ । (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ 4/10)

ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ಸಮಗ್ರವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಶಕ್ತಿಶೂನ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಏಕದೇಶಿಯನೆಂದೇ ಸಿದ್ಧನಾಗುವನು. ಅವನಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅಥವಾ ಅದರ್ಶನವಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವಾಗಲಾರದು. ಶಕ್ತಿಯು ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಶಕ್ತಿ (ಪ್ರಕೃತಿ)ಯು ಇರುವ ಸ್ಥಾನವಾದರು ಎಲ್ಲಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಎರಡನ್ನೂ ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪುರುಷನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು — ಎಂತಹ ಪುರುಷನು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ಹಿ ಭುಂಕ್ತೆ ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್ಗುಣಾನ್ ।

ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು ॥

ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಪುರುಷಃ, ಹಿ - ಪುರುಷ (ಜೀವಿ)ನೇ, ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್ - ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ, ಗುಣಾನ್- ಗುಣಗಳ, ಭುಂಕ್ತೇ - ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಗುಣಸಂಗಃ - ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ, ಅಸ್ಯ - ಇವನಿಗೆ, ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು - ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಲು, ಕಾರಣಮ್ - ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ॥21॥

ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷ (ಜೀವಿ)ನೇ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಇವನಿಗೆ ಉಚ್ಚ-ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ* ಹಿ ಭಂಕ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್ಗುಣಾನ್’ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿ (ಶರೀರ) ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಿಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿ (ಶರೀರ) ದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನೇ (ಗುಣ ಗಳಿಂದ ರಚಿತ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಖಮಯ, ದುಃಖಮಯ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು) ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಾಗಿದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಶರೀರಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ. 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರ ಪ್ರಕರಣವು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಅಥವಾ ಶರೀರಸ್ಥನಲ್ಲ. ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವಸ್ಥ ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ೞಸ್ವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸದೆ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರಸ್ಥ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಕಾರಿನ ದುರ್ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರು ಮತ್ತು ಡ್ರೈವರ ಎರಡರದೂ ಪಾಲಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಾರಿನದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದುರ್ಘಟನೆಯ ಫಲ (ಶಿಕ್ಷೆ) ಕಾರಿನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡ ಡ್ರೈವರ್ (ಕರ್ತಾ)ನಿಗೇ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ-ಇಬ್ಬರದೂ ಕೈವಾಡವಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶರೀರದ್ದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿರುವ ಪುರುಷ (ಕರ್ತಾ)ನಿಗೇ ಭೋಗಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸದಿದ್ದರೆ, ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ (13/29) ಅವನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನಾಗಲಾರನು.

‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ — ಸುಖದ ಬಾಹುಳ್ಯವಿರುವ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ‘ಸತ್ ಯೋನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಬಾಹುಳ್ಯವಿರುವ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ‘ಅಸತ್ ಯೋನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪುರುಷನು ಸತ್-ಅಸತ್ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಆಗಿದೆ.

ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನು ಈ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ಇವು ಅವನ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಗುಣಗಳ ಸಂಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರೀತಿಯೇ ಪುರುಷನನ್ನು ಉಚ್ಚ-ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಡುಹೋಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಇವನು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥನಾಗದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿ (ಶರೀರ)ಯಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಇಡದಿದ್ದರೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದರೆ ಈ ಪುರುಷನು ಸುಖ-ದುಃಖ ಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದಿಗೂ ಆಗದೆ ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಸ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ (14/24) ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಬಲ್ಲನು. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ — ಇಷ್ಟೇ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುವುದು ಇವನಿಗೆ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ, ಮುಕ್ತನಾಗುವುದು ಇವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನಿಗೆ ಬಂಧನ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತನಾಗುವುದು ಇವನಿಗೆ ಸಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಎರಡರ ಭೇದ (ವಿವೇಕ)ವಿರು ವಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗುವ, ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವ ಅಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಪುರುಷನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿ (ಶರೀರಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥನಾದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನದು’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಗುಣಸಂಗದಿಂದಲೇ ಪುರುಷನು ಬಂಧಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ (14/5). ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಪುರುಷನಿಗೆ ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಗತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ (14/18).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುರುಷ’ ನನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾದ ‘ಗುಣಸಂಗ’ವಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳ ಸಂಗ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಅಸಂಗತೆಯು ನಿತ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಅಸಂಗತೆಯು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ಅಸಂಗೋ ಹ್ಯಯಂ ಪುರುಷಃ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 4/3/15). ನಾವು ಅನಿತ್ಯ (ಗುಣಗಳ ಸಂಗ)ವನ್ನೂ ಹಿಡಿಯದಿದ್ದರೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣವು ಆಗಲಾರದು.

‘ನಾನು’ ಜಡ (ಪ್ರಕೃತಿ)ನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಚೇತನ (ಪುರುಷ)ವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ — ಇದು ಜಡಚೇತನದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾಯಿತು. ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ’ ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು’ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಉಳಿಯದೆ ‘ಇದೇ’ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದೀತು. ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಬ್ಬಿಣ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ನಿರಾಕಾರ ಅಗ್ನಿತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗು ತ್ತದೆ ಹೀಗೆಯೇ ಅಹಂವಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯು ತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ (‘ಇದೆ’ ಇದರ ಸ್ವರೂವಾದ್ದರಿಂದ) ‘ಇದೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಇದೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಭೋಗ ಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ‘ಇದೆ’ ಸೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಇದೇ ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ‘ಇದೆ’ ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೆ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದನ್ನೇ ಮನ್ನಿಸಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಭವಿಸಬೇಕು.

ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವವು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಇರುವುದರ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗಿದೆ. ಅತಿ ಪಾಪಿಗೂ ಕೂಡ ಈ ಅನುಭವವಿದೆ. ಇಂತಹ ಅನುಭವವಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಆಗಂತುಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಭಯ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ನಾನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ದ್ದೇನೆ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ’ — ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತನ್ನನ್ನು ಸುಖಿ-ದುಃಖೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಕೇವಲ ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರ ವರ್ಣನೆಯಾಯಿತು. ಈಗ ಮುಂದನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಉಪದ್ರಷ್ಟಾನುಮಂತಾ ಚ ಭರ್ತಾ ಭೋಕ್ತಾ ಮಹೇಶ್ವರಃ ।

ಪರಮಾತ್ಮೇತಿ ಚಾಪ್ಯುಕ್ತೋ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ ॥

ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ - (ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಡುವುದರಿಂದ) ‘ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ’, ಅನುಮಂತಾ - (ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅನುಮೋದಿಸುವುದರಿಂದ) ‘ಅನುಮಂತಾ’, ಭರ್ತಾ - (ತಾನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ-ಪೋಷಿಸುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ) ‘ಭರ್ತಾ’, ಭೋಕ್ತಾ - (ಅದರ ಸಂಗದಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖ ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ) ಭೋಕ್ತಾ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹೇಶ್ವರಃ - (ತಾನು ಅದರ ಒಡಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ) ‘ಮಹೇಶ್ವರ’ (ಆಗುತ್ತಾನೆ), ಚ - ಆದರೆ, ಪುರುಷಃ - (ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಈ) ಪುರುಷನು, ಪರಮಾತ್ಮಾ - ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಕ್ತಃ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (ಇವನು), ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ದೇಹೇ, ಅಪಿ - ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ (ದೇಹದಿಂದ), ಪರಃ - ಪರ (ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತ)ನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 22॥

ಈ ಪುರುಷನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಡುವುದರಿಂದ ‘ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ’, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅನುಮೋದಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಅನುಮಂತಾ’, ತಾನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ-ಪೋಷಿಸುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಭರ್ತಾ’, ಅದರ ಸಂಗದಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನಾದ್ದರಿಂದ ‘ಭೋಕ್ತಾ’ ಮತ್ತು ತಾನು ಅದರ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಮಹೇಶ್ವರ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಈ ಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಕರೆಸಿ ಕೊಳ್ಳುವನು. ಇವನು ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ದೇಹದಿಂದ ಪರ, ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉಪದ್ರಷ್ಟಾನುಮಂತಾ ಚ ಭರ್ತಾ ಭೋಕ್ತಾ ಮಹೇಶ್ವರಃ’ — ಈ ಪುರುಷನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸ್ಥಿರ, ಅಚಲ, ಸದಾಕಾಲ ಇರುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ (2/24). ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವನು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಇವನ ಸಂಜ್ಞೆ ‘ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಇವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮತಿ, ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಇವನ ಹೆಸರು ‘ಅನುಮಂತಾ’ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಇವನು ಒಂದು ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗಿ ಅನ್ನ-ನೀರಿನಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ-ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಛಳಿ-ಸೆಕೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಹೆಸರು ‘ಭರ್ತಾ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ತಾನು ಸುಖೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ದುಃಖಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಸಂಜ್ಞೆ ‘ಭೋಕ್ತಾ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಇವುಗಳ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ‘ಮಹೇಶ್ವರ’ನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

‘ಪರಮಾತ್ಮೇತಿ ಚಾಪ್ಯುಕ್ತೋ ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷಃ ಪರಃ’ ಪುರುಷನು ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ, ಪರಮ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ದೇಹದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸ್ವತಃ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮುಂದೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ, ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಉಪಾಧಿಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ‘ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ದೇಶ, ಕಾಲ, ವೇಶ, ಸಂಬಂಧ ಇತ್ಯಾದಿಗನುಸಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ (ತಂದೆ, ಅಜ್ಜ, ಮುತ್ತಜ್ಜ, ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮ ಮುಂತಾದ) ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯು ವಂತೆ ಪುರುಷನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಾಸ್ತವಾಗಿ ಪುರುಷನು ‘ಪರ’ನೇ ಆಗಿ ದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಬೇರೆಯದರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅವನು ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ, ಅನುಮಂತಾ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮಗನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ತಂದೆ, ತಂದೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮಗ, ಪತ್ನಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪತಿ, ತಂಗಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಣ್ಣ ಮುಂತಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಸಂಬಂಧಗಳು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆ, ಮಮತೆಯನ್ನಿಡಲು ಅಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ‘ಪರ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧರಹಿತವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ, ಅನುಮಂತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಉಪಾಧಿಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವು ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಏಕತೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಎರಡರದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ, ಅನುಮಂತಾ, ಈಶ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳು ‘ಪುರುಷನ’ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಪುರುಷರ ವಿವೇಚನೆಗೈದು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವೆರಡನ್ನೂ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯ ಏವಂ ವೇತ್ತಿ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚ ಗುಣೈಃ ಸಹ ।

ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿಜಾಯತೇ ॥

ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷನನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳ, ಸಹ - ಸಹಿತ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್- ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ವೇತ್ತಿ - (ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ) ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸರ್ವಥಾ - ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ, ವರ್ತಮಾನಃ, ಅಪಿ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ನ, ಅಭಿಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪುರುಷನನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯ ಏವಂ ವೇತ್ತಿ......ನ ಸ ಭೂಯೋಽಭಿಜಾಯತೇ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷಃ ಪರಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪುರುಷನನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಪರ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಬಂಧ ರಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಿರುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವಮ್’ ಪದದಿಂದ, ಪುರುಷನನ್ನು ದೇಹದಿಂದ, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಪರ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಬಂಧರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನು ಹಾಗೂ ವಿಕಾರ, ಕಾರ್ಯ, ಕರಣ, ವಿಷಯ, ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧಕನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವನ್ನು ಪಡೆಯವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (13/21).

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನನ್ನು ದೇಹದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ಅನುಭವಿಸುವವನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುವವನಲ್ಲಿ ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಲಾರದು. ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗದೆ ಅವನಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಆಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯೇ ಹೇತುವಾಗಿದೆ (3/37).

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾ ಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದನ್ನು ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಲು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ; ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಭೋಕ್ತಾನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಗುಣಾತೀತನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ದೇಹೆಽಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷಃ ಪರಃ’ ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವನು. ಯಾರ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷಃ ಪರಃ’ — ಇದು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆಯೋ, ಅವನು ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವರೂಪವು ನಿರ್ಲೇಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಅವನು ಲಿಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ (13/21). ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿದೆ, ಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ (13/19-20).

‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅಪಿ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (3/25).

‘ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿಜಾಯತೇ’ — ಮೊಸರನ್ನು ಕಡೆದು ತೆಗೆದ ಬೆಣ್ಣೆಯು ಪುನಃ ಮಜ್ಜಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೆರೆತು ಮೊಸರಾಗು ವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನಃ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಾಧರ್ಮ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣವಿಲ್ಲದ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೇ ಅವನಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ಸ ಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ’ ಎಂದು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿಜಾಯತೇ’ ಎಂದು ಬಂದಿದೆ. 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ — ‘ಸ ಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿಜಾಯತೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇದೆ. ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಭೋಧ ಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೋಧದಲ್ಲಾದರೋ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿನ ಅಂತರವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರಹಿತನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಲು ಬೇರೆ ಏನಾದರು ಉಪಾಯಗಳಿವೆಯೇ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಧ್ಯಾನೇನಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯಂತಿ ಕೇಚಿದಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।

ಅನ್ಯೇ ಸಾಂಖ್ಯೇನ ಯೋಗೇನ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಚಾಪರೇ ॥

ಕೇಚಿತ್ - ಕೆಲವು ಮನುಷ್ಯರು, ಧ್ಯಾನೇನ - ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆ ಅನೇಕರು, ಸಾಂಖ್ಯೇನ, ಯೋಗೇನ- ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರೆ - ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು, ಕರ್ಮಯೋಗೇನ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮನಾ- ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ಆತ್ಮನಿ - ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪಶ್ಯಂತಿ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.॥24॥

ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ, ಬೇರೆ ಅನೇಕರು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಇನ್ನು ಅನೇಕರು ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧ್ಯಾನೇನಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯಂತಿ ಕೇಚಿದಾತ್ಮಾನ ಮಾತ್ಮನಾ’ — ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27-28ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ; 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ; ಮತ್ತು 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ರಿಂದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವಂತೆ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಯಾರ ರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದೆಯೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ಸಾಧಕರು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷನನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವು ಧ್ಯಾನದಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನವು ಚಿತ್ತದ ಮೂಢ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧ್ಯಾನವು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ತವು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರವಾದಾಗ ಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕಾಗ್ರವಾದಾಗ ಚಿತ್ತವು ನಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ನಿರುದ್ಧ ವಾದ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಚಿತ್ತವು ಪ್ರಪಂಚ, ಶರೀರ, ವೃತ್ತಿ, ಚಿಂತನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೂ ಉಪರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಯು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ (6/19-20).

‘ಅನ್ಯೇ ಸಾಂಖ್ಯೇನ ಯೋಗೇನ’ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ರಿಂದ 30ರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ; 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33ರಿಂದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ; 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8, 9 ಹಾಗೂ 13ರಿಂದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ; ಮತ್ತು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4-5 ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಸಾಧಕರು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಿವೇಕದ ಹೆಸರು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆ ವಿವೇಕದಿಂದ — ‘ಸತ್’ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ, ಸ್ಥಿರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ, ಅಚಲ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್’ ಚಲ, ಅನಿತ್ಯ, ವಿಕಾರೀ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಖಂಡಿತ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಚಾಪರೇ’ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ರಿಂದ 53ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ; 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ರಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ; 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16 ರಿಂದ 32ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ, 7ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅನೇಕ ಸಾಧಕರು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ತಿಳಿಯುವುದ ರಿಂದ ಆಗುವ ಸಂಬಂದ ವಿಚ್ಛೇದವು ಕರ್ಮಯೋದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ’ಗೆ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ, ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ದೇಹದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡವುದು ಕರಣನಿರಪೇಕ್ಷ ವಾಗಿದೆ. ಕರಣಸಾಕ್ಷೇಪ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಯಾವುದೇ ಕರಣ ದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗದೆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗು ತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಗಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಮುಕ್ತಿಯ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 71ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಮಜಾನಂತಃ ಶ್ರುತ್ವಾನ್ಯೇಭ್ಯ ಉಪಾಸತೇ ।

ತೇಪಿ ಚಾತಿತರಂತ್ಯೇವ ಮೃತ್ಯುಂ ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ ॥

ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು), ಅಜಾನತಃ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ತು - ಆದರೆ, ಅನ್ಯೇಭ್ಯಃ - ಬೇರೆಯವರಿಂದ (ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ), ಶ್ರುತ್ವಾ, ಏವ - ಶ್ರವಣಿಸಿಕೊಂಡೇ, ಉಪಾಸತೇ - ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಚ, ತೇ - ಅಂತಹವರು, ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ - ಶ್ರವಣಿಸಿದಂತೇ ಆಚರಿಸವ ಮನುಷ್ಯರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮೃತ್ಯುಮ್ - ಮೃತ್ಯುವನ್ನು, ಅತಿತರಂತಿ - ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಬೇರೆಯವರಿಂದ (ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ) ಶ್ರವಣಿಸಿಕೊಂಡೇ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹವರು ಶ್ರವಣಿಸಿದಂತೆ ಆಚರಿಸುವ ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣರೂ ಕೂಡ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಮಜಾನಂತಃ.... ಮೃತ್ಯುಂ ಶ್ರುತಿ ಪರಾಯಣಾಃ’ — ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಹಠಯೋಗ, ಲಯಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ, ಆ ಸಾಧನೆಗಳು ಅವರ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಬಾರದಿರುವಂತಹ ಅನೇಕರು ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉತ್ಕಂಠತೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀಮಂತರ ಆಜ್ಞೆ ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಹಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ — ಶ್ರೀಮಂತನು ಹಣಕೊಟ್ಟಾಗ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸಂತ-ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನ, ಸಂಕೇತದ, ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವುದ ರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವನು. ಅದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎಂದಿನಿಂದಲೂ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಇಷ್ಟೇ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಾರಣ- ಹಣವಾದರೋ ಶ್ರೀಮಂತನ ಅಧೀನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಯಾರ ಅಧೀನವೂ ಇಲ್ಲ.

ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಮೃತ್ಯು ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಜ್ಞೆಯ ಪರಾಯಣ ನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವು ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಮೊದಲಿಗೆ ಶರೀರದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಆ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಇಂತಹ ಶ್ರುತಿ ಪರಾಯಣರಾದ ಸಾಧಕರ ಮೂರು ಶ್ರೇಣಿಗಳಿರುತ್ತವೆ —

(1) ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖ-ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಇರದೆ, ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯದೇ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವನೋ ಅವರು ಮಹಾಪುರುಷರಾಗಿದ್ದರೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

(2) ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಉಳಿದಿದ್ದರೂ, ಕೇವಲ ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯ ನಾಶವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು.

(3) ಸಾಧಕನು ಯಾರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರು ವನೋ ಅವರು ಅನುಭವೀ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಇಚ್ಛೆ ಇರದೇ, ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಇದ್ದಾನೆ.

ಯಾವುದಾದರು ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಂತ- ಮಹಾಪುರುಷರ ಕುರಿತು ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅವಗುಣಗಳೇ ಕಂಡುಬರುವುವು, ಗುಣ ಗಳು ಕಾಣಲಾರವು. ಇದರ ಕಾರಣ — ಮಹಾಪುರುಷರು ಗುಣ-ಅವಗುಣಗಳಿಂದ ಮೀರಿರುವರು (ಗುಣಾತೀತ) ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ತನ್ನದೇ ಭಾವ ತನಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಭಾವ ದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಗುಣಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಅವಗುಣಗಳೊಂದಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕುರಿತು, ಅವರ ಆಚರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೊಡದೆ ಅವರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ತಟಸ್ಥನಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವ್ಯವಹಾರದ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸದೆ ಕೇವಲ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ (ಸಾಧನೆಯ) ಸಂಬಂಧವಿರಿಸು ವವರೇ ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭ ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಸಾಧಕನಿಂದ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ನಿದೆಯೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಗದಂತೆ ಅವನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ಅವನು ಅವರನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರೆ ಅವನ ಉನ್ನತಿ ಎಂದೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ವಿವೇಕ ದುರ್ಬಲ ವಾಗಿದೆಯೋ, ಆದರೆ ಯಾರೊಳಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇದೆಯೋ, ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಪಾರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಹೀಗಿದೆ — ಜಾಬಾಲ ಪುತ್ರ ಸತ್ಯಕಾಮನು ಗೌತಮ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯಲು ಹೋದನು. ಋಷಿಯು ಅವನಿಗೆ ನಾಲ್ಕುನೂರು ಕೃಶ ಹಾಗೂ ದುರ್ಬಲ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹೇಳಿದರು — ನೀನು ಇವುಗಳ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗು. ಸತ್ಯಕಾಮನು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ — ‘ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಸಾವಿರವಾದಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಆಕಳುಗಳನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೋದನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಾಗ ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಸಾವಿರವಾಯಿತು. ಆಗ ಒಂದು ಗೂಳಿಯು ಅವನ ಬಳಿ — ನಮ್ಮ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಸಾವಿರ ವಾಗಿದೆ, ಈಗ ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಆಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗು, ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸತ್ಯಕಾಮನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಥಮ ಪಾದದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿತು. ಮರುದಿನ ಸತ್ಯಕಾಮನು ಹಸುಗಳನ್ನು ಅಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಗುರುಕುಲದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯು ಬ್ರಹ್ಮನ ಎರಡನೇ ಪಾದವನ್ನು ಉಪದೇಸಿದನು, ಹಂಸವು ಮೂರನೇ ಪಾದದ ಮತ್ತು ಮದ್ಗು (ಒಂದು ಜಲಚರ ಪಕ್ಷಿ-ಬೆಳ್ವಕ್ಕಿ)ವು ಬ್ರಹ್ಮನ ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ಗೌತಮ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿ ದನು. ಗುರುಗಳು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಗುರುಗಳ ಶ್ರೀಮುಖದಂದ ಉಪದೇಶ ಕೊಡವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಆಗ ಗೌತಮ ಋಷಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶಕೊಟ್ಟರು (ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ. 4/4-9 ಖಂಡ). ಈ ರೀತಿ ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಜ್ಞೆ ಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸತ್ಯಕಾಮನಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣ ಸಾಧಕನೂ ಕೂಡ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಪಾರಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮೃತ್ಯುವು ಉಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಯಾವತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಿಂಚಿತ್ಸತ್ತ್ವಂ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಮ್ ।

ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸಂಯೋಗಾತ್ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥

ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಮ್ - ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ, ಯಾವತ್, ಕಿಂಚಿತ್ - ಎಷ್ಟೇ, ಸತ್ತ್ವಮ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸಂಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುತ್ತವೋ, ತತ್ - ಅವುಗಳನ್ನು (ನೀನು), ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಸಂಯೋಗಾತ್ - ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ (ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವು ಎಂದು), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥26॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೋ ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದವು ಎಂದು ತಿಳಿ. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಾವತ್ಸಂಜಾಯತೇ...... ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸಂಯೋಗಾತ್’ — ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ವೃಕ್ಷ, ಲತಾ, ಹುಲ್ಲು, ಗುಲ್ಮ, ತ್ವಕ್ಸಾರ, ಬೆತ್ತ, ಬಿದಿರು, ಪರ್ವತ ಮುಂತಾದ ಎಷ್ಟೇ ಸ್ಥಾವರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ನಡೆದಾಡುವ ಮನುಷ, ದೇವತೆ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ಮೀನು, ಆಮೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೇ ಜಂಗಮ (ಸ್ಥಳಚರ, ಜಲಚರ, ನಭಚರ) ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು, ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶರಹಿತ ಹಾಗೂ ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿರುವವನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷ)ನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ‘ನಾನು ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರ- ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಯೋಗದ ಕಾರಣವೇ ಈ ಜೀವಿಗೆ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಮೊದಲು 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಸಂಗಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ತನ್ನನ್ನು ಹುಟ್ಟುವ-ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

[ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಜಾಯತೇ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಯುವ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿನಶ್ಯತ್ಸು’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳುವನು.]

‘ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಭರತರ್ಷಭ’ — ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ಇವನಿಗೆ ಜನ್ಮ ವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ ಇವನ ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಾವತ್ಸಂಜಾಯತೇ’ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಜರಾಯುಜ, ಅಂಡಜ, ಉದ್ಬಿಜ್ಜ, ಸ್ವೇದಜ, ಜಲಚರ, ಸ್ಥಲಚರ, ನಭಚಲ, ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಪಿತೃ, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ ಪಿಶಾಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸ ಬೇಕು. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಏತದ್ಯೋನೀನಿ ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ-ಎರಡನ್ನೂ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ — ‘ಇವೆರಡು ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಭವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು (7/6). ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರ- ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ — ಎರಡೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು ಎಂದು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಚೇತನ)ದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಕರ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಮಿಲನ (ಸಂಯೋಗ) ಸಜಾತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ವಿಜಾತೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರ (ಜಡ)ದೊಂದಿದೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಚೇತನ)ನ ಸಂಯೋಗ ಹೇಗಾಯಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಸಂಯೋಗವಾಗಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗವಾಗಲಾರದು. ಆದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ ಕಾರಣ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ವಿಜಾತೀಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಅವನಿಗೆ ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದರೆ ಅವನು ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟನು (13/21).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕ್ಷೇತ್ರ (ಶರೀರ)ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಅದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿವಿರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಪುರುಷನು ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಎಂದಾಗ ಈ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಅವನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಸಮಂ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ತಿಷ್ಠಂತಂ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್ ।

ವಿನಶ್ಯತ್ಸ್ವವಿನಶ್ಯಂತಂ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ॥

ಯಃ - ಯಾರು, ವಿನಶ್ಯತ್ಸು - ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿರುವ, ಸರ್ವೇಷು - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತೇಷು - ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಪರಮೇಶ್ವರಮ್ - ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು, ಅವಿನಶ್ಯಂತಮ್ - ನಾಶರಹಿತ (ಮತ್ತು), ಸಮಮ್ - ಸಮರೂಪದಿಂದ, ತಿಷ್ಠಂತಮ್ - ಸ್ಥಿತನೆಂದು, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಪಶ್ಯತಿ - (ನಿಜವಾಗಿ) ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 27॥

ಯಾರು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ನಾಶರಹಿತ ಮತ್ತು ಸಮನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಮಂ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು’ — ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಿಷಮವಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ಥಾವರ — ಜಂಗಮವಾಗಿವೆ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸವಾಗಿವೆ, ಆಕೃತಿಯಿಂದ ಎತ್ತರ-ಗಿಡ್ಡ-ಉದ್ದ-ಅಗಲ, ನಾನಾವರ್ಣವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿವೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಗೆ-ಬಗೆಯಿಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಣ್ಣವನು-ದೊಡ್ಡವನು, ಹೆಚ್ಚು-ಕಮ್ಮಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೊದಲು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ — ‘ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ — ‘ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ತಿಷ್ಠಂತಮ್’ — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ — ಈ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಸರ್ಗ- ಪ್ರಳಯ, ಮಹಾಸರ್ಗ — ಮಹಾಪ್ರಳಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಗತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಯಾವುದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅವೆಲ್ಲ ಅಸ್ಥಿರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಏಕರೂಪನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಪರಮೇಶ್ವರಮ್’ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ಯಾರಾದರ ಈಶ್ವರ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅವೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಜಡ-ಚೇತನ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಮ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ವಿನಶ್ಯುತ್ಸ್ವವಿನಶ್ಯಂತಂ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ’ — ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣವೂ ವಿನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಾಶರಹಿತ, ಸದಾ ಏಕರೂಪನಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ, ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾನೇ — ತನ್ನನ್ನು ನೋಡುವವನ ನೋಡುವಿಕೆಯು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿರುವನೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತಾನೇ- ತನ್ನನ್ನು ಅಭಿನ್ನವಾಗಿ ನೋಡುವವನ ನೋಡುವಿಕೆಯೇ ಸರಿಯಾದುದು.

ಮೊದಲು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಜ್ಞಾನವೇ ನನ್ನ ಮತ ದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ — ಯಾರು ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ನಾಶರಹಿತ ಮತ್ತು ಸಮನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ನೋಡುವಿಕೆಯೇ (ಜ್ಞಾನ) ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗಿರುವನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ರುತ್ತಾನೆ.

ಹಿಂದಿನ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವೆರಡರಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ವಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ನಿರಂತರ ವಿಯೋಗವಾಗವುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ನಾಶರಹಿತ ಮತ್ತು ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಂದೋ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಮಂಜು ಮುಸುಕುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡ ಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಎಂದೋ ಮಿಂಚು ಮಿಂಚುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಆಲಿಕಲ್ಲು ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಗುಡುಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಸತ್ತೆ ಯಲ್ಲಿ ಎಂದೋ ಮಹಾಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯವಾಗು ತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಸೃಷ್ಟಿ — ಪ್ರಳಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಜನ್ಮ- ಮೃತ್ಯುವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಕ್ಷಾಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ನೆರೆಬರುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಭೂಕಂಪವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಭಯಂಕರ ಯುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೇ ಅಡಿ-ಮೇಲಾಗಲಿ ಆದರೆ ಸತ್ತೆಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ-ನಿರ್ವಿ ಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ವಿಕಾರ (ಸಂಗ) ಕೃತ್ರಿಮವಾಗಿದೆ, ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಬದ್ಧನಿರಲಿ-ಮುಕ್ತನಿರಲೀ, ಪಾಪಿಯಿರಲೀ-ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿರಲೀ, ಈ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಸತ್ತೆಯು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

ಗಂಗೆಯು ನಿರಂತರ ಹರಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದರ ಮೇಲೆ ಹರಿಯುವುದೋ ಆ ಆಧಾರಶಿಲೆಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯ ನೀರು ಎಂದೋ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಕದಡಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ನೆರೆಬರು ತ್ತದೆ, ಎಂದೆ ಕಾದಪರ್ವತ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯಾದಾಗ ನೀರು ಬೆಚ್ಚಗಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವಾಗ ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತದೆ, ಎಂದೋ ಶಾಂತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಧಾರ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೀನುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾವು ಇತ್ಯಾದಿ ಜಂತುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿ ತೇಲಿ ಬರುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೂವು ಗಳು, ಕಸ-ಕಡ್ಡಿಗಳು, ಕೊಳೆ, ಹೆಣ, ಬೂದಿ, ಮುಂತಾದವು ತೇಲಿಬರುವಂತೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಈಜುತ್ತಾ ಬರು ತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹರಿದು ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆಧಾರ ಶಿಲೆ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಅಚಲ-ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಅವಸ್ಥೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿರಂತರ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತಿವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ಚಿನ್ಮಯಸತ್ತೆ) ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವು ದೇಶ, ಕಾಲ ಇವುಗಳಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ವಯಂ ನಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ’ — ಈ ಪದಗಳು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಇದನ್ನೇ ಮುಂದೆ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ — ಯಾರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡುವನೋ, ಆ ದುರ್ಮತಿಯು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ದುರ್ಮತಿಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಸಮಂ ಪಶ್ಯನ್ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮವಸ್ಥಿತಮೀಶ್ವರಮ್ ।

ನ ಹಿನಸ್ತ್ಯಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮವಸ್ಥಿತಮ್ - ಸಮರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಈಶ್ವರಮ್ - ಈಶ್ವರನನ್ನು, ಸಮಮ್ - ಸಮರೂಪದಿಂದ, ಪಶ್ಯನ್ - ನೋಡುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಆತ್ಮನಾ - ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತನ್ನನ್ನು, ನ, ಹಿನಸ್ತಿ- ಹಿಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತತಃ - ಆದ್ದರಿಂದ, (ಅವನು), ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು, ಯಾತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.॥28॥

ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಮಂ ಪಶ್ಯನ್ಹಿ.... ಹಿನಸ್ತ್ಯಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮ್’ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಜಡ-ಚೇತನ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೀತಿಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡು ತ್ತಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆ ಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗಿ ಶರೀರವು ಬೆಳೆದಾಗ ತಾನು ಬೆಳೆದಂತೆ, ಶರೀರವು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ತಾನು ಕ್ಷೀಣ ನಾದಂತೆ, ಶರೀರವು ಕಾಯಿಲೆಬಿದ್ದರೆ ತಾನು ರೋಗಗ್ರಸ್ತ ನೆಂದು, ಶರೀರವು ನಿರೋಗಿಯಾದರೆ ತಾನು ನಿರೋಗಿ ಯೆಂದು, ಶರೀರವು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ತನ್ನ ಹುಟ್ಟನ್ನು, ಶರೀರವು ಸತ್ತಾಗ ತನ್ನ ಸಾವನ್ನು ಹಾಗೂ ಶರೀರದ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಿಕಾರಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನನ್ನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯು ಶರೀರದ ಕಡೆಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಕೇವಲ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ, ಎಲ್ಲರ ಶಾಸಕ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ- ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ತಾನೇ-ತನ್ನ (ಸ್ವರೂಪದ) ಹತ್ಯೆಯು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಅಭಾವವಾಗಿಸಲು ಯಾರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗುವುದೇ ತನ್ನನ್ನು ಹತ್ಯೆಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಪತನವಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ, ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಜನ್ಮ-ಮರಣಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ತತೋ ಯಾಂತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗಿ ಯಾರು ಉಚ್ಛ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದ್ದನೋ, ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ಅವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲದ ರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೂಪದಿಂದ, ಸಮಾನನಾಗಿ ಹೇಗಿರುವನೋ- ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಅವನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾದರೆ ಸುಲಭವಾದುದೇನು? ಬಯಸಿದಲ್ಲೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಿ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ’ ಎಂದು ಕಾಣುವುದು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚವಾದರೋ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ-ಪರಿವರ್ತನೆ ಇದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಪರಿರ್ತನೆಯ ಪುಂಜವಾಗಿದೆ. ಫ್ಯಾನ್ ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗುವಾಗ ಒಂದು ಚಕ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ ವಿರದೆ ಫ್ಯಾನಿನ ರೆಕ್ಕೆಗಳೇ ಚಕ್ರರೂಪದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ‘ಇದೆ’ ಎಂದೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬ ರೂಪದಿಂದ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ.

ವಿಚಾರಮಾಡಿ — ಈಗ ಕಾಣುವ ಶರೀರಾದಿಗಳು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದುವೇನು? ಮತ್ತು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಇರುವವೇನು? ಇವು ಮೊದಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಕೊನೆಗೂ ಇರಲಾರವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ನಡುವೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲಿಗೂ ಇದ್ದ, ಸೃಷ್ಟಿಯು ಲೀನ ವಾದ ಬಳಿಕವೂ ಇರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿ ಇರುವಾಗಲೂ ಹೇಗಿರುವನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲವೋ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರದೋ, ಅದು ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಮೊದಲಿಗೆ ಇತ್ತೋ, ಬಳಿಕವೂ ಇರುವುದೋ, ಅದು ಈಗಲೂ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ‘ಇರುವಿಕೆ’ಯು ಕಾಣುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ‘ಇದೆ’ ರೂಪ ದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಸತ್ಯತೆಯಂದಲೇ ಈ ಅಸತ್ ಪ್ರಪಂಚವು ಮೋಹ (ಮೂರ್ಖತೆ)ದ ಕಾರಣ ಸತ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ —

ಜಾಸು ಸತ್ಯತಾ ತೇ ಜಡ ಮಾಯಾ ।

ಭಾಸ ಸತ್ಯ ಇವ ಮೋಹ ಸಹಾಯಾ ॥

(ಮಾನಸ — 1/117/4)

ಒಂದು ವೇಳೆ ಮೋಹವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಕಾಣದೆ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಕಂಡೀತು — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್’ (7/19). ಕಾರಣ-ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದ, ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇರುವನು, ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುವನು? ಚಿನ್ನದ ಎಷ್ಟು ಒಡವೆಗಳಿವೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವೇ ಇತ್ತು, ಮತ್ತೆ ಚಿನ್ನವೇ ಇದ್ದೀತು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಡವೆ ಚಿನ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನು ಇದ್ದೀತು? ಒಡವೆಯಾದರೋ ಕೇವಲ (ರೂಪ, ಆಕೃತಿ, ಉಪಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ) ಹೇಳುವಷ್ಟಿದೆ, ತತ್ತ್ವತಃ ಚಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚವು ಕೇವಲ ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವಿದೆ, ತತ್ತ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯ ವುದೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಸಫಲತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಇದೆ’ (ಪರಮಾತ್ಮ) ಇದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯದೆ ‘ಇಲ್ಲ’ (ಪ್ರಪಂಚ) ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮನುಷ್ಯತ್ವವಾಗಿರದೆ ಪಶುತ್ವವಾಗಿದೆ. ಈ ಪಶುತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು — ‘ಪಶುಬುದ್ಧಿಮಿಮಾಂ ಜಹಿ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ — 12/5/2) ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಯಾರು ನಷ್ಟವಾಗುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾಗದಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ನೋಡುವಿಕೆಯು ಸರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ನಷ್ಟವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಆತ್ಮಘಾತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಯೋನ್ಯಥಾ ಸಂತಮಾತ್ಮಾನಮನ್ಯಥಾ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।

ಕಿಂ ತೇನ ನ ಕೃತಂ ಪಾಪಂ ಚೌರೇಣಾತ್ಮಾಪಹಾರಿಣಾ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಉದ್ಯೋಗ 42/37)

ಯಾರು ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ (ಅವಿನಾಶೀ)ಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆತ್ಮನನ್ನು ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ (ವಿನಾಶೀ) ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ಆತ್ಮಘಾತಿ ಕಳ್ಳನು ಏನೇನು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ?

ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನೋಡದೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡು ವವನು ಆತ್ಮಘಾತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡದೆ ಪ್ರಪಂಚ- ಶರೀರವನ್ನು ನೋಡುವ ಆ ಆತ್ಮ ಘಾತಿಯು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ, ದುಃಖವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಪತನವಾಗಿಸ ಬಾರದು (6/5).

ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖವಿಲ್ಲದ್ದರೂ ಮುಖ ಕಾಣುವಂತೆ, ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಆನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯು ಇರದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ‘ಇದೆ’ ಎಂದು ಕಾಣಲಾರದು. ಪರಮಾತ್ಮನೇ ‘ಇದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಾಧಕನು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಬೇಕಾದರೆ ಈಗ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ನಂತರ ಕಂಡು ಬಂದೀತು. ಈಗ ಸಾಧಕನು ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ವೃಂದಾವನ ವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಲಗುವಾಗ, ಊಟಮಾಡು ವಾಗ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಅವನು ವೃಂದಾವನ ವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ‘ನಾನು ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಜ್ಞಾಪಿಸದೆ ಜ್ಞಾಪಕವಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಈಗ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಾಣದಿದ್ದರೇನಾಯಿತು, ಆದರೆ ಸಾಧಕನು — ‘ಇದೆ’ ರೂಪ ದಿಂದ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ, ‘ಪ್ರಪಂಚವಿಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಇಂತಹ ಅನುಭವ ವಾದೀತು. ಕಾರಣ - ಮಿಥ್ಯಾವಸ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದ್ದೀತು ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ವಸ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅಡಗಿದ್ದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಜವಾಗಿ 27, 28ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಆದರೆ ‘ಪರಮೇಶ್ವರ’, ‘ಈಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ವರ್ಣನೆಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆತ್ಮನ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವಿದೆ. (13/22).

ಸಂಬಂಧ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಸಂಯೋಗದಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳಿವೆ — ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃ-ಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ (ಶರೀರ)ಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುವುದು. 27ನೇ, 28ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।

ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ತಥಾತ್ಮಾನಮಕರ್ತಾರಂ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ॥

ಯಃ - ಯಾರು, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸರ್ವಶಃ - ಸರ್ವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ, ಏವ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ, ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ - ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದನ್ನು, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು, ಅಕರ್ತಾರಮ್ - ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ, ಚ - ಅವನೇ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.) ॥ 29॥

ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸರ್ವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ (ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ) ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಸರ್ವಶಃ’ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವು ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಸಮ, ಶಾಂತರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಆ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮ)ದ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕರಣಂ (ಭಾವೇಲ್ಯುಟ್) ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಃ’. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಿಯವೆಂದು ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಯುಳ್ಳದು (ಸರ್ಗ ಅವಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಿಯ) ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಚಾರ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಳಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಳಯದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸರ್ಗ- ಅವಸ್ಥೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯಾದಾಗ ಸರ್ಗದ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯದವರೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಬಂದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪ್ರಳಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ಥೂಲ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯ ಅವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಳಯ ಮತ್ತ ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಕ್ರಿಯವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ, ಪ್ರಳಯ-ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ ಹೇಗಾದೀತು? ಇವು ಮೂರು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಿಂತ ಪ್ರಳಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಕ್ರಿಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಸರ್ವಥಾ ಅಕ್ರಿಯತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸೂರ್ಯನ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅಸ್ತವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೆ ಪ್ರಕಾಶ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಿಂದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದವರೆಗೆ ಪ್ರಕಾಶ ಕಡಿಮೆ ಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದ ಬಳಿಕ ಅರ್ಧ ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ಅಂಧಕಾರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೆ ಅಂಧಕಾರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಧಿಯು ಮಧ್ನಾಹ್ನ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಸೂರ್ಯೋದಯ — ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರದ ಕ್ರಿಯೆ ಅಳಿದುಹೋಗದೆ ನಿರಂತರ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸರ್ಗ-ಪ್ರಳಯ, ಮಹಾಸರ್ಗ-ಮಹಾಪ್ರಳಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.*

* ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಮಯದ ಗಣನೆಯ ಸಾಧನೆ ಸೂರ್ಯನಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನೂ ಕೂಡ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಕಾಲಗಣನೆಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಾದನ ನಿತ್ಯ, ಚೇತನ, ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಪುರುಷನು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಾಗ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ) ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ.

‘ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ತಥಾತ್ಮಾನಮಕರ್ತಾರಂ ಸ ಪಶ್ಯತಿ’ — ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ — ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಿಂದುಣ್ಣುವುದು, ನಡೆದಾಡುವುದು, ಏಳುವುದು-ಕುಳಿತಿರುವುದು, ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಅಲ್ಲಾಡುವುದು, ಮಲಗುವುದು-ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು, ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಸ್ವಯಂ ಮೂಲಕವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ನೋಡುವವನೇ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನುಭವಿಸುವವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಹೀಗೆ ನೋಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಕರ್ತೃತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಆಗುವವು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಕೆಲವೆಡೆ? ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಗುವವು ಎಂದು ಹೇಳದೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಗುವವು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ — ಈ ಮೂರೂ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎಲ್ಲದರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ, ಗುಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು — ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುವವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಭಾಗದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯ ಕೈವಾಡವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೇ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು’ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆ; — ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ’ (3/27); ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ (3/28); ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರು ಕರ್ತಾ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾನ್ಯಂ ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕರ್ತಾರಂ ಯದಾ ದ್ರಷ್ಟಾನುಪಶ್ಯತಿ’ (14/19); ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ — ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವರ್ತಂತೆ’ (5/9) ಇತ್ಯಾದಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ — ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ‘ನಾನು’ (ಸ್ವಯಂ) ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ ಕರೋಮಿತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ (5/8) ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸ್ವಯಂ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನೈವ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಾರಯನ್’ (5/13); ಈ ಪುರುಷನು ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೆ’ (13/31); ಯಾರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ದುರ್ಮತಿಯು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ — ‘ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ ಕರ್ತಾರಮಾತ್ಮಾನಮ್’ ........ (18/16) ಇತ್ಯಾದಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಯದಾ ಭೂತಪೃಥಗ್ಭಾವಮೇಕಸ್ಥಮನುಪಶ್ಯತಿ ।

ತತ ಏವ ಚ ವಿಸ್ತಾರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಪದ್ಯತೇ ತದಾ ॥

ಯದಾ - ಯಾವಾಗ (ಸಾಧಕನು), ಭೂತಪೃಥಗ್ಭಾವಮ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳನ್ನು, ಏಕಸ್ಥಮ್ - ಒಂದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು, ಅನುಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ತತಃ, ಏವ - ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ (ಅವೆಲ್ಲದರ), ವಿಸ್ತಾರಮ್ - ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು (ನೋಡುತ್ತಾನೋ), ತದಾ - ಆಗ (ಅವನು), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ಸಂಪದ್ಯತೇ - ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 30॥

ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಅವೆಲ್ಲದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 30॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಪ್ರಕೃತಿಯ — ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ. ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೊಳಿಸಲು 29ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೊಳಿಸಲು ಈ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ಯದಾ ಭೂತಪೃಥಗ್ಭಾವಂ ... ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಪದ್ಯತೇ ತದಾ’ — ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನು ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂರೂಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜರಾಯುಜ, ಅಂಡಜ, ಉದ್ಭಿಜ್ಜ, ಸ್ವೇದಜ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೋ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರ ಗಳನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿವೆ ಎಂದು ನೋಡು ತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

ಮೂರೂ ಲೋಕದ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರ, ಹೆಸರು, ರೂಪ, ಆಕೃತಿ, ಮನೋವೃತ್ತಿ, ಗುಣ, ವಿಕಾರ, ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡು ವವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅದು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು, ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದ ಕಾರಣವೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವೆಂದು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳಿವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅವರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೋ, ರೂಪಾಂತರವಾಗುತ್ತದೋ,* ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೋ,+ ಅವೆಲ್ಲವು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲೇ ಆಗತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಎಷ್ಟು ಗುಣ, ವಿಕಾರಗಳಿವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೋ, ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರು ವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುವುದರಿಂದ ಪೃಥ್ವಿರೂಪವೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವಂತಹ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಾವಪ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವು ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಗದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ವಿಕಾರಗಳು ಕಾಣಲೇಕೆ, ಆದರೆ ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಅಸಂಗವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

* ಮೊದಲು ಮಣ್ಣನ್ನು ಮತ್ತು ಬೀಜವನ್ನು ತೂಕಮಾಡಿ, ಒಂದು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತೂಕ ಮಾಡಿದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಹಾಸಿ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಿ ನೀರುಣಿಸಿರಿ. ಫಸಲು ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದಿಡಿರಿ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣನ್ನು ಒಣಗಿಸಿರಿ. ಒಣಗಿದ ನಂತರ ಮಣ್ಣನ್ನು ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನವನ್ನು ತೂಕಮಾಡಿ ನೋಡಿದರೆ ಮಣ್ಣಿನ ತೂಕ-ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಧಾನ್ಯದ ತೂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು. ಇದು ಮಣ್ಣು (ಪೃಥ್ವಿ) ಧಾನ್ಯವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

+ ಕ್ರಿಯೆಗಳು — ಆಗುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡುವುದು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತವೆ. ಬಾಲಕನು ತರುಣ ಮತ್ತು ತರುಣ ಮುದುಕನಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಆಗುವುದು’ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಮಾಡವುದು’ ಆಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗತ್ತವೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಬುದ್ಧಿ, ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ರಾಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾದಾಗ ದೋಷಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮುಂದೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಪರದೆ ಬಂದಾಗ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ವಿನಾಶವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ನೋಡುವಾಗ ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮುಂದಿನ ರಾಗ- ದ್ವೇಷರೂಪೀ ತೆರೆ ಸರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ.

ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಭಾವಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭವಂತಿ ಭಾವಾ ಭೂತಾನಾಂ ಮತ್ತ ಏವ ಪೃಥಗ್ವಿಥಾಃ’ (10/5), ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲಿ ಅಸ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿಭಾಗಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರದ ಮಾತು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಸಮಗ್ರದಲ್ಲಿ ಸತ್-ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ 9/19).

ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಪರನೆಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ (30ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಆ ಪುರುಷ (ಚೇತನ)ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಅನಾದಿತ್ವಾನ್ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ಪರಮಾತ್ಮಾಯಮವ್ಯಯಃ ।

ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಅಯಮ್ - ಇವನು (ಪುರುಷ ಸ್ವಯಂ), ಅನಾದಿತ್ವಾತ್ - ಅನಾದಿಯಾದ್ದರಿಂದ (ಮತ್ತು), ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ - ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ್ದರಿಂದ, ಅವ್ಯಯಃ - ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ಪರಮಾತ್ಮಾ - ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಶರೀರಸ್ಥಃ, ಅಪಿ - ಇವನು ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ನ, ಕರೋತಿ - ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ಲಿಪ್ಯತೇ - ಲಿಪ್ತ ನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥31॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಇವನು (ಪುರುಷ-ಸ್ವಯಂ) ಅನಾದಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಾದಿತ್ವಾನ್ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ಪರಮಾತ್ಮಾಯಮವ್ಯಯಃ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅನಾದಿತ್ವಾತ್’ ಪದ ದಿಂದ ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಪುರುಷನು ಆದಿ (ಪ್ರಾರಂಭ)ಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಉಳಿಯಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ — ಭಗವಂತನು — ‘ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಪುರುಷನು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅನಾದಿ ಯೇನೋ ಹೌದು, ಆದರೆ ಅದು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ರದೆ ಗುಣ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಕಾರ ಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಪುರುಷನು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ (ನಿರ್ಗುಣ ಹಾಗೂ ನಿರ್ವಿಕಾರ) ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಈ ಪುರುಷನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಪುರುಷನು ವಿನಾಶರಹಿತ ಪರಮ ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಶರೀರಸ್ಥೋಽಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ — ಈ ಪುರುಷನು ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಈ ಪುರುಷ (ಸ್ವಯಂ)ನು ಮೊದಲು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಪುರುಷನು ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಯಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ- ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಽಪಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿದು ತನ್ನನ್ನು ಕಾರ್ಯದ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ತಟಸ್ಥ, ಪ್ರಕಾಶಮಾತ್ರವೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಸುಖ-ದುಃಖದ ಅರಿವು ಇದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಕ-ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ — ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರತಿಯೋಂದು (ಇರುವೆ ಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನವರೆಗೆ) ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸದಾಕಾಲವೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ಅಸಂಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯು ಎಂದೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರವಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆ ಆಗಲಾರನು. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಏಕಾತ್ಮತೆ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೂ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಬೆರೆತು ಹೋದರೂ ಕೂಡ ಶರೀರವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೂ ಅದರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ಅನುಭವವಾಗದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಏನೂ ವಿಕೃತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಎಂದೂ ಲಿಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ, ಲಿಪ್ತನಾಗು ವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಪುರುಷನು ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದ ರಿಂದಲೇ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನಾದರೂ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪುರುಷನೇ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರ’ ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗಲೂ ಪುರುಷನು ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುವು ದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಿ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಾದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಸರ್ವ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪುರುಷನ ಸಂಬಂಧ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ- ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ತೃವೂ ಅಲ್ಲ, ಭೋಕ್ತೃವೂ ಅಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪುರುಷ ಅನಾದಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಶರೀರ ಆದಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ಪುರುಷನು ನಿರ್ಗುಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಶರೀರ ಗುಣಮಯವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಆದರೆ ಶರೀರ ಅನಾತ್ಮವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷ ಅವ್ಯಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಆದರೆ ಶರೀರ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಪುರುಷ (ಆತ್ಮಾ)ನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’. ಕಾರಣ — ಶರೀರ ಸಂಬಂಧವಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಪುರುಷನ ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪುರುಷನು ಎಂದೂ ಶರೀರಸ್ಥನಾಗಲಾರನು. ಆದರೆ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಶರೀರಸ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾನ್’ — ಪುರುಷನು ನಿರ್ಗುಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳ ಸಂಗಗೈದು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (13/21). ಬಂಧನವು ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ, ಮುಕ್ತಿಯು ಕೃತಿಸಾಧ್ಯ ವಾಗಿದೆ ಎಂದೆನೋ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯು ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಂಧನ ಕೃತಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪುರುಷನೊಂದಿಗಿರದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿದೆ (13/23) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅನಾದಿ, ನಿರ್ಗುಣ, ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಅವ್ಯಯ’ ಮತ್ತು ‘ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ ಇವು ಸ್ವತಃಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿವೆ. ಸಾಧಕನು ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು.

ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾವಿದ್ದರೂ ನಾವು ಮನೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯೇ ಇದ್ದೇವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವನೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ನಾವು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇವೆ.

‘ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೆ’ — ಇದು ಸಾಧನಜನ್ಯವಾಗಿರದೆ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೇಶ ಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಭೋಕ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ — ಇದು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪುರುಷಾರ್ಥವಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಲ್ಲ, ಇವುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಅಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಅಭೋಕ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಅಕರ್ತೃತ್ವ-ಅಭೋಕ್ತೃತ್ವ (ನಿಷ್ಕಾಮತೆ-ನಿರ್ಮಮಮತೆ)ದ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಗೀತೆಯು ಸ್ಮೃತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ — ‘ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿಲಬ್ಧ್ವಾ’ (18/73).

ಸ್ವರೂಪವು ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ತಾ- ಭೋಕ್ತಾ ಯಾರು? ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ತಾ ಯಾರು? ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡುವಾ. ಶರೀರವು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವ ದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತ, ಅಹಂಕಾರ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಕರಣಗಳಿವೆ, ಅದನ್ನು ಅಂತಃಕರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರಣಗಳು ಕರ್ತಾನ ಅಧೀನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕರ್ತಾ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ — ‘ಸ್ವತಂತ್ರಃ ಕರ್ತಾ’ (ಪಾಣಿ — ಅ-1/4/54). ಕರಣ ವಾದರೋ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸಾಧಕತಮಂ ಕರಣಮ್’ (ಪಾಣಿ-ಅ-1/4/42). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರಣವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಲೇಖನಿಯು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬರೆಯಲಾರದು, ಅದಾದರೋ ಬರೆಯವ ಒಂದು ಸಾಧನ (ಕರಣವಾಗಿದೆ, ಅದು ಲೇಖಕನ (ಕರ್ತಾ) ಅಧೀನವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರಣ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತಾ ಕರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಕತೃತ್ವವಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರಣ ಸುಖೀ ದುಃಖೀ ಆಗುವುದಾದರೆ ನಮಗೇನು ನಷ್ಟ? ಸತ್-ಸ್ವರೂಪವೂ ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನೆಂಬುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತನೆಂದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವವಿದೆ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ವಿದ್ದರೆ ಅದು ಎಂದು ಅಳಿಯದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿರುವನು — ‘ನ ಕರೋತಿ’. ಮುಂದೆ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ಯಾರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ದುರ್ಮತಿಯು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವನು (18/16). ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರು ಭೋಕ್ತಾ (ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ) — ಆಗುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಈಗ ಭೋಕ್ತಾ ಯಾರು? ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವಾ. ಭೋಕ್ತಾ ಸತ್ ಅಲ್ಲ, ಅಸತ್ತಲ್ಲ. ಸತ್ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’, ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವಿರುತ್ತದೆ — ‘ನ ಲಿಪ್ಯತೆ’. ಅಸತ್ತೂ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸತ್ತಿನ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’. ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚೇತನವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕರ್ತೃತ್ವ — ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಸತ್ನಲ್ಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸತ್- ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಹೇಗೆ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಸಂಯೋಗ ಅಸಂಭವವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಯೋಗವು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತತ್ವ ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ — ‘ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27). ಸಾಧಕನು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ನಾನು-ನನ್ನದನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಾಗ ಕರ್ತಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಭೋಕ್ತಾನೂ ಇರದೆ ಒಂದು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ಸಾಧಕನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಉಳಿಯದೆ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪ (ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆ)ವೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ ಪದಗಳ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ 32ನೇ, 33ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಪುರುಷನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ — ಅವನು ಹೇಗೆ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಯಥಾ ಸರ್ವಗತಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಾಕಾಶಂ ನೋಪಲಿಪ್ಯತೇ ।

ಸರ್ವತ್ರಾವಸ್ಥಿತೋ ದೇಹೇ ತಥಾತ್ಮಾ ನೋಪಲಿಪ್ಯತೇ ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಸರ್ವಗತಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಪ್ತ, ಆಕಾಶಮ್ - ಆಕಾಶವು, ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾತ್ - ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ, ನ, ಉಪಲಿಪ್ಯತೇ - (ಎಲ್ಲಿಯೂ) ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಃ - ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಆತ್ಮಾ - ಆತ್ಮನು, ದೇಹೇ - (ಯಾವುದೇ) ದೇಹದಲ್ಲಿ, ನ, ಉಪಲಿಪ್ಯತೇ - ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 32॥

ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತ ಆಕಾಶವು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಆತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ನ ಕರೋತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಮೊದಲು ಕರ್ತೃತ್ವದ, ಮತ್ತೆ ‘ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಅವೆರಡನ್ನು ವಿವೇಚಿಸುವಾಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವ್ಯತಿಕ್ರಮವಿರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಾವವೇನು? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಕರ್ತೃತ್ವದ ಬಳಿಕವೇ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತಾದರೂ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಮಾಡಿದ ಬಳಿಕವೇ ಆ ಕರ್ಮಫಲದ ಭೋಗವಾಗುತ್ತಾದರೂ, ಮನುಷ್ಯನು ಏನನ್ನಾದರು ಮಾಡಿದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಯಾವುದಾದರು ಫಲ (ಸಿದ್ಧಿ)ದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೇ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮತ್ತೆ ಕರ್ತೃತ್ವ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ನಿಷೇಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭೋಕ್ತೃತ್ವ (ಲಿಪ್ತತೆ)ದ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡಿದರೂ ಕರ್ತೃತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ.]

‘ಯಥಾ ಸರ್ವಗತಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಾಕಾಶಂ ನೋಪಲಿಪ್ಯತೇ’ — ಆಕಾಶದ ಕಾರ್ಯ ವಾಯು, ತೇಜ, ಜಲ, ಪೃಥ್ವಿ — ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಕಾಶವು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ವಾಯು ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಲ್ಕೂ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿರದೆ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ. ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಆಕಾಶದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಆಕಾಶವು ಈ ನಾಲ್ಕರ ಅಂತರ್ಗತವಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣ — ಆಕಾಶಕ್ಕಿಂತ ಇವು ನಾಲ್ಕೂ ಸ್ಥೂಲ ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಆಕಾಶವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ. ಇವು ನಾಲ್ಕೂ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ, ಸಾಂತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆಕಾಶವು ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ, ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸರ್ವತ್ರಾವಸ್ಥಿತೋ ದೇಹೇ ತಥಾತ್ಮಾ ನೋಪಲಿಪ್ಯತೇ’ — ಆಕಾಶವು ವಾಯು ಮುಂತಾದ ನಾಲ್ಕೂ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆತ್ಮನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದಾಗಿ-ಸೇರಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾ ಸರ್ವದಾ, ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ, ಸ್ಥಾಣು, ಅಚಲ, ಸನಾತನ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಚಿಂತ್ಯ, ಅವಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ (2/24, 25) ಹಾಗೂ ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮನಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ )2/17).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅಹಂತೆಯ ಕಾರಣ ಅದು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ‘ಅಹಂ’ವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಕಾರಣವೇ ಈ ಜೀವಿಯು ‘ಅಂಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ— ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ’ (15/7). ಈ ಅಹಂವನ್ನು ಹಿಡಿಯದಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಸತ್ತೆಯೇ- ಸತ್ತ ಇದೆ. ಸತ್ತಾ (ಇರುವಿಕೆ)ಯಲ್ಲದೆ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಆಧಾರ, ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆ. ಆ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕದೇಶಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಆ ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ. ಸರ್ವಸೃಷ್ಟಿಯು (ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು) ಆ ಸತ್ತೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ನಾಶ ವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸತ್ತೆಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯು ಶರೀರಸ್ಥವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥವೂ ಆಗಿರದೆ ಆಕಾಶದಂತೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದು ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳ, ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಒಳ-ಹೊರಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸತ್ತೆಯೇ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸರ್ವದೇಶೀಯ ಸತ್ತೆಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದೇ ಯೋಗಿಗಳ ಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಭಕ್ತರ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಆ ಸತ್ತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಇರಬೇಕು.

ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕದೇಶಿಯತೆಯು ಅಹಂ ಇದರ ಕಾರಣವೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಅಹಂ ಸುಖಲೋಲಪತೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲೇ ಸುಖ ಭೋಗಿಸತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ’ (14/6). ಈ ಸುಖಲೋಲುಪತೆಯು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸುಖ ಲೋಲುಪತೆಯಿಂದ ದೂರವಿರಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಯಥಾ ಪ್ರಕಾಶಯತ್ಯೇಕಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಲೋಕಮಿಮಂ ರವಿಃ ।

ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರೀ ತಥಾ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಭಾರತ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಏಕಃ - ಒಂದೇ, ರವಿಃ - ಸೂರ್ಯನು, ಇಮಮ್- ಈ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಲೋಕಮ್ - ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು, ಪ್ರಕಾಶಯತಿ - ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಕ್ಷೇತ್ರಿ - ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಆತ್ಮ)ನು, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಮಸ್ತ, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು, ಪ್ರಕಾಶಯತಿ - ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 33॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ಹೇಗೆ ಒಂದೇ ಸೂರ್ಯನು ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಆತ್ಮ)ನು ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಥಾ ಪ್ರಕಾಶಯುತ್ಯೇಕಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಲೋಕಮಿಮಂ ರವಿಃ’ — ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು, ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದ ಅಂರ್ಗತ ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಇಂತಹ ಕರ್ತೃತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವೇದಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೇಟೆಗಾರನು ಪಶುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶವು ವೇದಪಾಠ ಮತ್ತು ಬೇಟೆ ಮುಂತಾದ ಕ್ರಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು-ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕ’ ಶಬ್ದವು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ (ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ (ಚಂದ್ರ, ತಾರೆಗಳು, ಅಗ್ನಿ, ಮಣಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ) ಪ್ರಕಾಶವಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲ ಸೂರ್ಯನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರೀ ತಥಾ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಭಾರತ’ — ಸೂರ್ಯನಂತೇ ಓರ್ವನೇ ಕ್ಷೇತ್ರಿ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ-ಆತ್ಮಾ) ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು — ಮಾಡಿಸುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಿಯ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಕ್ಷೇತ್ರಿಯು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ-ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣನಾಗು ವುದಿಲ್ಲ.

ಸೂರ್ಯನಾದರೋ ಕೇವಲ ಸ್ಥೂಲ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಿಯು ಕೇವಲ ಸ್ಥೂಲ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನೇ (ಪ್ರಪಂಚ) ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸದೆ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ — ಮೂರೂ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲೇ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ — ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಿದರೂ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ (ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವ) ಅಭಿಮಾನವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತ ಗೊಳಿಸಿದರೂ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಭೇದಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ಅವುಗಳಿಗೆ ಸತ್ತಾಸ್ಫೂರ್ತಿ ಕೊಟ್ಟಾಗಲೂ ಕ್ಷೇತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ, ಕರ್ತೃತ್ವ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಿದರೂ ಕ್ಷೇತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಭೇದಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ಅಸಂಗನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಹಾಗೂ ವಸ್ತು ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರತೀತಿ ಪ್ರಕಾಶ (ಜ್ಞಾನ) ವಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ಷೇತ್ರಿಯು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ, ವಸ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರತೀತಿಗಳ ಆಶ್ರಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸೂರ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು (ದೃಶ್ಯಮಾತ್ರ) ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತಾನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಯಂ (ಆತ್ಮಾ) ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಲಿಗೆ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ — ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲ.

ಏನಾದರು ಮಾಡುವವನ ಮೇಲೆಯೇ ಮಾಡುವುದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೇ ಚತುರ ಚಿತ್ರಕಾರನಿರಲಿ ಸಾಮಗ್ರಿ (ಬಣ್ಣ-ಕಂಚ) ಇಲ್ಲದೆ ಅವನು ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸಲಾರ; ಹೀಗೆಯೇ ಪುರುಷ (ಚೇತನ) ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಶರೀರ ವಿಲ್ಲದೆ ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರೆವು ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲೇ ಶರೀರದ ಉಪಯೋಗವಿದೆ. ನಾವು ಏನನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸದಿದ್ದಾಗ ಶರೀರದ ಉಪಯೋಗವೇನು? ಏನೂ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ. ನಾವು ಏನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳು ಏನು ಉಪಯೋಗವಾದಾವು? ಏನನ್ನೂ ಕೇಳುವ ಬಯಕೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಿವಿ ಯಾವ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ? ಸ್ಥೂಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವು ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಿರತೆ, ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣಶರೀರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.* ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳು ನಮಗೆ ಉಪಯೋಗ ವಾದಾವೇ? ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗಿ ಯಾಗಿವೆ. ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅದರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಏನೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ನಮಗಾಗಿ ಏನೂ ಬೇಡ. ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೊಂದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್ತೆಯು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಎರಡು ಆಗಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾರ ಜೊತೆಯು ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ (ಕರ್ತೃತ್ವ)ವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ (ಕಾಮನೆ) ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ (ಮಮತೆ) ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ವಿರಲಾರದು. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೇ ಇದ್ದೀತು, ಆದರೆ ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು (13/29).

* ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಥಾನ — ಎರಡೂ ಕಾರಣಶರೀರದಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ೞಸಹಜ ಸಮಾಧಿ ಅಥವಾ ‘ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ’ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರೇವಮಂತರಂ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ ।

ಭೂತಪ್ರಕೃತಿಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಯೇ ವಿದುರ್ಯಾಂತಿ ತೇ ಪರಮ್ ॥

ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಯೇ - ಯಾರು, ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ, ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋಃ - ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ, ಅಂತರಮ್ - ವಿಭಾಗವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಭೂತಪ್ರಕೃತಿಮೋಕ್ಷಮ್ - ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸ್ವಯಂನನ್ನು ಬೇರೆ ಎಂದು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ತೇ - ಅವರು, ಪರಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯ- ಕರಣ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗವು ವಿವೇಕದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ವಿವೇಕ(ಬೋಧ)ದಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವಿಕ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರೇವಮಂತರಂ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ’ — ಸತ್-ಅಸತ್, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷು’ (ವಿವೇಕ)ವಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ವಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಎಂದಿಗೂ ಏಕರೂಪ ವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಂತಹ ಯಾವ ಕ್ಷಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿಯುವುದು, ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಜ್ಞಾನ ಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಭೂತಪ್ರಕೃತಿಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಯೇ ವಿದುರ್ಯಾಂತಿ ತೇ ಪರಮ್’ — ವಾಸ್ತವಿಕ ವಿವೇಕ ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೋಧ ಉಂಟಾ ದಾಗ ಭೂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವ ಸರಿಯಾಗಿ ಆದಾಗ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಅವ್ಯಕ್ತದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು — ‘ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ’ (12/4), ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಾವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ’ ಪದದಿಂದ, 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿಜಾಯತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಾಂತಿ ತೇ ಪರಾಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನವೇ ಪ್ರಧಾನ ಬಾಧೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಬಾಧೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಇದಂ ಶರೀರಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಶರೀರ — (ಕ್ಷೇತ್ರ)ದಿಂದ ತನ್ನ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ) ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಯೋರ್ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಿದನು, ಮತ್ತೆ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಈಗ ಅದೇ ವಿಷಯ ಉಪಸಂಹಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಕೊನೆಗೆ — ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಚೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನತೆ-ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಎರಡರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಯಾವುದೋ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಕತ್ತಲೆಯೇ ಆವರಿ ಸಿದೆ. ಯಾರೋ ಈ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತವಾಸಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತವೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತವಿರುವ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರೋ ಸಾಹಸೀ ಪುರುಷನು ಮನೆಯೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಬೆಳಕು ಮಾಡಿದರೆ ಕತ್ತಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇತ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಧಾನ ವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲಾದರು ಏಟಾಗದಿರಲೀ, ಹೊಂಡ ದಲ್ಲಿ ಬೀಳದಿರಲೀ, ಎಂದು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು, ಹಾವು, ಚೇಳು, ಕಳ್ಳರು ಇವುಗಳ ಭಯವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕಾಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಇವೆಲ್ಲ ಭಯ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದಾಗ ಅಂಧಕಾರಸ್ವರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಭಯಗಳು ಕಾಡತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧ ವಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಭಯ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಓರ್ವ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ತರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ತರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಅವನ ಅನುಭವವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿವೇಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ವನ್ನಿತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವನು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯ (ಶರೀರ)ವನ್ನು ಸ್ವಯಂನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವೆಂದು ಅನುಭವಿಸುವ ಸಾಧಕನು ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ‘ಮದ್ಭಾವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ’ (13/18) ಪದದಿಂದ ಸಗುಣದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ ವಿದುರ್ಯಾಂತಿ ತೇ ಪರಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ನಿರ್ಗುಣದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ನಿಜವಾಗಿ ‘ಮದ್ಭಾವ’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮ’ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ (18/21 ಮತ್ತು 14/27).

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಿಭಾಗಯೋಗೋನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥13॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ವೆಂಬ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥13॥

ಈ 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವ ಯೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ವಿಭಾಗಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಇದರ 2, ಶ್ಲೋಕಗಳ 408 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 426 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 8, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಇದರ 7, ಶ್ಲೋಕಗಳ 1028, ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 52 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 1155 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಇದೆ.

ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 34 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಮೊದಲಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’; 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 31ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 29 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಗುಣತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ — ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಭೇದವನ್ನು ನೋಡುವವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ — ಆ ಜ್ಞಾನವು ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹಿಮೆ ಏನು? ಆ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸರಳ ಉಪಾಯವೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಕಾರ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಭಗವಂತನು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಕಾರ್ಯ ಗುಣಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುತ್ತಾ ಮೊದಲಿಗೆ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಪರಂ ಭೂಯಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಮುತ್ತಮಮ್ ।

ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮುನಯಃ ಸರ್ವೇ ಪರಾಂ ಸಿದ್ಧಿಮಿತೋ ಗತಾಃ ॥

ಜ್ಞಾನಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಉತ್ತಮಮ್ - ಉತ್ತಮ (ಮತ್ತು), ಪರಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು (ನಾನು), ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು, ಯತ್ - ಇದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲ, ಮುನಯಃ - ಮುನಿಗಳು, ಇತಃ - ಈ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ (ಮುಕ್ತರಾಗಿ), ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಗತಾಃ - ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ಪುನಃ ಹೇಳುವೆನು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಈ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪರಂ ಭೂಯಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಮುತ್ತಮಮ್’ — ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ, 23ನೇ, 34ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರ ಯಾವ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ, ಅದೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಭೂಯಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎಷ್ಟು ಜ್ಞಾನಗಳಿವೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಷ್ಟು ವಿದ್ಯೆಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಭಾಷೆಗಳು, ಲಿಪಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞಾನಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಕೃತಿ- ಪುರುಷರ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ, ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತವಾಗಿ ಸುವ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವಂತಹ ಈ ಜ್ಞಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಗಿದೆ, ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಇರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಗಳು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸುವಂತವುಗಳು, ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳು.

ಉತ್ತಮ ಮತ್ತು ಪರ — ಇವೆರಡು ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ ಆದರೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಥದ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳು ಜೊತೆಯಾಗಿಬರುವಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತಮ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಈ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಪಂಚ-ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಸುವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ‘ಪರ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಈ ಜ್ಞಾನವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವುದರಿಂದ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮುನಯಃ ಸರ್ವೇ ಪರಾಂ ಸಿದ್ಧಿಮಿತೋ- ಗತಾಃ’ — ಯಾವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮುನಿಗಳು ಈ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡರೋ, ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು. ಆ ಜ್ಞಾನ ವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಯಾರಾದರು ಮುಕ್ತರಾಗುವರು ಯಾರಾದರು, ಮುಕ್ತ ರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಿರದೆ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ, ಪ್ರಪಂಚದ ಪರವಶತೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮನನಮಾಡಿ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಮುನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಪರಾಂ ಸಿದ್ಧಿಮ್’ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಎಷ್ಟು ಸಿದ್ಧಿಗಳಿವೆಯೋ, ಅಥವಾ ಯೋಗ-ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಅಣಿಮಾ, ಮಹಿಮಾ, ಗರಿಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಸಿದ್ಧಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವು ನಿಜವಾಗಿ ಅಸಿದ್ಧಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರಣ ಅವೆಲ್ಲವು ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳು, ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುವಂತ ಹವುಗಳು, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯನ್ನೊಡುವವು ಆಗಿವೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯು ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — (ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪರಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.) ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ವಿಭಾಗದ ಜ್ಞಾನವು ಎಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕ ಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಉತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ರಾಮಬಾಣವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರೆಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಮುತ್ತಮಮ್’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕ- ಪಾರಲೌಕಿಕ ಜ್ಞಾನಗಳಿಂದಲೂ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಉತ್ತಮ, ಕೊನೆಯಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಜ್ಞಾನವು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡಲಾರದು. ‘ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಕ್ರಿಯೆ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ಜಡ ವಸ್ತು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಇದಂ ಜ್ಞಾನಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ ।

ಸರ್ಗೇಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಲಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ ॥

ಇದಮ್ - ಈ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಉಪಾಶ್ರಿತ್ಯ - ಆಶ್ರಯಿಸಿದ, (ಮನುಷ್ಯರು) ಮಮ - ನನ್ನ, ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮ್ - ಸಾಧರ್ಮ್ಯವನ್ನು, ಆಗತಾಃ - ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರೋ, (ಅವರು) ಸರ್ಗೆ - ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ನ, ಉಪಜಾಯಂತೆ- ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಳಯೇ - ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ, ನ, ವ್ಯಥಂತಿ - ವ್ಯಥಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥

ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಥಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇದಂ ಜ್ಞಾನಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಉತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಪರ — ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ, ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆ ಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ — ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ-ನಿರ್ವಿಕಾರ ನಾಗಿದ್ದೇನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವರಿಗೂ ತನ್ನ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ — ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು ಭಗವಂತನಂತೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ- ನಿರ್ವಿಕಾರವಾದರೋ ಆಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಭಗವಂತ ನಂತೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪಾಲನೆ, ಸಂಹಾರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾರರು. ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದ ಬಲದಿಂದ ಯಾವನಾದರು ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಭಗವಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನು ‘ಯುಂಜಾನ ಯೋಗೀ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿ ಕೆಲವು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ‘ಯುಕ್ತ ಯೋಗೀ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗವಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಕುರ್ತುಮಕರ್ತುಮನ್ಯಥಾ ಕರ್ತುಂ ಸಮರ್ಥಃ’. ಯೋಗಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ.

‘ಸರ್ಗೇಽಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೆ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ- ‘ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು ಮಹಾಸರ್ಗದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲೋಕಗಳ ಆ ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಉತ್ಪನ್ನ ರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಪರವಶರಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಪ್ರಲಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ’ — ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಸಂವರ್ತಕ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಚರ-ಅಚರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಸ್ಮ ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕುವುದರಿಂದ ಭೂಮಿಯು ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ವುಂಟಾಗಿ, ಹಾಹಾಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ದುಃಖಿ ಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ, ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದುಃಖವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲವಾಗಲೀ, ವಿಕಾರವಾಗಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ, ವಿಕಾಲ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರು ವಾಗ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರು ಹೇಗೆ ವ್ಯಥಿತರಾಗಬಲ್ಲರು? ಆಗಲಾರರು.

ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟದೇ ಇರುವ ಮತ್ತು ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಥಿತರಾಗದೇ ಇರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣ, ದುಃಖ, ಗೊಂದಲಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧರಹಿತ ಮಹಾ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಆ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ದುಃಖಾದಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕಾರಣಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ (ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ) ‘ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಸವಿಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ, ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವು ಸವಿಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ — ‘ಸರ್ಗೇಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೆ ಪ್ರಲಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮಹಾಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮಾತ್ಮಾ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದಾಗ ಮಹಾಸರ್ಗ ಹಾಗೂ ಮಹಾಪ್ರಳಯಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವುದಕ್ಕೆ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕಪ್ರಳಯ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ,* ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ನಿರಪೇಕ್ಷ ಜೀವನವಾಗುತ್ತದೆ, ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

* ‘ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ’ (3/5), ‘ಅವಶಂ ಪ್ರಕೃತೇರ್ವಶಾತ್’ (9/8), ‘ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇವಶಃ ಪಾರ್ಥ ಪ್ರಭವತ್ಯ ಹರಾಗಮೇ’ (8/19)

‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಾಮಾಗತಾಃ’ — ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಪಡೆದು ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದಸ್ವರೂಪರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದವರಾದರೋ ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಮಹಾಸರ್ಗ ದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇದೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಮಮ ಯೋನಿರ್ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಿನ್ಗರ್ಭಂ ದಧಾಮ್ಯಹಮ್ ।

ಸಂಭವಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ ತತೋ ಭವತಿ ಭಾರತ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ಮಮ - ನನ್ನ, ಮಹತ್, ಬ್ರಹ್ಮ - ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ, ಯೋನಿಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತಸ್ಮಿನ್ - ಅದರಲ್ಲಿ, ಗರ್ಭಮ್ - ಜೀವರೂಪೀ ಗರ್ಭವನ್ನು, ದಧಾಮಿ - ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ, ತತಃ - ಅದರಿಂದ, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಸಂಭವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಯು, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೆ. ॥3॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ, ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿ ಜೀವರೂಪೀ ಗರ್ಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಮ ಯೋನಿರ್ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ — ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದರ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಾಗಬಹುದು —

(1) ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಣ್ಣತನ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡತನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮದಿಂದಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮನೂ, ಮಹತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಮಹಾನ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ —

‘ಅಣೋರಣೀಯಾನ್ಮಹತೋ ಮಹೀಯಾನ್’ — (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ — 3/20) ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ವಸ್ತು ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಕ ತತ್ತ್ವವು ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಾಪಕ ತತ್ತ್ವವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(2) ‘ಮಹತ್’ (ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿ) ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಪರಮಾತ್ಮಾ)ರ ನಡುವಿನಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(3) ಹಿಂದಿನ (2ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ಗೇಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಲಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸರ್ಗ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಳಯ’ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥ — ಕ್ರಮಶಃ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥ — ಮಹಾಸರ್ಗ (ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ಪ್ರಾಕಟ್ಯ) ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯ (ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಲೀನವಾಗುವುದು) ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹದ್ಭ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಈ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಮಹಾಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಥಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಯೋನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಅನಂತ ಶಕ್ತಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಈ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಾಗಿ ‘ಮಮ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು — ‘ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯು ನನ್ನದಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಮೇಲೆ ಆಧಿಪತ್ಯವು ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ. ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯು ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರಳು. ಇವಳು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ಯಲ್ಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. (9/10).

ನಾನು ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ (ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ)ಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಇದನ್ನು ಹೇಳಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ‘ಮಮ ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಲೂ ಪತಿತನಾಗಿ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಮಮ ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದಗಳಿಂದ — ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ — ‘ಮಮ ಏವ ಅಂಶಃ’ (15/7), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪತನ ವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.

‘ತಸ್ಮಿನ್ ಗರ್ಭಂ ದಧಾಮ್ಯಹಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಗರ್ಭಮ್’ ಪದವು ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಜೀವಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಗರ್ಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಯಾವ ಜೀವಿಯು ಜನ್ಮ- ಮರಣದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವರೋ ಅವರು ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೆ (9/7). ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನ ವಾದ ಜೀವಿಗಳ ಕರ್ಮವು ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿ ಫಲಕೊಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಜೀವರನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪುನಃ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ (ಕಾರಣ ಶರೀರರೂಪದಂದ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇದ್ದ)ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ಜೀವಸಮುದಾಯ ರೂಪೀ ಗರ್ಭವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವು ದಾಗಿದೆ.

‘ಸಂಭವಃ ಸರ್ವ ಭೂತಾನಾಂ ತತೋ ಭವತಿ ಭಾರತ’ — [ಭಗವಂತನಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದೇ ಭಗವಂತನ ವಿಸರ್ಗ (ತ್ಯಾಗ)ವಾಗಿದೆ, ಆದಿಕರ್ಮವಾಗಿದೆ (8/3).

ಜೀವಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗುವವರೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ಕಾರಣ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಶರೀರ ಸಹಿತವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾನೆ.]

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಜೀವಿಯು ನನ್ನದೇ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರ ಸಾಧರ್ಮ್ಯತೆ, ಏಕತೆ ನನ್ನೊಂದಿಗಿದೆ, ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಸರ್ವಯೋನಿಷು ಕೌಂತೇಯ ಮೂರ್ತಯಃ ಸಂಭವಂತಿ ಯಾಃ ।

ತಾಸಾಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಹದ್ಯೊನಿರಹಂ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಪಿತಾ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಸರ್ವಯೋನಿಷು - ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾಃ - (ಪ್ರಾಣಿಗಳ) ಎಷ್ಟು, ಮೂರ್ತಯಃ - ಶರೀರಗಳು, ಸಂಭವಂತಿ - ಹುಟ್ಟುತ್ತವೋ, ತಾಸಾಮ್ - ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ, ಮಹತ್, ಬ್ರಹ್ಮ- ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ, ಯೋನಿಃ - ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ,(ಮತ್ತು), ಬೀಜಪ್ರದಃ - ಬೀಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ, ಪಿತಾ - ತಂದೆಯು, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ತಾಯಿಯು ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ಬೀಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ತಂದೆಯು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವಯೋನಿಷು ಕೌಂತೇಯ ಮಾರ್ತಯಃ ಸಂಭವಂತಿ ಯಾಃ’ — ಜರಾಯುಜ (ಜರೆಯೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟುವ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು ಇತ್ಯಾದಿ), ಅಂಡಜ (ಮೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವ ಪಕ್ಷಿ, ಉರಗ ಇತ್ಯಾದಿ), ಸ್ವೇದಜ (ಬೆವರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಹೇನು ಇತ್ಯಾದಿ), ಉದ್ಭಿಜ್ಜ (ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಡೆದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವೃಕ್ಷ ಲತಾದಿ) — ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಈ ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿನ ಒಂದೊಂದು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಯೋನಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆ ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೊಂದು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಕೃತಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಾಣಿ ಗಳ ಆಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭೇದಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಆಕೃತಿ ಯಾರದೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಟ್ಯಾವಧಿ ಶರೀರಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ, ಆದರೆ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಆಕೃತಿಯು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಷಯ ದಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಕವಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ —

ಪಾಗ ಭಾಗ ವಾಣೀ ಪ್ರಕೃತಿ, ಆಕೃತಿ ವಚನ ವಿವೇಕ ।

ಅಕ್ಷರ ಮಿಲತ ತ ಏಕ-ಸೇ, ದೇಖೇ ದೇಶ ಅನೇಕ ॥

ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಗಡಿ (ಮುಂಡಾಸು) ಭಾಗ್ಯ, ವಾಣಿ (ಸ್ವರ) ಸ್ವಭಾವ, ಆಕೃತಿ, ಶಬ್ದ, ವಿಚಾರ-ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬರೆಯುವ ಅಕ್ಷರ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಆಕೃತಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲದೆ ದೇವತೆ, ಪಿತೃಗಳು ಗಂಧರ್ವ, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಯೋನಿಷು’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

‘ತಾಸಾಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಹದ್ಯೋನಿರಹಂ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಪಿತಾ’ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಗಣಿಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಾದರೋ ಶರೀರಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನ (ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ) ‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿದೆ. ಆ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವರೂಪೀ ಬೀಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪಿತಾ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಕೃತಿಯುಳ್ಳ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಚೇತನ ಅಂಶರೂಪೀ ಬೀಜ ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವು ಶರೀರಗಳ ಭಿನ್ನತೆ ಯಿಂದಲೇ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗು ತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ (13/2). ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೆಳಗಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ — ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಸರ್ವಾಂಶದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅದು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ದಾರ್ಷ್ಟಾಂತಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ ಕೊಂಡುಹೋಗಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ನೀರಿಗೆ ಹಾಕಿದರೆ ಅದು ನೀರಿನ ತಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಲುಪುತ್ತದೆ, ಬಟ್ಟೆಯು ಉದ್ದೆಳೆ ಮತ್ತು ಅಗಲೆಳೆ ಯಿಂದ ನೇಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉದ್ದ-ಅಗಲ ನೂಲಿನ ನಡುವೆ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಛಿದ್ರವಿರುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಛಿದ್ರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಟ್ಟೆಯ ಎಲ್ಲ ಛಿದ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ತೆಗೆದಾಗಲೂ ಅದರ ನೂಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯ ಛಿದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಸಂಖ್ಯ ಛಿದ್ರಗಳು ಶರೀರಗಳಾಗಿವೆ. ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಛಿದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ ಜಲವು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲಾದರೋ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಗಂಧರ್ವ, ಭೂತ-ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ, ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸ, ಬಾಲಗ್ರಹ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಜಲಚರ-ಸ್ಥಲ ಚರ, ನಭಚರ, ಜರಾಯುಜ, ಅಂಡಜ, ಉದ್ಭಿಜ್ಜ, ಸ್ವೇದಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವುಗಳು ‘ಸರ್ವಯೋನಿಷು’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏತದ್ಯೋನೀನಿ ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯುಪ ಧಾರಯ’ ಪದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಾವತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಿಂಚಿತ್ಸ್ವತ್ತ್ವಂ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮವ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಶರೀರವೆಂದಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಮೂರ್ತ — ಅಮೂರ್ತ, ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ ಎರಡೂ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಮೂರ್ತವಾಗಿವೆ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ ಅಮೂರ್ತವಾಗಿವೆ. ವಾಯುಪ್ರಧಾನ ಶರೀರವಾದ್ದರಿಂದ ಭೂತ-ಪ್ರೇತ-ಪಿಶಾಚಗಳೂ ಅಮೂರ್ತವಾಗಿವೆ.

ಭಗವಂತನು 1ನೇ, 2ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧ ಇರದಿದ್ದರೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮೂರನೇ, ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ- ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧ ಇರುವಾಗ ಜನ್ಮ-ಮರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದೇ (3ನೇ, 4ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ) ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ 5ರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಈ ವಿಷಯದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ ।

ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ದೇಹೇ ದೇಹಿನಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ!, ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಸತ್ತ್ವಮ್ - ಸತ್ವ, ರಜಃ- ರಜ (ಮತ್ತು), ತಮಃ - ತಮ, ಇತಿ - ಎಂಬ ಈ (ಮೂರು), ಗುಣಾಃ - ಗುಣಗಳು, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ, ದೇಹಿನಮ್ - ದೇಹೀ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ಯನ್ನು, ದೇಹೇ - ದೇಹದಲ್ಲಿ, ನಿಬಧ್ನಂತಿ - ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ॥5॥

ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಎಂಬ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಅವಿನಾಶೀ ದೇಹಿ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ಯನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಭವಾಃ’ — ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಮಹದ್ ಬ್ರಹ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಮೂರೇ ಗುಣ ಗಳಿಂದ ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಗುಣಗಳು ಎರಡಾಗದೆ, ನಾಲ್ಕಾಗದೆ ಮೂರೇ ಇರುತ್ತವೆ.

‘ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ದೇಹೇ ದೇಹಿನ ಮವ್ಯಯಮ್’ — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಅವಿನಾಶೀ ದೇಹಿ ಯನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ತಾವಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ಕೂಡ ಬಂಧಿಸದೆ ಈ ಪುರುಷನೇ ಈ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ ಪದಾರ್ಥ, ಧನ, ಪರಿವಾರ, ಶರೀರ, ಸ್ವಭಾವ, ವೃತ್ತಿಗಳು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಜೀವಿಯು ಸ್ವಯಂ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ವಿನಾಶೀ ಪದಾರ್ಥ, ಧನ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಾಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಧನವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ಧನವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ-ಕರಗಿದಾಗ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವರ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನಿಂದ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಯಾವ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅದು ಹಿಗ್ಗಿದಾಗ- ಕುಗ್ಗಿದಾಗ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ತನ್ನ ಮೇಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಗುಣಗಳು ಅವಿನಾಶೀ ದೇಹಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ದೇಹಿಯು ಸ್ವತಃ ಅವಿನಾಶೀರೂಪದಿಂದ ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವಾಗಲೂ ಗುಣಗಳಿಗೆ, ಗುಣ ಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಈಶ್ವರ ಅಂಸ ಜೀವ ಅಬಿನಾಸೀ ।

ಚೇತನ ಅಮಲ ಸಹಜ ಸುಖರಾಸೀ ॥

(ಮಾನಸ — 7/117/1)

‘ಈಶ್ವರನ ಅಂಶನಾದ ಈ ಜೀವಿಯು ಅವಿನಾಶೀ, ಚೇತನ, ಶುದ್ಧ, ಸ್ವತಃ ಸುಖರಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಜೀವಿಯು ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪವು ನಿಜವಾಗಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನು ವಿನಾಶೀ ದೇಹವನ್ನು ‘ನಾನು, ನನ್ನದು, ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ, ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತ್ತತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ (12/5). ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪರವಾದ ತನ್ನ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರನು. ಗುಣಗಳಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾದಾಗಲೂ ಜೀವಿಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೋ- ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಿನಮ್’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇಹದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಈ ಪುರುಷನನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ದೇಹ ದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಇವನು (ಸ್ವರೂಪ) ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಜೀವಿಯು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ — (1) ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ — ತಾನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ನಾನು ಶರೀರನಾಗಿ ದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. (2) ಭೇದಭಾವದಿಂದ — ಶರೀರ ವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಶರೀರವು ನನ್ನ ದಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರ ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದನ್ನು ‘ಅಹಂತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭೇದಭಾವದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದ ರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇದನ್ನು ‘ಮಮತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಗಳನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ.

ವಿವಾಹವಾದ ಬಳಿಕ ಪತ್ನಿಯ ಎಲ್ಲ ನೆಂಟರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪತ್ನಿಯ ವಸ್ತ್ರಭೂಷಣಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ತನ್ನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನಾನು-ನನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ ಜೀವಿಗೆ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅನಿತ್ಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ (ಏಕಾತ್ಮತೆ) ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಅವನು ಅನಿತ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ನಿತ್ಯವಾಗಿಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರದೊಂದಗೆ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿದ ಕಾರಣವೇ ಅವನಿಗೆ ಸಾಯುವ ಭಯ ಉಂಟಾಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರವು ಸಾಯುವಂತಹುದು. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ನಿತ್ಯ ಬದುಕಿರುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರಲಾರದು, ಸಾವಿನ ಭಯವೂ ಆಗಲಾರದು. ಸದಾಕಾಲ ಬದುಕಿರುವ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸಾಯುವ ಭಯ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಜೀವಿಯು ಸ್ವಯಂ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಶರೀರವು ವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ವಿಯೋಗವಾಗು ವಂತಹುದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ಕಷ್ಟವಿದೆ? ಯಾವ ಉದ್ಯೋಗವಿದೆ? ಉದ್ಯೋಗವಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಅಗಲುವಂತಹ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿಯದಿರುವಷ್ಟೇ ಆಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯದಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಅವಿನಾಶೀ, ಗುಣಾತೀತ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವುದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ (ನಾನು-ನನ್ನದು)ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಈ ಗುಣಗಳು ಅವಿನಾಶೀ ಚೇತನವನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಬಿಡುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಶರೀರ ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳಿಲ್ಲ — ‘ಅಸಂಗೋ ಹ್ಯಯಂ ಪುರುಷಃ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ — 4/3/15), ‘ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷಃ ಪರಃ’ (13/22). ವಿಕಾರಗಳ ಕಾರಣವೇ ಹುಟ್ಟುಸಾವು ಆಗುತ್ತವೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಗುಣಗಳು ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಜೀವಿಯೇ ಅವುಗಳ ಸಂಗಮಾಡಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. (14/21). ಗುಣಗಳೇ ಬಂಧಿಸುವುದಾದರೆ ಗುಣಗಳು ಇರುವಾಗ ಯಾರು ಅವುಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಾರನು, ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನೂ ಆಗಲಾರನು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ದೇಹಿಯು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿನ ಸತ್ವಗುಣದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಂ ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್ಪ್ರಕಾಶಕಮನಾಮಯಮ್ ।

ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ ಚಾನಘ ॥

ಅನಘ - ಹೇ ಪಾಪರಹಿತ ಅರ್ಜುನಾ!, ತತ್ರ - ಆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ, ಸತ್ತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವು, ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್ - ನಿರ್ಮಲ (ಸ್ವಚ್ಛ)ವಾದ ಕಾರಣ, ಪ್ರಕಾಶಕಮ್ - ಪ್ರಕಾಶಕ (ಮತ್ತು), ಅನಾಮಯಮ್ - ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ, ಸುಖಸಂಗೇನ - (ಅದು) ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ - ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಬಧ್ನಾತಿ - (ದೇಹಿಯನ್ನು) ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ॥6॥

ಹೇ ಪಾಪರಹಿತ ಅರ್ಜುನಾ! ಆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿನ ಸತ್ವಗುಣವು ನಿರ್ಮಲ (ಸ್ವಚ್ಛ)ವಾದ ಕಾರಣ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇಹಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಂ ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ನಿರ್ಮಲ (ಮಲರಹಿತ)ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳಂತೆ ಸತ್ವ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಮಲಿನತೆ ಇರದೆ ಇದು ರಜೋಗುಣ — ತಮೋ ಗುಣಕ್ಕಿಂತ ನಿರ್ಮಲ, ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆ. ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಾರಣ ಇದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಕಾಶಕಮ್’ — ಸತ್ವಗುಣವು ನಿರ್ಮಲ, ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುವಂತಹುದು. ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುಂತೆ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ ರಜೋಗುಣ — ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮದ, ಮಾತ್ಸರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳೂ ಕೂಡ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವೆಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳ ಜ್ಞಾನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ವಗುಣವು ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ, ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಚುರುಕುತನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬುದ್ಧಿಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ವಿರುತ್ತದೆ.

ಸತ್ವಗುಣದ-(1) ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು (2) ಮಲಿನ ಸತ್ತ್ವ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ ಹೀಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ.*

* ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಮಲಿನ ಸತ್ತ್ವವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಲಿನ ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಗಜೋಗುಣವು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

‘ಶುದ್ಧಸತ್ವ’ — ಗುಣದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶ ವಿರುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಲಿನ ಸತ್ವ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗದ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮಲಿನ ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿಯಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ವ ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕರು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅವರ ಉದ್ದೇಶ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಅಹಂಕಾರ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಧನ ಇವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಅನಾಮಯಮ್’ — ಸತ್ವ ಗುಣವು ರಜ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ವಿಕಾರರಹಿತವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿಲ್ಲ. ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾದರೋ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಗುಣಾತೀತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಆಗಿದೆ, ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ವಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸತ್ವಗುಣವನ್ನು ಕೂಡ ವಿಕಾರ ರಹಿತವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ ಚಾನಘ’ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕವೃತ್ತಿ ಇರುವಾಗ, ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳಿಲ್ಲದಾಗ ಒಂದು ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಇಂತಹ ಸುಖವು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರಲೀ, ಇಂತಹ ಶಾಂತಿ, ಇಂತಹ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಿ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ, ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆ ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದು ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುವುದೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಸತ್ವಗುಣದ ಸಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.

ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ, ಇವುಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳ, ವಿಕಾರಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳ ಅರಿವುಮೂಡಿದಾಗ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಸದಾಕಾಲವಿರಲಿ ಎಂದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ನಾನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು (ವಿಶೇಷ) ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ — ಈ ಅಭಿಮಾನವು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಈ ರೀತಿ ಸತ್ವಗುಣವು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಸಂಗ (ಆಸಕ್ತಿ)ದಿಂದ ಸಾಧಕನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನನ್ನು ಗುಣಾತೀತನಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೂ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ರಜೋಗುಣವಾಗಿದೆ (13/21). ಸಾಧಕನು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಸಂಗವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಸತ್ವಗುಣವು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸದೆ ಗುಣಾತೀತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಂಗವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಾಧಕನು ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಮೀರಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಗುಣಾತೀತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ — ಈ ಸುಖವು ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವಲ್ಲ ಇವು ನನಗೆ ಭೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಇವುಗಳಾದರೋ ಲಕ್ಷ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ನನಗಾದರೋ ಈ ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸು ವಂತಹ ಆ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನಿರಿಸಬೇಕು.

ಸುಖ, ಜ್ಞಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ಸತ್ವಗುಣದ್ದಾಗಿವೆ. ಇವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕರಗುತ್ತವೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬರುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ನಿರಂತರ ಏಕರಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸತ್ವಗುಣದ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ತಟಸ್ಥ, ಉದಾಸೀನನಾಗಿರಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸಬಾರದು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಲಾರನು.

ಸಾಧಕನು ಸತ್ವಗುಣದಿಂದಾಗುವ ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಸಂಗಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಇವುಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಿದ್ದರೆ (ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ) ಸಂದರ್ಭವೊದಗಿದಾಗ ಈ ಸುಖ-ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಅವನಿಗೆ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಅನಾಮಯ (ನಿರ್ವಿಕಾರ)ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ಇದು ಸತ್ವಗುಣದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಸತ್ವಗುಣವು ಗುಣಾತೀತನಾಗಲು ತುಂಬಾ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ. ಸತ್ವಗುಣವು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಂಗದ ಕಾರಣ ಅದು ವಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಸುಖ-ಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ ಚಾನಘ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಂಗವು ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ರಜೋ ರಾಗಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಧಿ’ (14/7). ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಬಾಧಕವಾಗಿರದೆ ಅದರ ಸಂಗ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಂಗವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಸತ್ವಗುಣವು ನಮ್ಮದಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯದಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ— ‘ರಜಸಿ ಪ್ರಳಯಂ ಗತ್ವಾ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ’ (14/15), ‘ಮಧ್ಯೇ ತಿಷ್ಠಂತಿ ರಾಜಸಾಃ’ (14/18). ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಗವಿರುವ ತನಕ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಅಸಂಗ ವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಸತ್ವಗುಣವನ್ನು ಅನಾಮಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಪರಮಪದವನ್ನೂ, ಅನಾಮಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್’ (2/15). ಇದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣವು ಸಾಪೇಕ್ಷ ಅನಾಮಯವಾಗಿದೆ, ಪರಮಪದವು ನಿರಪೇಕ್ಷ ಅನಾಮಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ತ್ರಿಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ರಜೋಗುಣವು ತೃಷ್ಣೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣವು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. (14/7, 8); ಆದರೆ ಸತ್ವಗುಣವು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸತ್ವಗುಣವು ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯವೇನೋ ಹೌದು ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರದಿಂದ ಜನ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಅನಾಮಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಾತ್ವಿಕ-ಸುಖ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕಜ್ಞಾನವೂ ಸ್ವಯಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಪರ’ವೇ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಾಧೀನವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಾಧೀನತೆಯ ಸುಖವಿದೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸುಖವಿಲ್ಲ.

‘ಸಾತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ’ — ಸಾತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇದು ಸಂಗವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ‘ನಾನು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬುದು (ಜ್ಞಾನೀ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದ್ರಷ್ಟಾ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯ ಅರಿವು ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ದ್ರಷ್ಟಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯ ಅರಿವೂ ಇರವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯ ಅರಿವಾಗುವುದೂ ಸಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ವಿಶೇಷತೆಯ ಅನುಭವ ‘ನಾನು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ನಿಜಾನಂದದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮತ್ತು 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ರಜೋ ರಾಗಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಧಿ ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಮ್ ।

ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಕೌಂತೇಯ ಕರ್ಮಸಂಗೇನ ದೇಹಿನಮ್ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಮ್ - ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಹ, ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವನ್ನು (ನೀನು), ರಾಗಾತ್ಮಕಮ್ - ರಾಗಸ್ವರೂಪವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ತತ್ - ಅದು, ಕರ್ಮಸಂಗೇನ - ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ದೇಹಿನಮ್ - ದೇಹೀ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ಯನ್ನು, ನಿಬಧ್ನಾತಿ - ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ॥7॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಹ ರಜೋಗುಣವನ್ನು ನೀನು ರಾಗ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿ. ಅದು ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇಹಿ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರಜೋರಾಗಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಧಿ’ — ಈ ರಜೋಗುಣವು ರಾಗಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಿಯತೆಯೇ ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

‘ರಾಗಾತ್ಮಕಮ್’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಗಳು ಚಿನ್ನಮಯವಾಗಿರುವಂತೆ ರಜೋಗುಣವು ರಾಗಮಯವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರಿಯೆ’ಯನ್ನು ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವೆಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.* ಆದರೆ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು (ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಗೌಣರೂಪದಿಂದ ರಜೋಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ) ಮುಖ್ಯತಃ ರಾಗವನ್ನೇ ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.+ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರುಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ (2/48) ಪದಗಳಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಮುಕ್ತವಾಗಿಸು ವಂತಹವು (3/19). ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಲ್ಲಿಯೂ ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇನೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ರಾಗ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಣಾತೀತನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ — ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ, ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಗವನ್ನೇ ರಜೋಗುಣದ ಮುಖ್ಯ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಿರುವನು.

* ಪ್ರಕಾಶಕ್ರಿಯಾ ಸ್ಥಿತಿಶೀಲಂ ಭೂತೇಂದ್ರಿಯಾತ್ಮಕಂ ಭೋಗಾಪವರ್ಗಾರ್ಥಂದೃಶ್ಯಮ್ (ಯೋ-ದ-2/18).

+ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಒಂದು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ — ಅದು ಯಾವುದೇ ಮತದ ಖಂಡನೆ ಮಾಡದೆಯೇ, ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ರಜೋಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು — ‘ಲೋಭಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಾರಂಭಃ ಕರ್ಮಣಾಮ್’ (14/12) ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಾತ್ವಿಕವೆಂದೂ ಹೇಳಿರುವನು (18/23). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೋಷಗಳು ಕ್ರಯೆಗಳಲ್ಲಿರದೆ ರಾಗ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲ್ಲ. ರಾಗವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/19). ಕ್ರಿಯೆಗಳೇ ಬಂಧನಕಾರವಾಗಿದ್ದರೆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರನ್ನೂ ಬಂಧಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೋ ಅವರಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ (14/22). ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯೂ ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವತರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು (ಲೀಲೆಗಳನ್ನು) ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ (9/9).

ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ, 24ನೇ ಮತ್ತು 25ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ — ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ರಜೋಗುಣಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳ ಸಾತ್ವಿಕ ಹಾಗೂ ತಾಮಸ ಭೇದಗಳು ಹೇಗಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು? ಇದರಿಂದ — ಗೀತೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರಾಗವನ್ನೇ ರಜೋಗುಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಬಹು ಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇಯ’ — ಹೀಗೆ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಕಲ್ಪವು ರಜೋಗುಣೀ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಗೀತೆಯು ‘ಕರ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ (8/3). ಮೊಸರನ್ನು ಕಡೆದರೆ ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಮಜ್ಜಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗುವಂತೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆಯ ಈ ರಜೋಗುಣೀ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣರೂಪೀ ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣರೂಪೀ ಮಜ್ಜಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಸತ್ವ ಗುಣದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ಪದಾರ್ಥ, ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ರಾಗರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ (4/13).

‘ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಮ್’ — ದೊರಕಿದ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇವುಗಳು ಹೀಗೆಯೇ ಇರಲಿ ಹಾಗೂ ಅವು ಇನ್ನೂ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿ — ಹೀಗೆ ‘ಜಿಮಿ ಪ್ರತಿಲಾಭ ಲೋಭ ಅಧಿಕಾಈ’ ಇದರಂತೆ ತೃಷ್ಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತೃಷ್ಣೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಈ ‘ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಮ್’ ಪದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ — (1) ಯಾವುದರಿಂದ ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ,* ಅರ್ಥಾತ್ — ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು (2) ಯಾವುದು ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ,+ ಅರ್ಥಾತ್ — ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವಂತಹುದು. ಹೇಗೆ ಬೀಜ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷ ಅನ್ಯೋನ್ಯ ಕಾರಣಗಳಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೀಜದಿಂದ ಮರ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮರದಿಂದ ಪುನಃ ಅನೇಕ ಬೀಜಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆಯೇ ರಾಗಸ್ವರೂಪೀ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಜೋಗುಣವು ತುಂಬಾ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ತಾತರ್ಯ— ಇವೆರಡೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಪುಷ್ಟವಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳೂ ಸರಿಯಾಗಿವೆ.

 

‘ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಕೌಂತೇಯ ಕರ್ಮಸಂಗೇನ ದೇಹಿನಮ್’ — ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಶರೀರಧಾರಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ರಜೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಂತೆ ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಮನೋವೃತ್ತಿಗಳು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು, ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವೇ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮಗಳ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಶರೀರಧಾರಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡಲೇಬೇಕು, ಆದರೆ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬಾರದು.

‘ದೇಹಿನಮ್’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ದೇಹಿಯನ್ನೇ ಈ ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಗಳ ಇಂತಹ ಫಲ ಭೋಗಿಸುವೆನು’ ಈ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಒಂದು ಸುಖ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ಮಗಳ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಸಾಧಕನು — ಈ ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇವುಗಳು ಎಷ್ಟು ದಿನ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುವವು ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡ ಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅದೃಶ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಜೀವನವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ; ಸರ್ಗವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಳಯದಕಡೆಗೆ, ಮಹಾಸರ್ಗವು ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಕಳೆದುಹೋದ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮುಂತಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಪುನಃ ಬರಲಾರವು. ಕಳೆದು ಹೋದ ಸಮಯ ಮರಳಿ ಸಿಗಲಾರದು. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರಾಜಮಹಾರಾಜರ, ಶ್ರೀಮಂತರ ಅಂತಿಮ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಪಾಳುಬಿದ್ದಿರುವ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅರಮನೆಗಳನ್ನು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಸಾಧಕನು — ಇವುಗಳ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆಯೋ, ಅದೇ ಅವಸ್ಥೆ ಈ ಶರೀರ ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ಮನೆ ಇವುಗಳದ್ದಾಗಬಹುದು ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ನಾನು ಇವುಗಳ ಪ್ರಲೋಭ ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ‘ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ, ಇದಾದರೋ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿಯೇ ಆಯಿತು.’ ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬಂದರೆ ಅವನು ಕರ್ಮಸಂಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇರುವನು.

ನಾನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವು ನಿರರ್ಥವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಯಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕಾ ದೀತೋ! ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾದೀತೋ ತಿಳಿಯದು! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸಂಗ್ರಹ ಮತು ಸುಖ-ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬಾರದು, ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು — ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಗಳಿಂದಲೂ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೀರಿಹೋದಾನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಗ ದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಸಂಗವಾದ್ದರಿಂದ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿವೆ. ಸಂಗವಾಗದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಿಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ (18/17). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯುಂಟಾಗು ತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳ ಸಂಗ ವಾಗದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ (6/4).

ಸಂಬಂಧ — ತಮೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ತಮಸ್ತ್ವಜ್ಞಾನಜಂ ವಿದ್ಧಿ ಮೋಹನಂ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ ।

ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಸ್ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಭಾರತ ॥

ತು - ಮತ್ತು, ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನು, ಮೋಹನಮ್ - ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುವ, ತಮಃ - ತಮೋಗುಣವನ್ನು, ಅಜ್ಞಾನಜಮ್ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು (ನೀನು), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ತತ್ - ಅದು, ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಃ - ಪ್ರಮಾದ ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆಗಳಿಂದ, ನಿಬಧ್ನಂತಿ - (ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವರನ್ನು) ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ॥8॥

ಮತ್ತು ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ! ಎಲ್ಲ ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುವ ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನ ದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ. ಅದು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆಗಳಿಂದ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಮಸ್ತ್ವಜ್ಞಾನಜಂ ವಿದ್ಧಿ ಮೋಹನಂ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್’ — ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣ — ಇವೆರಡರಿಂದ ತಮೋಗುಣವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಿ ಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಈ ತಮೋಗುಣವು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ, ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನು ಮೋಹಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್-ಅಸತ್, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ವಾಗಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇದು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖ-ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ರಾಜಸ ಸುಖದಲ್ಲಿಯೂ ಹೋಗ ಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಮಾತೇನಿದೆ?

ನಿಜವಾಗಿ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಮಾತು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಾದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸತ್- ಅಸತ್ತಿನ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ವಿರುವು ದಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ಮನುಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರೂ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಇದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಿಂದುಂಡು ಮಲಗಿಬಿಡುವಂತೆಯೇ ಈ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಸ್ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಭಾರತ’ — ಈ ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ದೇಹಧಾರಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರಮಾದ’ — ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ (1) ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವ ಕೆಲಸದಿಂದ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ, ಈಗ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ಹಿತವಾಗುವುದೋ ಅಂತಹ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾದದ ಕಾರಣ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು (2) ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ತನಗೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಈಗ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ಅಹಿತವಾಗುವುದೋ ಅಂತಹುದನ್ನು ಮಾಡುವುದು.

ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕೆಲಸವೂ ಎರಡು ರೀತಿ ಇರುತ್ತವೆ (1) ವ್ಯರ್ಥ ಖರ್ಚುಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೀಡಿ-ಸಿಗರೇಟು, ಗಾಂಜಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು ಮತ್ತು ನಾಟಕ-ಸೀನೇಮಾ, ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಹಣ ಖರ್ಚುಮಾಡುವುದು; (2) ವ್ಯರ್ಥ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಚೌಕಾಬಾರ — ಇಸ್ಪೀಟು ಆಡುವುದು, ವ್ಯರ್ಥ ವಾಗಿ ಅಲೆಯುವುದು, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಪಶುಗಳ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡು ವುದು, ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದೆ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಗಿಡಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು.

‘ಆಲಸ್ಯ’ — ಇದೂ ಎರಡೂ ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ — (1) ಮಲಗಿಕೊಂಡೇ ಇರುವುದು, ಕೆಲಸವಿಲ್ಲದೆ ಸುಮ್ಮನೇ ಕುಳಿತಿರುವುದು, ಆವಶ್ಯಕ ಕೆಲಸಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಮಾಡಿದರಾಯಿತು, ಈಗ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳೋಣ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದು — ಈ ರೀತಿಯ ಆಲಸ್ಯವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ; (2) ನಿದ್ದೆಯ ಬಳಿಕ ಶರೀರ ಭಾರವಾಗುವುದು, ವೃತ್ತಿಗಳು ಭಾರವಾಗುವುದು, ಅರಿವಿನ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಇಂತಹ ಆಲಸ್ಯವು ದೋಷಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಆಲಸ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿದ್ದೆ’ — ಇದೂ ಕೂಡ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ — (1) ಆವಶ್ಯಕ ನಿದ್ದೆ — ಯಾವ ನಿದ್ದೆ ಶರೀರದ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹಗುರತನ ಬರುತ್ತದೋ, ವೃತ್ತಿಗಳು ಸ್ವಚ್ಚವಾಗು ತ್ತವೋ, ಬುದ್ಧಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಇಂತಹ ಆವಶ್ಯಕ ನಿದ್ದೆಯು ತ್ಯಾಜ್ಯವಲ್ಲ, ದೋಷಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೂ ಇಂತಹ ನಿಯಮಿತ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ದೋಷಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪದೆ ಯೋಗಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು — ‘ಯುಕ್ತಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧಸ್ಯ’ (6/17) ಮತ್ತು (2) ಅನಾವಶ್ಯಕ ನಿದ್ದೆ — ಯಾವ ನಿದ್ದೆ ನಿದ್ದೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಆಲಸ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ, ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದಾಗ ಶರೀರ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೋ, ವೃತ್ತಿಗಳು ಭಾರವಾಗುತ್ತವೋ, ಹಿಂದಿನದು ನೆನಪುಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ಅನಾವಶ್ಯಕ ನಿದ್ದೆ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ದೋಷಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅನಾವಶ್ಯಕ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ನ ಚಾತಿ ಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ’ (6/16).

ಈ ರೀತಿ ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ-ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯಾಗಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಬಂಧಿಸುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣ ಗಳು ಸಂಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ವಗುಣವು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣ ದಲ್ಲಿ ‘ಸುಖಸಂಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಸಂಗ’ ಹೇಳಿದೆ ಹಾಗೂ ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಸಂಗ’ ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗ’ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ತಮೋ ಗುಣವು ಮೋಹನಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದಲೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣವು ಸಂಗ (ಸುಖಾಸಕ್ತಿ)ದಿಂದ ಬಂಧಿಸು ತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಮೋಗುಣವು ಸ್ವರೂಪತಃ ಬಂಧನಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಜ್ಞಾನದ ಅಭಿಮಾನವಿರ ದಿದ್ದರೆ ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಬಂಧಕಾರಿಯಾಗಿರದೆ ಗುಣಾತೀತ ವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳು. ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆ ಕರ್ಮವು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ (3/19).

ಮೇಲಿನ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ ಕಾರಣವೇ ಅವನು ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ಗುಣಾತೀತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾಧಕನು ಗುಣಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಬಂಧಿಸುವ ಮೊದಲು ತ್ರಿಗುಣಗಳು ಏನು ಮಾಡುತ್ತವೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಸತ್ತ್ವಂ ಸುಖೇ ಸಂಜಯತಿ ರಜಃ ಕರ್ಮಣಿ ಭಾರತ ।

ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ತು ತಮಃ ಪ್ರಮಾದೇ ಸಂಜಯತ್ಯುತ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವು, ಸುಖೇ - ಸುಖದಲ್ಲಿ, ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವು, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ (ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ), ಸಂಜಯತಿ - ವಿಜಯ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ತು - ಆದರೆ, ತಮಃ - ತಮೋಗುಣವು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಆವೃತ್ಯ - ಮುಚ್ಚಿ, ಉತ - ಹಾಗೂ, ಪ್ರಮಾದೇ - ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ (ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ), ಸಂಜಯತಿ - ವಿಜಯ ಪಡೆಯತ್ತದೆ. ॥9॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ಸತ್ವಗುಣವು ಸುಖದಲ್ಲಿ, ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಮೋಗುಣವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸತ್ವಂ ಸುಖೇ ಸಂಜಯತಿ’ — ಸತ್ವಗುಣವು ಸಾಧಕನನ್ನು ಸುಖದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ, ಸಾಧಕನನ್ನು ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖ ಬಂದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಾದ್ದಿರಂದ ಆ ಸುಖವು ಸಾಧಕನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಸಾಧನೆಯು ಮುಂದರಿಯಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸತ್ವ ಗುಣದಿಂದ ಮೇಲೇರಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣಾತೀತನಾಗಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣದ ಮೂಲಕ ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಸಂಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣದ ವಿಜಯ ಕೇವಲ ಸುಖದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿರುವನು, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ಎಷ್ಟು ಜ್ಞಾನೀಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ಬಂದುಬಿಡು ತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣದ ವಿಜಯ ಕೇವಲ ಸುಖದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ರಜಃ ಕರ್ಮಣಿ ಭಾರತ’ — ರಜೋಗುಣವು ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯು ತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಒಳ್ಳೆದೆನಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರಿಯವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಗುವು ಮಲಗಿದ್ದಲ್ಲೇ ಕೈ ಕಾಲ, ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸು ತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕೈ ಕಾಲು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಅಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರು ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಆ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲೇ ಬಿಡಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ ಪ್ರಿಯತೆ ಇರುವುದು, ಅದರಿಂದ ರಜೋಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ (2/47) ಇತ್ಯಾದಿ ವಚನಗಳಿಂದ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರ ಕಡೆಗೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರ ಕಡೆಗೆ ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ’ ‘ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ’ (2/47) ‘ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ’ (6/3) ಇತ್ಯಾದಿ ವಚನಗಳಿಂದ — ‘ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡಲೇಬೇಕು’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರಿಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳ ಆಗ್ರಹವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಲು, ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆ ಇರಬೇಕು ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಆಗ್ರಹ ಎಂದೂ ಇರಬಾರದು — ‘ನ ಕರ್ಮಸ್ವನುಷಜ್ಜತೆ’ (6/4).

‘ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ತು ತಮಃ ಪ್ರಮಾದೇ ಸಂಜಯತ್ಯುತ’ — ತಮೋಗುಣವು ಬಂದಾಗ ಅದು ಸತ್-ಅಸತ್, ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯ, ಹಿತ-ಅಹಿತದ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆಚ್ಛಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಅದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಬಾರದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಅದರ ವಿಜಯವಾಗಿದೆ.

ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ (ಸ್ವಚ್ಛತೆ) — ಇವೆರಡು ವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ತಮೋ ಗುಣವು ಇವೆರಡೇ ವೃತ್ತಿಗಳ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹಾಗ ಅಂತಃಕರಣದ ನಿರ್ಮಲತೆ)ವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯ ಹೇಳಿದರೂ, ಕೇಳಿದರೂ, ಓದಿದರೂ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸತ್ವಗುಣವು ಕೇವಲ ಸುಖವಾದಾಗ ವಿಜಯಪಡೆಯದೆ ಸುಖದ ಸಂಗವಾದಾಗ ವಿಜಯಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಸುಖಸಂಗೇನಬಧ್ನಾತಿ’ (14/6) ಇದೇ ರೀತಿ ರಜೋಗುಣವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಗವಾದಾಗ ವಿಜಯಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಕೌಂತೇಯ ಕರ್ಮಸಂಗೇನ ದೇಹಿನಮ್’ (14/7) ಆದರೆ ತಮೋಗುಣವು ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದಲೇ ವಿಜಯಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಮೋಗುಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಗ ಶಬ್ದ ಬಂದಿಲ್ಲ.

‘ನಾನು ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇದು ಸುಖದ ಸಂಗವಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಒಳ್ಳೆಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು, ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿವೆ’ — ಇದು ಕರ್ಮದ ಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಸಂಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಒಂದೊಂದು ಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ವಿಜಯಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ರಜಸ್ತಮಶ್ಚಾಭಿಭೂಯ ಸತ್ತ್ವಂ ಭವತಿ ಭಾರತ ।

ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ತಮಶ್ಚೈವ ತಮಃ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಥಾ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ!, ರಜಃ - ರಜೋಗುಣ, ಚ - ಮತ್ತು, ತಮಃ - ತಮೋಗುಣವನ್ನು, ಅಭಿಭೂಯ - ಅದುಮಿ, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವು, ಭವತಿ - ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣ, ಚ - ಮತ್ತು, ತಮಃ - ತಮೋ ಗುಣವನ್ನು (ಅದುಮಿ), ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವು (ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ), ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣ (ಮತ್ತು), ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವನ್ನು (ಅದುಮಿ), ತಮಃ - ತಮೋಗುಣವು (ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ). ॥10॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಸತ್ವಗುಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ರಜೋಗುಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರಜಸ್ತಮಶ್ವಾಭಿಭೂಯ ಸತ್ವಂ ಭವತಿ ಭಾರತ’ — ರಜೋಗುಣದ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಸತ್ವಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ರಜೋಗುಣದ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ, ಅಶಾಂತಿ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ, ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಅನಾವಶ್ಯಕನಿದ್ದೆ, ಮೂಢತೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿ ಗಳನ್ನು ‘ಸತ್ವಗುಣವು’ ಅದುಮಿ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ವೈರಾಗ್ಯ, ನಿಃಸ್ಪೃಹತೆ, ಉದಾರತೆ, ನಿವೃತ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

‘ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ತಮಶ್ಚೈವ’ — ಸತ್ವಗುಣದ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ರಜೋಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ವಗುಣದ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರಕಾಶ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಉದಾರತೆ ಮುಂತಾದ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತಮೋ ಗುಣದ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಅನಾವಶ್ಯಕ ನಿದ್ದೆ, ಮೂಢತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ರಜೋಗುಣವು ‘ಅದುಮಿ’, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಆರಂಭ, ಅಶಾಂತಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಮುಂತಾದ ವೃತ್ತಿ ಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

‘ತಮಃ ಸತ್ವಂ ರಜಸ್ತಥಾ’ — ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಅದುಮಿ ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ವಗುಣದ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಪ್ರಕಾಶ, ಉದಾರತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ಚಂಚಲತೆ, ಅಶಾಂತಿ, ಲೋಭ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತಮೋಗುಣವು ‘ಅದುಮಿ’ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಅತಿನಿದ್ದೆ, ಮೂಢತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಒಂದು ಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಬೆಳೆದಿರುವ ಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಜಯಿಯಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ (6ರಿಂದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲಿಗೆ ಬಂಧಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ವಿಜಯ ಪಡೆಯವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಮತ್ತೆ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಒಂದರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮಕೊಡುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರು ಮಹಾಸರ್ಗ ದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಥಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಕಾರಣ — ಮಹಾಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನನ್ನೇ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ (14/5). ಇದರ ಕುರಿತು — ಆ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವೇನು ಮತ್ತು ಅವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ ಭಗವಂತನು — 6ರಿಂದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕ್ರಮಶಃ ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು — ಬಂಧಿಸುವ ಮೊದಲು ತ್ರಿಗುಣಗಳು ಏನು ಮಾಡುತ್ತವೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಬಂಧಿಸುವ ಮೊದಲು ಬೆಳೆದಿರುವ ಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಪಡೆದಾಗ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ (14/9). ಈಗ ಗುಣಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತವೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಒಂದು ಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ (14/10). ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ — ಭಗವಂತನು 6ರಿಂದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇಟ್ಟಿರುವ ಕ್ರಮವೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಯಾವ ಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ ಅದರ ಮುಖ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಗುಣಗಳ ಗೌಣತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಗುಣಗಳ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಒಂದು ಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಆ ಬೆಳೆದಿರುವ ಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಬೆಳೆದಿರುವ ಸತ್ವಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಸರ್ವದ್ವಾರೇಷು ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಕಾಶ ಉಪಜಾಯತೇ ।

ಜ್ಞಾನಂ ಯದಾ ತದಾ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿವೃದ್ಧಂ ಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯುತ ॥

ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ದೇಹೇ - ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವದ್ವಾರೇಷು - ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳ (ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ)ಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕಾಶಃ - ಪ್ರಕಾಶ (ಸ್ವಚ್ಛತೆ), ಉತ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ವಿವೇಕವು, ಉಪಜಾಯತೆ - ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೋ, ತದಾ - ಆಗ, ಸತ್ಪಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವು, ವಿವೃದ್ಧಮ್ - ಬೆಳೆದಿದೆ, ಇತಿ - ಎಂದು, ವಿದ್ಯಾತ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥11॥

ಯಾವಾಗ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ (ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ) ಪ್ರಕಾಶ, ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಸತ್ವಗುಣವು ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವದ್ವಾರೇಷು ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್ ..... ಜ್ಞಾನಂ ಯದಾ’ — ಯಾವಾಗ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಸತ್ವಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ, ಆಗ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಸ್ವಚ್ಛ ಬಹಿಃಕರಣ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಶಬ್ದಾದಿ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಮನನ-ಚಿಂತನೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ‘ಸತ್’ ಎಂದರೇನು? ಅಸತ್ತೆಂದರೇನು? ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಅಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಲಾಭವಿದೆ? ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯಿದೆ? ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹಿತವಿದೆ? ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಹಿತವಿದೆ? ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್ವಗುಣವು ಬೆಳೆಯುವ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬಹಿಃಕರಣ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗುವುದರ ಅವಕಾಶ ಈ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಬಂಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ‘ಸರ್ವ ದೇಹಿನಾಮ್’ (14/8) ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು — ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ರಜೋಗುಣ- ತಮೋಗುಣಗಳಾದರೋ ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸತ್ವಗುಣವು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಸಾಧಿಸಿ ಸತ್ವಗುಣ ದಿಂದ ಮೇಲೇರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಸಫಲತೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನು ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯವ ಪೂರ್ಣ ಅವಕಾಶ, ಅಧಿಕಾರ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

‘ತದಾ ವಿದ್ಯಾದ್ ವಿವೃದ್ಧಂ ಸತ್ವಮಿತ್ಯುತ’ — ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ — ಸತ್ವಗುಣದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿವೆ ಹಾಗೂ ರಜೋಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಅದುಮಿವೆ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು — ‘ನಾನು ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಜ್ಞಾನೀಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಸತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತನ್ನ ಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯ, ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತನಾಗಿರಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ ವಿದ್ಯಾತ್’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು, ಬೆಳೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಒಂದು ಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಾದಾಗ ಬೇರೆ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ಅದುಮುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ, ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸವೆಂದು ತಿಳಿಯ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾ- ಕೆಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ. ಸ್ವಯಂ (ಜೀವಿಯು) ಪರಿವರ್ತನರಹಿತ ಮತ್ತು ಈ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಯಂ ಕೂಡ ಬದಲಾಗುವು ದಾದರೆ ಈ ವೃತ್ತಿಗಳು ಆಗುವುದು-ಕೆಡುವುದು ಯಾರು ನೋಡುವನು? ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಪರಿವರ್ತನರಹಿತನೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು.

ಸಾತ್ವಿಕವೃತ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಉಂಟಾದಾಗ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ರಾಗ ದೂರವಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅಶಾಂತಿಯು ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಶಾಂತಿಯು ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ, ಲೋಭವು ಅಳಿದು ಉದಾರತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಆಗತೊಡಗುತ್ತದೆ. (18/9) ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹಗಳಿಗಾಗಿ ಹೊಸ- ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ಭೋಗಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾಗದೆ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಕಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಜಾಗರೂಕವಾಗಿ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಎಂದಾದರು ತಪ್ಪಾದರೂ ಅದು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸಡ್ಡೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್-ಅಸತ್, ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬೆಳೆದಾಗ ಸಾಧಕನು ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಬಹುಬೇಗ ಲಾಭವಾಗಬಲ್ಲದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದವಿದೆ. ಪ್ರಕಾಶದ ಅರ್ಥ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಆಗುವ ಮನೋರಾಜ್ಯದ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದಿಂದಾಗುವ ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ ಇವುಗಳಿರದೆ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಉಂಟಾಗುವು ದಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥ — ವಿವೇಕ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್-ಅಸತ್, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ, ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಗ್ರಾಹ್ಯ- ತ್ಯಾಜ್ಯ ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಬೆಳೆದಿರುವ ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಲೋಭಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಾರಂಭಃ ಕರ್ಮಣಾಮಶಮಃ ಸ್ಪೃಹಾ ।

ರಜಸ್ಯೇತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಭರತರ್ಷಭ ॥

ಭರತರ್ಷಭ - ಭರತವಂಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ!, ರಜಸಿ - ರಜೋಗುಣವು, ವಿವೃದ್ಧೇ - ಬೆಳೆದಾಗ, ಲೋಭಃ- ಲೋಭವು, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ - ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳ, ಆರಂಭಃ - ಆರಂಭವು, ಅಶಮಃ - ಅಶಾಂತಿ (ಮತ್ತು), ಸ್ಪೃಹಾ - ಸ್ಪೃಹೆ, ಏತಾನಿ - ಈ ವೃತ್ತಿಗಳು, ಜಾಯಂತೇ - ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥12॥

ಭರತವಂಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! ರಜೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ, ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆ — ಈ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹುಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಲೋಭಃ’ — ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳು ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಸುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ‘ಲೋಭ’ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದು ಲೋಭವಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಕೃಷಿಮಾಡಿ ಧಾನ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದರೆ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಿ ಲಾಭ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ — ಈ ರೀತಿ ಪದಾರ್ಥ, ಧನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದರ ಹೆಸರು ಲೋಭವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುವುದು ದೋಷವೂ ಅಲ್ಲ.

‘ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ’ — ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತನಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ದೋಷಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಂತಹ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ (14/22) ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಧನ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವುದೇ ದೋಷವಾಗಿದೆ.

‘ಆರಂಭಃ ಕರ್ಮಣಾಮ್’ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಮಾನ, ಆದರ, ಪ್ರಶಂಸೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಹೊಸ-ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಾರಂಭಿಸು ವುದು, ಹೊಸ-ಹೊಸ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳನ್ನು, ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಆರಂಭ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ವಿದೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಬಂದಾಗ ಯಾವುದೋ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೋ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯದೇ ಉದ್ದೇಶ ಇರಬೇಕು. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಉದ್ದೇಶ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರಬಾರದು — ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ (12/16 ಮತ್ತು 14/25) ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಆರಂಭಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ (ಕ್ರಿಯೆ)ವಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವು ಎಲ್ಲ ಆರಂಭ, ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. (4/19) ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಆರಂಭ ದೋಷಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ವಿಧಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯೋಗ — (ಸಮತೆ)ದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಲಾರನು (6/3). ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತರಹಿತನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಆರಂಭವಾಗಿರದೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾತ್ರ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ರಾಗ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ಆರಂಭ ನಿವೃತ್ತಿ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ದೋಷಿ ಅಲ್ಲ.

‘ಅಶಮಃ’ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಗೊಂದಲ ಇರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಅಶಮ’ವಾಗಿದೆ. ಬಯಸಿದ ವಸ್ತು (ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಯಶ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಗೊಂದಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಈ ಅಶಾಂತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸ್ಪೃಹಾ’ — ಆಸೆಯ ಹೆಸರು ಸ್ಪೃಹೆಯಾಗಿದೆ. ಹಸಿವಾದಾಗ ಅನ್ನದ, ಬಾಯಾರಿದಾಗ ನೀರಿನ ಛಳಿಯಾದಾಗ ಬಟ್ಟೆಯ ಆಸೆ, ಆವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಛಳಿ ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅನ್ನ, ನೀರು ಇವುಗಳು ಸಿಗಲಿ — ಹೀಗೆ ಇಚ್ಛಿಸುವುದೇ ದೋಷ ವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಈ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಇಚ್ಛೆಯ ಅಧೀನವಲ್ಲ.

‘ರಜಸ್ಯೇತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಭರತರ್ಷಭ’ — ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲೋಭ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ — ತನ್ನ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹವಾದರೋ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತೆ ತನಗಾಗಿ ಇನ್ನೇನುಬೇಕು? ಹೀಗೆ ಸಾಧಕನು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ರಜೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡಬೇಕು, ಉದಾಸೀನನಾಗಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಅದುಮಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ರಜೋಗುಣವು ಅಸಂಗತೆಯ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿವೆ. ‘ರಜೋ ರಾಗಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಧಿ’ (14/7). ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಇದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾದಾಗಲೇ ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಬೆಳೆದಿರುವ ತಮೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಅಪ್ರಕಾಶೋಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಮಾದೋ ಮೋಹ ಏವ ಚ ।

ತಮಸ್ಯೇತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಕುರುನಂದನ ॥

ಕುರುನಂದನ - ಹೇ ಕುರುನಂದನಾ!, ತಮಸಿ - ತಮೋಗುಣವು, ವಿವೃದ್ಧೆ - ಬೆಳೆದಾಗ, ಅಪ್ರಕಾಶಃ - ಅಪ್ರಕಾಶವು, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ - ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಯು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪ್ರಮಾದಃ - ಪ್ರಮಾದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೋಹಃ - ಮೋಹವು, ಏತಾನಿ, ಏವ- ಈ ವೃತ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡ, ಜಾಯಂತೇ - ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥13॥

ಹೇ ಕರುನಂದನಾ! ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಅಪ್ರಕಾಶ (ಅಜ್ಞಾನ) ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಆಲಸ್ಯ) ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಮೋಹ — ಈ ವೃತ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡಾ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಪ್ರಕಾಶಃ’ — ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಕಾಶ (ಸ್ವಚ್ಛತೆ) ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅದುಮಿ ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿರುವ ಅರಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲಿನ ಮಾತಾದರೋ ನೆನಪಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ವಿವೇಕ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರಕಾಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃತ್ತಿ ‘ಪ್ರಕಾಶ’ ದೊಂದಿಗೆ ಇದರ ವಿರೋಧ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಪ್ರವೃತಿಃ’ — ರಜೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಯಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅದುಮಿ ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಕೆಲಸಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರಲು, ಅಥವಾ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರಲು ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡಲು ರುಚಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲ ‘ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ’ಯ ಕೆಲಸ ವಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಮಾದಃ’ — ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು, ಹಾಗೂ ಯಾವ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉನ್ನತಿಯಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ, ಸಮಾಜದ ಕೆಲಸವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಆವಶ್ಯಕವಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಬೀಡಿ- ಸಿಗರೇಟು ಕುಡಿಯುವುದು, ಇಸ್ಪೀಟ್-ಚೌಕಬಾರ, ಆಟ, ತಮಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ‘ಪ್ರಮಾದ’ ವೃತ್ತಿಯ ಕೆಲಸ ವಾಗಿದೆ.

‘ಮೋಹಃ’ — ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆದು ‘ಮೋಹ’ ವೃತ್ತಿಯು ಬಂದುಬಿಟ್ಟಾಗ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ವಿರೋಧಿಭಾವ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದ ರಲ್ಲಿ — ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆ ಮೂಢತೆ ಆವರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರು ವುದಿಲ್ಲ.

‘ಏವ ಚ’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ — ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುವುದು, ಜೀವನದ ಸಮಯವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹಾಳು ಮಾಡುವುದು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹಣಖರ್ಚುಮಾಡುವುದು, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ನಿರರ್ಥಕ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

‘ತಮಸ್ಯೇತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಕರುನಂದನ’ — ಇವೆಲ್ಲ ಬೆಳೆದಿರುವ ತಮೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಅಪ್ರಕಾಶ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಂಡು ಬಂದಾಗ ಸತ್ವಗುಣವನ್ನು ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಅದುಮಿ ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತ್ರಿಗುಣಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕಾರಣ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಇವುಗಳ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳ ಪರಿಚಯವು ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವೃತ್ತಿಗಳು ಸ್ಥೂಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 11ನೇ, 12ನೇ ಮತ್ತು 13ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು, ಅದರಿಂದ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಗುಣಗಳ ಪರಿಚಯವಾಗಿ, ಸಾಧಕನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ರಜೋಗುಣ, ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸತ್ವಗುಣವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದು, ನಾಶವಾಗುವುದು, ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ವೃತ್ತಿಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ — ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ದೃಶ್ಯವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಪುರುಷನು ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ದ್ರಷ್ಟಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ದ್ರಷ್ಟಾ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ದೃಶ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ದ್ರಷ್ಟಾ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೃಶ್ಯದ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ದ್ರಷ್ಟಾ ಸಂಜ್ಞಾ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡು ‘ನಾನು ಕಾಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನಾನು ಕ್ರೋಧಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿಕಾರಗಳಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಣಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿ ಯಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸಿಟ್ಟುಬಂದಾಗ ಮರೆತು ಸಿಟ್ಟನ್ನು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಉಳಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನದು ಸಿಟ್ಟಿನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ನಾನು ಕ್ರೋಧಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆ ಕ್ರೋಧವು ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧ ರೂಪೀ ವಿಕಾರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಲಾರನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾದ ಉಪಾಯವು — ಸಾಧಕನು ಇವುಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಿಕಾರಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿರದೆ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ವಿಕಾರಗಳಾದರೋ ಬರುತ್ತವೆ — ಹೋಗುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕಾರಗಳೂ ಕೂಡ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರದೆ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಆ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಮರೆತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಆ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಿಟ್ಟು ಬಂದಾಗ ಸಾಧಕನು — ‘ನಾನಾದರೋ ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ನಾನು ಬಂದು ಹೋಗವ ಸಿಟ್ಟಿನೊಂದಿಗೆ ಎಂದೂ ಸೇರಲಾರೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಈ ವಿಚಾರ ದೃಢವಾದಾಗ ಕ್ರೋಧದ ವೇಗ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅದು ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಲ ಬಂದೀತು. ಕೊನೆಗೆ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾಗುವುದು.

ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸತ್ವಗುಣ, ರಜೋಗುಣ, ತಮೋಗುಣ ಇವುಗಳ ವೃದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಗುಣ ಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಗುಣ ಗಳಲ್ಲಾಗುವ ವೃತ್ತಿಗಳು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಗುಣಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರು ವಿಜಾತೀಯವಾಗಿವೆ. ಬದಲಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಬದಲಾಗದೆ ಇರುವವನ ಏಕಾತ್ಮಭಾವ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುವುದರಿಂದ ತಮೋಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣಗಳು ಅದುಮಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಭೋಗ-ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅದರಿಂದಾಗುವ ಸುಖದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಸತ್ವ ಗುಣವು ಗುಣಾತೀತನಾಗಲು ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವನ್ನೂ ಕೂಡ ಉಪಭೋಗಿಸಬಾರದು. ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುವುದು ರಜೋಗುಣದ ಅಂಶ ವಾಗಿದೆ. ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಬೆಳೆದಾಗ ರಾಗದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವವನ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗಿ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಗಕ್ಕನುಸಾರ ಪದಾರ್ಥ ಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಲೋಭ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮ್ಮೋಹ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದ ರಿಂದ ಅವನು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಹೋಗಿ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ (2/62, 63).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳಾದರೋ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಹಾಗೂ ರಜೋಗುಣದ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿವೆ. ಪ್ರಮಾದ ಹಾಗೂ ಮೋಹ ತಮೋಗುಣದ ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಹೆಚ್ಚಿದ ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳ ಫಲವು ಏನಾಗುತ್ತದೆ — ಇವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಯದಾ ಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ತು ಪ್ರಲಯಂ ಯಾತಿ ದೇಹಭೃತ್ ।

ತದೋತ್ತಮವಿದಾಂ ಲೋಕಾನಮಲಾನ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ॥

ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ಸತ್ತ್ವೇ - ಸತ್ತ್ವಗುಣವು, ಪ್ರವೃದ್ಧೇ - ಬೆಳೆದಿದೆಯೋ, ತದಾ - ಆಗ, ತು - ಒಂದು ವೇಳೆ, ದೇಹಭೃತ್ - ದೇಹಧಾರೀ ಮನುಷ್ಯನು, ಪ್ರಲಯಮ್, ಯಾತಿ - ಸತ್ತು ಹೋದರೆ (ಅವನು), ಉತ್ತಮವಿದಾಮ್ - ಶುಭ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವರ ತಿಳಿದವರ, ಅಮಲಾನ್ - ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳಿಗೆ, ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ - ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥14॥

ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಬೆಳೆದಿರುವಾಗ ಒಂದು ವೇಳೆ ದೇಹಧಾರಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಅವನು ಶುಭ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಾ ಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರವೃದ್ಧೇ.... ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ’ — ಯಾರೇ ದೇಹಧಾರಿ ಮನುಷ್ಯನು, ಬೇಕಾದರೆ ಅವನು ಸತ್ವಗುಣೀ, ರಜೋಗುಣೀ, ತಮೋಗುಣೀ ಆಗಿರಲಿ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಸತ್ವಗುಣವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಮೊದಲಾದ ವೃತ್ತಿಗಳು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ, ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಅವನು ಉತ್ತಮ (ಶುಭ) ಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ನಿರ್ಮಲ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಉತ್ತಮವಿದಾಮ್’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಉತ್ತಮ (ಶುಭ) ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡುವು ದಿಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉತ್ತಮಭಾವವಿರುವ, ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳಿರುವ, ಉತ್ತಮಜ್ಞಾನವಿರುವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ ಜನರಿಗೆ ಯಾವ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ ಅದೇ ನಿರ್ಮಲ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವನವಿಡೀ ಶುಭ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಅತಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯರು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಿಗೆ ದೊರೆಯುವಂತಹ ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ಗುಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ದುರ್ಬಲವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ ವೃತ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಸಮಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಾವದ್ದೇ ಮಹತ್ವವಿದೆ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮವಿಶೇಷತೆಯದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾವದ ಸ್ಥಾನ ಬಹು ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯಾ, ಭಾವ, ಉದ್ದೇಶ — ಇವು ನಾಲ್ಕೂ ಕ್ರಮಶಃ ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ಎತ್ತರವಾಗಿವೆ.

ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃತ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥೂಲಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮದ ಆಹಾರ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಸುಗಂಧದಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥೂಲಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಎತ್ತರದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಮಲಾನ್’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಸಾಯುವವನಿಗೆ ನಿರ್ಮಲ ಲೋಕ ಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಜೀವನವಿಡೀ ಶುಭ-ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗುವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃತ್ತಿ ಬೆಳೆದಾಗ ಸಾಯುವವರು ಹೇಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಂತಹ ಮತಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಗತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ (8/6) ಇದು ಭಗವಂತನ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಸವಲತ್ತಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣದ ವೃತ್ತಿ ಬೆಳೆದಾಗ ಶರೀರ ಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವನು — ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ತದೋತ್ತಮವಿದಾಂ ಲೋಕಾನಮಲಾನ್’ ವಿವೇಕವುಳ್ಳ ಪುರುಷರೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವರು. ಸತ್ವಗುಣವನ್ನು ತಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರಲ್ಲಿ ರಮಿಸದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸಮ್ಮುಖತೆ ಇದ್ದರೆ ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ವಗುಣದಿಂದಲೂ ಅಸಂಗ (ಗುಣಾತೀತ)ನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವನು, ಸತ್ವಗುಣದ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದರೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಎತ್ತರದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲನು.

‘ಅಮಲಾನ್’ — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಪೇಕ್ಷ ನಿರ್ಮಲತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮದಲ್ಲಿ ನಿರಪೇಕ್ಷ ನಿರ್ಮಲತೆ ಇದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ರಜಸಿ ಪ್ರಲಯಂ ಗತ್ವಾ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ ।

ತಥಾ ಪ್ರಲೀನಸ್ತಮಸಿ ಮೂಢಯೋನಿಷು ಜಾಯತೇ ॥

ರಜಸಿ - ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ, ಪ್ರಲಯಮ್, ಗತ್ವಾ - ಸಾಯುವ ಪ್ರಾಣಿಯು, ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು - ಕರ್ಮಸಂಗೀ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ, ಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ತಮಸಿ - ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ, ಪ್ರಲೀನಃ - ಸಾಯುವವನು, ಮೂಢಯೋನಿಷು - ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ॥15॥

ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸಾಯುವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಕರ್ಮಸಂಗೀ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣವು ಬೆಳೆದಾಗ ಸಾಯುವವನು ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರಜಸಿ ಪ್ರಲಯಂ ಗತ್ವಾ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ’ — ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ರಜೋಗುಣದ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಅಶಾಂತಿ, ಸ್ಪೃಹೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಹಾಗೂ ಅದೇ ವೃತ್ತಿಯ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರಬಿಟ್ಟು ಹೋದರೆ ಆ ಸತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯ ರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

ಜೀವನವಿಡೀ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ, ಆಚರಣೆ ಮಾಡಿದವನು ಒಳ್ಳೆಯ ಭಾವಗಳಿದ್ದು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸತ್ತು ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಆಚರಣೆ, ಭಾವಗಳು ಒಳ್ಳೆಯವೇ ಇದ್ದೀತು, ಅವನು ಶುಭಕರ್ಮಮಾಡುವವನೇ ಆಗುವನು. ಸಾಧಾರಣ ಜೀವನ ಇರುವವನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಲೋಭ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸತ್ತರೆ ಅವನು ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿ ಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಯುಳ್ಳವನಾಗುವನು. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳೇ ಮುಖ್ಯವುಳ್ಳವನು ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸತ್ತರೆ ಅವನು ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕೂಡ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನಾಗುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯ- ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂರು ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು, ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತು ಮನುಷ್ಯನಾಗುವ ಪ್ರಾಣಿ ಎಂತಹುದೇ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವನಿಲೀ, ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರದತ್ತ ವಿವೇಕ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವನ್ನಿತ್ತು, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಈ ವಿವೇಕವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ಮೇಲೇರಬಲ್ಲರು, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಈ ಭಗವದತ್ತ ವಿವೇಕದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ತಥಾ ಪ್ರಲೀನಸ್ತಮಪಿ ಮೂಢಯೋನಿಷು ಜಾಯತೇ’ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತಮೋಗುಣವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್- ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹ, ಅಪ್ರಕಾಶ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬೆಳೆದು, ಆ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸತ್ತರೆ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿ ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆಯು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಹೆಚ್ಚು- ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಮೂಢತೆಯು ಪಶು, ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸತ್ತು ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅವನ ಗುಣ, ಆಚರಣೆ ಒಳ್ಳೆಯವೇ ಇದ್ದೀತು, ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ಅವನಿಗಿದ್ದೀತು. ಭರತಮುನಿಯು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ಜಿಂಕೆಯ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೂಢ ಯೋನಿಯುಳ್ಳ ಜಿಂಕೆಯಾದನು. ಆದರೆ ಅವರು ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ತ್ಯಾಗ, ತಪಸ್ಸು, ಜಿಂಕೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಅವರು ಜಿಂಕೆಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಹಸುರು ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನದೆ ಒಣಗಿದ ತರಗೆಲೆಗಳನ್ನೆ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಭರತಮುನಿಗೆ ಜಿಂಕೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿದ್ದಂತಹ ಜಾಗರೂಕತೆಯು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿನ ರಾಗದ ಅಂಶವೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು, ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು, ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಂಶವಲ್ಲ. ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ‘ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಕ್ರಿಯಾರೂಪದಿಂದ ರಜೋಗುಣ ವಾದರೋ ಗುಣಾತೀತನಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರಕಾಶಂ ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ’ (14/22). ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವುದರಲ್ಲಾದರೂ ರಾಗ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನು ಕರ್ಮಸಂಗೀ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವನು. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಸಂಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ — ‘ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ’ (15/2).

ಸಂಬಂಧ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸಾಯುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಇಂತಹ ಗತಿಗಳು ಏಕಾಗುತ್ತವೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಕರ್ಮಣಃ ಸುಕೃತಸ್ಯಾಹುಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ನಿರ್ಮಲಂ ಫಲಮ್ ।

ರಜಸಸ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮಜ್ಞಾನಂ ತಮಸಃ ಫಲಮ್ ॥

ಸುಕೃತಸ್ಯ - ಶುಭ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮದ, ತು - ಆದರೋ, ಸಾತ್ವಿಕಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕ, ನಿರ್ಮಲಮ್ - ನಿರ್ಮಲ, ಫಲಮ್- ಫಲವೆಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ರಜಸಃ - ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನೂ, ದುಃಖಮ್ - ದುಃಖವೆಂದು (ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ), ತಮಸಃ - ತಾಮಸ ಕರ್ಮದ, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅಜ್ಞಾನ (ಮೂಢತೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ವಿವೇಕೀ ಪುರುಷರು- ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಸಾತ್ವಿಕ ನಿರ್ಮಲವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನ (ಮೂಢತೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮವು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸವೆಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರವೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕರ್ತಾ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ತಾನಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಕರ್ತೃವಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಕರ್ತೃವಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಾಮಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.]

‘ಕರ್ಮಣಃ ಸುಕೃತಸ್ಯಾಹುಃ ಸಾತ್ವಿಕಂ ನಿರ್ಮಲಂ ಫಲಮ್’ — ಸತ್ವಗುಣದ ಸ್ವರೂಪ ನಿರ್ಮಲ, ಸ್ವಚ್ಛ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣವುಳ್ಳ ಕರ್ತೃವು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಸಾತ್ವಿಕವೇ ಆದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮವು ಕರ್ತೃವಿನದೇ ರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲ, ಸುಖದಾಯ ಕವೇ ಇದ್ದೀತು.

ಫಲೇಚ್ಛಾರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೂ ಸತ್ವಗುಣ ದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ತೃವಿನ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಅವನ ಸಂಜ್ಞೆ ‘ಸಾತ್ವಿಕಕರ್ತಾ’ ಎಂದೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಅವನ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಅವನ ಸಾತ್ವಿಕ-ಕರ್ತಾ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಂದಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ಉಂಟಾಗದೆ ಅವನಿಂದಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕರ್ಮ ವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ರಜಸಸ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮ್’ — ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವು ರಾಗಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗವುಳ್ಳ ಕರ್ತೃವಿನ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕರ್ಮವೂ ರಾಜಸವೇ ಆದೀತು ಮತ್ತು ಆ ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಭೋಗವೆ ಆದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ರಾಜಸ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭೋಗ ವಾದೀತು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭೋಗವಾದೀತು, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರಗಳ ಭೋಗ ವಾದೀತು ಮತ್ತು ಸತ್ತಬಳಿಕ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳು ದೊರೆಯುವವು. ಆದರೆ ಈ ಸಂಬಂಧಜನ್ಯ ಭೋಗಗಳು ಎಷ್ಟಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ದುಃಖಗಳದ್ದೇ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ — ‘ಯೇಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವತೇ’ (5/22) ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ ಫಲ ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಪಾಪ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಎಂಬ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ರಜೋಗುಣೀ ಮನುಷ್ಯನು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಾಪಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಆ ಪಾಪದ ಫಲ ದುಃಖವನ್ನು ಅಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 36ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು — ‘ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದೆಯೇ ಪಾಪವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾಮನೆಯನ್ನೇ ಪಾಪಮಾಡಿಸಲು ಕಾರಣ ವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.’

‘ಅಜ್ಞಾನಂ ತಮಸಃ ಫಲಮ್’ — ತಮೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವು ಮೋಹನಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಹವುಳ್ಳ ತಾಮಸ ಕರ್ತೃವು ಪರಿಣಾಮ, ಹಿಂಸೆ, ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೋಡದೆ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುವನೋ ಅದು ತಾಮಸ ಕರ್ಮವೇ ಆದೀತು ಮತ್ತು ಆ ತಾಮಸ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಅಜ್ಞಾನ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಜ್ಞಾನಬಾಹುಳ್ಯ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆದೀತು. ಆ ಕರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಅಜ್ಞಾನ (ಮೂಢತೆ)ವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುವ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ವೃಕ್ಷ, ಲತಾ ಪರ್ವತವೇ ಮುಂತಾದ ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವನು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಿಷ್ಕರ್ಷ — ಸಾತ್ವಿಕ ಪುರುಷನ ಮುಂದೆ ಎಂತಹುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖ ವಾಗಲಾರದು. ರಾಜಸ ಪುರುಷನ ಮುಂದೆ ಎಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸುಖವಾಗಲಾರದು. ತಾಮಸ ಪುರುಷನ ಮುಂದೆ ಎಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾಗಲಾರದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮೂಢತೆಯೇ ಇದ್ದೀತು.

ಗುಣ (ಭಾವ) ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಕರ್ಮಗಳನು ಸಾರವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಗುಣ (ಭಾವ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖಿಯಾಗಲಾರನು. ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ದುಃಖಿಯಾಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳಲಾರನು.

ಹುಟ್ಟಲು ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಯ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವೇ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ ಕರ್ಮಗಳನು ಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಭಾವವಿರುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಮಾಡುವನು ಹಾಗೂ ಹೇಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವನೋ ಅಂತಹ ಭಾವ ದೃಢವಾದೀತು ಮತ್ತು ಆ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಕೊನೆಯ ಚಿಂತನೆಯಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಜನ್ಮವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾದೀತು. ಚಿಂತನೆಯ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಭಾವ, ಭಾವದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಗತಿಯುಂಟಾಗಲು ಅಂತಿಮ ಚಿಂತನೆ, ಭಾವ (ಗುಣ) ಮತ್ತ ಕರ್ಮ ಈ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪ ರಾಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ರಜಸಸ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮ್’. ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳು ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಕಾಮವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ‘ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷ ರಜೋಗುಣ ಸಮುದ್ಭವಃ’ (3/37).

‘ಅಜ್ಞಾನಂ ತಮಸಃ ಫಲಮ್’ — ತಮೋಗುಣವು ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರಕಾಶ, ವಿವೇಕ ಆಗಗೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತಮೋಗುಣವು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಂತಹುದು (14/8 ಮತ್ತು 17).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಗುಣಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬೆಳೆದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಗತಿಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಜ್ಞಾನಂ ರಜಸೋ ಲೋಭ ಏವ ಚ ।

ಪ್ರಮಾದಮೋಹೌ ತಮಸೋ ಭವತೋಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ ॥

ಸತ್ವಾತ್ - ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ರಜಸಃ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ, ಲೋಭಃ, ಏವ - ಲೋಭವೇ ಆದಿ, ಸಂಜಾಯತೇ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ತಮಸಃ - ತಮೋಗುಣದಿಂದ, ಪ್ರಮಾದಮೋಹೌ - ಪ್ರಮಾದಮೋಹಗಳು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅಜ್ಞಾನ, ಏವ - ಕೂಡ, ಭವತಃ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 17॥

ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಲೋಭವೇ ಆದಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹ ಹಾಗೂ ಅಜ್ಞಾನ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸತ್ವಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಜ್ಞಾನಮ್’ — ಸತ್ವಗುಣ ದಿಂದ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸುಕೃತ-ದುಷ್ಕೃತ ಕರ್ಮಗಳ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವಿವೇಕದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಕೃತ, ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸುಕೃತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಸಾತ್ವಿಕ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ರಜಸೋ ಲೋಭ ಏವ ಚ’ — ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಲೋಭಾದಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಲೋಭದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಷ್ಟು ದೊರಕಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದೊರೆಯಲಿ ಎಂಬುದರ ಹೆಸರು ಲೋಭವಾಗಿದೆ. ಉಚಿತರೀತಿಯಿಂದ ಖರ್ಚುಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅನುಚಿತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸು ವುದು — ಲೋಭದ ಎರಡು ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ. ಉಚಿತ ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ಖರ್ಚುಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಂಚನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಗೊಂದಲವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅನುಚಿತವಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಧನ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ರಾಜಸ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ದುಃಖವಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಮಾದಮೋಹೌ ತಮಸೋ ಭವತೋಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ’ — ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹ, ಅಜ್ಞಾನ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರೂ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ವಿವೇಕ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತದೆ (18/32). ಅದರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನ ದಿಂದ ತಮೋಗುಣವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಬೀಜ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಬೀಜ ಗಳಿಂದ ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಹೀಗೆಯೇ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲು 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆ — ಈ ಮೂರನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದವೇನೋ ಹೇಳಿದ ಆದರೆ ನಿದ್ದೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಆವಶ್ಯಕ ನಿದ್ದೆಯು ತಮೋಗುಣಿ ಯಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನಿಷಿದ್ದವೂ ಅಲ್ಲ, ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದೂ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ನಿದ್ದೆಯು ಸಾತ್ವಿಕರಿಗೂ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರಿಗೂ ಬರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ದೆಯೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು, ನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ಬೆಳೆಯು ತ್ತದೆ, ಬಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಇರಲು ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ, ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಜೀವಿಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ವೃತ್ತಿಗಳನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವೇ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಉಚ್ಚ-ನೀಚಗತಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ನಂತರ ಉಚ್ಚ- ನಿಚ್ಚಗತಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾದ ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳೇ ಇರುತ್ತವೆ — (13/21). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗುಣಗಳ ಸಂಗವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದುರ್ಬಲವಲ್ಲ. ಕರ್ಮವು ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲಕೊಡುವಂತೆ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೂ ಕೂಡ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲಕೊಡುತ್ತದೆ (8/6) ಅದಕ್ಕಾಗಿ 5ರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು 14 ಮತ್ತು 15ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿರುವಾಗಲೇ ಬರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸ್ಥಾಯೀ ವೃತ್ತಿಗಳ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಇದೇ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿರದೆ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ದ್ದಾನೋ ಅವನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಾ ಅಹಂತೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯವು ದೃಢವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಗುಣಾತೀತ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹೆಸರೇ ‘ಬೋಧ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಬೋಧದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ 22ರಿಂದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಈ ರೀತಿ ಈ ಇಡೀ ಅಧ್ಯಾಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ವು ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಗಮಾಡದಿದ್ದಾಗ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ- ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ತತ್ತ್ವಬೋಧದವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ತತ್ತ್ವಭೋಧದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಲೋಭ, ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹ, ಅಜ್ಞಾನ ಬೆಳೆದರೆ ಯಾವುದೇ ನಷ್ಟಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ದುಃಖಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಮೂಢಯೋನಿ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ನರಕಗಳು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸಾಯುವವರ ಗತಿಯನ್ನು 14ನೇ-15ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಯಾರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣ, ರಜೋಗುಣ, ತಮೋಗುಣಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರಿಗೆ ಸತ್ತಮೇಲೆ ಯಾವಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಚಂತಿ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಾ ಮಧ್ಯೇ ತಿಷ್ಠಂತಿ ರಾಜಸಾಃ ।

ಜಘನ್ಯಗುಣವೃತ್ತಿಸ್ಥಾ ಅಧೋ ಗಚ್ಚಂತಿ ತಾಮಸಾಃ ॥

ಸತ್ವಸ್ಥಾಃ - ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು, ಊರ್ಧ್ವಮ್ - ಊರ್ಧ್ವಲೋಕಗಳಿಗೆ, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಜಸಾಃ - ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು, ಮಧ್ಯೇ - ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ತಿಷ್ಠಂತಿ - ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು, ಜಘನ್ಯ ಗುಣವೃತ್ತಿಸ್ಥಾಃ - ನಿಂದನೀಯ ತಮೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ, ತಾಮಸಾಃ - ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು, ಅಧಃ - ಅಧೋಗತಿಗೆ, ಗಚ್ಚಂತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 18॥

ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಊರ್ಧ್ವಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಿಂದನೀಯ ತಮೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಚಂತಿ ಸತ್ವಸ್ಥಾಃ’ — ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಯಾರು ಭೋಗ ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ ಮಾಡಿರುವರೋ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭ-ಕರ್ಮಮಾಡಿರುವರೋ, ಬೇರೆಯವರ ಸುಖ- ಅನುಕೂಲತೆಗಾಗಿ ಅರವಟ್ಟಿಗೆ, ಅನ್ನಕ್ಷೇತ್ರ ಮುಂತಾದವು ಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವರೋ, ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿರುವರೋ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಮರ-ಗಿಡ ನೆಟ್ಟಿರುವರೋ, ಗೋ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವರೋ, ಆ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ವಸ್ಥಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಅವರಿಗೆ ಸತ್ವಗುಣದ ಸಂಗವಾಗುವುದರಿಂದ, ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಉತ್ತಮವಿದಾಂ ಅಮಲಾನ್ ಲೋಕಾನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಊರ್ಧ್ವಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತೇಜಸ್ತ್ವತ್ವಪ್ರಧಾನ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮಧ್ಯೇ ತಿಷ್ಠಂತಿ ರಾಜಸಾಃ’ — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ಜೀವನ ದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು; ಸುಖ- ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು; ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಸಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಲ್ಲೇ, ಅರ್ಥಾತ್ — ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ಅವರು ಪುನಃ ಈ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಪೃಥ್ವಿತತ್ತ್ವ ಪ್ರಧಾನ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತಿಷ್ಠಂತಿ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ಈಗ ಹೇಗೆ ಈ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ದಾರೋ, ಸತ್ತಬಳಿಕವೂ ಅವರು ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೊದಲು ಅವರು ಹೇಗಿದ್ದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿಯದೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ ಮಮತಾ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರು ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

‘ಜಘನ್ಯಗುಣವೃತ್ತಿಸ್ಥಾ ಅಧೋ ಗಚ್ಚಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ — ಯಾರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿದ್ದು, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರು ಪ್ರಮಾದ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ವಶರಾಗಿ ನಿರರ್ಥಕ ಹಣ ಮತ್ತು ಸಮಯ ಹಾಳುಮಾಡಿರುವರೋ ಯಾರು ಆಲಸ್ಯ ಹಾಗೂ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿರುವರೋ; ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಯಾರು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೋ; ಯಾರು ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತವನ್ನೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವರೋ, ಯಾರು ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿರುವರೋ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟಿರುವರೋ; ಯಾರು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ ದರೋಡೆ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಂದನೀಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿರುವರೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಘನ್ಯಗುಣವೃತ್ತಿಸ್ಥಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆ. ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಲ್ಲೇ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಮೋಗುಣದ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲೇ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಸತ್ತು ಹೋದಾಗ ಅವರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಯೋನಿವಿಶೇಷ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷ ಎಂಬ ಅಧೋಗತಿಯ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ಹಾವು, ಚೇಳು, ಭೂತ-ಪ್ರೇತ ಇವುಗಳು ‘ಯೋನಿ ವಿಶೇಷ’ವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ವೈತರಣೀ, ಅಸಿಪುತ್ರ, ಲಾಲಾಭಕ್ಷ, ಕುಂಭೀಪಾಕ, ರೌರವ, ಮಹಾರೌರವ ಮುಂತಾದ ನರಕಗಳ ಕುಂಡಗಳು ‘ಸ್ಥಾನ ವಿಶೇಷ’ ಅಧೋಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ‘ಯೋನಿ ವಿಶೇಷ’ ಅಧೋಗತಿಗೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಢಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ (14/15). ಯಾರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದ್ದು ಅದೇ ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯ ಸತ್ತನಂತರ ‘ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷ’ ಅದೋಗತಿಗೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ (16/16). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರ ಚಿಂತನೆಯು ಬೇರೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಗತಿಯಾದರೋ ಅಂತಿಮ ಚಿಂತನೆಗನುಸಾರವೇ ಆದೀತು; ಆದರೆ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಗ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಸಾರವೇ ಆದೀತು. ಕರ್ಮವೇನೋ ಒಳ್ಳೆಯದಿದೆ ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ಚಿಂತನೆ ನಾಯಿಯ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಾಯಿಯೇ ಆದಾನು; ಆದರೂ ಆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಬಹಳ ಸುಖ ಸಿಗಬಹುದು. ಕರ್ಮವೇನೋ ಕೆಟ್ಟದಿದೆ ಆದರೆ ಅಂತಿಮ ಚಿಂತನೆ ಮನುಷ್ಯಾದಿಗಳದ್ದಾದರೆ ಅಂತಿಮ ಚಿಂತನೆಗನುಸಾರ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಾದಾನು; ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಭಯಾನಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಿಗಬಹುದು. ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಗಗಳೇ ಇರುವವು. ತಿನ್ನಲು ಅನ್ನ, ಕುಡಿಯಲು ನೀರು, ತೊಡಲು ಬಟ್ಟೆ ಕಷ್ಟದಿಂದಲೇ ಸಿಗಬಹುದು.

ಸಾತ್ವಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸಾಧಕನು ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರಬೇಕು. ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಸಾತ್ವಿಕ ವಾಗಿರಬೇಕು, ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ತಿಂಡಿ-ತೀರ್ಥ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಸಾತ್ವಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಗವೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು, ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನೇ ಸೇವಿಸಬೇಕು, ಗಲಾಟೆ ಗದ್ದಲ ಇರುವಂತಹ ರಾಜಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟೆ, ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ ಮುಂತಾದ ಮಾರುವ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಮತ್ತು ಸಾಯಂಕಾಲದ ಸಮಯವನ್ನು ಸಾತ್ವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಾತ್ವಿಕ ಸಮಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ ಇದನ್ನು — ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು, ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಕರ್ಮವೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಯಾರು ಯಾವ ವರ್ಣ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅದರಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನವನ್ನೇ ಮಾಡಿರಿ. ಸಾತ್ವಿಕ ಮಂತ್ರವನ್ನೇ ಜಪಿಸಿರಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾತ್ವಿಕವೇ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರ (ಸಾತ್ವಿಕ ಗುಣ)ಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಹತ್ತು ಉಪಾಯಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ —

ಆಗಮೋಪಃ ಪ್ರಜಾ ದೇಶಃ ಕಾಲಃ ಕರ್ಮ ಚ ಜನ್ಮ ಚ ।

ಧ್ಯಾನಂ ಮಂತ್ರೋಥ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ದಶೈತೇ ಗುಣಹೇತವಃ ॥

(11/13/4)

ಶಾಸ್ತ್ರ, ಜಲ (ಊಟ-ತಿಂಡಿ) ಪ್ರಜಾ (ಸಂಗ), ಸ್ಥಾನ, ಸಮಯ, ಕರ್ಮ, ಜನ್ಮ, ಧ್ಯಾನ, ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಈ ಹತ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ಸತ್ವಗುಣದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ ಸತ್ವಗುಣದ, ರಜೋಗುಣದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ ರಜೋಗುಣದ, ತಮೋಗುಣದ್ದಾಗಿ ದ್ದರೆ ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸಾಯುವ ಮನುಷ್ಯನು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ (14/15) ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತು ಪುನಃ ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಬರುತ್ತಾನೆ (14/18). ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳಿಂದ — ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ರಜೋಗುಣವುಳ್ಳವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳು ಇವರಲ್ಲಿರು ವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿಜವಾದ ಮಾತು ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಸತ್ವಗುಣದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸಾಯುವವನು (14/14) ಮತ್ತು ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ (14/18); ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸಾಯುವವನು (14/15) ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ (14/18); ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳು ಅವಿನಾಶೀ ದೇಹಿಯನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ (14/5); ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿದೆ (7/13); ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ತೃಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (18/26ರಿಂದ 28) ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿವೆ (18/40) ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳು ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು?

ಈ ಶಂಕೆಯ ಸಮಾಧಾನ — ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯೇನೋ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆಗೆ ರಜೋಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಸ್ವಭಾವಗಳಿರು ತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಅವಾಂತರಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮಧ್ಯಗತಿ ಯಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜೊತೆಗೆ ಸತ್ವಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ರಲ್ಲಿಯೂ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಸ್ವಭಾವಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅಧೋಗತಿಯಲ್ಲಿ ತಾಮಸಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದ್ದರೂ ಜೊತೆಗೆ ಸತ್ವಗುಣ-ರಜೋಗುಣಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭೂತ-ಪ್ರೇತ, ಗುಹ್ಯಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ಸ್ವಭಾವಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವರು ಸೌಮ್ಯ ಸ್ವಭಾವದ ವರಿರುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವದವರಿರುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಗುಣದ ಸಂಬಂಧವಿರುವಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನು (18/40)ರಲ್ಲಿ — ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ, ರಜೋಗುಣದ ಗೌಣತೆ, ತಮೋಗುಣದ ಅತ್ಯಂತ ಗೌಣತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಗತಿಯಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ, ಸತ್ವಗುಣವು ಗೌಣವಾಗಿ, ತಮೋಗುಣವು ಅತ್ಯಂತ ಗೌಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಧೋಗತಿಯಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ, ರಜೋಗುಣವು ಗೌಣವಾಗಿ, ಸತ್ವಗುಣವು ಅತ್ಯಂತ ಗೌಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿಯೂ ಅಧಿಕ, ಮಧ್ಯಮ, ಕನಿಷ್ಟಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಣವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಗುಣಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಯ ಸ್ವಭಾವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಗುಣಾತೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (7/13) ಹೀಗೆಯೇ ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬಂದಾಗಲೂ ಅವನು ಗುಣಾತೀತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ (14/22) ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗಮಾಡುವುದು — ಇವೆರಡೂ ನಿರ್ಗುಣವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನನ್ನು ಗುಣಾತೀತ ವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತಮೋಗುಣವು ಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಳೆದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಮೂಢ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದಾಗ ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಐದರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಗುಣಗಳ ಪರಿಚಯನೀಡಿ, ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪತಃ) ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನೆಂದು ಅನುಭವಿಸಲು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ನಾನ್ಯಂ ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕರ್ತಾರಂ ಯದಾ ದ್ರಷ್ಟಾನುಪಶ್ಯತಿ ।

ಗುಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ವೇತ್ತಿ ಮದ್ಭಾವಂ ಸೋಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ದ್ರಷ್ಟಾ - ವಿವೇಕೀ (ವಿಚಾರಕುಶಲ) ಮನುಷ್ಯರು, ಗುಣೇಭ್ಯಃ - ಮೂರು ಗುಣಗಳಲ್ಲದೆ, ಅನ್ಯಮ್- ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ, ಕರ್ತಾರಮ್ - ಕರ್ತಾ ಎಂದು, ನ, ಅನುಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಮತ್ತು (ತನ್ನನ್ನು), ಗುಣೇಭ್ಯಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ, ಪರಮ್ - ಪರ, ವೇತ್ತಿ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಮದ್ಭಾವಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ- ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 19॥

ಯಾವಾಗ ವಿವೇಕಿ (ವಿಚಾರಕುಶಲ) ಮನುಷ್ಯನು, ತ್ರಿಗುಣಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಪರನೆಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಾನ್ಯಂ ಗುಣೇಭ್ಯಃ.........ಮದ್ಭಾವಂ ಸೋಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕರ್ತಾ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ, ಎಲ್ಲ ಪರಿವರ್ತನೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೇ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾರಣರಲ್ಲ. ಆ ಗುಣಗಳು ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತವೋ, ಆ ತತ್ತ್ವವು ಗುಣಗಳಿಂದ ಪರವಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಪರವಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ಎಂದೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಗುಣಗಳ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿಚಾರ-ಕುಶಲ ಸಾಧಕನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಪರ, ಅಸಂಬದ್ಧ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತನೆಂದೂ, ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವು ಎಂದೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ ಗುಣಗಳು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು, ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸಂಬಂಧ, ಮಾನ್ಯತೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಗುಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ವೇತ್ತಿ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದರಿಂದ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೋ, ಆ ಪ್ರಕಾಶಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು (13/31).

‘ಮದ್ಭಾವಂ ಸೋಧಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಪದಗಳ ಅರ್ಥ — ಅವನು ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನೂ ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿವೇಕೀ ಸಾಧಕನು ಗುಣಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನೆಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಂಸಗ ನೆಂದು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ— ‘ಯದಾ ಹಿ ನೇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು’ (6/4). ಯೋಗಾರೂಢ ನಾದ್ದರಿಂದ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಶಾಂತಿ ಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದಿರುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಗುಣಾನೇತಾನತೀತ್ಯ ತ್ರೀನ್ದೇಹೀ ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್ ।

ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖೈರ್ವಿಮುಕ್ತೋಮೃತಮಶ್ನುತೇ ॥

ದೇಹೀ - ದೇಹಧಾರೀ (ವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯ), ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್ - ದೇಹವನ್ನೂ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವಂತಹ, ಏತಾನ್- ಈ, ತ್ರೀನ್ - ಮೂರು, ಗುಣಾನ್ - ಗುಣಗಳನ್ನು, ಅತೀತ್ಯ - ಅತಿಕ್ರಮಣಮಾಡಿ, ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖೈಃ - ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಾದ ದುಃಖಗಳಿಂದ, ವಿಮುಕ್ತಃ - ರಹಿತನಾಗಿ, ಅಮೃತಮ್ - ಅಮರತೆಯನ್ನು, ಅಶ್ನುತೇ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥20॥

ದೇಹಧಾರೀ (ವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯ) ದೇಹವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವಂತಹ ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ, ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಾದ ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಅಮರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಗುಣಾನೇತಾನತೀತ್ಯ ತ್ರೀನ್ದೇಹೀ ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್’ — ವಿಚಾರ-ಕುಶಲ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹವುಳ್ಳವನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳೇ ದೇಹವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವು. ಯಾವ ಗುಣದೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನಿಗೆ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (13/21).

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ವರ್ಣನೆಯಾದ ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತಾನ್ ತ್ರೀನ್ ಗುಣಾನ್’ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ವಿಚಾರ-ಕುಶಲ ಮನು ಷ್ಯನು ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡು ತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನಿಗೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿವೆ, ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹವುಗಳು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಎಂದೂ ಲಿಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು ಎಂಬುದರ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿವೇಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಈ ಗುಣಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಹಾಗಿರುವಾಗ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಈ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು.

‘ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖೈರ್ವಿಮುಕ್ತೋಮೃತಮಶ್ನುತೇ’ — ಸಾಧಕನು ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯು ಇತ್ಯಾದಿ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜನ್ಮಾದಿಗಳಾಗಲು ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಗುಣಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಆಗಾಗ ಸಾತ್ವಿತೀ, ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸಾತ್ವಿಕತೆ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ಆದರೋ ಸ್ವತಃ ಅಸಂಗ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಸಂಗ ಸ್ವರೂಪವು ಎಂದು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಹುಟ್ಟದಿದ್ದರೆ ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಹುಟ್ಟಿದುದು ಸಾಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ದುಃಖಗಳ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತವೆ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವವನಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಅಮರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ (ಏಕತೆ)ವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾನೆ. ದೇಹದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುದೊಡ್ಡ ದುಃಖ ಮೃತ್ಯುವಿನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಮರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಷ್ಟವಾಗುವ ಶರೀರವನ್ನು ಅಮರವಾಗಿಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಅಮರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನು ದೇಹದೊಂದಿಗಿರುವ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ನಷ್ಟವಾದ್ದರಿಂದ ಅಮೃತತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಾವಂ ಸೋಧಿಗಚ್ಛತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತಮಶ್ನುತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅಮರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಹೇಳಲಾಯಿತು — ವಸ್ತುತಃ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜರಾಮರಣಮೋಕ್ಷಾಯ’ (7/29) ‘ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿ ದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್’ (13/8) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖೈರ್ವಿಮುಕ್ತಃ’ (14/20) — ಈ ಮೂರೂ ಕಡೆ ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಯೌವನ ಅವಸ್ಥೆಯ ಹೆಸರು ಹೇಳದೆ ‘ಜರಾ’ (ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ) ಇದರ ಹೆಸರೇ ಹೇಳಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಇವೇ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರ ಕಾರಣ — ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರವು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಲವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಅಗಲುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಯಂಕರ ದುಃಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಯಾರಿಗೆ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರವು ಅವನಿಗಿದ್ದಾಗ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ಯುವಾದರೋ ಬಂದೀತು; ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ದುಃಖ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂವಿನ ಏಕತೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ದಲ್ಲಾಗುವ ಜರಾ, ವ್ಯಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಜೀವಿಯು ತನ್ನಲ್ಲೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರವು ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಹದ ಉತ್ಪಾದಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಕಾರಣ ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷನು ದೇಹ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಮೃತ್ಯುಬರುವ ಮೊದಲೇ ತನ್ನ ಗುಣಾತೀತ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಗುಣಾತೀತನಾದ್ದರಿಂದ ಜರಾ, ವ್ಯಾಧಿ, ಮೃತ್ಯು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಅಮರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೊಳಗೆ — ‘ನಾನು ಜೀವಿಸಿರಬೇಕು, ಎಂದೂ ಸಾಯಬಾರದು’ ಈ ಭಾವ ವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಅಮರನಾಗಿರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅಮರತ್ವದ ಈ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವನು ಅಮರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಅಮರ ನಾಗದೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಅಮರತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ — ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ ಯಾಗುವುದಾದರೆ — ಅನ್ನ-ನೀರು ಇಂತಹ ವಸ್ತು ಇದೆ, ಅದರಿಂದ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ ಇಂಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನ್ನ-ನೀರು ಇರದಿದ್ದರೆ ಹಸಿವು- ಬಾಯಾರಿಕೆಯೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಮರತೆಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ — ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಂ...’ (8/19).

ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಮರನಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವಿವೇಕವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಮರಣಧರ್ಮವುಳ್ಳ ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ನಾನು ಶರೀರವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ, ಅವನಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯ ಮತ್ತು ಅಮರತೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ’ ಶರೀರವಾದರೋ ನಿರಂತರ ಮೃತ್ಯುವಿನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅಮೃತತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ತನ್ನ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅಮರತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದ ವಿಕಾರಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಓರ್ವ ಸ್ವಯಂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ವಿಕಾರಗಳಿಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಕೊಡದೆ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಗೆ, ತನ್ನ ಅಮರತೆಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನು ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಅಮರತೆಯನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಕೈರ್ಲಿಂಗೈಸ್ತ್ರೀನ್ಗುಣಾನೇತಾನತೀತೋ ಭವತಿ ಪ್ರಭೋ ।

ಕಿಮಾಚಾರಃ ಕಥಂ ಚೈತಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ಗುಣಾನತಿವರ್ತತೇ ॥

ಪ್ರಭೋ - ಹೇ ಪ್ರಭೋ!, ಏತಾನ್ - ಈ, ತ್ರೀನ್ - ಮೂರು, ಗುಣಾನ್ - ಗುಣಗಳಿಂದ, ಅತೀತಃ - ಅತೀತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು, ಕೈಃ - ಯಾವ, ಲಿಂಗೈಃ - ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ, ಭವತಿ - ಕೂಡಿರುವನು? ಕಿಮಾಚಾರಃ - ಅವನ ಆಚರಣೆಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? ಚ - ಮತ್ತು, ಏತಾನ್ - ಈ, ತ್ರೀನ್ - ಮೂರು, ಗುಣಾನ್ - ಗುಣಗಳನ್ನು, ಕಥಮ್, ಅತಿವರ್ತತೇ - ಹೇಗೆ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ? ॥21॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಾನೆ? ಅವನ ಆಚರಣೆಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? ಮತ್ತು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ? ॥ 21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕೈರ್ಲಿಂಗೈಸ್ತ್ರೀನ್ಗುಣಾನೇತಾನತೀತೋ ಭವತಿ ಪ್ರಭೋ’ — ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿರುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? ಇದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ — ಇವನು ಗುಣಾತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಏನಿರುತ್ತದೆ?

‘ಕಿಮಾಚಾರಃ’ — ಆ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನ ಆಚರಣೆ ಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ದಿನಚರ್ಯೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಚರ್ಯೆ ಇರುವಂತೆ, ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನ ದಿನಚರ್ಯೆ-ರಾತ್ರಿಚರ್ಯೆ ಇರುತ್ತವೋ ಅಥವಾ ಅದರಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತವೋ? ಸಾಧಾರಣ ಜನರ ಆಚರಣವಿರುವಂತೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡತೆ, ಮಲಗು ವುದು-ಏಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿರುವಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆಯೋ ಅಥವಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ?

‘ಕಥಂ ಚೈತಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಗುಣಾನತಿವರ್ತತೇ’ — ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವ ಉಪಾಯವೇನು? ಅರ್ಥಾತ್— ಯಾವ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಗುಣಾತೀತನಾಗ ಬಲ್ಲನು?

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಪ್ರಕಾಶಂ ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ಮೋಹಮೇವ ಚ ಪಾಂಡವ ।

ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ ನ ನಿವೃತ್ತಾನಿ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ॥

ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಪಾಂಡವ!, ಪ್ರಕಾಶಮ್ - ಪ್ರಕಾಶ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ - ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೋಹಮ್- ಮೋಹ (ಇವೆಲ್ಲ), ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾ, ನಿ ಏವ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾದರೂ ಕೂಡ (ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನು), ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - (ಇವುಗಳನ್ನು) ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ನಿವೃತ್ತಾನಿ - (ಇವೆಲ್ಲವು) ನಿವೃತ್ತವಾದರೂ (ಇವುಗಳನ್ನು), ನ, ಕಾಂಕ್ಷತಿ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.॥22॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ಹೇ ಪಾಂಡವ! ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮೋಹ ಇವೆಲ್ಲ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾದರೂ ಕೂಡ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನು ಇವುಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವು ನಿವೃತ್ತವಾದರೂ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರಕಾಶಂ ಚ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆಯ ಹೆಸರು ಪ್ರಕಾಶ ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮನನವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಕಾಶ’ ವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು (11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಎರಡು ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಕಾಶ-ವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ-ವೃತ್ತಿಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಬರುವತನಕ, ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಬರುವತನಕ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ) ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕಾಶ ಬಂದಾಗಲೇ ಜ್ಞಾನಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ-ವೃತ್ತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

‘ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ’ — ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ತನಕ ರಜೋಗುಣದ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ, ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆ — ಈ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಗುಣಾತೀತನಾದಾಗ ರಜೋಗುಣದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹುಟ್ಟ ಲಾರವು, ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನಾರಹಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಕ್ರಿಯಾ ಶೀಲತೆ) ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ದೋಷಿಯಲ್ಲ. ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ಯನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಿರುವನು.

ರಾಗ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ ಎಂಬ ರಜೋಗುಣದ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ರಾಗವಾದರೋ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ರಾಗವು ಗುಣಾತೀತನಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನ ಕಾಣುವ ಶರೀರವಿರುವತನಕ ಅವನಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಯನ್ನೂ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಮೋಹಮೇವ ಚ ಪಾಂಡವ’ — ಮೋಹ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತದೆ — (1) ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು. (2) ವ್ಯವಹಾರ ದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪುಗಳು ಇರುವುದು. ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹ (ಸತ್-ಅಸತ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದಿರುವುದು) ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ (4/35). ಆದರೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪುಗಳಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರೋ ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ, ಯಾರೋ ನಿರ್ದೋಷಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ದೋಷಿ ಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ದೋಷಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಮತ್ತು ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾವು ಕಾಣುವುದು, ಬಿಸಿಲ್ಗುದುರೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಾಣುವುದು, ಚಿಪ್ಪು ಮತ್ತು ಅಭ್ರಕದಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಮೋಹಗಳಾದರೋ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಬಲ್ಲದು.

‘ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ ನ ನಿವೃತ್ತಾನಿ ಕಾಂಕ್ಷತಿ’ — ಸತ್ವ ಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ‘ಪ್ರಕಾಶ’, ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’, ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ‘ಮೋಹ’ — ಈ ಮೂರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾದರೂ ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷನು ಇವುಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವುಗಳು ನಿವೃತ್ತ ವಾದರೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂತಹ ವೃತ್ತಿಗಳು ಏಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿಯೂ ಇರಬಾರದು — ಹೀಗೆ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಈ ವೃತ್ತಿಗಳು ಪುನಃಬರಲಿ, ಸದಾಕಾಲವಿರಲಿ — ಹೀಗೆ ರಾಗವಿಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಗುಣಾತೀತನಾದ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಈ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಒಂದು ವೃತ್ತಿಗಳು ‘ಆಗುವುದು’ ಮತ್ತೊಂದು ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ‘ಮಾಡುವುದು’. (ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸು ವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು) ಆಗುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಆಗುವುದು ಸಮಷ್ಟಿಗತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾಡುವುದು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲ. ನಾವು ಮಾಡುವುದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಚಾಲನೆ ಯಾಗುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ (ಯಾವುದು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಅಂಶವಾಗಿದೆಯೋ) ಇವುಗಳ ಸಂಚಾಲನೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಗುಣ-ದೋಷಗಳು ನಮಗೆ ತಾಗದಿರುವಾಗ, ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಗುಣ- ದೋಷಗಳು ನಮಗೆ ಹೇಗೆ ತಾಗಬಲ್ಲವು? ಆದರೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಕರ್ತಾ ಆಗುವಾಗ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅವನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ — ಈ ಮೂರು ಗುಣ ಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಧಕನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು.

ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವೃತ್ತಿಗಳು ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳಾದರೋ ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ವೃತ್ತಿ ಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ವೃತ್ತಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ಬರುತ್ತವೆ-ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅತ್ತ ಹರಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ನೋಡುವುದು — ಕಾಣುವುದು ಇದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ನೋಡುವುದು ಮಾಡುವುದರ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಣುವುದು ಆಗುವುದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ದೋಷಗಳು ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಕಾಣುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅತಿಕೆಟ್ಟ ವೃತ್ತಿಯೂ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅವನು ಗಾಬರಿಪಡಬಾರದು. ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೆ ಕಾಣುವ (ಆಗುವ) ವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳನುಸಾರ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಕಾಣುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ನೋಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಸುನಹು ತಾತ ಮಾಯಾ ಕೃತ ಗುನ ಅರು ದೋಷ ಅನೇಕ ।

ಗುನ ಯಹ ಉಭಯ ನ ದೇಖಿಅಹಿಂ ದೇಖಿಅ ಸೋ ಅಬಿಬೇಕ ॥

(ಮಾನಸ — 7/41)

(ಅಯ್ಯಾ! ಕೇಳು, ಅನೇಕ ಗುಣ-ದೋಷಗಳು ಮಾಯಾ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, (ಇವುಗಳಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.) ಎರಡನ್ನು ನೋಡದಿರುವುದೇ ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ, ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅವಿವೇಕವಾಗಿದೆ.)

ವೃತ್ತಿಗಳಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ — ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ) ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿರುವುದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಧಕನು ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಸ್ವರೂಪವು ಪರಿವರ್ತನರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ—ಪರಿವರ್ತಶೀಲವನ್ನು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲನು ನೋಡಲಾರನು, ಪರಿವರ್ತನರಹಿತನೇ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲನು. ಇದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪವು ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲನು ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ವೃತ್ತಿಗಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಬಂದು-ಹೋಗುವ ವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಬಾರದು. ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬರಲಿ, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ-ಬೇಸರ ಪಡ ಬಾರದು; ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳ ಬಾರದು. ಸದಾಕಾಲ ಏಕಸರವಾಗಿಉಳ್ಳ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡದೆ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ವಿಕಾರಿ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶೀ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ‘ಅನುಕೂಲತೆ ಇರಲಿ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಹೊರಟುಹೋಗಲಿ’ ಇಂತಹ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆಯೂ ವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆದರ್ಶನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಸಾಧಕನು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ದೇಹದ ಧರ್ಮ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದಿರು ವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ವೃತ್ತಿಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿವೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು, ಕೆಟ್ಟದೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯ ಬಾರದು. ಕಾರಣ — ವೃತ್ತಿಗಳಾದರೋ ಬಂದು- ಹೋಗುವಂತಹವುಗಳು, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹುದು. ವೃತ್ತಿಗಳು ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾವು ಇರುವ ವರೆಗೂ ವೃತ್ತಿಗಳೂ ಇರಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೆ — ನಾವಾದರೋ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗು ತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ವೃತ್ತಿಗಳ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ (ಸ್ವಯಂವಿನ) ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೃತ್ತಿಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು ಸ್ವಯಂ ಓರ್ವನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಉದಾಸೀನವದಾಸೀನೊ ಗುಣೈರ್ಯೋ ನ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ ।

ಗುಣಾ ವರ್ತಂತ ಇತ್ಯೇವ ಯೋವತಿಷ್ಠತಿ ನೇಂಗತೇ ॥

ಯಃ - ಯಾರು, ಉದಾಸೀನವತ್ - ಉದಾಸೀನನಂತೆ, ಆಸೀನಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಮತ್ತು), ಗುಣೈಃ - (ಯಾರು) ಗುಣಗಳಿಂದ, ನ, ವಿಚಾಲ್ಯತೇ - ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಹಾಗೂ), ಗುಣಾಃ, ಏವ - ಗುಣಗಳೇ (ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ), ವರ್ತಂತೇ- ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ, ಇತಿ - ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ, ಯಃ - ಯಾರು (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ), ಅವತಿಷ್ಠತಿ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ (ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಯಾವುದೇ), ನ, ಇಂಗತೇ - ಚೇಷ್ಟೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 23॥

ಯಾರು ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಯಾರು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಯಾವುದೇ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉದಾಸೀನವದಾಸೀನಃ’ — ಎರಡು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿವಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದ ರೊಬ್ಬನ ಪಕ್ಷ ವಹಿಸುವವನನ್ನು ‘ಪಕ್ಷಪಾತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರ ನ್ಯಾಯಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಮಧ್ಯಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ನೋಡಿ ದರೂ ಯಾರ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಹಿಸದೆ ಯಾರಿಗೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳದವನನ್ನು ‘ಉದಾಸೀನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಎರಡನ್ನೂ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನು ಉದಾಸೀನ ನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ ಸತ್-ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಇರುವಿಕೆಯು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಉದಾಸೀನ ಯಾವುದರಿಂದ ಆದಾನು? ಆದರೆ ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆ ಇದೆಯೇ ಇಂತಹ ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನು ಉದಾಸೀನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

‘ಗುಣೈರ್ಯೋ ನ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ’ — ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಇವುಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಆ ವೃತ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಭಾವ ನಿರಂತರ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಗುಣಾ ವರ್ತಂತ ಇತ್ಯೇವ ಯೋವತಿಷ್ಠತಿ’ — ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ (3/28), ಅರ್ಥಾತ್- ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆ — ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ನ ಇಂಗತೇ’ — ಮೊದಲು ‘ಗುಣಾವರ್ತಂತೀ ಇತ್ಯೇವ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧದ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದನು, ಈಗ ‘ನ ಇಂಗತೆ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದೇ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ—ಅವಿನಾಶೀ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

[22 ಮತ್ತು 23ನೇ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷರ ತಟಸ್ಥತೆ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.]

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ನ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ’, ‘ಅವತಿಷ್ಠತೀ’, ‘ನೇಂಗತೇ’ ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಥಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಈ ಮೂರು ಪದ ಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷನು ಸ್ವತಃಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಚಲ (ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ)ವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗಿಸಲಾರನು.

‘ಮಾಡುವುದು’, ‘ಆಗುವುದು’, ಮತ್ತು ‘ಇದೆ’ — ಈ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಮಾಡುವುದು, ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ‘ಆಗುವುದು’, ‘ಇದೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಬದಲಾದಾಗ ಅಹಂಕಾರವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಕಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವಂತಹ ಅಸಾಧಕ (ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮನುಷ್ಯನು) ‘ನಾನು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ — ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27) ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ತಾ ಆಗುವವನು ಭೋಕ್ತಾನೂ ಆಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವ ಸಾಧಕನು ‘ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆ’ — ‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೆ’ (3/28) ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ’ (5/8) ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನು ಕೇವಲ ಸತ್ತಾ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಪ್ತಿಮಾತ್ರ (ಇದೆ) ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋವತಿಷ್ಠತಿ ನೇಂಗತೇ’. ಆ ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯು ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೋ ಅಂತ್ಯ ವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತೆಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಹಾಪುರುಷನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕ್ರಿಯೆ ಗಳಲ್ಲಿರದೆ ಸ್ವತಃ ಏಕಮಾತ್ರ ಚಿನ್ಮಯಸತ್ತೆ (ಇದೆ)ಯ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಗುಣಾತೀತನ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು — ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ ।

ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೋ ಧೀರಸ್ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಸ್ತುಲ್ಯಸ್ತುಲ್ಯೋ ಮಿತ್ರಾರಿಪಕ್ಷಯೋಃ ।

ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಗುಣಾತೀತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಧೀರಃ - ಯಾವ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು, ಸಮದುಃಖಸುಖಃ - ದುಃಖ-ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಮ (ಹಾಗೂ), ಸ್ವಸ್ಥಃ - ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ - ಯಾರು ಮಣ್ಣಿನಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಃ - ಯಾರು ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ - ಯಾರು ತನ್ನ ನಿಂದೆ-ಸ್ತುತಿ ಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ - ಯಾರು ಮಾನ ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ತುಲ್ಯಃ - ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಮಿತ್ರಾರಿಪಕ್ಷಯೋಃ-ಯಾರು ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುವಿನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ತುಲ್ಯಃ-ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ - ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿರುವನೋ, ಸಃ - ಆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು, ಗುಣಾತೀತಃ - ಗುಣಾತೀತನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೆ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥24, 25॥

ಯಾವ ಧೀರ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖ-ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಮ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರು ತನ್ನ ನಿಂದೆ-ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುಗಳ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ (ಕರ್ಮಗಳ) ಆರಂಭದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿರುವನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಗುಣಾತೀತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 24, 25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧೀರಃ ಸಮದುಃಖಸುಖಃ’ — ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ, ಸಾರ-ಅಸಾರ, ಇವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಧೈರ್ಯವಂತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರ ಬರುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಹೆಸರು ಸುಖ-ದುಃಖವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಸುಖ’ವೆಂದೂ, ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿ ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ದುಃಖ’ವೆಂದೂ, ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ರುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ಬಾಹ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗಳು ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಗಳು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರವು, ಅವನನ್ನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗಿಸಲಾರವು.

‘ಸ್ವಸ್ಥಃ’ — ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಕಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತನು ಬಂದು ಹೋಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗದೆ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ’ — ಅವನಿಗೆ ಮಣ್ಣಿನಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು, ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ (ರಾಗ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ವಿಕರ್ಷಣ (ದ್ವೇಷ)ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಯನ್ನು ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ಇಡುತ್ತಾನೆ, ಕಲ್ಲನ್ನು ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ (ಬೀರುವಿನಲ್ಲಿ) ಇಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳು ಆಗದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವುಗಳ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಹೆಂಟೆ, ಕಲ್ಲು, ಚಿನ್ನ ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಮತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮೂರರ ಜ್ಞಾನವಿದ್ದರೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಸಮತೆಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನವು ಎಂದೂ ದೋಷಿಯಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ, ವಿಕಾರಗಳೇ ದೋಷಿಯಾಗಿವೆ.

‘ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಃ’ — ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ- ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವುಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ- ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ’ — ನಿಂದಾ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಾದರು ನಿಂದಿಸಿದರೆ ಅವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಬೇಸರವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಾದರು ಸ್ತುತಿಸಿದರೆ ಅವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಂದಿಸುವವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವಂದಿಸುವವರ ಕುರಿತು ರಾಗವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತನ್ನ ನಿಂದೆ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂತಹದೊಂದು ಸ್ವಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಪರಂತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಿ ರುವವರಿಗೆ ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಖಿನ್ನತೆ-ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವರು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ತತ್ತ್ವದವರೆಗೆ ಪರಕೃತ ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಗಳು ತಲುಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಇವೆರಡೂ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗಿವೆ. ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸಂತೊಷಪಡುವುದು, ಸಿಟ್ಟಾಗುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಯಾರ ಸ್ವಭಾವ, ಧೋರಣೆ ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನಮಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಯೇ ಮಾತಾಡಲೀ, ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಂದಿಸದಿರಲಿ ಇದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನನ್ನು ಮಾತಾ ಡಲು ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ, ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ಹೊಗಳು, ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಂದಿಸಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳಲು ನಮಗೆ ಏನು ಅಧಿಕಾರವಿದೆ? ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು ಯಾರಾದರು ನಿಂದಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಪಾಪಗಳು ಕಳೆದುಹೋಗಿ ನಾನು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಬೇಕು. ಯಾರಾದರು ನಮ್ಮ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಪುಣ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತಸಪಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಅಪಾಯವಿದೆ.

‘ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಸ್ತುಲ್ಯ’ — ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರಾದರು ಅವನನ್ನು ಆದರಿಸಲಿ ಅಥವಾ ಅನಾದರಿಸಲಿ, ಮಾನ ಕೊಡಲಿ, ಅಪಮಾನ ಮಾಡಲೀ, ಈ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಮಾನ-ಅಪಮಾನ — ಇವೆರಡೂ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತನು ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇವೆರಡೂ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು ದೋಷ ವಾಗಿರದೆ ನಿಂದೆ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಸ್ತುತಿ — ಮಾನದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದು ದೋಷ ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವೆರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಕಾರವಾಗಿವೆ. ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಹೋದದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಹೆಸರು — ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖೀ- ದುಃಖೀ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವನು ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ತತ್ತ್ವ ದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳಿಲ್ಲ. ಆ ತತ್ತ್ವವು ಗುಣರಹಿತ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾಗಿದೆ.

‘ತುಲ್ಯೋ ಮಿತ್ರಾರಿಪಕ್ಷಯೋಃ’ — ಅವನು ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರು ಗಳ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಗುಣಾತೀತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳು ಇರದಿದ್ದರೂ ಬೇರೆ ಜನರು ತಮ್ಮ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಅಥವಾ ಶತ್ರು ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನನ್ನೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಜನರು ತಮ್ಮ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಮಿತ್ರ ಅಥವಾ ಶತ್ರು ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು; ಆದರೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಇದರ ಅರಿವು ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವಬೀಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಇದರ ಅರಿವು ಉಂಟಾದರೂ ಪ್ರಭಾವಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ವಸ್ತುತಃ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಭಾವನೆಯ ಕಾರಣವೇ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುವಿನ ಭಾವನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಆ ಮಹಾಪುರುಷನ ಜೊತೆಗೆ ಮಿತ್ರತೆ ಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವಶ ಆ ಮಹಾಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುತ್ವವಿರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಎರಡೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಕುರಿತು ಯಾವುದೋ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ನ್ಯಾಯ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಸಂದರ್ಭವೊದಗಿದಾಗ (ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ) ಅವನು ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನಿಟ್ಟವನಿಗಿಂತ ಶತ್ರುತ್ವವಿರುವವನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹಂಚುವ ಸಮಯ ಅವನು ಮಿತ್ರತೆಯನ್ನಿರಿಸಿದವನಿಗೆ ಕಡಿಮೆ (ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಸಹಿಸಬಲ್ಲನೋ ಅಷ್ಟನ್ನೇ) ಮತ್ತು ಶತ್ರುತ್ವವಿರಿಸುವವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚೇ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೂ ಸಮತೆಯೆಂದೇ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಪಕ್ಷದವರೊಂದಿಗೆ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದವ ರೊಂದಿಗೆ ಉದಾರತೆ ಇರಬೇಕು.

‘ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ — ಆ ಮಹಾಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಧನ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಅವನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವೇ ಅವನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕ್ರಿಯೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ವಾಸನೆ, ಮಮತೆ ರಹಿತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ನಿವೃತ್ತಿ’ಯೂ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಗುಣಾತೀತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಉಚ್ಯತೇ’ ಪದದಿಂದ— ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ‘ಗುಣಾತೀತ’ ಸಂಜ್ಞೆಯೇ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನ ಶರೀರ, ಅಂತಃಕರಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗುಣಾತೀತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಗುಣಾತೀತನಿಗೆ ಲಕ್ಷಣಗಳೇ ಇರಲಾರವು. ಲಕ್ಷಣಗಳಾದರೋ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವವನು ಗುಣಾತೀತ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನೂ ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ ಕೇಳಿರು ವನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣ ಗಳನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವನು ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಜನರು ಮೊದಲು ಆ ಗುಣಾತೀತನ ಯಾವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅದೇ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅವರು ಇವನು ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಸಂಕೇತಮಾತ್ರವಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಗಲಾರದು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಗುಣ ಗಳಿಗೂ ಕಾರಣವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತಲೂ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ (ಗುಣಾತೀತ)ನಾದವನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಆ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಗುಣಾತೀತನ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿರುವ ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ನಾಶವಾದಾಗ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದಲೇ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು — ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸುಖ-ದುಃಖ, ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ — ಈ ಎಂಟು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ವಿಷಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕರಿಗೂ ಕೂಡ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿಷಮತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಈ ಎಂಟು ಕಠಿಣ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನಿಡುವವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನಿಡಲು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕಠಿಣ ಸ್ಥಳಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಭಗವಂತನು — ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಈ ಎಂಟೂ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಗುಣಾತೀತ ಮನುಷ್ಯನ ಯಾವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯಿದೆಯೋ, ಅವನ ಯಾವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದರ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಸಮತೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಶಾಂತಿ ಎಂದಿಗೂ ಭಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

24ನೇ ಮತ್ತು 25ನೇ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸಮತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.ಘೆ

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಜಡದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಚೇತನದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವು ಅಂತಃಕರಣದ ಧರ್ಮವೂ ಆಗಿರದೆ ದೇಹಾಭಿಮಾನದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೇಹಾಭಿಮಾನವೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲ, ಅವಿವೇಕ-ಅವಿಚಾರದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಜವಾಗಿ ವಿಕಾರಗಳು ನಮ್ಮಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅವಿವೇಕದ ಕಾರಣ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವಿಕಾರಗಳ ಭಾವ-ಅಭಾವಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಭಾವವನ್ನೆನೋ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರೆ ಅವನು ಅವುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ (ಸುಖೀ- ದುಃಖೀ) ಆಗಲಾರನು.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಮಾಂ ಚ ಯೋವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಸೇವತೇ ।

ಸ ಗುಣಾನ್ಸಮತೀತ್ಯೈತಾನ್ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಅವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ - ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ, ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ - ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಸೇವತೆ - ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಏತಾನ್ - ಈ, ಗುಣಾನ್ - ಗುಣಗಳನ್ನು, ಸಮತೀತ್ಯ - ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ - ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ, ಕಲ್ಪತೇ - ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥26॥

ಮತ್ತು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಣಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವ ಉಪಾಯ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು — 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತ ನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನು ಆ ಉಪಾಯ ವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರು ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನು ಗುಣಾತೀತ ನಾಗುವ ಉಪಾಯ ಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು.ಘೆ

‘ಮಾಂ ಚ ಯೋಭಿಚಾರೇಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಸೇವತೆ’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಾಸಕ, ಉಪಾಸ್ಯ, ಉಪಾಸನೆ — ಇವು ಮೂರೂ ಬಂದಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಉಪಾಸಕ, ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಉಪಾಸ್ಯ, ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಸೇವತೆ’ ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಬಂದಿದೆ.

‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆ ಯಾರ ಆಸರೆಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸರೆಯಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋಗ (ಸಾಧನೆ)ಗಳ ಆಸರೆಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ! ಮತ್ತು ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಆಸರೆ, ಆಶ್ರಯ, ಆಸೆ, ಬಲ, ವಿಶ್ವಾಸವಿರಲೀ. ಈ ರೀತಿ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ’ ಪದದಿಂದ ಬೇರೆಯದರ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ’ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಸೇವತೆ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ, ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲನಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು.

‘ಸ ಗುಣಾನ್ಸಮತೀತ್ಯೈತಾನ್’ — ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಶರಣಾಗುವವನಿಗೆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಗುಣಗಳ ಅತಿಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ (12/6, 7).

‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ — ಅವನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರ (ಅಧಿಕಾರಿ) ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ (ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ) ಉಪಾಯ ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ, ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಭೂಮಿಕೆಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು — ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಲು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಆದರೆ ಆ ಭಕ್ತನು ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗಾದರೋ — ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವನು? ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಲ್ಲೇ ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣನಾದವನಿಗೆ, ಭಗವಂತನತ್ತಲೇ ಆಕೃಷ್ಟನಾದವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಲಿ-ಕೊಡದಿರಲಿ ಎಂಬುದು ಬೇರೆ ಮಾತು, ಆದರೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆಂಬುದು ಹೌದು!

ಮೂರನೇಯ ಮಾತು — ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದಾಗುವ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಭಕ್ತಿ ಯಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದ್ದರೂ ಆ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಧಕನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಯಸಿದುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅವನಿಗಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಬಯಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. (14/27). ಬ್ರಹ್ಮವು ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನದೇ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿದೆ, ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ (7/29, 30). 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಸಗುಣನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ (ಗುಣಾತೀತ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; — ‘ಮನ್ನಿಕೇತಂ ತು ನಿರ್ಗುಣಮ್’ (11/25/25), ‘ಮತ್ಸೇವಾಯಾಂ ತು ನಿರ್ಗುಣಾ’ (11/25/27) ಇತ್ಯಾದಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಗುಣನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವನು ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಗುಣ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳ ಆಶ್ರಿತನಲ್ಲ, ಗುಣಗಳೇ ಅವನ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವಶದಲ್ಲಿರುವವನ ಹೆಸರು ಸಗುಣವಲ್ಲ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಸೀಮ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಔದಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನಂತ ದಿವ್ಯಗುಣಗಳು ನಿತ್ಯವಿರುತ್ತವೋ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಸಗುಣ’ ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಅವನು ಆ ಗುಣಗಳ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತನು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣಾತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಜ್ಞಾನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಉಪಾಸನೆಯೇನೋ ಭಗವಂತನದು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುವುದು — ಇದು ಹೇಗೆ? ಇದರ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಹಮಮೃತಸ್ಯಾವ್ಯಯಸ್ಯ ಚ ।

ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ ಚ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸುಖಸ್ಯೈಕಾಂತಿಕಸ್ಯ ಚ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ಬ್ರಹ್ಮನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅವ್ಯಯಸ್ಯ - ಅವಿನಾಶೀ, ಅಮೃತಸ್ಯ - ಅಮೃತದ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ - ಶಾಶ್ವತ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಐಕಾಂತಿಕಸ್ಯ - ಐಕಾಂತಿಕವಾದ, ಸುಖಸ್ಯ - ಸುಖದ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ - ಆಶ್ರಯ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥27॥

ಏಕೆಂದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಅಮೃತದ ಹಾಗೂ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮದ ಮತ್ತು ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖದ ಆಶ್ರಯ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಹಮ್’ — ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯು ಸಾಕಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಷ್ಠಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಅಗ್ನಿಯು ನಿರಾಕಾರವಾಗಿದೆ — ಇವು ಅಗ್ನಿಯ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಅಗ್ನಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ಇರುವನು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮವು ನಿರಾಕರ ರೂಪದಿಂದ ಇದೆ. ಇವೆರಡು ರೂಪಗಳು ಸಾಧಕರ ಉಪಾಸನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವೆ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಭಗವಂತ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಎರಡಲ್ಲ. ಊಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಗಂಧವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತೊಂದು ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಮೂಗಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸುಗಂಧವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ನಾಲಿಗೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಭೋಜನ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಭಗವಂತ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಬೇರೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಬೇರೆ — ಹೀಗೆ ಭೇದವಿಲ್ಲ; ಅಂದರೆ ಭಗವಾನ್ ಕೃಷ್ಣನೇ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಭಗವಾನ್ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನಗಾಗಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರು ವನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧ್ಯಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ’ (5/10) ಮತ್ತು ತನಗೆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ (9/4) ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಒಂದೇ ಇವೆ, ಎರಡಲ್ಲ.

‘ಅಮೃತಸ್ಯಾವ್ಯಯಸ್ಯ ಚ’ — ಅವಿನಾಶೀ ಅಮೃತದ ಅಧಿಷ್ಠಾನವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಅಧಿಷ್ಠಾನವೇ ಅವಿನಾಶೀ ಅಮೃತವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವಿನಾಶೀ ಅಮೃತ ಮತ್ತು ನಾನು ಇವು ಎರಡು ತತ್ತ್ವವಾಗಿರದೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಅವಿನಾಶೀ ಅಮೃತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಅಮೃತ ಮಶ್ನುತೇ’ (13/12; 14/20) ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ ಚ ಧರ್ಮಸ್ಯ’ — ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಆಧಾರವು ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸನಾತನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನಾನು ಇವೆರಡು ಎರಡಾಗಿರದೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಸನಾತನಧರ್ಮವು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮದ ಗೋಪ್ತಾ (ರಕ್ಷಕ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (11/18). ಭಗವಂತನೂ ಅವತರಿಸಿ ಸನಾತನಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ (4/8).

* ಹಿಂದೂ (ಸನಾತನ), ಬೌದ್ಧ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಮುಸ್ಲೀಮ್ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಧರ್ಮಗಳು ವರ್ತಮಾನ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ಇದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಮುಸ್ಲೀಮ್ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವವರು ಕ್ರಮಶಃ ಬುದ್ಧ, ಯೇಸು, ಮೋಹಮ್ಮದಪೈಗಂಬರ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂರೂ ಧರ್ಮಗಳು ಅರ್ವಾಚೀನವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವು ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುದಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದು ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ವಿಭಿನ್ನ ಋಷಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಿದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಾಗಿದೆ, ಶೋಧವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದುದರ ಶೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ಅನಾದಿ, ಅನಂತ ಹಾಗೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಶಾಶ್ವತ (ಸನಾತನ)ವಿರುವಂತೆ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ (14/27) ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಎಂದೆಂದು ಧರ್ಮದ ಹ್ರಾಸವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ (4/7, 8). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ರಕ್ಷಿಸಲು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ಉಂಟುಮಾಡಲು ಅಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳು, ಮತ-ಮತಾಂತರಗಳೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ ಅವನ್ನೂ ಕೂಡ ಹಿಂದೂಧರ್ಮದ ಕೊಡುಗೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಹಿಂದೂಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಷ್ಟು ಬೇರೆ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು.

‘ಸುಖಸ್ಯೈಕಾಂತಿಕಸ್ಯ ಚ’ — ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖದ ಆಧಾರ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಆಧಾರವೇ ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖವನ್ನು ‘ಅಕ್ಷಯಸುಖ’ (5/21), ‘ಆತ್ಯಂತಿಕಸುಖ’ (6/21) ಮತ್ತು ‘ಅತ್ಯಂತ ಸುಖ’ (6/28) ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಃ’, ‘ಅಮೃತಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಹೊಃಶಿರಃ’ದಂತೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ರಾಹುವಿನ ಶಿರ’ ಹೀಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಹು ಬೇರೆ, ಶಿರ ಬೇರೆ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ರಾಹುವಿನ ಹೆಸರೆ ಶಿರ ಮತ್ತು ಶಿರದ ಹೆಸರು ರಾಹುವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅವಿನಾಶೀ, ಅಮೃತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಾನ್ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಕೃಷ್ಣನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅವಿನಾಶೀ, ಅಮೃತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಬೇಕಾದರೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಹೇಳಿ; ಅವಿನಾಶೀ ಅಮೃತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅವಿನಾಶಿ ಅಮೃತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಿ; ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಹೇಳಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖವೆಂದು ಹೇಳಿ ಒಂದೇ ಮಾತು ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರ — ಆಧೇಯ ಭಾವವಿಲ್ಲ, ಒಂದ ತತ್ತ್ವ ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಬ್ರಹ್ಮ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶೀ ಅಮೃತದ ಆಶ್ರಯ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ಇದು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮಾತಾಗಿದೆ, ‘ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ — ಇದು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ‘ಐಕಾಂತಿಕ ಸುಖದ ಆಶ್ರಯ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇದು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಹಾಗೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನನ್ನ (ಸಗುಣ- ಸಾಕಾರದ) ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮ ಯೋಗ, ಧ್ಯಾನ ಯೋಗ — ಮೂರೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಮೂರರಿಂದಲೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ‘ಸಮಗ್ರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಎಷ್ಟು ವಿಭೂತಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಐಶ್ವರ್ಯವಾಗಿವೆ. ಬ್ರಹ್ಮವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ, ಐಶ್ವರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಹವ್’ ಪದ್ಮಪುರಾಣದಲ್ಲಿ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ನಖದ ಒಂದು ಕಿರಣವೇ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ —

ಯನ್ನಖೇಂದುರುಚಿರ್ಬ್ರಹ್ಮ ಧ್ಯೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಭಿಃ ಸುರೈಃ ।

ಗುಣತ್ರಯಮತೀತಂ ತಂ ವಂದೇ ವೃಂದಾವನೇಶ್ವರಮ್ ॥

(ಪಾತಾಳ — 77/60)

(ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—) ಯಾರ ನಖಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಆ ತ್ರಿಗುಣಾತೀತ ವೃಂದಾವನೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ನಾನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಗುಣತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗೋನಾಮ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥14॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಗುಣತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗವೆಂಬ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥14॥

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಈ ತ್ರಿಗುಣ ಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾದಾಗ, ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಗುಣತ್ರಯ ವಿಭಾಗ’ ಯೋಗ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 6, ಶ್ಲೋಕಗಳ 322 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 344 ಪದಗಳಿವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ದ 8, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 20, ಶ್ಲೋಕಗಳ 864 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 51 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 943 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 3 ಉವಾಚಗಳಿವೆ. 2 ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಮತ್ತು 1 ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ಗಳಿವೆ.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 27 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ — 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; 6ನೇ ಮತ್ತು 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’; 15 ಮತ್ತು 17ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’; 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’; ಮತ್ತು 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಹಾಗೂ 3ನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 20 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಪಂಚದಶೋಧ್ಯಾಽಯಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ — ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು?’ ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ತುಲನೆಮಾಡುವಾಗ ಭಗವಂತನು — ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಅವ್ಯಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದ ಉಪಾಸನೆ ಕಠಿಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ದೇಹಾಭಿಮಾನರೂಪೀ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ದೂರ ಹೇಗಾಗಬಹುದು — ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ನಿರ್ಗುಣ — ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನು 13ನೇ, 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವೇಚಿಸಿದನು.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಇದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು 22ರಿಂದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ವನ್ನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯಭಕ್ತನು (ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಆಶ್ರಿತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದ ಕಾರಣ) ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣಾತೀತನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಈ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ’ ಪದಗಳಿಂದ ವ್ಯಭಿಚಾರದೋಷ —(ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯ)ದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನು, ‘ಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಜೀವಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು (ಪರಮಾತ್ಮನ) ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜಗತ್ತು, ಜೀವ, ಪರಮಾತ್ಮರ ವಿಸ್ತೃತ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಈ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಜೀವಿಯು ಸ್ವರೂಪತಃ (ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ) ಗುಣಾತೀತನಾದಾಗಲೂ ಅನಾದಿ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯಭೂತ ಶರೀರ — (ಪ್ರಪಂಚ)ದಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಟ್ಟು ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತ (ವಿಲಕ್ಷಣ) ತತ್ತ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವತನಕ ಪ್ರಕೃತೀಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು (ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಿಯ ಸಾಧನೆ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿ’ಯನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುವ ಕಾರಣ) ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಈ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ (15/7). ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಮರೆತು ಅವನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿರುವ ನಿಜವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮರೆತು ಶರೀರಾದಿ ವಿಜಾತೀಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷವೇ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಬಾಧೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ 5 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮಧಃಶಾಖಮಶ್ವತ್ಥಂ ಪ್ರಾಹುರವ್ಯಯಮ್ ।

ಛಂದಾಂಸಿ ಯಸ್ಯ ಪರ್ಣಾನಿ ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್ ॥ *

* ಇದರಂತೆ ಇರುವ ಶ್ಲೋಕ ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿದೆ —

ಊರ್ಧ್ವಮೂಲೋಽವಾಕ್ಶಾಖಾ ಏಷೋಽಶ್ವತ್ಥಃ ಸನಾತನಃ । ತದೇವ ಶುಕ್ರಂ ತದ್ ಬ್ರಹ್ಮ ತದೇವಾಮೃತಮುಚ್ಯತೇ ॥
ತಸ್ಮಿಂ ಲ್ಲೊಕಾಃ ಶ್ರಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ತದು ನಾತ್ಯೇತಿ ಕಶ್ಯನ ಏತದ್ವೈತತ್॥ (2/3/1).

ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮ್ - ಮೇಲ್ಗಡೆ ಬೇರುಗಳುಳ್ಳ ಹಾಗೂ, ಅಧಃಶಾಖಮ್ - ಕೆಳಕಡೆ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ, ಅಶ್ವತ್ಥಮ್- (ಯಾವ) ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು, ಅವ್ಯಯಮ್ - (ಪ್ರವಾಹರೂಪದಿಂದ) ಅವ್ಯಯ, ಪ್ರಾಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೋ (ಮತ್ತು), ಛಂದಾಂಸಿ - ವೇದಗಳು, ಯಸ್ಯ - ಇದರ, ಪರ್ಣಾನಿ - ಎಲೆಗಳಿವೆಯೋ, ತಮ್ - ಆ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು, ಯಃ- ಯಾರು, ವೇದ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ವೇದವಿತ್ - ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಮೇಲ್ಗಡೆ ಬೇರುಗಳುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಕೆಳಗಡೆ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಯಾವ ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷವನ್ನು ಪ್ರವಾಹರೂಪದಿಂದ ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ವೇದಗಳು ಇದರ ಎಲೆಗಳಿವೆಯೋ, ಆ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮಧಃಶಾಖಾಮ್’ — [ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಂತೆ ಇಲ್ಲಿ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ದಿಗ್ದರ್ಶನ ಮಾಡಿರುವನು ಮತ್ತು ‘ಊಧ್ವಮೂಲಮ್’ ಪದ ದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ, ‘ಅಧಃ ಶಾಖಮ್’ ಪದದಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರನ್ನು, ಹಾಗೂ ‘ಅಶ್ವತ್ಥಮ್’ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿ (ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷದ ಮೂಲ) ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದವನನ್ನು ‘ವೇದವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.]

ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮರಗಳ ಬೇರು ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಕೊಂಬೆಗಳು ಮೆಲ್ಗಡೆ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವು ಬೇರುಗಳು ಮೇಲೆ, ಕೊಂಬೆಗಳು ಕೆಳಗೆ ಇರುವಂತಹ ವಿಚಿತ್ರ ವೃಕ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮವು ಸಮಸ್ತ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮೇಲ್ಗಡೆ (ಸರ್ವೋಪರಿ) ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾಂಡಬ್ರಹ್ಮದೇವರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದಾಗ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಾಂಡವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕವು ಭಗವದ್ಧಾಮಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಿದೆ. ಸ್ಥಾನ, ಗುಣ, ಅಧಿಕಾರ, ಆಯುಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಪರಮಧಾಮ ಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಅಧಃ’ (ಕೆಳಗಡೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.+

ಈ ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ವೃಕ್ಷವು ಮೇಲ್ಗಡೆ ಬೇರುಗಳ್ಳುಳ್ಳ ದ್ದಾಗಿದೆ. ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬೇರುಗಳೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪ್ರಧಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಕಟರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ‘ಅಧಃಶಾಖಮ್’ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

+ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧಃ ಶಾಖಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕೀಟದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಸಮಾವೇಶವಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲರ ಮೂಲ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇಶ, ಕಾಲ, ಭಾವ, ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಗುಣ, ರೂಪ, ವಿದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಂದ ಉತ್ತಮ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಮಾತೇನಿದೆ; ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನರೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ (11/43) ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಮೂಲ (ಬೇರು)ವು ಸರ್ವೋಪರಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮೂಲವು ವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಿರುವಂತೆ ‘ಪರಮಾತ್ಮ’ನೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ‘ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ನ ತತ್ಸಮಶ್ಚಾಭ್ಯಧಿಕಶ್ಚ ದೃಶ್ಯತೇ’ (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ತು 6/8) ಅವನಿಂದ (ಪರಮಾತ್ಮ) ಹಿರಿದು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನರೂ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮೂಲ’ ಶಬ್ದವು ಕಾರಣದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಇದರ ವಿಸ್ತಾರ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯ, ಅನಂತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಗುಣರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲ್ಗಡೆ ನಿತ್ಯಧಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಊರ್ಧ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷವು ಅವನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮೇಲ್ಗಡೆ ಬೇರುಗಳುಳ್ಳದ್ದು (ಊರ್ಧ್ವಮೂಲ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವೃಕ್ಷದ ಬೇರುಗಳಿಂದಲೇ ಕೊಂಬೆ-ರೆಂಬೆಗಳು, ಚಿಗುರುಗಳು ಹೊರಡುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನಿಂದಲೇ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಂದಲೇ ಶಕ್ತಿ ಪಡೆದು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಚೇಷ್ಟಿತವಾಗುತ್ತದೆ.* ಇಂತಹ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. (ಶರಣಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದೆ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.)

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ — ‘ಅಹಂ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಲಯಸ್ತಥಾ’ (7/6) ‘ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಲಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ನಿಧಾನಂ ಬೀಜಮವ್ಯಯಮ್’ (9/18) ‘ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವೋ ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ (10/8) ‘ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಸೃತಾ ಪುರಾಣೀ’ (15/4) ಮತ್ತು ‘ಯತಃ ಪ್ರವತ್ತಿರ್ಭೂತಾನಾಮ್’ (18/46).

ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರು (ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧರಹಿತರಾದ ಕಾರಣ) ಮುಕ್ತರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ಎಷ್ಟೆಷು ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಬಂಧಿತರಾಗಿ ದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಪತನ(ಜನ್ಮ-ಮರಣ)ವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅಷ್ಟೇ ಕೊಂಬೆಗಳು ಕೆಳಗಡೆ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ — ಈ ಮೂರೂ ಗತಿಗಳು ‘ಅಧಃಶಾಖಮ್’ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿವೆ (14/18).

‘ಅಶ್ವತ್ಥಮ್’ ‘ಅಶ್ವತ್ಥಮ್’ ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. (1) ಯಾವುದು ನಾಳೆಯವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲಲಾರದೋ* ಮತ್ತು (2) ಅರಳೀಮರ.

* ಶ್ವಃ’ ‘ಪರ್ಯಂತಂ ನ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಅಶ್ವತ್ಥಃ’‘ಶ್ವಸ್’ ಅವ್ಯಯವು ನಾಳೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ನಾಳೆಯವರೆಗೆ ಇರುವುದನ್ನು ಅದನ್ನು ‘ಶ್ವತ್ಥಃ’ ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ನಾಳೆಯವರೆಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಾರದೋ ಅದನ್ನು ‘ಅಶ್ವತ್ಥ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೊದಲ ಅರ್ಥಕ್ಕನುಸಾರ — ‘ಅಶ್ವತ್ಥ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಪ್ರಪಂಚವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವು+ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಪರಿವರ್ತನ ಸಮೂಹದ ಹೆಸರೇ ಪ್ರಪಂಚವಾಗಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಯಾವ ಹೊಸ ರೂಪು ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೂ ಜಾಸ್ತಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದಾಗ ಸ್ಥಿತಿರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ ಸ್ವರೂಪವೂ ಪರಿವರ್ತಿತವಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿ (ಪ್ರಳಯ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಕಾರಣ ಇದು (ಪ್ರಪಂಚ) ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಮರೆಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ‘ಅಶ್ವತ್ಥಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

+ ‘ಕ್ಷಣ’ದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ದಾರ್ಶನಿಕರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಕಮಲದ ಎಲೆಯನ್ನು ಸೂಜಿಯಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದಾಗ ಸಜಿಯು ಆ ಕಡೆ ಹೋಗಲು ಮೂರು ಕ್ಷಣಗಳು ಹಿಡಿಸುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶ, ಎರಡನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಛೇದನ, ಮೂರನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಚೆ ಹೋಗುವುದು.

ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥಕ್ಕನುಸಾರ — ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಅರಳೀ ಮರವಾಗಿದೆ. ಅಶ್ವತ್ಥ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅರಳಿಮರದ ಮಹಿಮೆ ಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವತ್ಥ’ವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಶ್ವತ್ಥಃ ಸರ್ವ ವೃಕ್ಷಾಣಾಮ್’ (10/26). ಅರಳೀ, ನೆಲ್ಲಿ, ತುಲಸೀ —ಇವುಗಳನ್ನು ಭಗವದ್ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದು ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನೇ ಪ್ರಪಂಚದ ‘ಅಭಿನ್ನನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನ’ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ಅರಳೀಮರವೂ ಕೂಡ ತತ್ತ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ ಪೂಜನೀಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ಅರಳಿಮರದ ಪೂಜೆ ಎಂದರೆ —ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಇದರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸದವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19). ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ದುಃಖದ ಮನೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಸ್ವರೂಪ) ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾದ ಕಾರಣ ನಾಶವುಳ್ಳ, ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಎಂದೂ ಇದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದು; ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸಿ ಇವನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸದೆ ಕೇವಲ ಅದರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಭಾವವಿರಿಸಬೇಕು.

‘ಪ್ರಾಹುರವ್ಯಯಮ್’ — ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಣಭಂಗುರ, ಅನಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ, ಪ್ರವಾಹದ ನಿರಂತರತೆ (ನಿತ್ಯತೆ)ಯ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಇದರ ಮೂಲ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪರಮೇಶ್ವರನು ನಿತ್ಯ ಅವಿನಾಶೀಯಾದ ಕಾರಣವೇ ಇದನ್ನು ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಸೂರ್ಯನ ಶಾಖದಿಂದ ಆವಿಯಾಗಿ ಮೋಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತಂಪನ್ನು ಪಡೆದು ಅದೇ ನೀರು ಮಳೆಯಾಗಿ ಪುನಃ ಜಲರೂಪದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅದೇ ನೀರು ತೊರೆ-ನದಿಗಳ ರೂಪವನ್ನಾಂತು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಪುನಃ ಸಮುದ್ರದ ಜಲವು ಮೋಡವಾಗಿ ಮಳೆಸುರಿಯುತ್ತದೆ ಹೀಗೆ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ನೀರಿನ ಚಕ್ರದ ಅಂತ್ಯವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಪ್ರಪಂಚ ಚಕ್ರದ ಅಂತ್ಯವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಪಂಚ ಚಕ್ರವು-ಚಲನಚಿತ್ರ (ಸೀನೇಮಾ)ದಂತೆ ಅಸ್ಥಿರ (ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ)ವಾಗಿ ದ್ದರೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಅದು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಾ (ಬದಲಾಗುತ್ತಾ) ಇರುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷವು ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. (ಪ್ರಾಹುಃ), ನಿಜವಾಗಿ ಇದು ಅವ್ಯಯ (ಅವಿನಾಶೀ)ಯಲ್ಲ. ಇದು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ಇದರ (ಪ್ರಪಂಚ) ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆ ದೊರೆಯವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ವೈರಾಗ್ಯರೂಪೀ ದೃಢವಾದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕಡಿದುಬಿಡಲು ಭಗವಂತನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ಛಂದಾಂಸಿ ಯಸ್ಯ ಪರ್ಣಾನಿ’ — ವೇದಗಳು ಈ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷದ ಎಲೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆಯೋ ಆ ಅಂಶದಲ್ಲಿದೆ.* ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಹೂವು — ಎಲೆಗಳಾದರೋ ಇದ್ದು ಫಲವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ —ಆ ವೃಕ್ಷವು ನಿರುಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾದ ತೃಪ್ತಿಯು ಫಲದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹೂವು-ಎಲೆಗಳ ಅಲಂಕಾರದಿಂದಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸುಖ-ಭೋಗ ಬಯಸುವ ಸಕಾಮ ಪುರುಷನಿಗೆ ಭೋಗ-ಐಶ್ವರ್ಯರೂಪೀ ಹೂವು-ಎಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವು ಹೊರಗಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಸುಖ ಬಯಸುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಅಕ್ಷಯ ಸುಖರೂಪೀ ತೃಪ್ತಿಯು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮಹಾನ್ ಆನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 80 ಸಾವಿರವಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 20 ಸಾವಿರವೇ ಇದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕುಸಾವಿರ ಮಂತ್ರಗಳು ಜ್ಞಾನಕಾಂಡದ ಮತ್ತು 16 ಸಾವಿರ ಉಪಾಸನಾಕಾಂಡದ್ದಾಗಿವೆ.

ವೇದವಿಹಿತ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ ಅದು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನಾಚರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೇನೋ ಹೌದು, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಫಲಭೋಗದ ಬಳಿಕ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪುನಃ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (9/21). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಕಾಮ—ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲ ಎರಡೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಇವೆರಡರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಎಲೆಗಳು ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮರವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಿ, ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮರವು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ (ಎಲೆಗಳು ಅಲ್ಲಾಡುವುದರಿಂದ ವೃಕ್ಷದ ಬೇರು, ಕಾಂಡ ಹಾಗೂ ಕೊಂಬೆಗಳು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ.) ವೇದಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷದ ಮುಖ್ಯಕಾಂಡರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವೇದವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಗಳಿಗೆ ಎಲೆಗಳ ಸ್ಥಾನ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ (ಕಾಮ್ಯ) ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದೇವ-ಯೋನಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ —ಇದು ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವು ಬೆಳೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಂದನವನ, ಸುಂದರ ವಿಮಾನ, ರಮಣೀಯ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿವೆ —ಇದು ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಕಾಣುವ ಸೌಂದರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ —ಇದು ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವು ದೃಢವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು — ಸಾಧಕನು ಸಕಾಮ-ಭಾವ, ವೈದಿಕ ಸಕಾಮ-ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನರೂಪೀ ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳದೆ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಮೂಲ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ವೇದಗಳ ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವವೂ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವೇದಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಪಂಚ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಿರದೆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (15/15).+

+ ‘ಸರ್ವೇ ವೇದಾ ಯತ್ ಪದಮಾಮನಂತಿ’ (ಕಠೋಪನಿಷ್ತು 1/2/15) ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳು ಆ ಪರಮಪದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್’ — ಆ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರ (ಅನಿತ್ಯ) ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅದರಿಂದ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸುಖದ ಆಸೆಯನ್ನಿಡದಿರುವುದೇ — ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಸುಖಭೋಗ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಸುಖಭೋಗಿಸುವಾಗ ಪ್ರಪಂಚವು ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಸುಖ-ಭೋಗ, ಸುಖದ ಆಸೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ, ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಮ, ಮಹತ್ವ, ವಿಶ್ವಾಸ ಇದ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಲೇ ಅದರಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಅದರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ, ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿ) ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ವೇದಗಳ ನಿಜವಾದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ)ಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ನಿಜವಾಗಿ ‘ವೇದವಿತ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವೇದ ವಿದ್ವಾಂಸನೇನೋ ಆಗಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಯಥಾರ್ಥವೇದ ವೇತ್ತಾ ಅಲ್ಲ. ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಯಾರಿಗೆ (ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಪೂರ್ವಕ) ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವೇದವೇತ್ತಾ (ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು) ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ‘ವೇದವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ವೇದವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ವಿವೇಕದ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಂತೇ ವೇದವೇತ್ತಾ ಆಗಬಲ್ಲನು.*

* ‘ಮಮಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ (14/2) ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನೇ ಆದ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೇ ಇದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇವನು ಮರೆತು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ವಿವೇಕದಿಂದ ಈ ಮರವೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಏಕಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನೇ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷದ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜಗತ್ತು, ಜೀವ, ಪರಮಾತ್ಮ — ಮೂರೂ ವಾಸುದೇವ ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’. ಇದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾದರೂ ಏನೂ ವ್ಯಯ (ಖರ್ಚು)ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಅಲೆಗಳು ಎದ್ದರೂ, ಭರ್ತಿ ಬಂದರೂ ಅದರ ನೀರು ಅಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಪ್ರಪಂಚವು ಅವ್ಯಯವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚವೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಶಕ್ತಿ ‘ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ — ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19). ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಲೆಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಮೇಲೆ ಅಲೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಸಮುದ್ರದ ಆಳದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತೆರೆಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದೇ ಸಮ, ಶಾಂತ ಸಮುದ್ರವಿದೆ; ಹೀಗೆಯೇ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಒಳಗಿನಿಂದ ಒಂದು ಸಮ, ಶಾಂತ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ (13/27). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಅವ್ಯಯವಾಗಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಭಗವದ್ರೂಪದಿಂದ ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನದೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಇರಬೇಕು. ಪ್ರತಿಬಿಂಬದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ —ಈ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸುವವನ ಆ ಸಂಬಂಧ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣವೂ ಕೂಡ ಅವ್ಯಯವಾಗಿ ಹೋದೀತು, ಎಂದೂ ಅಳಿಯಲಾರದು, ಅದು ಎಂದೂ ಅಂತ್ಯವಾಗದು ಎಂಬುದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಉದ್ದವಾದ ರಸ್ತೆಯ ಕೊನೆ ಇರಬಲ್ಲದು ಆದರೆ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆಯ ಕೊನೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೀತು? ಗಾಣದ ಎತ್ತಿನಂತೆ ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಸಾಯುವುದು, ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಹುಟ್ಟುವುದು ಇದು ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವು ‘ಅವ್ಯಯ’ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜವು ‘ಅವ್ಯಯ’ವಾಗಿದೆ — ‘ಬೀಜಮವ್ಯಯಮ್’ (9/18).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ದಿಗ್ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ಈಗ ಅವಯವಗಳ ಸಹಿತ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಅಧಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾಸ್ತಸ್ಯ ಶಾಖಾ ಗುಣಪ್ರವೃದ್ಧಾ ವಿಷಯಪ್ರವಾಲಾಃ ।

ಅಧಶ್ಚ ಮೂಲಾನ್ಯನುಸಂತತಾನಿ ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ ॥

ತಸ್ಯ - ಆ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ, ಗುಣಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ - ಗುಣಗಳ (ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ) ಮೂಲಕ ಬೆಳೆದಿರುವ (ಹಾಗೂ), ವಿಷಯ - ಪ್ರವಾಲಾಃ - ವಿಷಯರೂಪೀ ಚಿಗುರಗಳುಳ್ಳ, ಶಾಖಾಃ - ಕೊಂಬೆಗಳು, ಅಧಃ- ಕೆಳಗೆ, ಚ - (ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ) ಮತ್ತು, ಊಧ್ವಮ್ - ಮೇಲ್ಗಡೆ (ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ), ಪ್ರಸೃತಾಃ - ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ, ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ - ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ - ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ, ಮೂಲಾನಿ - ಬೀಳಲುಗಳೂ (ಕೂಡ), ಅಧಃ - ಕೆಳಗೆ, ಚ - ಮತ್ತು (ಮೇಲ್ಗಡೆ), ಅನುಸಂತತಾನಿ - (ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥2॥

ಆ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಗುಣಗಳ (ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ) ಮೂಲಕ ಬೆಳೆದಿರುವ ವಿಷಯರೂಪೀ ಚಿಗುರುಗಳುಳ್ಳ ಕೊಂಬೆಗಳು ಕೆಳಗೆ, ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಗಡೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನು ಸಾರ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಬಿಳಲುಗಳು ಕೂಡ ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಗಡೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಯ ಶಾಖಾ ಗುಣಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ’ — ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷದ ಮುಖ್ಯಕಾಂಡ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯ, ತಿರ್ಯಕ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಿಂದ ಪಾತಾಳದವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಲೋಕಗಳಿವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ, ಕೀಟ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆ ಗಳಾಗಿವೆ. ನೀರು ಎರೆದಾಗ ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ, ಗುಣರೂಪೀ ಜಲದ ಸಂಗದಿಂದ ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಜೀವಾತ್ಮನ ಉಚ್ಚ, ಮದ್ಯಮ, ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೆಂದೇ ಹೇಳಿರುವನು (13/21 ಮತ್ತು 14/18). ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ — ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದಂತಹ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ (18/40). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಗುಣಗಳ ಅನುಭೂತಿಯು ಗುಣಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೂಲಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲೆಂದೇ ‘ಗುಣಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುವವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಗುಣಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಿರುವಾಗ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಲಾರದು.

‘ವಿಷಯಪ್ರವಾಲಾಃ’ — ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಹೊಸ ಕೋಮಲ ಎಲೆಗಳ ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಎಲೆಯ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರವಾಲ (ಚಿಗುರು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಯಪ್ರವಾಲಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮರದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಕಾಂಡ, ಕಾಂಡದಿಂದ ಕೊಂಬೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ಎಲೆಗಳು ಚಿಗುರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಚಿಗುರಗಳಿಂದ ಕೊಂಬೆಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಷಯ-ಚಿಂತನವೇ ಚಿಗುರುಗಳಾಗಿವೆ. ವಿಷಯ- ಚಿಂತನೆಯು ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಗುಣರೂಪೀ ನೀರಿ ನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಗಳು ಬೆಳೆದಂತೆ, ಗುಣರೂಪೀ ಜಲದಿಂದ ವಿಷಯರೂಪೀ ಚಿಗುರು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಚಿಗುರು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ ನೀರು ಕಾಣವುದಿಲ್ಲ, ಹೀಗೆಯೇ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷಯಗಳಿಂದಲೇ ಗುಣಗಳು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತವೆ.

‘ವಿಷಯಪ್ರವಾಲಾಃ’ — ಪದದ ಭಾವವು—ವಿಷಯ-ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಲಾರದು ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ (2/62, 63). ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಆಯಾಯ ಭಾವವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (8/6) — ಇದೇ ವಿಷಯರೂಪೀ ಚಿಗುರೊಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಚಿಗುರುಗಳಂತೆ ವಿಷಯಗಳೂ ಕಾಣಲು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ವಿವೇಕದಿಂದ ಪರಿಣಾಮದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಗೈದು, ಇವನ್ನು ಕ್ಷಣಭಂಗುರ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲನು (5/22). ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಹಾಗೂ ಆಕರ್ಷಣೆ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಅವು ಸುಂದರ, ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗದ ತ್ಯಾಗವೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಕೋಮಲವಾದ ಚಿಗುರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಯಾವುದೇ ಪರಿಶ್ರಮಪಡ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸಾಧಕನು ಕಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆದರಿಸಿದಾಗಲೇ ವಿಷಯರೂಪೀ ಚಿಗುರುಗಳು ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಇವುಗಳಾದರೋ ವಿಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಿಠಾಯಿಯಂತೆ ಇವೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಲು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿಷಯಚಿಂತನೆ ಹಾಗೂ ವಿಷಯ ಸೇವನೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.+

* ದೋಷೇಣ ತೀವ್ರೋ ವಿಷಯಃ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪವಿಷಾದಪಿ । ವಿಷಂ ನಿಹಂತಿ ಭೋಕ್ತಾರಂ ದ್ರಷ್ಟಾರಂ ಚಕ್ಷುಷಾಪ್ಯಯಮ್ ॥

(ವಿವೇಕಚೂಡಾಮಣಿ — 79)

ದೋಷದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳು ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪದ ವಿಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ತೀವ್ರವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷವಾದರೋ ತಿನ್ನುವವನಿಗೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳು ಕಣ್ಣಿಂದ ನೋಡುವವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

+ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಕಾಂಕ್ಷಾ ಯದಿ ವೈ ತವಾಸ್ತಿ ತ್ಯಜಾತಿದೂರಾದ್ವಿಷಯಾನ್ ವಿಷಂ ಯಥಾ ॥ (ವಿವೇಕ — 84)

ನಿನಗೆ ಮೋಕ್ಷದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ, ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಷದಂತೆ ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸು.

‘ಅಧಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಪದವನ್ನು ಮಧ್ಯಲೋಕ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯಲೋಕ (ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ’ ಪದಗಳಿಂದ)ದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ಊರ್ಧ್ವಮ್’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಿಗಳು ಎಂದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ — ದೇವಯಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃಯಾನ. (ಇದನ್ನು 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ, 25ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಮಾರ್ಗದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.) ‘ಅಧಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನರಕಗಳೆಂದು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ — ಯೋನಿ ವಿಶೇಷನರಕ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷನರಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ.

ಈ ಪದಗಳಿಂದ — ಊರ್ಧ್ವಮೂಲ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಕೆಳಗೆ, ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಗಳು ಕೆಳಗೆ, ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಗಡೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿರೂಪೀ ಕೊಂಬೆಯೇ ಮೂಲ ಕೊಂಬೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಬೇರೆ ಕೊಂಬೆಗಳು ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭೋಗದ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮನುಷ್ಯಯೋನೀರೂಪೀ ಮೂಲ ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಳಗೆ (ಅಧೋಲೋಕ), ಮೇಲ್ಗಡೆ (ಊರ್ಧ್ವಲೋಕ) ಎರಡೂ ಕಡೆ ಹೋಗಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ (ಪರಮಾತ್ಮ)ವರೆಗೂ ಹೋಗಬಲ್ಲನು. ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟು ಜೀವಿಯು ಪರಮಧಾಮದವರೆಗೆ ತಲುಪ ಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅವಿವೇಕದಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ನರಕಗಳಿಗೂ ಹೋಗಬಲ್ಲಂತಹ ವಿವೇಕ ಅವನಲ್ಲಿದೆ.

‘ಅಧಶ್ಚ ಮೂಲಾನ್ಯನುಸಂತತಾನಿ ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ’ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲದೆ ಇತರ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಅಧಿಕಾರ, ಅವಕಾಶ ಮನುಷ್ಯ-ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೂಲಾನಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಬೇರಿನೊಂದಿಗಿದೆ, ನಿಜವಾದ ಊರ್ಧ್ವಮೂಲ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ‘ತಾದಾತ್ಮ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಮಮತೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಪುತ್ರೈಷಣೆ, ವಿತ್ತೈಷಣೆ, ಲೋಕೈಷಣೆ —ಇವು ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಕಾಮನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಪುತ್ರ, ಪರಿವಾರದ ಕಾಮನೆ ‘ಪುತ್ರೈಷಣೆ’ ಮತ್ತು ಧನ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಕಾಮನೆ ‘ವಿತ್ತೈಷಣೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮಾನ-ಆದರ ಸಿಗಲಿ, ‘ನಾನು ಸದಾ ಜೀವಿಸಿರಲಿ,’ ‘ಶರೀರ ನಿರೋಗಿಯಾಗಿರಲೀ’ ‘ನಾನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಂಡಿತನಾಗುವೆನು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಕಾಮನೆಗಳು ‘ಲೋಕೈಷಣೆ’ಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕೀರ್ತಿಯ ಕಾಮನೆ ನಾನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಲೀ, ನನ್ನ ಸ್ಮಾರಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಿ, ನನ್ನ ಸ್ಮೃತಿ ಗ್ರಂಥಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿ, ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಇರಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಇದ್ದರೂ ಅವು ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹದಾಗಿವೆ.* ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ತನಂತರ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಭೋಗಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (18/12). ಆದ್ದರಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಗಳಿರುವಾಗ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲಾರದು.

* (1) ಭಗವದ್ದರ್ಶನದ ಅಥವಾ ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದ ಕಾಮನೆ, (2) ಸ್ವರೂಪಬೋಧದ ಕಾಮನೆ, (3) ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಕಾಮನೆ — ಈ ಮೂರು ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು (ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ ಅದರಿಂದ) ಕಾಮನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವರೂಪಬೋಧ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ (ಭಗವದ್ದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ)ನ ಇಚ್ಛೆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ಎರಡೂ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ತನ್ನ ಜೇಬಿನಿಂದ ಹಣ ತೆಗೆಯುವುದು ಕಳ್ಳತನವೆಂದು ಹೇಳಲುಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ, ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ (ಯಾವುದು ತನ್ನದು ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಇದೆಯೋ) ನನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ‘ಕಾಮನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಕಾಮನೆಯಾಗಿರದೆ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಕೊಡುವುದರಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವ ವಸ್ತು ತನ್ನದು ಅಥವಾ ಅವಿನಾಶೀ ಆಗಿದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ೞಆವಶ್ಯಕತೆ (ಹಸಿವು)ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಹಾಗೂ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ‘ತ್ಯಾಗ’ ವಾಗಿದೆ. ಹಸಿವನ್ನು ಇಂಗಿಸಲು ಊಟವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ೞಸ್ವಯಂವಿನ ಹಸಿವನ್ನು ಇಂಗಿಸಲು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ಕಾಮನೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡ ವಸ್ತುವಿನದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾಗದೆ ಅದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಾಯಗಳಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಗುಲಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ, ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಅವನ ಗುಲಾಮಗಿರಿ (ಪರಾಧೀನತೆ)ಯು ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು ಹಾಗೂ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗುವನು — ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಜೀವಿಯು ಅವನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಕೇವಲ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾದೀತು — ಇದು ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅಂಶೀಯಾಗಿದ್ದು ಜೀವಿಯು ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಕೇವಲ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾನು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದೀತು — ಇದು ಭಕ್ತಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಗುಲಾಮ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಚ್ಯುತ, ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ನಾಶವುಳ್ಳ (ತನ್ನದಲ್ಲದ) ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಗುಲಾಮಗಿರಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದೀತು, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾದೀತು ಹಾಗೂ ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು.

ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಹಗ್ಗದ ಗಂಟು ಎಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತೇವೋ ಅಲ್ಲೇ ಬಿಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲೇ ಜೀವಿಯು ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗ ಬಲ್ಲನು.

ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮ್’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ರಚಿಸುವವನು ಹಾಗೂ ಅದರ ಮೂಲ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೂಲಾನಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಮೂಲ(ಬೇರು)ವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನು ಈ (ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನಾರೂಪೀ) ಬೇರುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಊರ್ಧ್ವಮೂಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖ — ‘ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಬೀಳಲುಗಳು ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಗಡೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ತಮ್ಮ ಸಂತಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಮಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಹಸಿವಾದಾಗ ತಿನ್ನಲು ಒಳ್ಳೆಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ‘ತಾದಾತ್ಮ್ಯ’, ಪ್ರಾಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಭೋಗಗಳ ‘ಕಾಮನೆ’ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನಾರೂಪೀ ದೋಷಗಳು ಯಾವುದಾದರು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲದೆ ದೇವತೆ ಮುಂತಾದ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿವೇಕವಿದ್ದರೂ ಭೋಗಗಳ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ಹಾಗೂ ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸಲೆಂದೇ ಆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಉಪಯೋಗ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ದೋಷಗಳಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ’ವನ್ನು (ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ) ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡಲು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೇ (ವಿವೇಕದ ಕಾರಣ) ನಾನು (ಸ್ವರೂಪದಿಂದ) ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನಾರೂಪೀ ದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.

ಭೋಗಗಳ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಸುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಮನುಷ್ಯ-ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡದೆ ಭೋಗ, ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪಶುವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಪಶುಯೋನಿಯನಿಂದೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಶುವಾದರೋ ತನ್ನ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ನಿಷಿದ್ಧ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಪಶುಯೋನಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ನ ರೂಪಮಸ್ಯೇಹ ತಥೋಪಲಭ್ಯತೇ ನಾಂತೋ ನ ಚಾದಿರ್ನ ಚ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಮೇನಂ ಸುವಿರೂಢಮೂಲಮಸಂಗಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ ॥

ಅಸ್ಯ - ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವು (ಯಾವ), ರೂಪಮ್ - ರೂಪದಿಂದ (ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ), ತಥಾ - ಹಾಗೆ, ಇಹ- ಇಲ್ಲಿ (ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ), ನ, ಉಪಲಭ್ಯತೇ - ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; (ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ), ನ, ಆದಿಃ - ಆದಿಯಿಲ್ಲ, ನ, ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ನ, ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾ - ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಚ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಏನಮ್ - ಈ, ಸುವಿರೂಢಮೂಲಮ್ - ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬೇರುಗಳುಳ್ಳ, ಅಶ್ವತ್ಥಮ್ - ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷವನ್ನು, ದೃಢೇನ - ದೃಢವಾದ, ಅಸಂಗ ಶಸ್ತ್ರೇಣ - ಅಸಂಗತಾ ರೂಪೀ ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಛಿತ್ವಾ - ಕತ್ತರಿಸಿ — ॥3॥

ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವು ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ನೋಡಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರ ಆದಿಯಿಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬೇರುಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ದೃಢವಾದ ಅಸಂಗತಾರೂಪೀ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ — ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ರೂಪಮಸ್ಯೇಹ ತಥೋಪಲಭ್ಯತೇ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ —ಜನರು ಇದನ್ನು ಅವ್ಯಯ (ಅವಿನಾಶೀ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಕಾಮ —ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲೋಕ-ಪರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖದ, ರಮಣೀಯತೆ, ಸ್ಥಾಯಿತನ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣ — ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಭೋಗಪರಾಯಣರಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ‘ಇದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದೇ ಸುಖವಿಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ (2/42; 16/11). ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವತನಕ ಹೀಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿವೇಕವತೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ನೋಡಿದಾಗ ಈಗ ನಾವು ತಿಳಿದಿರುವಂತಹ ರೂಪವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ದಃಖರೂಪೀಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾಂತೋ ನ ಚಾದಿರ್ನ ಚ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾ’ — ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ಇವುಗಳ ಜ್ಞಾನ ದೇಶಕೃತ ಮತ್ತು ಕಾಲಕೃತ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ಎಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಎಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯವಿದೆ, ಎಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದ ‘ದೇಶಕೃತ’ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಎಂದಿನಿಂದ ಇದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ, ಎಂದಿನವರೆಗೆ ಇದ್ದೀತು ಮತ್ತು ಎಂದು ಇದರ ಅಂತ್ಯವಾದೀತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಕಾಲಕೃತ’ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯವೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರು ವಿಶಾಲ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ ದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮುಗ್ಧನಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನು ಆ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಆದಿ, ಅಂತ್ಯ ತಿಳಿಯ ಲಾರನು. ಆ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಅವನು ಅದರ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಇದೇ ರೀತಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಎಂದೂ ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಇರುವ ಸಾಧನೆಗಳು (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ) ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶವೇ ಆಗಿವೆ. ಕಾರ್ಯವು ತನ್ನ ಕಾರಣದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರದು ಎಂಬುದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಗಡಿಗೆಯು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು, ಹೀಗೆಯೇ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಅರಿವಿನಲ್ಲಿ ತರಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ) ಬೇರೆಯಾದಾಗಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು (ಸ್ವಯಂ ಮೂಲಕ) ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ (ಸ್ಥಿತಿ)ಯೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ಕ್ರಮಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಈ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶದ ಪ್ರವಾಹವೇ ‘ಸ್ಥಿತಿ’ ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಾಶವೇ-ನಾಶ ಇದೆ. ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ (ಸ್ಥಿತಿ)ಯಾದರೂ ಎಂತಹುದು? ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ಅದು ತನಗಾಗಿ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದ ಅರಿವು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಯಾರೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕನಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಡೆಯಲಾರನು. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿರು ವಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಬಯಸಿದರೆ, ಗಾಣದ ಎತ್ತಿನಂತೆ ಜೀವನವಿಡೀ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಏನೂ ಕೈಗೆ ಹತ್ತಲಾರದು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದ ಅರಿವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಆವಶ್ಯಕತೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವು ಅನಾದಿ-ಸಾಂತವಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಅನಾದಿ-ಅನಂತವಾಗಿದೆ, ಅಥವಾ ಪ್ರತೀತಿಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ದಾರ್ಶನಿಕರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮತ ಭೇದಗಳಿವೆ; ಆದರೂ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಕಡಿದು ಹಾಕುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ — ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಎಲ್ಲ ದಾರ್ಶನಿಕರಲ್ಲಿ ಏಕಮತವಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ — ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವ ಸುಲಭವಾದ ಉಪಾಯವು —ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ) ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ‘ತನ್ನದು’ ಮತ್ತು ‘ತನಗಾಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪತ್ನಿ, ಪುತ್ರ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಆಯುಸ್ಸು, ನಿರೋಗತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೇ ದೊರೆತರೂ; ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ಓರ್ವಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿ ದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿವೆ. ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳಿಂದ ಅವಿನಾಶಿಯು ಹೇಗೆ ತೃಪ್ತನಾದಾನು?

‘ಅಶ್ವತ್ಥಮೇನಂ ಸುವಿರೂಢಮೂಲಮ್’ — ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ‘ಸುವಿರೂಢಮೂಲಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು (ಪ್ರತಿಷ್ಠಾರಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ) ದೃಢ ಬೇರುಗಳ್ಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಮಮತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಬಂಧನ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ದೃಢವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಮಮತೆಯ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಹಣದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತ’ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಧನದ ನಾಶದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನದೇ ನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಲೋಭವು ಬೆಳೆದಾಗ ಧನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನು ಅನ್ಯಾಯ, ಪಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನೊಳಗೆ —ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ವಂಚನೆ ಇವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಹಣ ಗಳಿಸಲು ಆಗಲಾರದು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುವಷ್ಟು ಲೋಭ ಬೆಳೆದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ‘ಪಾಪದಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸಿ ನಾನು ಎಷ್ಟು ದಿನ ಇಲ್ಲಿ ಇರಬಲ್ಲೆ? ಪಾಪದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಹಣವಾದರೋ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದೀತು; ಆದರೆ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ವಂಚನೆ, ಕಳ್ಳತನ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಪಗಳಾದರೋ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬರುವವು,* ಅದರಿಂದ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎಷ್ಟು ದುರ್ಗತಿ ಯಾದೀತು! ಇತ್ಯಾದಿ ಬೇರೆ ವಿಚಾರಗಳೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲ, ಅವನು ಬೇರೆಯವರಿಗೂ — ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಪಾಪ ಮಾಡುವುದು ಯಾವುದೇ ಕೆಟ್ಟದಲ್ಲ; ಇದು ವ್ಯಾಪಾರವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಮಾತಾಡುವುದು, ಮೋಸಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲವೂ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ —ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರೇರೆಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದುರ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಬೇರುಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ದೂಷಿತ ಭಾವಗಳು ದೃಢವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ (17/3).

* ಧನಾನಿ ಭೂಮೌ ಪಶವಶ್ಚ ಗೋಷ್ಠೆ ನಾರೀ ಗೃಹದ್ವಾರಿ ಸುತಾಃ ಸ್ಮಶಾನೇ ।
ದೇಹಶ್ಚಿತಾಯಾಂ ಪರಲೋಕಮಾರ್ಗೇ ಧರ್ಮಾನುಗೋಗಚ್ಛತಿ ಜೀವ ಏಕಃ ಪರಲೋ ॥

ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವಾಗ ಹಣ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ, ಪಶುಗಳು ಕಟ್ಟಿದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಪತ್ನಿ ಮನೆ ಬಾಗಿಲವರೆಗೆ, ಪುತ್ರನು ಸ್ಮಶಾನದವರೆಗೆ ಜೊತೆಗಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಶರೀರ ಚಿತೆಯವರೆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಪರಲೋಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧರ್ಮವೇ ಜೀವಿಯ ಜೊತೆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಈ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಬೇರುಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದರೆ — ಒದುವುದರಿಂದ, ಕೇಳುವುದರಿಂದ, ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕರು ಪ್ರಾಯಶಃ — ಸತ್ಸಂಗ, ಚರ್ಚೆ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲಾದರೋ ಈ ದೋಷಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು, ಸುಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಹೀಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಬಿಡ ಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ ಆದರೆ ಇವು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೋಷಗಳು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗ ದಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ —ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖವನ್ನೂ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ದೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಲೋಭಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ವಿಷಯುಕ್ತ ಲಾಡುಗಳ ಸಿಹಿಯನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಯಸುವುದು ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ವಿಷದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದು. ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಎಂದಿಗೂ ಸಂಭವಿ ಸದು. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸುಖದ ಆಸೆಯನ್ನಿಡದಿದ್ದಾಗ ಇದರ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬೇರುಗಳು ತನ್ನಿಂದ- ತಾನೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ‘ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ ಅಳಿಸುವುದು ಬಹುಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ’ ಇಂತಹ ಸಾಧಕನ ಮಾನ್ಯತೆಯೇ ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಯಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಈ ದೋಷಗಳು ಸದಾಕಾಲವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಉತ್ಪನ್ನ-ನಾಶವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕಾರಣ ಇವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಎಂದೂ ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು.

‘ಅಸಂಗಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ’ — ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಬೇರುಗಳು ತುಂಬಾ ದೃಡವಾಗಿದ್ದರೂ ಇವುಗಳನ್ನು ದೃಢವಾದ ಅಸಂಗತಾರೂಪೀ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕುರಿತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಸುಖ-ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ತಾನು ದೊಡ್ಡವನು ಹಾಗೂ ಸುಖೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು; ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಸಂಗ್ರಹವಾದಾಗ ಸಂತೋಷ ಪಡುವುದು — ಇದನ್ನೇ ‘ಸಂಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಅಸಂಗತೆ ಅರ್ಥಾತ್ —ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ (1) ಸಾಧಾರಣ ವೈರಾಗ್ಯ, (2) ದೃಢ ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ. ದೃಢ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ‘ಉಪರತಿ’ ಅಥವಾ ‘ಪರ ವೈರಾಗ್ಯ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವೈರಾಗ್ಯ —ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ವೈರಾಗ್ಯದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿವೆ, ಅವು ಇಂತಿವೆ —

ಮೊದಲನೇ ವೈರಾಗ್ಯ —ಹಣ, ಜಮೀನು, ಮನೆ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಮಹತ್ವ ಉಳಿದರೆ, ‘ನಾನು ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನವಿದ್ದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇದು ವೈರಾಗ್ಯವಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಮಹತ್ವ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಎರಡನೇ ವೈರಾಗ್ಯ — ತನ್ನವರೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಅಣ್ಣ, ಅತ್ತಿಗೆ ಮೊದಲಾದ (ಪರಿವಾರ)ವರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಬಂಧು ಬಾಂಧವರಿಂದಾಗುವ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ — ತನ್ನ ಶರೀರ ದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಂಡಂತೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜ ಅಥವಾ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಶರೀರದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ.

ತಾದಾತ್ಮ್ಯ (ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಏಕತೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಹಂತೆ)ಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಸಾಧಕನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಮಾನ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಪೂಜೆ, ಧನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಇವುಗಳ ಕಾಮನೆ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗಲೂ (ಶರೀರದ) ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಯಶ, ಕೀರ್ತಿ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಇವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ—ಸತ್ತ ಬಳಿಕವೂ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನ ಕೀರ್ತಿಯ, ತನ್ನ ಸ್ಮಾರಕಮಾಡುವ ಬಯಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಮನೆಗಳು ಇದ್ದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನೊಳಗೆ ಬೇರೆಯವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳಿ, ಬೇರೆಯವರ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಕಂಡು ಈರ್ಷೇಯಭಾವ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೂಡ ನಾಶಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕಾಮನೆಗಳ ನಾಶಮಾಡಿದಾಗ ಶರೀರ ದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಮತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಸತ್ತನಂತರವೂ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣ ಸತ್ತ ಶರೀರವನ್ನು ಸುಟ್ಟ ನಂತರವೂ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ಜೀವಿ (ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮಾಡಿರುವ)ಗೆ ಮುಂದೆ ಸದ್ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿವೇಕ’ (ಜಡ-ಚೇತನ, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ, ಅಥವಾ ಶರೀರ-ಶರೀರಿಯ ಭಿನ್ನತೆಯ ಜ್ಞಾನ) ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಮಮತೆಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ-ಎರಡರ ನಾಶವಾದಾಗ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ (ಅಹಂತೆ) ನಷ್ಟಪ್ರಾಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ತುಂಬಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು ಶರೀರವಲ್ಲ; ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅನುಭವಪಡೆದಾಗ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮೂರೂ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ನಿಜವಾದ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ.

ದೃಢ ವೈರಾಗ್ಯವಿರುವವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾಸನೆಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಜಾತೀಯ (ಜಡ) ಪದಾರ್ಥ-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ —ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲೀ, ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖಿಗಳಾಗಲೀ, ಎಲ್ಲರು ನಿರೋಗಿಗಳಾಗಲೀ ಎಂದಿಗೂ ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ದುಃಖವಾಗದಿರಲೀ* ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವುದೇ ದೃಢ ವೈರಾಗ್ಯದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

* ಸರ್ವೇ ಭವಂತು ಸುಖಿನಃ ಸರ್ವೇ ಸಂತು ನಿರಾಮಯಾಃ । ಸರ್ವೇ ಭದ್ರಾಣಿ ಪಶ್ಯಂತು ಮಾ ಕಶ್ಚಿದ್ ದುಃಖಭಾಗ್ಭವೇತ್ ॥

‘ಇದು’ (ಇದಮ್) ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುವ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹವನು ‘ನಾನು’ (ಅಹಂ) ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಇದು’ (ತಿಳಿಯಲು ಬರುವ ದೃಶ್ಯ) ಮತ್ತು ‘ನಾನು’ (ತಿಳಿಯುವ ದ್ರಷ್ಟಾ) ಎಂದೂ ಒಂದಾಗಲಾರದು —ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ‘ನಾನು’ (ಸ್ವಯಂ) ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದೇನೆ —ಈ ವಿವೇಕವನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಅಸಂಗ ಖಡ್ಗದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚವು ದೃಢ ಬೇರು ಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದರೋ ಆಗಲಾರದು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ರಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಬಲ್ಲುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕತ್ತರಿಸುವ’ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ವಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚವು ತನಗಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಪ್ರಳಯ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲವೋ ಅದರದ್ದೇ ತ್ಯಾಗ (ಛೇದನ) ವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಸ್ವರೂಪತಃ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಯಾಗಿದ್ದೇವೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚವು ಜಡ, ವಿನಾಶೀಯಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪತಃ ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಸಂಗರೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ.

ಮೊದಲಿನಿಂದ ಯಾವುದು ಅಸಂಗವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅಸಂಗವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಅಸಂಗತೆಯು ಸ್ವತಃಸಿದ್ದವಾಗಿದೆ —ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರಪಂಚವು ಎಷ್ಟೇ ಸುವಿರೂಢಮೂಲ ಆಗಿರಲೇಕೆ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ —ಬೇಕಾದರೆ (ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ) ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕಾಣಲೀ-ಕಾಣದಿರಲಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಪಡ ಬಾರದು.

ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕಡಿದು ಹಾಕುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದದ ಕೆಲವು ಸುಲಭ ಉಪಾಯಗಳು

(1) ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಪ್ರಪಂಚ ದಿಂದ ದೊರೆತ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಅದರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು.

(2) ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖ (ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ)ದ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದು.

(3) ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸುವುದು.

(4) ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ದೂರಮಾಡುವುದು.

(5) ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನು, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನು’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದು.

(6) ನನಗೆ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೇ ಸಾಗುವುದಿದೆ—ಹೀಗೆ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ (ವ್ಯಯಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ) ಇರುವುದು.

(7) ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ(ಸ್ವಧರ್ಮ)ಗಳನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸುವುದು (18/45).

(8) ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಶರೀರ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವಿದ್ಯೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಗಿದ್ದವೋ ಹಾಗೆ ಈಗ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್—ಅವೆಲ್ಲವೂ ಬದಲಾದುವು, ಆದರೆ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ—ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದು.

(9) ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ಸದ್ಭಾವ (ಸತ್ತಾಭಾವ)ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ‘ಅಹಮಾದಿಶ್ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚ ಭೂತಾನಾಮಂತ ಏವ ಚ’ (10/20), ‘ಸ್ವರ್ಗಾಣಾಮಾದಿರಂತಶ್ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚೈವಾಹಮರ್ಜುನ’ (10/32) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ‘ನಾಂತೋ ನ ಚಾದಿರ್ನ ಚ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭಗವಂತನು ಆದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಆದಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16). ಆದ್ದರಿಂದ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಅಸಂಗಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ವಾ’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಛಿತ್ವಾ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ನಾಶ (ಅಭಾವ) ಮಾಡುವುದಾಗಿರದೆ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಈ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವು ಭಗವಂತನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಅಸಂಗವಾಗಿದೆ — ‘ಅಸಂಗೋ ಹ್ಯಯಂ ಪುರುಷಃ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 4/3/15) ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಗುಣಸಂಗವಿಲ್ಲ. ಗುಣಸಂಗದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದ ಅಸಂಗತೆಯ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯ, ಅಜರತೆಯ, ಅಮರತೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ಪ್ರಪಂಚ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವು ರಾಗದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಗವಿರುವ ವಸ್ತುವಿನದೇ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಗ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಮಹತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅಸಂಗಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ವಾ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಪ್ರಪಂಚದ ರಾಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು, ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು. ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯು ಬಂಧನಕಾರಣವಾಗಿರದೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಬಂಧನಕಾರ ಕವಾಗಿದೆ. ಸತ್ತಾ ಬಾಧಕವಾಗಿರದೆ ರಾಗವು ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ದಾರ್ಶನಿಕರಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅಸತ್, ಸತ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದ ಗೈಯ್ಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಭಗವದ್ರೂಪದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’.

ಸಂಬಂಧ — ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಡಿದು ಹಾಕಿದ ಬಳಿಕ ಸಾಧಕನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು —ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ತತಃ ಪದಂ ತತ್ಪರಿಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಂ ಯಸ್ಮಿನ್ಗತಾ ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ಭೂಯಃ ।

ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಸೃತಾ ಪುರಾಣೀ ॥

ತತಃ - ಬಳಿಕ, ತತ್ - ಆ, ಪದಮ್ - ಪರಮಪದ (ಪರಮಾತ್ಮ)ವನ್ನು, ಪರಿಮಾರ್ಗಿತಮ್ಯಮ್ - ಹುಡುಕಬೇಕು, ಯಸ್ಮಿನ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಗತಾಃ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು, ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ನ, ನಿವರ್ತಂತೇ - ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯತಃ - ಯಾರಿಂದ, ಪುರಾಣೀ - ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ- (ಈ) ಸೃಷ್ಟಿಯ, ಪ್ರಸೃತಾ - ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆಯೋ, ತಮ್ - ಆ, ಆದ್ಯಮ್ - ಆದಿ, ಪುರುಷಮ್, ಏವ - ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ, ಪ್ರಪದ್ಯೇ - ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥

ಬಳಿಕ ಆ ಪರಮಪದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನಃ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದ ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆಯೋ ಆ ಆದಿ ಪುರುಷನನ್ನೇ ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತತಃ ಪದಂ ತತ್ಪರಿಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಮ್’ — ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಛಿತ್ವಾ’ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ—ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಮೊದಲು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ, ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ —ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿದ್ದಾನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ವಿದ್ಯಮಾನ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಸಡಿಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಪ, ಕೀರ್ತನೆ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ವಿಶೇಷ ಲಾಭ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲು ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು.

ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚ ದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಅಂಶೀ (ಪರಮಾತ್ಮ)ಯ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮರೆತಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮರೆವು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಸ್ಮೃತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು — ಆ ಪರಮಪದ (ಪರಮಾತ್ಮ) ದೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಕೇವಲ ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಪ್ರಾಪ್ತನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಾಪ್ತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಪದ (ಪರಮಾತ್ಮ)ವನ್ನು ‘ತತ್’ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು — ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನೇ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನೇ ಹುಡುಕ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ —ಯಾವುದೇ ಸಾಧನಾ ವಿಶೇಷದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಿದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಪಂಚ (ಶರೀರ, ಪರಿವಾರ, ಧನಾದಿಗಳು)ವು ಎಂದೂ ತನ್ನದಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೋ, ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲವೋ ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದೋ, ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ, ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ತನ್ನವನಾಗಿರುವನೋ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೋ, ಅವನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದೇ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉತ್ತಮ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ‘ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆನು’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದ ಅಭಿಮಾನ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ಅಸಾಧನೆ —(ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಯ ಸಂಬಂಧ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖತೆ) ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯ ಮಹತ್ವ ಅಸಾಧನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅಸಾಧನೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ನಿಜವಾದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅಸಾಧನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಬಲವೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ —ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವಂತೆಯೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಲೇ (ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧ ವಾದಾಗ) ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧೋರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ನಿಜವಾದುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ (ಸಾಧನೆ-ತಪಸ್ಯಾದಿ) ಫಲದಿಂದ, ಅದು ಎಷ್ಟೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರಲಿರಲೇಕೆ ಅದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತನಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಕ್ಕೂ ಪ್ರಾರಂಭ—ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮದ ಫಲ ನಿತ್ಯ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಕರ್ಮದ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತ್ಯಾಗ, ತಪಸ್ಸು, ಇವುಗಳಿಂದ ಜಡತೆ (ಪ್ರಪಂಚ-ಶರೀರ)ಯಿಂದ ತಪ್ಪಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ಸರ್ವತ್ರ, ಸದಾಕಾಲ, ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ —ಅದರ ಸ್ಮೃತಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ — ‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ’ (18/73) ‘ನಾನು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಸ್ಮೃತಿಯೂ ಅನಾದಿಯಾಗಿ ದ್ದರೂ ಅದು ಅಂತ್ಯವಾಗುವಂತಹುದು. ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ಮೃತಿಯ ನಂತರ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ; ಪಕ್ಷವಾತ (ಲಕ್ವಾ)ವಾದಾಗ ಕಲಿತಿರುವ ವಿದ್ಯೆಯು ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮೃತಿ ಒಮ್ಮೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ (2/72; 4/35); ಪಕ್ಷವಾತವಾದಾಗಲೂ ತನ್ನ ಸತ್ತೆ(ನಾನಿದ್ದೇನೆ)ಯ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ—ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭೂತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಯಸ್ಮಿನ್ಗತಾ ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ಭೂಯಃ’ — ಯಾವುದನ್ನು ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹಾಗೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆದ್ಯಂ ಪುರುಷಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಮಿನ್’ ಪದದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಜಲ ಬಿಂದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರದು, ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪುನಃ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರಲಾರನು. ಉಚ್ಚ-ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಆಗಿದೆ (13/21). ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಅಸಂಗಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಡಿದು (ಅಸತ್ತನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ) ಹಾಕಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪುನಃ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಸೃತಾ ಪುರಾಣೀ’ — ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದವನು ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭ್ರಮೆಗೆವಶನಾಗಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಪಂಚದತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ರಚಿಸಿದ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಇಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವಾದಾಗ (ಪ್ರಪಂಚದ ರಚಯಿತಾ) ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಿಯನಾಗಬೇಕು! ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುವುದು ಒಂದು ರೀತಿಯಿಂದ ರಚಯಿತನ ಆಕರ್ಷಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ (10/41), ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶ ಆ ಆಕರ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಯಾವುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅಥವಾ ಯಾವುದರಿಂದ ಏನಾದರು ದೊರೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅದರದ್ದೇ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಜೀವನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸುವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜನರು ಹಣವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಹಣದಿಂದ ಬಯಸಿದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುವ ಆಸೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳು ಹಣದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಭೋಗ, ಮೌಜಿನ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಕೂಡ ಹಣದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಣಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ನಾನು ಸುಖಿಯಾಗುವೆನು ಹಾಗೂ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತನೆಂದು ತಿಳಿದು ತಂಬಾ ಗೌರವಿಸುವರು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಣವನ್ನೇ ಸರ್ವೋಪರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವರು ಲೋಭದಿಂದಾಗಿ ಅನ್ಯಾಯ, ಪಾಪದ ಪರಿವೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ, ಅವರು ಶರೀರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿ ಹಣಗಳಿಸಲು ಹಾಗೂ ಕೂಡಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಣಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಸುಖಗಳು ಸಪ್ಪೆಯಾಗುವಂತಹ ಆನಂದವಿದೆ (6/22) ಎಂಬ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪಡೆಯಲು ತತ್ಪರತೆ ಯಿಂದ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ (15/19).

‘ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ’ ಯಾವುದರ ಆದಿಯೇ ಇಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಯಾರು ಎಲ್ಲದರ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ (10/2) ಆ ಆದಿಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಶ್ರಯ (ಆಸರೆ) ಪಡೆಯಬೇಕು. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ರಯ ನಿಲ್ಲುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಬೇರೆಯದರ ಆಶ್ರಯವು ನಿಜವಾಗಿ ಆಶ್ರಯವು ಆಗಿರದೆ ಅದು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವವನಿಗೆ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಂತೆ ಆಶ್ರಯಿಸುವವನನ್ನೇ ನಾಶ (ಪತನ) ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಮೃತ್ಯು ಸಂಸಾರ ಸಾಗರದ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಯಗಳು ಮೊಸಳೆಯ ಆಶ್ರಯದಂತೆ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಿನಾಶೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯದೆ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು.

ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಬಲವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದರೂ ದೋಷಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಸಫಲನಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತದ ಬಲದಿಂದ ನಿರಾಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸರಿಯಾಗಿ ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು (ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರಾಶನಾಗಿ) ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡರೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನ ದೋಷಗಳು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ನಿರ್ಭಯ ಹಾಗೂ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಬೇಕು. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಾಗ ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ವಿಘ್ನಗಳ ನಾಶ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎರಡರ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ (18/58,62).

ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಗವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಂತೆ ‘ಅಸಂಗತೆ’ಯ ಸಂಗವನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ಕಾರಣ —ಅಸಂಗನಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಭಾವ (ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ) ಇರಬಲ್ಲದು, ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಾಗಲೇ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗಬಲ್ಲದು. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂ (ನಾನೆಂಬುದು), ಧನ, ಪರಿವಾರ, ಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು ವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ —ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತನ್ನತನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದೂರವಾಗಿಸುವುದು.

ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಇದ್ದೇನೆ’ —ಈ ಭಾವವು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ‘ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನನಗಾಗಿ ಇದ್ದೇನೆ’ ಈ ಭಾವದಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಏನಾದರು ಬಯಕೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿದ್ದಂತೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವನು. ಆದರೆ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಇದ್ದೇನೆ’ ಈ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇದ್ದೀತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಪಡೆಯವ ಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಅನಿರ್ವಚನೀಯ, ಅಲೌಕಿಕ ಪ್ರೇಮ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಕ್ಷತಿ, ಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯನು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಲೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಸೀಮ, ಅಪಾರ ಆನಂದವಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಆನಂದದಾತಾ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಆನಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಪ್ರೇಮವೇ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಏವ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಶ್ರಯಪಡೆವುದು. ಇದೇ ಭಾವವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ’ (7/14), ‘ತಮೇವ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛ’ (18/62) ಮತ್ತು ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ (18/66) ಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ.

‘ಪ್ರಪದ್ಯೆ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅರ್ಥ—ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು. ‘ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲನು? ಏನು ಭಗವಂತನು ಯಾರಿಗಾದರು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೋ? ಶರಣಾದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ—ಭಗವಂತನು ಯಾರಿಗೂ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸರ್ವೋತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಲೋಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ- ‘ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ಭಾವನೆ ಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಪರಮಾತ್ಮಾ ಇದ್ದಾನೆ’ ಮತ್ತು ‘ನಾನು (ಸ್ವಯಂ) ಇದ್ದೇನೆ’ — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ’ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮ ಸತ್ತೆಯೇ ವಿದ್ಯಮಾನವಿದೆ. ‘ನಾನು’ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದ ರಿಂದಲೇ ‘ಇದೆ’ ಇದರ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ರೂಪ ಏಕದೇಶಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸರ್ವದೇಶೀಯ ‘ಇದೆ’ಯಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿದರೆ ‘ಇದೆ’ಯೇ ಉಳಿದೀತು, ಇದ್ದೇನೆ ಇರಲಾರದು. ಎಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಜೊತೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ‘ಇದ್ದೆನೆ’ ಎಂದಿರುವನೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವ್ಯಭಿಚಾರದೋಷ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ ಮೇಲೆ (ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವ ಸ್ವಭಾವ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗದ ಕಾರಣ) ಅವನು ತಪ್ಪಾಗಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಎಂದೂ ನಿಲ್ಲಲಾರದ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದುಃಖ ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಪಂಚವು ನಿತ್ಯನಿವೃತ್ತವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅಂಸಗಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ’ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಶೋಧವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ತತಃ ಪದಂ ತತ್ಪರಿಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಮ್’ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಶೋಧ ಎರಡರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲಿನಿಂದ ಅಭಾವವಿದ್ದ ವಸ್ತುವಿನ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದ್ದ ವಸ್ತುವಿನ ಶೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಶೋಧವಾಗುತ್ತದೆ, ನಿರ್ಮಾಣವಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಶೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೋಧಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ — ಒಂದು ಹಾರವನ್ನು ಎಲ್ಲಾದರು ಇಟ್ಟು ಮರೆತು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕವುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಮುತ್ತಿನಹಾರವು ಕತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುವುದು, ಹೀಗೆ ಎರಡು ವಿಧವಿರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಕತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಕಂಠಿಹಾರವಿದ್ದು ಹುಡುಕಿದಂತೆ ಇದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಳೆದು ಹೋಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗದಿರುವುದೇ ಅವನು ಕಳೆದು ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಾವು ಬಯಸುವ ಮತ್ತು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ! ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಲ್ಲದುದನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕಂದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಂದೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರನು. ಅವನ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಸ್ಮೃತಿಯು ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಸಾಂತ (ಅಂತ್ಯವಾಗುವಂತ ಹುದು)ವಾಗಿದೆ. ಎರಡು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಅಪರಿಚಯ ಎಂದಿನಿಂದ ಇದೆ — ಇದನ್ನು ಯಾರೂ ಹೇಳಲಾರರು. ನಾವು ಸಂಸ್ಕೃತಭಾಷೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಈ ಅರಿಯದಿರುವಿಕೆ ಎಂದಿನಿಂದ ಇದೆ ಇದನ್ನು ನಾವು ಹೇಳಲಾರೆವು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸತ್ತೆ, ನಮ್ಮ ಸತ್ತೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಭಾಷೆಯ ಸತ್ತೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಪರಿಚಯ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ವಿಸ್ಮೃತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯು ಇದ್ದಂತೆ — ಇದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಅವನಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಆಗಿದೆ, ಅವನ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲ, ಅವನ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಭ್ರಮೆ ಇದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕಿದಾಗ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಉಪಾಯ — ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು —‘ಅಸಂಗ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ’. ಬಿಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅದರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸದೆ ಇರುವುದು, ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಶೋಧ ಅಡಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಅತತ್ತ್ಯಜಂತೋ ಮೃಗಯಂತಿ ಸಂತಃ’ (10/14/28).

‘ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ’ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಭಾವರೂಪೀ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಕ್ತ ನಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆಯೇನೋ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದ ಹಸಿವು ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ಮುಕ್ತೋಪಸೃಪ್ಯವ್ಯಪದೇಶಾತ್’ (1/3/2). ಆ ಪ್ರೇಮಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮುಕ್ತಪುರುಷರಿಗಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಸ್ವರೂಪವು ಯಾರ ಅಂಶವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಅಂಶೀ (ಪರಮಾತ್ಮ)ಯ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆ ಇದೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಜಾನಂದ (ಅಖಂಡ ಆನಂದ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅಂಶಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾನಂದ (ಅನಂತ ಆನಂದ) ಇದೆ. ಯಾರು ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್’ (18/54). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮುಕ್ತನಾದ ಮೇಲೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅವನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಆದಿಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾ ಜಿತಸಂಗದೋಷಾ ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾ ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ ।

ದ್ವಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸುಖದುಃಖಸಂಜ್ಞೈರ್ಗಚ್ಛಂತ್ಯಮೂಢಾಃ ಪದಮವ್ಯಯಂ ತತ್ ॥

ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾಃ - ಯಾರು ಮಾನ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿರುವರೋ, ಜಿತಸಂಗದೋಷಾಃ - ಯಾರು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಾಗವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವರೋ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾಃ - ಯಾರು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವರೋ, ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ - ಯಾರು (ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ) ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವರೋ, ಸುಖದುಃಖಸಂಜ್ಞೆಃ - ಯಾರು ಸುಖ-ದುಃಖವೆಂಬ, ದ್ವಂದ್ವೈಃ - ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ, ವಿಮುಕ್ತಾಃ - ಮುಕ್ತರಾಗಿರುವರೋ (ಅಂತಹ), ಅಮೂಢಾಃ - (ಉಚ್ಛಸ್ಥಿತಿ ಯುಳ್ಳ) ಮೋಹರಹಿತ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರು, ತತ್ - ಆ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ, ಪದಮ್ - ಪರಮಪದ (ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು), ಗಚ್ಚಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥5॥

ಯಾರು ಮಾನ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರವರೋ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಾಗುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವರೋ, ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವರೋ, ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವರೋ, ಸುಖ-ದುಃಖವೆಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿರುವರೋ, ಅಂತಹ ಉಚ್ಛಸ್ಥಿತಿ ಯುಳ್ಳ ಮೋಹರಹಿತ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರು ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಪದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾಃ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಮಾನ, ಆದರ, ಸತ್ಕಾರದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದ ಮಾನ-ಆದರ ವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮಾನ-ಆದರವೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮೋಸಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕೇವಲ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲೇ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಶರೀರದ ಮಾನ-ಆದರದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತ ನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಮೋಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮಾನ-ಆದರದ ಇಚ್ಛೆಯಾದರೋ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಉದ್ದೇಶ, ಧ್ಯೇಯವಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಶರಣಾಗಿ, ಪರಾಯಣ ರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಭಕ್ತರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗು ತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೋಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಜಿತಸಂಗದೋಷಾಃ’ — ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುವುದು ‘ಪ್ರೇಮ’ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುವುದು ‘ಆಸಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಮತೆ, ಸ್ಮೃಹೆ, ವಾಸನೆ, ಆಸೆ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣ ರಾದ ಕಾರಣ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಭಕ್ತರು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಮಮತಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಸಕ್ತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ —ಎರಡರಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕಾಮನೆ ಅಪ್ರಾಪ್ತದ್ದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ’ ಪದವು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆ.

‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾಃ’ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಶರಣಾಗುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತರ ಅಹಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದವನಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನದಲ್ಲ —ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂತೆ ಬದಲಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.* ಕಾರಣ—ಮನುಷ್ಯನ ಅಹಂತೆ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮಕ್ಕನು ಸಾರ ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನ ಮಾನ್ಯತೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ, ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರಲಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯುವ ಭಕ್ತರು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

* ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯು ನಿರಂತರ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ, ಸರ್ವಪ್ರಕಾಶಕ, ಸರ್ವೇಶ್ವರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಅವು - ತಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ನಾನು ಇಂತಹ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಹೆಸರು, ಜಾತಿ ಮುಂತಾದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು ತ್ತವೆ; ತಮ್ಮ ಈ ವಿಪರೀತ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಅವು ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ.

‘ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ’ — ಪ್ರಪಂಚದ ಧ್ಯೇಯ, ಲಕ್ಷ್ಯವಿರು ವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಇಂತಹ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನನಗೆ ಸಿಗಲೀ’ ಈ ರೀತಿ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾಮನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವೇ ಇರುವು ದಿಲ್ಲವೋ, ಅವರು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿರಲೀ, ಕಾಯಿಲೆ ಬರದಿರಲಿ; ಶರೀರವು ದಷ್ಟ- ಪುಷ್ಟವಾಗಿರಲಿ, ದುರ್ಬಲವಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಧನ, ಪದಾರ್ಥ, ಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅನೇಕ ಕಾಮನೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತರ ಕಾಮನೆಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ (ನಾನು ಎಂಬುದು) ಇವೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಭಕ್ತರಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ತನ್ನದೆಂಬುದು ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ನಿಃಶೇಷವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿನಿವೃತ್ತ ಕಾಮಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶರೀರಾದಿಗಳ ವಿಯೋಗವಾದರೋ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವಾಗುವ ಈ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಾಧಕನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಷ್ಟೆ. ಈ ಅಗಲುವಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನ ವರೆಗೆ ನಿರಂತರ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸತ್ತಾಗ ಜನರು ಇಂದು ಸತ್ತುಹೋದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಶರೀರವು ಇಂದು ಸತ್ತದ್ದಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಶರೀರದ ಸಾವು ಇಂದು ಮುಗಿಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಲು ಸಾಧಕನು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಗಲುವಂತಹ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಎಂದೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು.

ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತಲೇ ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಕಾಮನೆ ಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆ ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಎಷ್ಟೇ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ತಿ ಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಯ ಸುಖ-ಭೋಗದಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕಾಮನೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮಸ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳು ಒಂದೇಬಾರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ಓರ್ವವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿಸಲಾರವು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸೀಮಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆಗೈದು ಸುಖದ ಆಸೆಯನ್ನಿರಿಸುವುದು ಮಹಾನ್ ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಗಳು ಇರುವಾಗ ಎಂದೂ ಶಾಂತಿಸಿಗಲಾರದು — ‘ಸ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ಕಾಮಕಾಮಿ’ (2/70). ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಪೂರ್ತಿಯ ಪ್ರಯತ್ನವಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ —ಈ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಮನೆಯು ತೀವ್ರವಾದಷ್ಟು ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆತಾಗ ಸುಖವಾದೀತು. ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೋ ಪದಾರ್ಥದ ಅಭಾವವನ್ನು ದುಃಖವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಾಮನೆಗೈದು ಆ ಪದಾರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಆ ಪದಾರ್ಥವು ದೊರೆತಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಆ ಪದಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾದಾಗ (ಅಭಾವದ ಮಾನ್ಯತೆಯ ದುಃಖದೂರ ವಾದಾಗ) ಸುಖ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಪದಾರ್ಥವು ದೊರೆತಾಗ ಸುಖ, ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ದುಃಖ ಆಗಲಾರದು.

ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮ್ಯಪದಾರ್ಥದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ಅದರ ಕಾಮನೆ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

‘ದ್ವೈಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸುಖದುಃಖಸಂಜ್ಞೈಃ’ — ಆ ಭಕ್ತರು ಸುಖ-ದುಃಖ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ —ಅವರೆದುರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಅವರು ಭಗವಂತನೇ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅನುಕೂಲ-ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದು ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಭುವಿನದೇ ಮಂಗಲವಿಧಾನವಾಗಿದೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿರು ವುದರಿಂದ ಅವರ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (5/29). ಅವನಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಶ (ಜೀವಾತ್ಮ)ನ ಅಹಿತ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಅವನ ಮಂಗಲ ಮಯ ವಿಧಾನದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಅದು ನಮ್ಮ ಪರಮಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗಲೂ ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಏಕೆ ಬಂತು? ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಬರುತ್ತಿರಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರ, ದ್ವಂದ್ವ ಅವರಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ದ್ವಂದ್ವ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ)ವೇ ವಿಷಮತೆಯಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಪಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಸಾಧಕನು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಕಿತ್ತುಬಿಡಬೇಕು. ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ.

(1) ‘ಸ್ಥೂಲ (ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ) ದ್ವಂದ್ವ’ — ಸುಖ-ದುಃಖ, ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥೂಲ ದ್ವಂದ್ವಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸುಖ, ಅನುಕೂಲತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಇಚ್ಛೆಯೇನೋ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ದುಃಖ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಥೂಲ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ.

(2) ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮ (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ) ದ್ವಂದ್ವ’ — ತನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಉಪಾಸ್ಯವನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಆದರಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕ ಹಾಗೂ ಲಾಭಪ್ರದವಾಗಿದ್ದರೂ ಬೇರೆಯವರ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಉಪಾಸ್ಯವನ್ನು ಕೀಳಾಗಿಸಿ, ಖಂಡಿಸಿ, ನಿಂದಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಹಾನಿಕಾರಕವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಸನೆಗಳ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶ, ಪ್ರಪಂಚ(ಜಡ)ದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕರ ರುಚಿ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ, ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಸಾರ ಉಪಾಸನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ಇರುವುದು ಉಚಿತವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರು ಉಪಾಸನೆಗಳ ಭಿನ್ನತೆಗಳ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸದೆ, ಉದ್ದೇಶದ ಅಭಿನ್ನತೆಯಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರ ಉಪಾಸನೆ ಯನ್ನು ನೋಡದೆ ತನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವುದರಿಂದ ಉಪಾಸನಾ ಸಂಬಂಧೀ ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದ್ವಂದ್ವಗಳು’ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥೂಲ ದ್ವಂದ್ವ’ವನ್ನು ‘ಮೋಹಕಲಿಲಮ್’ (2/52) ಮತ್ತು ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದ್ವಂದ್ವ’ವನ್ನು ‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ’* (2/53) ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ (ಜಡತೆ)ದ ಸಂಬಂಧ ಅಥವಾ ಮಹತ್ವವಿರುವ ತನಕ ಈ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ಥೂಲದ್ವಂದ್ವ’ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥೂಲ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅಳಿಸಿಬಿಡಬೇಕು.

* ‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನ’ ಇದರ ಅರ್ಥ — ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಭಕ್ತಿ, ದ್ವೈತ, ಅದ್ವೈತ, ಶುದ್ಧಾದ್ವೈತ, ದ್ವೈತಾ-ದ್ವೈತ, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು; ವಿಷ್ಣು, ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ಗಣೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಸಕಾಮ-ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ ಅಥವಾ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾಗದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯ ವಿಮೂಢನಾಗುವುದು.

ಮೂಢತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮೂಢತೆಯಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಸ್ವಯಂ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ)ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣ ಜಡವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಚೇತನ ಹಾಗೂ ಜಡದ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ವಿನ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಮಾನ್ಯತೆ ಯಿಂದಲೇ ಈ ಸಂಬಂಧ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು—ಬಂದಾಗ ನಾವು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತೇವೆ. ಸುಖ ಬಂದಾಗ ನಾವು ಬೇರೆಯೇ ಆಗುತ್ತೇವೆ, ದುಃಖ ಬಂದಾಗ ಬೇರೆಯೇ ಆಗುತ್ತೇವೆ ಹೀಗಿಲ್ಲ; ನಾವು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಈ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಸುಖೀ ಮತ್ತು ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತೇವೆ. ನಾವು ಈ ಬಂದು-ಹೋಗುವಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರದೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ (ಸ್ಥಿರ)ವಾಗಿದ್ದರೆ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ರಹಿತರಾಗುವೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಬದಲಾಗುವ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಅವಸ್ಥೆ (ಸುಖ-ದುಃಖ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ)ಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಎಂದೂ ಬದಲಾಗದ, ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡಬೇಕು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವ ಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಇವುಗಳ ವಶವಾಗದಿರುವ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸುಲಭವಾದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು (3/34). ತಾತ್ಪರ್ಯ—ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಸಾಧಕನು ಅವುಗಳ ವಶನಾಗದೆ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅವು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಗಚ್ಛಂತ್ಯಮೂಢಾಃ ಪದಮವ್ಯಯಂ ತತ್’ — ಬಂದು ಹೋಗುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಯಾಗುವುದೇ ‘ಮೂಢತೆ’ಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚವು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯ ಇರುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮ ಮತ್ತು ವಿನಾಶೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಸೇರಿ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು ವುದು ‘ಮೂಢತೆ’ಯಾಗಿದೆ.

ಮೂಢ (ಅಜ್ಞಾನೀ) ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ‘ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಅಮೂಢ (ಮೋಹರಹಿತ) ಭಕ್ತರಿಗೆ ‘ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ’ ಹೀಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ಕಂಡುಬರುವಂತೆಯೇ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮೂಢತೆ (ಮೋಹ)ಯಾಗಿದೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಈ ಮೂಢತೆ ಹೊರಟು ಹೋಗಿದೆಯೋ ಆ ಭಕ್ತರನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಮೂಢಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂಢತೆಯು ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ (2/15). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಮೂಢತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು (ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾಃ ಮತ್ತು ಅಮೂಢಾಃ) ಹೇಳಿ ಮೂಢತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಮೂಢತೆ ಅರ್ಥಾತ್ —ಮೋಹವು —(1) ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಮತ್ತು (2) ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಹೀಗೆ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ‘ನಿರ್ಮಾನ ಮೋಹಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೋಹ ಹೊರಟು ಹೋಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಮೂಢಾಃ’* ಪದದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

* ಹೇಗೆ ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಅಮೂಢ (ಮೋಹರಹಿತ)ನಾಗುತ್ತಾನೋ (5/20) ಹಾಗೆಯೇ ಸಗುಣ ಸಾಕಾರವನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವವನೂ ಅಮೂಢನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ (10/3 ಮತ್ತು 15/19).

ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಯಾವ ಪರಮಪದರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕಲು 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದೆಯೋ ಮತ್ತು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪೀ ಪರಮಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯಮ್ ಪದಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉಚ್ಛಸ್ಥಿತಿಯ ಸಾಧಕಭಕ್ತರು ಮಾನ, ಮೋಹ, ಮಮತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗಿರುವವರೇ ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಪದವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯರು ಮರಳಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸ್ವತಃ ಇದೆ, ಆದರೆ ಆ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಅಂತಹ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು — ನಾವು ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಮಾಡುವಾಗ ಒಂದು ಸ್ಟೇಶನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ರೈಲಿನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ರೈಲು ಚಲಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಆ ರೈಲಿನ ಕಡೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ರೈಲು ಚಲಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊರಳಿಸಿ ಸ್ವೇಶನ್ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ನಮ್ಮ ರೈಲು ಹೇಗಿದೆಯೋ —ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂತಿರುವುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಂತೆ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ (ಬಂದು- ಹೋಗುವ)ನೆಂದು ಕಾಣತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊರಳಿಸಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ತಾನು ಹೇಗಿದ್ದೇನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗಗಳ ಅಂತರ್ಗತ ಭಕ್ತಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ (10/10, 11) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ‘ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮ ಯೋಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಿನಾಶೀ ಪದವನ್ನು ಭಕ್ತರು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಆ ಅವಿನಾಶಿ ಪದವು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಚಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ನ ತದ್ಭಾಸಯತೆ ಸೂರ್ಯೋ ನ ಶಶಾಂಕೋ ನ ಪಾವಕಃ ।

ಯದ್ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ ॥

ತತ್ - ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು, ನ, ಸೂರ್ಯಃ - ಸೂರ್ಯನು (ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ), ನ, ಶಶಾಂಕಃ - ಚಂದ್ರನೂ ಇಲ್ಲ, ನ, ಪಾವಕಃ, ಭಾಸಯತೇ - ಅಗ್ನಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಗತ್ವಾ - ಪಡೆದುಕೊಂಡ (ಜೀವಿಯು), ನ, ನಿವರ್ತಂತೆ - ಮರಳಿ (ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ) ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತತ್ - ಅದೇ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಧಾಮ - ಧಾಮವಾಗಿದೆ. ॥6॥

ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು ಸೂರ್ಯನೂ, ಚಂದ್ರನೂ, ಅಗ್ನಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರರು. ಯಾವುದನ್ನೂ ಪಡೆದು ಕೊಂಡ ಜೀವಿಯು ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ನನ್ನ ಪರಮಪದವಾಗಿದೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕವು 5ನೇ ಮತ್ತು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವಂತಹುದು. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು —ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಪದವು ನನ್ನದೇ ಧಾಮವಾಗಿದೆ, ಅದು ನನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯೂ ನನ್ನ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ನನ್ನಿಂದ ಅಭನ್ನನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಜೀವಿಗೂ ಆ ಧಾಮ (ಅವಿನಾಶೀ ಪದ)ದಿಂದ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಆ ಧಾಮವು ಅವನಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ.

ಈ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದವು 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದರೂ 5ನೇ ಮತ್ತು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು —(1) ಆ ಧಾಮವನ್ನು ಸೂರ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರವು (ಅದನ್ನು ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿವೇಚಿಸಿದ್ದಾನೆ) (2) ಆ ಧಾಮ ವನ್ನು ಪಡೆದ ಜೀವಿಯು ಪುನಃ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿವೇಚಿಸಿರುವನು.]

‘ನ ತದ್ಭಾಸಯತೇ ಸೂರ್ಯೋ ನ ಶಶಾಂಕೋ ನ ಪಾವಕಃ’ ದೃಶ್ಯಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ತೇಜಸ್ವೀ, ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪೀ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲ. ಆ ಸೂರ್ಯನೂ ಕೂಡ ಆ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಬಲ್ಲವು? ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ- ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ತೇಜವಿದೆ. ನನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡೆದು ಈ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡೆಯುವವರ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನಸ್ವರೂಪ ಪರಮಧಾಮ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗ ಬಲ್ಲದು?* ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಚೇತನವಾಗಿದೆ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಜಡ (ಪ್ರಾಕೃತ)ವಾಗಿವೆ. ಈ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಕ್ರಮಶಃ ಕಣ್ಣು, ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಇದೂ (ಕಣ್ಣು, ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸು) ಜಡವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅದರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಣಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಡ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭೂತಿ ಆಗಲಾರದು. ಆ ಚೇತನ (ಪ್ರಕಾಶಕ) ತತ್ತ್ವವು ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಪ್ರದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವಾಗಿದೆ. ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕಾಶತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲ.

* (1) ನ ತತ್ರ ಸೂರ್ಯೋಭಾತಿ ನ ಚಂದ್ರತಾರಕಂ ನೇಮಾ ವಿದ್ಯುತೋ ಭಾಂತಿ ಕುತೋಽಯಮಗ್ನಿಃ ।
ತಮೇವ ಭಾಂತಮನುಭಾತಿ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಯ ಭಾಸಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಭಾತಿ ॥

(ಕಠೋಪನಿಷದ್ — 2/2/15; ಮುಂಡಕ 2/2/10; ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ 6/14).

ಆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರನು, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರವು, ಮಿಂಚು ಕೂಡ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರದು ಮತ್ತೆ ಈ ಅಗ್ನಿಯು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸೀತು? ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ಜಗತ್ ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ಪ್ರಕಾಸಕ ರಾಮೂ । (ಮಾನಸ — 1/117/4).

ಚೇತನ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ ಕಾರಣ ‘ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ’; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕೂಡ ಜಡ ಪದಾರ್ಥ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳು) ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರವು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉಪಯೋಗ (ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಮಾಡಿ) ಕೇವಲ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ‘ಭಗವಂತ’ ಅಥವಾ ‘ದೇವತೆ’ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡದೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಕಾಶ ಮಾಡುವಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸೂರ್ಯನು ತೈಜಸ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸೂರ್ಯನ ಮಾತೇ ಅಲ್ಲದೆ ಚಂದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ತೈಜಸ-ತತ್ತ್ವಗಳ ಮಾತು ನಡೀತಾ ಇದೆ. ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸುದೇವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಭಗವಂತನ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸದೆ ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಯದ್ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ’ — ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವತನಕ ಅವನ ಆವಾಗಮನ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನದಿಗಳ ನೀರಿಗೆ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಸಮುದ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗಲೇ ಸ್ಥಿರತೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಜೀವಿಗೆ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗಲೇ ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಾಯೀ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ (ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ) ಸಂಗದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಧಾಮ’ ಶಬ್ದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎರಡರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಮಧಾಮ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷದಿಂದಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್—ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಕಾಶ ಪರಸ್ಪರ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಧಾಮ ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಪರಸ್ಪರ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಭಕ್ತರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಗಳ ಕಾರಣ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ, ಸಾಕೇತಧಾಮ, ಗೋಲೋಕಧಾಮ, ದೇವೀದ್ವೀಪ, ಶಿವಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಒಂದೇ ಪರಮಧಾಮದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರಾಗಿವೆ. ಈ ಪರಮಧಾಮವು ಚೇತನ, ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪ, ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪ, ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಪದವು ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ಸೇರಿ (ವ್ಯಾಪ್ತ)ಕೊಂಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನಾವು ಆ ಪರಮಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೇವೆ; ಆದರೆ ಜಡತೆ (ಶರೀರಾದಿ)ಯಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ನಮಗೆ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಾವು ಭಗವಂತನ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ- ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಧಾಮವೇ ನಮ್ಮ ಧಾಮವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣ ಆ ಧಾಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರೆ ನಾವು ಪ್ರಯಾಣಿಕರಂತೆ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇರುವೆವು, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರೆವು. ನಾವು ಅತಿ ಮೇಲಿನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಆ ಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾ ಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋಽರ್ಜುನ’ (8/16). ಕಾರಣ —ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚ (ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ)ವು ಪರದೇಶ ವಾಗಿದೆ, ಸ್ವದೇಶವಲ್ಲ. ಇದು ಪರರ ಮನೆಯಾಗಿದೆ, ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವುದು ನಾವು ನಿಜವಾದ ಮನೆಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ನಿಂತು ಹೋದೀತು.

ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬಾರದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(1) ‘ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ’ (8/21).

(2) ‘ತತಃ ಪದಂ ತತ್ಪರಿಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಂ ಯಸ್ಮಿನ್ಗತಾ ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ಭೂಯಃ’ (15/4).

(3) ‘ಯದ್ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ’ (15/6).

ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪುನರಾವರ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಗಚ್ಛಂತ್ಯಪುನರಾವೃತ್ತಿಂ ಜ್ಞಾನ- ನಿರ್ಧೂತ ಕಲ್ಮಷಾಃ’ (5/17) ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧಾಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದ ವಿಶೇಷ ಆಸ್ವಾದನೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರಮಪದವನ್ನು ಆಧಿಭೌತಿಕ ಪ್ರಕಾಶ (ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ) ಬೆಳಗಿಸಲಾರದು, ಆಧಿದೈವಿಕ ಪ್ರಕಾಶ (ನೇತ್ರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಾಣಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು) ಬೆಳಗಿಸಲಾರವು. ಕಾರಣ- ಇದು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ್ಯ-ಪ್ರಕಾಶಕ ಭೇದಗಳಿಲ್ಲ.

‘ಗತ್ವಾ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಗತಿ ಇದೆ ಪ್ರವೃತ್ತ್ತಿ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಶದ ಅಂಶಿಯ ಕಡೆಗೆ ಗತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಪರತಃ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಗತಿ ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಗತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಗತಿಯು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ (ಪ್ರಯತ್ನ), ಉದ್ಯೋಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ತೃತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಸಾಧ್ಯ, ಉದ್ಯೋಗಸಾಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಗತಿಯು ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತವಾದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗತಿಯು ‘ಸ್ವ’ದ ಕಡೆಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ‘ಪರ’ದ ಕಡೆಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಗತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ. ಗತಿಯು ಚಿನ್ಮಯದ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಜಡದ ಕಡೆಗಿರುತ್ತದೆ. ಗತಿಯು ಅಸೀಮದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಸೀಮಿತದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಗತಿಯು ಸ್ವಾಧೀನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪರಾಧೀನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸಿದಾಗ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಟ್ಟಾಗ ಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಗತಿ’ಯ ಉದ್ಗಮಸ್ಥಾನ ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಉದ್ಗಮ ಸ್ಥಾನ ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿದೆ. ಗಂಗೆಯ ಉದ್ಗಮಸ್ಥಾನ ಗಂಗೋತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಗಂಗೋತ್ರಿ ಗಿಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿದರೆ ಗಂಗೆಯ ನೀರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಗಂಗೋತ್ರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹರಿದೀತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗಂಗೆಯು ತನ್ನ ಉದ್ಗಮಸ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದು ‘ಗತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗತಿಯು—ಪ್ರಪಂಚ (ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹ)ದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್—ಅದರಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದರಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿ ಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಾವ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವೆವೋ ಅದು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ದೂರವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ಏಕತೆ ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಭಾವ, ಆಚರಣೆಗಳು ಈಗಿಲ್ಲ, ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಸುಧಾರಿಸಿವೆ ಎಂದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅನುಭವವಾದರೆ ಇದು ಸಾಧಕನ ಗತಿಯಾಯಿತು. ಸಾಧನಾ ವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಾಗುವ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೂ ಇರಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮದ ಕಡೆಗೆ ಆಗುವ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಹಂಕಾರದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ—ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ದೂರವಾದಷ್ಟು ಅವನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ, ಅದಾದರೋ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಬೇರೆ ದಾರ್ಶನಿಕರರೊಂದಿಗೆ ಮತಭೇದ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅಹಂಕಾರ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ—ಅದನ್ನು ಪಡೆದ ಜೀವಿಯು ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದರ ವಿವೇಚನಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ (ಪರಮಧಾಮ ದಂತೆ) ತನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಜೀವಿಗೆ ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಧಾಮದ ಅನುಭವವಾಗದಿರುವ ಅವನ ತಪ್ಪನ್ನು ಹೇಳಿದನು—ಇದನ್ನು ಕಾರಣಸಹಿತ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ ।

ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ ॥

ಜೀವಲೋಕೇ - ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ, ಜೀವಭೂತಃ - ಜೀವನಾದ ಆತ್ಮಾ (ಸ್ವಯಂ), ಮಮ, ಏವ - ನನ್ನದೇ, ಸನಾತನಃ - ಸನಾತನ, ಅಂಶಃ - ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ; (ಆದರೆ ಅವನು), ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ - ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಮನಃಷಷ್ಠಾನಿ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಕರ್ಷತಿ - ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥7॥

ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜೀವನಾದ ಆತ್ಮನು (ಸ್ವಯಂ) ನನ್ನದೇ ಸನಾತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಮನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ (ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ). ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ’ — ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅಥವಾ ಸ್ವರೂಪದ ಏಕತೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯದ ಹೆಸರು ‘ಲೋಕ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಮೂರುಲೋಕ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯು ಎಷ್ಟು ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವೆಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ‘ಜೀವಲೋಕೇ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಆತ್ಮಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ಜೀವನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಜೀವಭೂತಃ’. ಅವನ ಈ ಜೀವತ್ವವು ಕೃತ್ರಿಮವಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವಿಕವಲ್ಲ. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಪಾತ್ರ ಮಾಡಿದಂತೆ ಈ ಆತ್ಮಾ ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜೀವ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನನ್ನ ‘ಜೀವಭೂತಾ’ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ(ಜಗತ್ತು)ಯಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜೀವಿಯು ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಯ ಕುರಿತು ಅವನನ್ನು ತನ್ನದೇ ಅಂಶ - ‘ಮಮೈವಾಂಶಃ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ ಎಷ್ಟು ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇಟ್ಟಿರುವನು. ಒಪ್ಪುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಈ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಮಹಾನ್ ಹಿತಕಾರಿ, ಅಖಂಡವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ಜೀವಿಯು ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ ಅಂಶ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಇವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅಂಶವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಿಂಹದ ಮರಿಯು ಕುರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ತನ್ನನ್ನು ಕುರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ, ಜೀವನು ಶರೀರಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮರವೆಯನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಸರ್ವಥಾ ಚೇತನಸ್ವರೂಪನೆಂದೆ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಸಿಂಹದ ಮರಿಯು ಕುರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದರೂ ಕರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಸಿಂಹವು ಬಂದು ‘ನೋಡು! ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಆಕೃತಿ, ಸ್ವಭಾವ, ಜಾತಿ, ಗರ್ಜನೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನೀನು ಕುರಿಯಲ್ಲ, ನನ್ನಂತಹ ಸಿಂಹನೇ ಆಗಿರುವೆ’ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುವಂತೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಮ ಏವ’ ಪದಗಳಿಂದ ಜೀವರಿಗೆ —ಹೇ ಜೀವಿಯೇ! ನೀನು ನನ್ನದೇ ಅಂಶನಾಗಿರುವೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಸಂಬಂಧವೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿಲ್ಲ ಆಗಲಾರದು ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಬೋಧವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ (ನಾನೆಂಬುದು) ಮತ್ತು ಮಮತೆ (ನನ್ನದೆಂಬುದು)ಯ ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಸಾಧನೆ ತುಂಬಾ ಸುಗಮ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅಹಂತೆ- ಮಮತೆ —ಎರಡರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನ ಭಾವ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ —ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ‘ಅಹಂತೆ’ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ‘ಮಮತೆ’ ಇರಬೇಕು.

ನಾವು ನಮ್ಮನ್ನು ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಇವುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ನಮ್ಮ ಜೀವನ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾನ್ಯತೆ (ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಸಾಧು ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಇತ್ಯಾದಿ) ಕೇವಲ (ನಾಟಕದ ಅಭಿನಯ ದಂತೆ) ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಸಾಧು ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳು ಎಂದೂ ನಮ್ಮನ್ನು —‘ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ನೀನು ಸಾಧುವಾಗಿದ್ದಿಯೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ, ಧನ, ಜಮೀನು ಮನೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಾವು ತಪ್ಪಾಗಿ ನಮ್ಮವು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ, ಅವು ಎಂದೂ ನಮ್ಮನ್ನು —ನೀನು ನಮ್ಮವನಾಗಿರುವೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚಿತಾ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ —‘ಜೀವಿಯು ನನ್ನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಾವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ತರಲಿಲ್ಲ, ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರ ಅವನ್ನು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾರೆವು, ನಾವು ಕೂಡ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರೆವು, ಅವನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾರೆವು, ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ ಇದು ಎಷ್ಟು ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ ನಮ್ಮದು! ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು.

ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಈಗ ಇಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವೂ ಬದಲಾದುವು; ಆದರೂ ನಾವು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದವನೇ ಈಗಲೂ ಇದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಕಾರಣ —ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದರೂ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ನಮಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ನೋಡುವವನು ಸ್ವತಃ ಪರಿವರ್ತನ ರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಯವು ಅಲ್ಲ.

‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ —ಹೀಗೆ ಭಾವವಿರುಸು ವುದು ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದೇ ಅವರಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು . ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ —ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಮರೆತು ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಸಾಧು ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಈ ಇಬ್ಬಗೆ ಎಂದೂ ಅಳಿಯಲಾರದು ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕೋ ಹಾಗೆ ತೊಡಗಲಾರವು. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರೂ —ಮೊದಲು ಭಗವಂತನವನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನಾಮ —ಜಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಿಂದ ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇಂದೂ ಈಗ ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಬಿಗರೀ ಜನಮ ಅನೇಕ ಕೀ ಸುಧರೈ ಅಬಹಿ ಆಜು ।

ಹೋಹಿ ರಾಮ ಕೋ ನಾಮ ಜಪು ತುಲಸೀತಜಿ ಕುಸಮಾಜು ॥

(ದೋಹಾವಲೀ —22)

ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸುಲಭವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ನಾಟಕದ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯು ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮುಂದೆ — ನಾನು ರಾವಣನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತು ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಜಿತುವಿನಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನೊಳಗೆ ಇದಾದರೋ ಅಭಿನಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಾಧಕರೂ ಕೂಡ ನಾಟಕದ ಅಭಿನಯದಂತೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಒಳಗಿನಿಂದ ‘ನಾನಾದರೋ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವವನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಡಬೇಕು.

ಜೀವಿಯು ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಸನಾತನಃ’. ಭಗವಂತನು ಎಂದೂ ಜೀವಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಅವನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು. ಭಗವಂತನಿಂದ ದೊರೆತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ಒಡವೆಯು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಹೇಗೆ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಿಯೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರ್ಪಡಲಾರನು.

ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿರುವುದು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ನಾವು ಬಯಸದಿದ್ದರು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ನಾವು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಿಳಿಯುವಷ್ಟು ಸುಹೃದ್ (ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿ) ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವೇ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಷ್ಟು ಉದಾರ, ದಯಾಳು, ಪ್ರೇಮಿ ಇದ್ದಾನೆಂದರೆ —ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಭಾಷೆ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು. ಇಂತಹ ಸುಹೃದ್ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಇರದೆ ಮಹಾನ್ ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದಾಗ, ಜೀವನ ಸಫಲವಾಗವಷ್ಟು ಮತ್ತು ಜನ್ಮ- ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನವು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲವಾಗುವಷ್ಟು ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಅವನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮರೆತು ಯಾವುದಾದರು ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ (ಪಾಪ) ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ಅವನು ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಜೀವಿಯು ನರಕದಲ್ಲಿರಲೀ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರಲೀ, ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿರಲೀ ಅಥವಾ ಪಶುಯೋನಿಯಲ್ಲಿರಲೀ, ಎಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಶನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಎಂತಹ ಅಹೈತುಕ ಕೃಪೆ, ಉದಾರತೆ, ಮಹತ್ವವಾಗಿದೆ! ಜೀವಿಯ ಪತನವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ — ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವ ಅಧಿಕಾರ ಅವನಿಗಿತ್ತರೂ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆಯೇ (ಮಾಮ್ ಅಪ್ರಾಪ್ಯ) ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ (16/20).

ಮನುಷ್ಯನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ನಮ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಪರಿವರ್ತನೆ (ಸುಖ-ದುಃಖ, ಆದರ- ಅನಾದರ ಇತ್ಯಾದಿ) ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನೆದು ಹೊಸ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟುಮಾಡಿ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಾಧಕನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿತನಾಗಿದ್ದು, ಅವನನ್ನು ಎಂದೂ ಮರೆಯಬಾರದು.

ಅಂಶೀಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅಂಶ (ಜೀವಿ)ನಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಮಯ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಶನು ತನ್ನ ಅಂಶೀಯಿಂದ ವಿಮುಖತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ತನ್ನದಲ್ಲದ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಹಾಗೂ ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದು ಜೀವಿಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಿಯೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತ ನಾದರೋ ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಜೀವಿಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಈಗ ಇಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಸಿಗುವ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಾರವು; ಇವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ವಂಚನೆಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮತ್ತು ತನ್ನದಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಪುರುಷಾರ್ಥ, ಶೌರ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾವು, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಎಷ್ಟೇ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಒಂದೋ ಅದು ಉಳಿಯಲಾರವು ಅಥವಾ ನಾವು ಉಳಿಯ ಲಾರೆವು. ಕೊನೆಗೆ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬುದೇ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದೀತು. ನಿಜವಾಗಿ ಇರುವ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲೇ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಇಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯವುದರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಿಲ್ಲ.

ಜೀವಿಯು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟಷ್ಟು ಅವನು ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವನು ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಷ್ಟು ಮೇಲೇರಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ- ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದಿಗೂ ದೊಡ್ಡವನಾಗಲಾರನು. ಕೇವಲ ದೊಡ್ಡವನಾದೆನೆಂಬ ಭ್ರಮೆ ಅಥವಾ ಮೋಸ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ (ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿ)ಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥ ಗಳ ಕಾರಣ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯು ಎಂದೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಾರಣದಿಂದಾದ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯು ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವಿಯು ತಾನು ಯಾರ ಅಂಶನೋ ಆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯವುದರಿಂದಲೇ ದೊಡ್ಡವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾಗುತ್ತಾನೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವನು ನಮ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರಲಿ ಎಂದು ಆಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನ ಅಧೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ’ — ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳದೆ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಶನೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳದೆ ಅವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾದ ಜೀವಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದೆ. ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದೇ ಅವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಂತರ್ಭಾವ ಮನಸ್ಸು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ (ಯಾವ ಅಂತಃಕರಣದ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆಯೋ) ಮತ್ತು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳ ಅಂತರ್ಭಾವ ‘ಇಂದ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು —ನನ್ನ ಅಂಶನಾದ ಜೀವಿಯು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವು ದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವನು ನನ್ನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಎಂದೂ ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರನು. ಆದರೂ ಈ ಜೀವನು ನನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಮರೆತಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಆರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಜೀವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1)

ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಲೇ ನಿಜವಾಗಿ ಇವುಗಳ ಆಳಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಇನ್ನೂ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನಮಗೆ ತಿಳಿಯಲಿ-ತಿಳಿಯದಿರಲಿ, ನಾವು ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಅಥವಾ ಮಹತ್ವ ನೋಡುತ್ತೇವೋ, ಅಥವಾ ಯಾವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತೇವೋ ಆ (ಧನ, ವಿದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ) ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮ್ಮಿಂದ ದೊಡ್ಡವು ಮತ್ತು ನಾವು ಅವುಗಳಿಂದ ಸಣ್ಣವರಾಗುತ್ತೇವೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಗಲಿ, ಸಿಗದಿರಲಿ ಅವು ಸಿಗುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ನಿಜವಾಗಿ ತುಚ್ಛವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ದಾಸನಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ನಾನು ಭೃತ್ಯರ ಭೃತ್ಯನು, ಭಕುತರೇ ನನ್ನ ಮುಕುಟಮಣಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಾವು ದಾಸರಾದ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು —‘ಲೋಭಿ ನನ್ನ ಮಕುಟಮಣಿ’ ಹೀಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಾದರೋ ನಮ್ಮನ್ನು ದಾಸರಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ದೊಡ್ಡವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮೇಲೇರುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಭಕ್ತರನ್ನು ತನ್ನಿಂದಲೂ ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಅಹಂ ಭಕ್ತ ಪರಾಧೀನೋ ಹ್ಯಸ್ವತಂತ್ರ ಇವ ದ್ವಿಜ ।

ಸಾಧುಭಿರ್ಗ್ರಸ್ತಹೃದಯೋ ಭಕ್ತೈರ್ಭಕ್ತಜನಪ್ರಿಯಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ —9/4/63)

ಹೇ ದ್ವಿಜಯರ್ವ! ನಾನು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ, ಭಕ್ತರು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ನಮಗೆ ಇಷ್ಟು ಹಿರಿಮೆ ಕೊಡಬಲ್ಲರೇ?

ಈ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಅಪಮಾನಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಕೀಳಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಶರೀರಾದಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ದಾಸನಾಗದಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೂ ಕೂಡ ಇಷ್ಟನಾದಾನು — ‘ಇಷ್ಟೋಽಸಿಮೇ ದೃಢಮಿತಿ’ (18/64). ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರೋ ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (12/13ರಿಂದ 19ರತನಕ). ಆದರೆ ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ಆ ಸಾಧಕರನ್ನು ಅವನು ನನ್ನ ‘ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ’ನೆಂದು ಹೇಳುವನು — ‘ಭಕ್ತಾಸ್ತೇಽತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಾಃ’ (12/20). ಇಂತಹ ಪರಮ ದಯಾಳು ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಸಾಧಕರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತರನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ಹೇಳದಿರುವುದು ಅವನ ಎಂತಹ ಪ್ರಮಾದವಾಗಿದೆ?

(2)

ಪ್ರಪಂಚದ ಸಣ್ಣದಾದ ಅಂಶ ಶರೀರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಸ್ವಯಂ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ-ಎರಡನ್ನೂ ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದೇ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದೇ ಸಾಧಕನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅನುಕೂಲನಾಗಲಿ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದಂತೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡಬೇಕು. ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಇರಿಸಲಿ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕು.

ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡಿರಿ —ಇದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಹೆಸರೇ ಮುಕ್ತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಯಾರ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡದಿರುವುದು, ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ವಸ್ತುವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದು — ಇದು ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಹೆಸರೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟು ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿರಿ. ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರಿ. ಬದುಕುವ-ಸಾಯುವ ಕಾಮನೆಯೂ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ. ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು, ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು, ಸೆಕೆ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಕಡಿಮೆಮಾಡಿದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು; ನೆರೆ ಬಂದಿದೆ, ಮಳೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು, ಈ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನಗೆ ಅನುಕೂಲ ವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟು ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕು —ಹೇ ಒಡೆಯಾ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿಡು, ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಡು, ನರಕದಲ್ಲಿಡು; ಬಾಲಕನನ್ನಾಗಿಡು, ಯುವಕನನ್ನಾಗಿಡು, ಮುದುಕನನ್ನಾಗಿಡು; ಅಪಮಾನಿತನಾಗಿಸು, ಸಮ್ಮಾನಿಸು; ಸುಖೀಯಾಗಿಸು ಅಥವಾ ದುಃಖಿಯಾಗಿಸು; ಎಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಡಲು ಬಯ ಸುವೆಯೋ ಹಾಗೇ ಇಡು, ಆದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮರೆಯದಿರಲಿ.

ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮನೆಯನ್ನು, ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಕುಟುಂಬದ, ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದ ಹಣ, ಇವುಗಳದ್ದೇ ಚಿಂತೆ ಅವನಿಗಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾವಧೀ ಮನೆಗಳಿವೆ, ಕೋಟ್ಯಾವಧೀ ಮನುಷ್ಯರಿದ್ದಾರೆ, ಅಗಣಿತ ಹಣವಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಚಿಂತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಂದ ಅವನು ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಕ್ತಿ ಬಾಕಿ ಇದೆ.

ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾವು ನಮ್ಮದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೋ ಅದು ಯಾವುದು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಸದಾ ಇರಬಲ್ಲದು? ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ಉಳಿಯಲಾರವು ಆದರೆ ಬಂಧನ (ಅದರ ಸಂಬಂಧ) ಉಳಿದು ಹೋದೀತು, ಅದು ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದವರೆಗೆ ಜೊತೆಗೆ ಉಳಿದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಒಂದೋ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಲಿ, ಅದು ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ; ಬೇಕಾದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾಗಿಸುವುದು ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗಿದೆ; ಬೇಕಾದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಭಕ್ತಿ ಯೋಗವಾಗಿದೆ; ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಲೀ, ಮೂರರ ಫಲ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನೋ ಅದನ್ನೇ 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ‘ಪರಾ-ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ ‘ಜೀವಭೂತ’ (ಜೀವಿಯಾದ) ಶಬ್ದವು ಬಂದಿದೆ — ‘ಜೀವಭೂತಃ’, ‘ಜೀವಭೂತಾಮ್’. ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ (7/4, 5) ಪರಾದ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಅಪರಾ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಾಗಿನಿಂದ ಪರಾ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟುತು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಪರಾ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅದರ ಸ್ವಭಾವ ಬೇರೆ (ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ)ಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಅಪರಾದಿಂದ ಅತೀತನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷರಮತೀತೋಹಮ್’ (15/18). ಆದರೆ ಪರಾ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ(ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ)ದ್ದಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಮಮೈವಾಂಶಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಿಯು ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ (ಭಗವಂತನ) ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇಲ್ಲ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರ ಅಂಶದ ಮಿಶ್ರಣವಿರುವಂತೆ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶದ ಮಿಶ್ರಣ (ಸಂಯೋಗ)ವಿರದೆ ಇವನು ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಸಂಬಂಧ ಕೇವಲ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇವನು ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ - ‘ಮನಃ ಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ’.

ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯತೊಡಗಿದನು, ಆಗಲೇ ಅವನು ಬಂಧಿತನಾದನು. ತನ್ನದಲ್ಲದ ಕಾರಣವೇ ವಸ್ತುಗಳು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅನರ್ಥದ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ. ಜೀವಿಯು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ (ಕರ್ಷತಿ) ಅರ್ಥಾತ್ —ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನದಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಜೀವಿಯ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ.

ಜೀವಿಯು ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿರದೆ ಸಗುಣ ಈಶ್ವರನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಈಸ್ವರ ಅಂಸ ಜೀವ ಅಬಿನಾಸೀ’ (ಮಾನಸ —7/117/1). ಕಾರಣ — ಬ್ರಹ್ಮವು ಚಿನ್ಮಯ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂಶ —ಅಂಶಿ ಭಾವವೇ ಇರಲಾರದು. ಜೀವಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ (ಸಾಧರ್ಮ್ಯ) ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿಂದ ಇರುವ ಜೀವಿಯೇ ಒಂದು ರೂಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಜೀವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಜೀವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ — ಎರಡೂ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಅಂಶ ವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ (ಆಧಾರ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಮ್’ (14/27) ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತನ್ನದೇ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಒಂದ ಅಂಗವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ವಿದುಃ...’ (7/29, 30).

ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾವುದರ ಅಂಶವೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ’. ಇದರಿಂದ ಜೀವಿಯು —ನಾನೂ ಕೂಡ ಯಾವುದರ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದೇನೋ ಅದರಲ್ಲೇ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇರಬೇಕು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಬೇಕು ಎಂಬ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕು. ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ಬೆಳೆಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಬೆಳೆಸಲಾರರು. ಕಾರಣ — ಸ್ವತಃ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರುವನು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮ ನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ (ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಲು)ನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ, ಜಗತ್ತು ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕಾರಣನಲ್ಲ. ಎರಡರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ಅವನು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಸದುಪಯೋಗವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು — ‘ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮ್’ (6/5).

ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ (ಆತ್ಮಾ) ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವು ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಅನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವು ಎಂದೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂವಿನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಅದು ಎಂದೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ — ಪದಗಳಿಂದ — ನಾವಾದರೋ ಪ್ರಭುವನ್ನು ನಮ್ಮನವನೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಭು ನಮ್ಮನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವನು! ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಾಗ ಅವನೂ ಪ್ರಭುವನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ಮಾಯಾಮೇತಾಂ ತರಂತಿ ತೇ’ (7/14) ಎಂಬ ಭಾವ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನ ಸನಾತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನನ್ನು ತನ್ನವನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಪುರುಷಾರ್ಥದಲ್ಲಾದರೋ ಕ್ರಿಯೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ (ಸ್ವರೂಪ) ದಿಂದಾಗುವ ಪುರುಷಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಾವ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಡುಕಿಲ್ಲದವನಾಗುವುದು, ಅಸಂಗನಾಗುವುದು, ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು — ಇವು ಸ್ವಯಂವಿನ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿವೆ. ಕೆಲಡಕಿಲ್ಲದವನಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರ —ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಸಂಗವಾಗುವುದರಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೆಡುಕಿಲ್ಲದವನಾಗದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿ ಆಗಲಾರನು. ಶರೀರ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಸಂಗವಾಗದೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಲಾರನು. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಲಾರನು.

ನಾನು ಕೆಡುಕಿಲ್ಲದವನಾಗುವೆನು, ನಾನು ಅಸಂಗನಾಗುವೆನು, ನಾನು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮಿಯಾಗುವೆನು — ಇಂತಹ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೂ ಪುರುಷಾರ್ಥವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು — ನಾನು ಕೆಡುಕಿಲ್ಲದವನಾಗಬಲ್ಲೆ, ಅಸಂಗನಾಗಬಲ್ಲೆ, ಪ್ರೇಮಿಯಾಗ ಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ, ಆತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿಯೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿಯೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಶರೀರ ಹಿತದ ಭಾವವಿರುವಂತೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳ ಹಿತದ ಭಾವ ಇರಬೇಕು ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾವು ನಿರ್ಲಿಪ್ತರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ಶರೀರದಿಂದಲೂ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರಬೇಕು. ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಾವು ಕೆಡುಕಿಲ್ಲದ ವರಾಗ ಬಲ್ಲೆವು. ತನ್ನ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾವು ಅಸಂಗ (ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ)ರಾಗಬಲ್ಲೆವು. ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳನ್ನು —ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾವು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮಿಗಳಾಗಬಲ್ಲೆವು.

ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾಂಶ್ಚೈವ ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಭವಾನ್’ (13/19). ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸೇರುವಿಕೆಯು ಎಂದೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ನಾವು ಎಂದೂ ಬೇರ್ಪಡಲಿಲ್ಲ, ಬೇರ್ಪಡಲಾರೆವು, ಬೇರ್ಪಡುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ನಮ್ಮಿಂದ ಅತಿದೂರವಿರುವ ವಸ್ತುವಾದರೋ ಶರೀರವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ವಸ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶರೀರವಾದರೋ ಹತ್ತಿರ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ದೂರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶರೀರವಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಸಾಧಕನು — (1) ಶರೀರವು ನನ್ನದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. (2) ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. (3) ನನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ ಈ ಮೂರು ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸಾಧಕನು ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ — ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಇರುವವರೆಗೆ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಕರ್ಮ’, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಚಿಂತನೆ’, ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ‘ಸ್ಥಿರತೆ’ (ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ-ಸಮಾಧಿ) ಮೂರೂ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಅವನು ಕರ್ಮ, ಚಿಂತನೆ, ಸ್ಥಿರತೆಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅಸಂಗನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಜಾಗ್ರತಿಗಾಗಿ ಸಾಧಕನು — (1) ಪ್ರಭು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, (2) ನಾನು ಪ್ರಭುವಿನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, (3) ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಭುವಿನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಜಾಗ್ರತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆ ಇದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ — ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ, ತತ್ತ್ವದ ಇಚ್ಛೆ, ಪ್ರೇಮದ ಇಚ್ಛೆ —ಹೀಗೆ ಮೂರು ಇಚ್ಛೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ‘ಕಾಮನೆ’, ತತ್ತ್ವದ ಇಚ್ಛೆ ‘ಜಿಜ್ಞಾಸೆ’, ಪ್ರೇಮದ ಇಚ್ಛೆ ಪಿಪಾಸೆ (ಅಭಿಲಾಷೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಶರೀರದಿಂದಾಗಿ ಭೋಗದ, ಸ್ವರೂಪದಿಂದಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಪ್ರೇಮದ ಪಿಪಾಸೆ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರೀರವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯು ಪ್ರಾಕೃತ (ಅಸತ್) ವಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನದಾಗಿರದೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ತತ್ತ್ವದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ಇಚ್ಛೆ ತನ್ನದಾಗಿದೆ, ಅಜ್ಞಾನ ದಿಂದಾದುದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಪರಿವಾರದ, ಸಮಾಜದ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ತೀವ್ರ ವಾದಾಗ ಅಜ್ಞಾನ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನವು ಇಲ್ಲ ವಾದಾಗ ಭೋಗದ ಇಚ್ಚೆ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ತತ್ತ್ವದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅವನಿಗೆ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಸ್ವರೂಪವು ಯಾವುದರ ಅಂಶವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರೇಮದ ಪಿಪಾಸೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಕೊನೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರೇಮದ್ದಾಗಿದೆ. ಪ್ರೇಮದ ಇಚ್ಛೆಯು ಸಾರ್ವಭೌಮ ಇಚ್ಛೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ದೃಷ್ಟಾಂತಸಹಿತ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಶರೀರಂ ಯದವಾಪ್ನೋತಿ ಯಚ್ಚಾಪ್ಯುತ್ಕ್ರಾಮತೀಶ್ವರಃ ।

ಗೃಹೀತ್ವೈತಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ವಾಯುರ್ಗಂಧಾನಿವಾಶಯಾತ್ ॥

ವಾಯುಃ - ವಾಯುವು, ಆಶಯಾತ್ - ಗಂಧದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ, ಗಂಧಾನ್, ಇವ - ಗಂಧವನ್ನು (ತೆಗೆದುಕೊಂಡು) ಹೋಗುವಂತೆ, ಈಶ್ವರಃ - ಶರೀರಾದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಶರೀರಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ಉತ್ಕ್ರಾಮತಿ - ಬಿಡುವಾಗ (ಅಲ್ಲಿಂದ), ಏತಾನಿ - ಈ (ಮನ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು), ಗೃಹಿತ್ವಾ - ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಚ - ಮತ್ತೆ, ಯತ್ - ಯಾವ ಶರೀರವನ್ನು, ಅವಾಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ (ಅದರಲ್ಲಿ), ಸಂಯಾತಿ - ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.॥8॥

ವಾಯುವು ಗಂಧದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಗಂಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವಾಗ ಅಲ್ಲಿಂದ ಈ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಾಯುರ್ಗಂಧಾನಿವಾಶಯಾತ್’ — ವಾಯುವು ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯದ ಕುಡಿಕೆಯಿಂದ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ಪರಿಮಳವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯು ಮತ್ತು ಪರಿಮಳದ ಸಂಬಂಧ ನಿತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು (ಸೂಕ್ಷ್ಮ-ಕಾರಣ, ಎರಡೂ ದೇಹಗಳನ್ನು) ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದ ಕಾರಣ ಜೀವಾತ್ಮನು ಅವುಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇರೆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ವಾಯು ತತ್ತ್ವತಃ ಪರಿಮಳದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ತತ್ತ್ವತಃ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ, ಶರೀರಾದಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಈ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು —ನನ್ನದು ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನು (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಇವುಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಾಯುವು ಆಕಾಶದ ಕಾರ್ಯವಾದರೂ ಕೂಡ ಪೃಥ್ವಿಯ ಅಂಶ ಗಂಧವನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ತಿರುಗುವಂತೆ, ಜೀವಾತ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ (ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುವ) ಶರೀರಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಜಡವಾದ ಕಾರಣ ಸುಗಂಧ ವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆ ಬೇಡವೇ ಎಂಬ ವಿವೇಕ-ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾದರೋ ಈ ವಿವೇಕ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ದೊರಕಿದೆ —ಅವನು ಬಯಸಿದಾಗ ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಬಲ್ಲನು. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಬಲ್ಲ, ಕಡಿಯ ಬಲ್ಲಂತಹ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾದ ಈ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣಶರೀರಗಳಿಂದ ನನಗೆ (ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ) ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನ ಬಂಧನದಿಂದ ಸಹಜ ವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ (1) ವಾಯು, (2) ಪರಿಮಳ, (3) ಆಶಯ ಎಂಬ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಸ್ಥಾನವನ್ನು ‘ಆಶಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಜಲಾಶಯ (ಜಲ + ಆಶಯ) ಅರ್ಥಾತ್ —ಜಲದ ಸ್ಥಾನ. ಇಲ್ಲಿ ಆಶಯ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸುಂಗಂಧದ ಸ್ಥಾನ (ಆಶಯ) ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯದ ಕುಡಿಕೆಯಿಂದ ವಾಯುವು ಪರಿಮಳವನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕುಡಿಕೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಡುತ್ತದೋ, ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ವಾಯುರೂಪೀ ಜೀವಾತ್ಮನು ಗಂಧರೂಪೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರ ಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋದಾಗ ಗಂಧದ ಆಶಯ ರೂಪೀ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವು ಇಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ಶರೀರಂ ಯದವಾಪ್ನೋತಿ .... ಗೃಹೀತ್ವೈತಾನಿ ಸಂಯಾತಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಈಶ್ವರಃ’ ಪದವು ಜೀವಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಜೀವಾತ್ಮನಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮೂರು ತಪ್ಪುಗಳಾಗುತ್ತವೆ —

(1) ತನ್ನನ್ನು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಶರೀರಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಅವುಗಳ ದಾಸನಾಗುತ್ತಾನೆ.

(2) ತನ್ನನ್ನು ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳ ಒಡೆಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಒಡೆಯ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

(3) ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾಧೀನತೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅವುಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಗೈದು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ವಸ್ತುಗಳು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅವುಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನು ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡದೆ ತನ್ನನ್ನು ಅದರ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಆಳಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಜೀವಾತ್ಮನಿಂದಾಗುವ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ.

ಜೀವಾತ್ಮನು ಇವುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ್ದರಿಂದ — ‘ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪತನವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಇವನು ಯಾರ ಒಡೆಯನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಗುಲಾಮಗಿರಿ ಇವನಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಾನು ಇವುಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಕೇವಲ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಒಡೆಯನಾದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಇವನಿಗೆ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕೊರತೆಯ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ; ಇನ್ನೊಂದು — ಇವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಅನಾಥ’ ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಒಡೆತನ, ಅಧಿಕಾರ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ ಇವುಗಳ ಒಡೆಯನಾಗುವವನು ತನ್ನ ಒಡೆಯನನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ — ಬಾಲಕನು ಸಣ್ಣವನಾಗಿದ್ದಾಗ ಕೇವಲ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ತನ್ನವಳು ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವಾಗ ಅದು ತಾಯಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು. ಆದರೆ ಆ ಬಾಲಕರನು ಯುವಕನಾಗಿ ಮದುವೆಯಾದಾಗ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ ಇವುಗಳ ಯಜಮಾನನೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅದೇ ತಾಯಿಯು ಹತ್ತಿರವಿರುವುದು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಒಡೆಯನಾದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಶರೀರಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಜಗದೊಡೆಯ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾನೆ-ಅವನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಈ ತಪ್ಪು. ವಿಮುಖತೆ ಇರುವವರೆಗೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ದುಃಖಪಡುತ್ತಾ ಇರುವನು.

‘ಈಶ್ವರಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದವು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತದೆ —ಈ ಈಶ್ವರ (ಒಡೆಯ)ನಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು ವಾಯುವಿನಂತೆ ಅಸಮರ್ಥ, ಜಡ, ಪರಾಧೀನ ನಲ್ಲ. ಈ ಜೀವಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದಾಗ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಲ್ಲಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ವಿವೇಕ ಇದೆ. ಆದರೆ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖಲೋಲುಪತೆಯ ಕಾರಣ ಇವನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬಿಡಲು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಜಡತೆ (ಶರೀರಾದಿ)ಯಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಕಡಿದುಹೋದಾಗ ಜೀವಾತ್ಮನು (ಪರಿಮಳದಂತೆ) ಶರೀರಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಲಾರನು.

ಜೀವಿಗೆ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು ದೊರಕಿವೆ — (1) ‘ಪ್ರಾಣ ಶಕ್ತಿ’ ಅದರಿಂದ ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತವೆ. (2) ‘ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ’ ಅದರಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ (ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛಾಸದಿಂದ) ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ಮುಗಿದು ಹೋಗುವುದೇ ಮೃತ್ಯು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡದಸಂಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಏನಾದರು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ಇರುವಾಗಲೇ ಇಚ್ಛಾ ಶಕ್ತಿಯು, ಅರ್ಥಾತ್ —ಏನಾದರು ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಪಡೆಯುವ ಬಯಕೆ ಅಳಿದುಹೋದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವನ್ಮು ಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ನಾಶವಾಗಿ, ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಜನ್ಮಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ಶರೀರ ದೊರಕಿದಾಗ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯು ಅದೇ (ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ) ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ಹೊಸದಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯ ವ್ಯಯವು ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಇರಬೇಕು. ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತನಾಗುವುದರಿಂದ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹೀತ್ವಾ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಮಮತೆ, ಪ್ರೀತಿ ಇಡುವುದು. ಯಾವ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನವನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಾತ್ಮನು ಅವುಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವನೋ, ಆ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು — ನಾವು ನಿನ್ನವರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ನೀನು ನಮ್ಮವನಾಗಿರುವೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಾತ್ಮನ ಶಾಸನವೂ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೇಗೆ ಬೇಕೋ ಹಾಗೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು, ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲಾರನು; ಆದರೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನತನವನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ತನ್ನತನವು (ರಾಗ-ಮಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಸಂಬಂಧವೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು.

ವಸ್ತುಗಳು ನಮಗೆ ಸಿಗಲೀ, ಸಿಗದಿರಲೀ, ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿರಲೀ, ಕೆಟ್ಟದಾಗೀರಲಿ, ನಮಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಲೀ, ಆಗದಿರಲೀ, ಹತ್ತಿರವಿರಲಿ, ದೂರವಿರಲೀ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾವು ನಮ್ಮವು ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇದೆ.

ನಾವಾಗಿ ಬಿಡದೆ ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಮತೆಯ ಸಂಬಂಧ ಸತ್ತಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೃತ ಶರೀರದ ಅಸ್ಥಿಗಳನ್ನು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ಆ ಜೀವಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಾವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರರು ಹಾಗೂ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಶರೀರಾದಿಗಳು ಇರುವಾಗಲೇ ನಾವು ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನತನವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿದರೆ ಜೀವಿಸಿರುವಾಗಲೇ ಮುಕ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋದೀತು.

ಯಾವುದು ತನ್ನದಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದು ತನ್ನದಾಗಿಯೋ ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು — ಇದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಏತಾನಿ’ ಪದವು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ (ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು) ಇದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತಾನಿ’ ಪದವನ್ನು 17 ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ ಹಾಗೂ ಕಾರಣಶರೀರ (ಸ್ವಭಾವ)ದ ಕೂಡ ದ್ಯೋತಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನು ಬೇರೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನು ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (2/22).

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶುದ್ಧ ಚೇತನ — (ಆತ್ಮಾ)ವು ಯಾವುದೇ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದು ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆತ್ಮಾ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಸಮಾನವಾಗಿ ಸರ್ವತ್ರವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ (2/17, 24) ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನ (ಏಕದೇಶೀಯ) ತತ್ತ್ವದ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆತ್ಮನು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ದೇಶ-ಕಾಲಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿನ್ನವಾಗಲಾರದು. ಆದರೂ ಈ ಆತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಪಡೆದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್—ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥನಾದಾಗ (ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ—ಮೂರೂ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಹಾಗೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್—ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ) ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು —ತ್ಯಜಿಸತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಆತ್ಮನು ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಬಂದು-ಹೋಗುವುದನ್ನು ತಾನು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಇರದಿದ್ದಾಗ, ಈ ಶರೀರಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರಣೀಭೂತ ಸಮಷ್ಟಿ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಮೂಲಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಷತಿ’ ಪದ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹೀತ್ವಾ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ‘ಕರ್ಷತಿ’ಯ ಅರ್ಥ — ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವುದು ಮತ್ತು ‘ಗೃಹೀತ್ವಾ’ ಇದರರ್ಥ — ಹಿಡಿಯುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ — ತಾದಾತ್ಮ್ಯನಾಗುವುದು. ವಾಯುವಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಿಯು ವಾಯುವಿನಂತೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಲಿಪ್ತತೆ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ನಿಜವಾಗಿ ಇವನ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯು ಎಂದೂ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (13/31) ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧವು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜೀವಿಯು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ —ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಹಿಡಿದಿರುವನು — ‘ಗೃಹೀತ್ವೈತಾನಿ’; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭೋಗದಿಂದಲೂ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಕೃತ್ರಿಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿವೃತ್ತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರುಚಿಯನ್ನಾದರೋ ಜೀವಿಯು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅರುಚಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬೀಡಿ ಕುಡಿಯುವವರು ಹೊಗೆ ಒಳಗೆ ಎಳೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದು ಹೊರಗೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರೆ ಮೂಗಿನಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಹೊಗೆ ಯಾದರೋ ನಿಲ್ಲಲಾರದು, ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗು ತ್ತದೆ, ವ್ಯಸನತಗುಲಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭೋಗಗಳು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗ ಗಳಾದರೋ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವ ಕೆಟ್ಟುಹೋದ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಅವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ‘ಈಶ್ವರ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪರವಶತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವನ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತತೆ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇದರ ಕಡೆಗೆ ಇವನು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಆಗದಿದ್ದರೂ ಇವನು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸುಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಬಂಧವಾದರೋ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ನಿತ್ಯವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ —ಪ್ರಪಂಚದ ಜಾತಿಯ (ಜಡ ಹಾಗೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ)ವಾದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ ವಿಜಾತೀಯವಾಗಿದೆ. ವಿಜಾತೀಯ ವಸ್ತವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಜಾತೀಯತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಜೀವಿಯು ಸಂತರ, ಭಗವಂತನ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಇವನಿಗೆ ಅನುಭವವಾದೀತು. ಆದರೆ ಇವನು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇವನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ನಿಲ್ಲಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ತುಂಡರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಜೀವಿಯು ಎಷ್ಟೇ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟರೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ರಸನಂ ಘ್ರಾಣಮೇವ ಚ ।

ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ಮನಶ್ಚಾಯಂ ವಿಷಯಾನುಪಸೇವತೇ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ (ಜೀವಾತ್ಮನು), ಮನಃ - ಮನಸ್ಸಿನ, ಅಧಿಷ್ಠಾಯ - ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು, ಏವ - ಕೊಂಡೇ, ಶ್ರೋತ್ರವ್- ಶ್ರೋತೃ, ಚ - ಮತ್ತು, ಚಕ್ಷುಃ - ನೇತ್ರ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸ್ಪರ್ಶನರ್ಮ - ತ್ವಚೆ, ರಸನಮ್ - ರಸನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಘ್ರಾಣಮ್- ಘ್ರಾಣ — (ಈ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ), ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಉಪಸೇವತೇ - ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥9॥

ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಂಡೇ ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ಚರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂಗು —ಈ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ಮನಶ್ಚಾಯಮ್’ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ (ಒಳ್ಳೆಯ—ಕೆಟ್ಟ) ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಚೇತನ —ತತ್ತ್ವ, ಆತ್ಮಾ) ಜಡ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಆಶ್ರಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಯಂ’ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗಲೇ ಕೇಳುವ, ನೋಡುವ, ಮುಟ್ಟುವ, ರುಚಿ ನೋಡುವ, ಮೂಸೂವ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖ ಆಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಜೀವಾತ್ಮನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿಸಿ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅದರ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಕೊಂಡೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ರಸನಂ ಘ್ರಾಣಮೇವ ಚ’ — ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯ ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಶಕ್ತಿ* ‘ಶ್ರೊತ್ರಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಾವು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಅನುಕೂಲ (ಸ್ತುತಿ, ಮಾನ, ಹಿರಿಮೆ, ಆಶೀರ್ವಾದ, ಮಧುರ ಸಂಗೀತ, ವಾದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ (ನಿಂದೆ, ಅಪಮಾನ, ಶಾಪ, ಬೈಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ) ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರುವೆವು; ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ನಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಯಿತು?

* ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಏನನ್ನಾದರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಇದನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪ-ಮನೋರಥ ಅಥವಾ ಮನೋರಾಜ್ಯ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಇವೇ ಸ್ವಪ್ನವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬುದ್ಧಿಯ ತೆರೆ (ಪ್ರಭಾವ) ಇರುವ ಕಾರಣ ನಾವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ತೆರೆ ದೂರವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದು ೞಹುಚ್ಚುತನ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನೋರಾಜ್ಯ, ಸ್ವಪ್ನ, ಹಾಗೂ ಹುಚ್ಚುತನ ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ — (1) ಅಪರೋಕ್ಷ ಶಬ್ದದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು (2) ಪರೋಕ್ಷ ವಿಷಯದ ಜ್ಞಾನ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರವಣದ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ — ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ೞಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕನ, ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಪರೋಕ್ಷ ವಿಷಯದ ಜ್ಞಾನವಾದರೂ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದೂ ಕೂಡ (ಶಬ್ದದ ಲಿಖಿತರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ) ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಶಬ್ದದ ಶಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಗುರುಮುಖದಿಂದ (ಶ್ರವಣದಿಂದ) ಆದ ಹಾಗೆ ಓದುವುದರಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲಿಗೆ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಅಚಿಂತ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯವೇ ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲದು, ಬೇರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲ.

ಯಾರೋ ಮೊಮ್ಮಗ ಹುಟ್ಟಿದ ಮತ್ತು ಮಗನು ಸತ್ತವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಕೇಳಿದನು. ಎರಡೂ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಒಬ್ಬನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಜ್ಞಾನವಾಯಿತು, ಆ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೆ ಜ್ಞಾತಾನಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಹೇಗೆ ಬಂದೀತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಜನ್ಮ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮಾಚಾರ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ (ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ) ಆಗುವ ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡದೆ ಈ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲೇ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿಬೇಕು. ಇದೇ ರೀತಿ ಬೇರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ನೇತ್ರೇಂದ್ರಿಯ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ‘ಚಕ್ಷುಃ’ ಆಗಿದೆ. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಾವು ಅನೇಕ ಸುಂದರ, ಅಸುಂದರ, ಮನೋಹರ, ಭಯಾನಕ ರೂಪ ಅಥವಾ ದೃಶ್ಯನೋಡಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ‘ಸ್ವರೂಪ’ದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನಾಯಿತು?

ಸ್ಪರ್ಶೇಂದ್ರಿಯ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಚರ್ಮದಲ್ಲಿರುವ ಮುಟ್ಟುವ ಶಕ್ತಿಯು ‘ಸ್ಪರ್ಶನವ್’ ಆಗಿದೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಕೋಮಲ, ಕಠೋರ, ಜಿಡ್ಡಾದ, ತಂಪು, ಬಿಸಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಸ್ಪರ್ಶಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ’ ವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಯಿತು?

ರಸನೇಂದ್ರಿಯ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯು ‘ರಸನಮ್’ ಆಗಿದೆ, ಕಹಿ, ಸಿಹಿ, ಹುಳಿ, ಖಾರ, ಒಗರು, ಉಪ್ಪು — ಇವು ಆರು ಪ್ರಕಾರದ ಊಟದ ರಸವಾಗಿವೆ. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಾವು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಊಟವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆವು; ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ’ಗೆ ಏನು ದೊರೆಯಿತು? ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು.

ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಗಿನಿಂದ ಮೂಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ‘ಘ್ರಾಣಮ್’ ಆಗಿದೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮೂಗು ನಾನಾ ತರಹದ ಸುಗಂಧ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಂಧ ಗ್ರಹಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ‘ಸ್ವಯಂ’ನಲ್ಲಿ ಏನು ಅಂತರ ಬಿತ್ತು?

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಶ್ರೋತ್ರದ ವಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ, ಕಣ್ಣಿನ ಕಾಲಿನೊಂದಿಗೆ, ಚರ್ಮದ ಕೈಯೊಂದಿಗೆ, ನಾಲಿಗೆಯ ಉಪಸ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂಗಿನ ಗುದದೊಂದಿಗೆ (ಐದೂ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಐದೂ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ) ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಕಿವುಡನಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಮೂಗನು ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲಿನ ಬುಡಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆ ಮಾಲಿಶ್ ಮಾಡಿದರೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗುತ್ತದೆ. ತ್ವಚೆ —ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಕೈ ಮುಟ್ಟುವ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಾಲಿಗೆ ವಶವಾದರೆ ಉಪಸ್ಥವೂ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಗಿನಿಂದ ಗಂಧದ ಗ್ರಹಣ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಂಬಂಧಿತ ಗುದದಿಂದ ಗಂಧದ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಮಹಾಭೂತದ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ —ಅಂಶದಿಂದ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ರಜೋ ಗುಣದ ಅಂಶದಿಂದ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ತಮೋಗು ಣದ ಅಂಶದಿಂದ ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ.

ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತ — ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಪೃಥಿವೀ

ಸತ್ವಗುಣ ಅಂಶ — ಶ್ರೋತ, ತ್ವಚೆ, ನೇತ್ರ, ರಸನೆ, ಘ್ರಾಣ

ರಜೋಗುಣ ಅಂಶ — ವಾಕ್, ಹಸ್ತ, ಪಾದ, ಉಪಸ್ಥ, ಗುದ

ತಮೋಗುಣ ಅಂಶ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ

ಐದೂ ಮಹಾಭೂತಗಳು ಸೇರಿದ ಸತ್ತ್ವಗುಣ —ಅಂಶದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ, ರಜೋಗುಣ —ಅಂಶದಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣ —ಅಂಶದಿಂದ ಶರೀರ ಉಂಟಾಗಿದೆ.

‘ವಿಷಯಾನುಪಸೇವತೇ’ — ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನು ಒಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಹಿಂದಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋದಾಗಲೂ (ಅದೇ ಸ್ವಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ) ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟ ಕಾರಣ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ನಮಗೆ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಹಸುವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದಾಗ ಹಸುವಿಗೆ ಹುಲ್ಲು-ಮೇವು ಕೊಡಬಲ್ಲೆವು, ಆದರೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವ ಅಧಿಕಾರ ನಮಗಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ ದೊರಕಿದ ಶರೀರವನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದು ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವ ಹಕ್ಕು ನಮಗಿಲ್ಲ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರ ಪರಿಣಾಮ ವಿಷಯ ಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ಆಸಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅದು ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯಿಂದಾಗಿ ಸುಖವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ (18/38). ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಿರುವುದಾದರೆ, ಹೇರಳ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿ ಇರುವಂತಹ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತರು, ಭೋಗಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಅವರು ದುಃಖಿ, ಅಶಾಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಇರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಏನೇನು ಭೋಗಗಳು ಭೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಿಂದ ಧೈರ್ಯ ನಷ್ಟವಾಯಿತು, ಧ್ಯಾನ ನಷ್ಟವಾಯಿತು, ರೋಗ ಉಂಟಾಯಿತು, ಚಿಂತೆ, ವ್ಯಗ್ರತೆ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವಾಯಿತು, ಗೌರವ ಹೋಯಿತು, ಬಲಹೋಯಿತು, ಹಣಹೋಯಿತು, ಶಾಂತಿ ಹೋಯಿತು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ದುಃಖ, ಶೋಕ, ಉದ್ವೇಗ ಬಂದುವು—ಇಂತಹ ಈ ಪರಿಣಾಮವು ವಿಚಾರಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.*

* ಭೋಗಾ ನ ಭುಕ್ತಾ ವಯಮೇವ ಭುಕ್ತಾಸ್ತಪೋ ನ ತಪ್ತಂ ವಯಮೇವ ತಪ್ತಾಃ ।
ಕಾಲೋ ನ ಯಾತೋ ವಯಮೇವ ಯಾತಾಸ್ತೃಷ್ಣಾ ನ ಜೀರ್ಣಾವಯಮೇವ ಜೀರ್ಣಾಃ ॥

(ಭರ್ತೃಹರಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಶತಕ)

ನಾವು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಲ್ಲ, ಭೋಗಗಳೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದವು; ನಾವು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ನಾವೇ ತಪ್ತರಾದೆವು, ಕಾಲ ಕಳೆದು ಹೋಗಿಲ್ಲ, ನಾವೇ ಕಳೆದುಬಿಟ್ಟೆವು; ತೃಷ್ಣೆ ಜೀರ್ಣವಾಗಲಿಲ್ಲ, ನಾವೇ ಜೀರ್ಣರಾದೆವು.

ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಬಾಯಾರಿಕೆ —ಇಂಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಗ-ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಉರಿಯು ಶಾಂತವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು —ಇಂತಿಷ್ಟು ಧನವಿದ್ದರೆ, ಇಂತಿಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹವಾದರೆ, ಇಂತಿಷ್ಟು (ಇಂತಿಂತಹ) ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆತರೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಷ್ಟಾದರೂ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಅವನ ಲಾಲಸೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ+ ಧನಾದಿ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆತಾಗಲೂ ‘ಇನ್ನೂ ಸಿಗಲಿ ಮತ್ತೂ ಸಿಗಲಿ’ ಈ ಕ್ರಮ ನಡೆದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಧನ-ಧಾನ್ಯವಿದೆಯೋ, ಎಷ್ಟು ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿದ್ದಾರೋ, ಎಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ವಸ್ತುಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಒಬ್ಬನಿಗೇ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು. ಇದರ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಹಾಗೂ ಚೇತನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ಹಾಗೂ ಜಡವಾಗಿವೆ. ಚೇತನದ ಹಸಿವು ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಹೇಗೇ ಹಿಂಗಬಲ್ಲದು? ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿದ್ದು ತಿಂಡಿ ಬೆನ್ನಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಹಸಿವು ಹೇಗೆ ಇಂಗುವುದು? ಬಾಯಾರಿದಾಗ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿ ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ತಿಂದರೂ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಇಂಗಲಾರದು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಿಗೆ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಯಾದರೋ ಚಿನ್ಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನದು, ಆದರೆ ಅವನು ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಇಂಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ! ಅದರಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದು. ತೃಪ್ತಿಯಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿ ಕೊಂಡಂತೆ ಅವುಗಳ ಹಸಿವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವನ ಎಷ್ಟೊಂದು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ!

+ ನ ಜಾತು ಕಾಮಃ ಕಾಮಾನಾಮುಪಭೋಗೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ । ಹವಿಷಾ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮೇವ ಭೂಯ ಏವಾಭಿವರ್ಧತೇ ॥

(ಮನು — 2/14; ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 9/19/14)

ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಉಪಭೋಗದಿಂದ ಕಾಮನೆ ಎಂದೂ ಶಾಂತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ತುಪ್ಪವು ಸುರಿದಾಗ ಬೆಂಕಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುವಂತೆ ಭೋಗವಾಸನೆಯೂ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಯತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ವ್ರೀಹಿಯವಂ ಹಿರಣ್ಯಂ ಪಶವಃ ಸ್ತ್ರೀಯಃ । ಏಕಸ್ಯಾಪಿ ನ ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತಸ್ಮಾತ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್ ॥

(ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ 4/10/24; ಮಹಾ-ಆದಿ 85/13)

ಸಾಧಕನು ಇಂದೇ ‘ನಾನು ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಲಾರೆ’ ಎಂಬ ವಿಚಾರ (ನಿಶ್ಚಯ) ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿಸಲಾರದು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯಗಟ್ಟಿಯಾಗಬೇಕು. ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸದಿರುವ ವಿಚಾರ ದೃಢವಾದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಿರ್ವಿಷಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಿರ್ವಿಷಯವಾದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು, ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ತಾನಾಗಿ ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಸಮವಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಭವ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (5/19); ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸುಖಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ —ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ನಾದವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಅವರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಮಾಡಲಾರರು (2/44).

ಗೋಸ್ವಾಮೀ ಶ್ರೀತುಲಸೀದಾಸರು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ —

ಕಾಮಿಹಿ ನಾರೀ ಪಿಆರಿ ಜಿಮಿ ಲೋಭಿಹಿ ಪ್ರಿಯ ಜಿಮಿ ದಾಮ ।

ತಿಮಿ ರಘುನಾಥ ನಿರಂತರ ಪ್ರಿಯ ಲಾಗಹು ಮೋ ಹಿ ರಾಮ ॥

(ಮಾನಸ —7/130)

‘ಕಾಮುಕನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀ (ಭೋಗ) ಮತ್ತು ಲೋಭಿಗೆ ಧನ (ಸಂಗ್ರಹ) ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ರಘುನಾಥನ ರೂಪ ಹಾಗೂ ರಾಮ-ನಾಮ ನನಗೆ ನಿರಂತರ ಪ್ರಿಯವಾಗಲಿ’. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಕಾಮುಕನು ಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾದಂತೇ ನಾನು ರಘುನಾಥನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಆಕೃಷ್ಟನಾಗಿರಲಿ ಮತ್ತು ಲೋಭಿಯು ಧನವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ ನಾನು ರಾಮ-ನಾಮವನ್ನು (ಜಪದ ಮೂಲಕ) ನಿರಂತರ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾ ಇರುವೆನು. ಪ್ರಪಂಚದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ನಿರಂತರ ಪ್ರಿಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ನಿಯಮ ವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ರೂಪ ಮತ್ತು ನಾಮ ನಿರಂತರ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ವಯಂವಿನ ಗೌಣತೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ —ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಕೂಡ ಜಗತ್ರೂಪಿಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ (7/13).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜೀವಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಯಾರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಂ ಸ್ಥಿತಂ ವಾಪಿ ಭುಂಜಾನಂ ವಾ ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್ ।

ವಿಮೂಢಾ ನಾನುಪಶ್ಯಂತಿ ಪಶ್ಯಂತಿ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಃ ॥

ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಾಗ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಸ್ಥಿತಮ್ - ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಭುಂಜಾನಮ್ - ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಾಗ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್ - ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ (ಜೀವಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ)ವನ್ನು, ವಿಮೂಢಾಃ - ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯನು, ನ, ಅನುಪಶ್ಯಂತಿ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಃ - ಜ್ಞಾನ ರೂಪೀ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು (ಜ್ಞಾನೀಗಳು), ಪಶ್ಯಂತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥10॥

ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಾಗ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಅಥವಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜೀವಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವರು (ಜ್ಞಾನಿಗಳು) ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಮ್’ — ಸ್ಥೂಲಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವಾಗ ಜೀವಿಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಮಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ಹೃದಯಬಡಿತ ಇರುವವರೆಗೆ ಜೀವಿಯ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೃದಯ ಬಡಿತ ನಿಂತು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ಜೀವವು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಇರಬಲ್ಲದು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಚಲವಾದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವದ ಆವಾಗಮನ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಗಳದ್ದೆ ಆವಾ ಗಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಕಾರಣ ಜೀವಿಯ ಆವಾಗಮ ನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನಾದ ಜೀವಾತ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಉತ್ಕ್ರಾಮತಿ’ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸ್ಥಿತಂ ವಾ’ — ಕ್ಯಾಮರಾದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ಫೋಟೋ ಅಂಕಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮರಣ ಸಮಯ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಆಕಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಮರಾದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಕ್ಕನುಸಾರ ಭಾವಚಿತ್ರ ಮೂಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಯ ತಗಲುವಂತೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನಕ್ಕನುಸಾರ ಭಾವೀ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ (ಶರೀರಕ್ಕನುಸಾರ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ) ಸಮಯ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಯದವಾಪ್ನೋತಿ’ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಪಿ ಭುಂಜಾನಂ ವಾ’ — ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಾಗ ತಾನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು, ವಿಷಯ ಸೇವನೆ ಯಲ್ಲಿಯೂ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ವಿಷಯೀ ಮನುಷ್ಯನು ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ —ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅರಿವಿನಿಂದ ಒಂದೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನೂ ತುಂಬಾ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟು ಜಾಗರೂಕನಾದರೂ ಅವನು ‘ಮೂಢ’ (ಅಜ್ಞಾನಿ)ನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಈ ಜಾಗರೂಕತೆ ಯಾವ ಉಪಯೋಗವೂ ಇಲ್ಲ? ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ನರಕಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತಹುದು.

ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಜೀವಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ —ಈ ಮೂರೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ದಾರ್ಶನಿಕರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮತ ಭೇದಗಳಿವೆ; ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮಹಾನ್ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮಹಾನ್ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ —ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ದಾರ್ಶನಿಕರಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮತವಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವು ದಿಲ್ಲ —ಇದು ಖಂಡಿಸಲಾರದ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿದೆ —ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ, ಹೇಳುತ್ತ ಓದುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸ್ಥಿರವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿ, ಭೋಕ್ತಾ, ಭೋಗರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ —ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭೋಗಗಳು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಭೋಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು —‘ಈ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ಮೂಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ (16/11). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಜ್ಞಾನನೇತ್ರಗಳು ಮುಚ್ಚಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವರು ಸಾವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ (ಸಾಯುವವರ ಲೋಕದಲ್ಲಿದ್ದರೂ) ಸದಾಕಾಲ ಬದುಕಿರಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಭಾವವು —ಜೀವಾತ್ಮನು ಯಾವಾಗ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಟು (ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ ಸಹಿತ) ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಬೇರೆ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ —ಈ ಮೂರೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಕಂಡರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕ್ರಮಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಿತಿಯಿಲ್ಲ, ಭೋಕ್ತೃತ್ವವೂ ಇಲ್ಲ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವಿಷಯಾನುಪಸೇವತೇ’ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಭುಂಜಾನಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣವೇ ಜೀವಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಉತ್ಕ್ರಮಣ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಈ ಮೂರೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಮರವೆಯಿಂದ ಇವನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಅದರಿಂದ ಇವನಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಅವನ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ತನ್ನದಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಯದರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ?

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರವಚನ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಶ್ರೋತೃಗಳನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಿಗೆ ಅಣ್ಣ-ತಂಗಿಯರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಅಣ್ಣ-ತಂಗಿ ಎಂದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಿಗೋ ಮಗು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಮಗುವನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಸುಖವನ್ನು, ಆದರೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ದುಃಖವನ್ನು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು —ಜೀವಿಯು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಗುಣಾತೀತನಾಗಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ (ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ) ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ’ ಪದವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಾನ್ವಿತವ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಕಾರ್ಯ-ಗುಣ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ಇರುವತನಕ ಅವನು ಗುಣಗಳ ಅಧೀನನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯನಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (3/5). ಚೇತನನಾಗಿ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್—ಜಡದ ಪರತಂತ್ರತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ಆಗುವ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯ ಅನುಭವದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧಕನು (ಅಹಂಕಾರದ ಗಂಧ ಇರುವ ಕಾರಣ) ರಸವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರೆಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ರಸವನ್ನು ಪಡೆಯದಿದ್ದಾಗ ಆ ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರೀತಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುವ ಪ್ರೇಮವೇ-ಪ್ರೇಮ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣತೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನನ್ನೇ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠಯೋಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (6/47).

ಗುಣಾತೀತನಾಗುವುದರಲ್ಲಾದರೋ (ತನ್ನ ವಿವೇಕವು ಸಹಾಯಕವಾಗುವುದರಿಂದ) ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಸಂಬಂಧ ವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಗುಣಾತೀತನಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ವಿಮೂಢಾ ನಾನುಪಶ್ಯಂತಿ’ — ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ನಾವು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತೇವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುವಾಗ, ಬೇರೆ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುವಾಗ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಾಗಲೂ ಸ್ವಯಂ (ಆತ್ಮಾ) ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಪರಿವರ್ತನೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ‘ಸ್ವಯಂ’ವನ್ನೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡ ತೊಡಗಿ ದಂತಹ (3/27) ಅಜ್ಞಾನೀ (ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ) ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಮೂಢಾ ನಾನು ಪಶ್ಯಂತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿವೆ.

ಮೂಢಜನರು — ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ ಈ ಮಾತನ್ನು ಯೋಚಿಸದಷ್ಟು ಭೋಗ- ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾದೀತು ಅದರಕಡೆಗೆ ಅವರು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತಹ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಆಹಾರದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ರಾಜಸ ಆಹಾರದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಾಮಸ ಆಹಾರದ ಪರಿಣಾಮ ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿಯೇ ಇಲ್ಲ (17/8 ರಿಂದ 10). ಇದರ ಕಾರಣ —ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮೊದಲಿಗೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮದ (ಫಲ) ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾನೆ; ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲಿಗೆ ಯೋಚಿಸದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಆಗಲಿ; ಆದರೆ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ವಿಮೂಢಾ ನಾನು ಪಶ್ಯಂತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು — ಮೋಹಗ್ರಸ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ತಾಮಸನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮೋಹವು ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವಾಗ ಪರಿಣಾಮದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರವೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ — ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಜ್ಞಾನವು ತಮೋಗುಣ ದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣ ಅವರು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು.

‘ಪಶ್ಯಂತಿ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಃ’ — ಪ್ರಾಣಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಯಾವುದೂ ಸ್ಥಿರವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯಗಳು ನಿರಂತರ ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ —ಇಂತಹ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದೇ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಪರಿವರ್ತನದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯು ತಾನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿತ್ಯ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪದಾರ್ಥದ ಅನುಭವ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಟು ಬೇರೆ ಶರೀರ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು, ಆದರೆ ಬೇರೆ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಹಾಗೂ ರಾಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು ಅವನಿಂದ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಆದಂತೆಯೇ ಬೇರೆ ಶರೀರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಯು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಕಾರಣ — ಆ ಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವು ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಥವಾ ವಿಕಾರಗಳು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಶರೀರದಲ್ಲಾಗುತ್ತವೆ, ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರೂಪವು ಈ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಆಸೆಯನ್ನಿಡುವುದರಿಂದಲೇ ವಿಮೂಢ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಮೂಢ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮವನ್ನು ಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದವನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನನೇತ್ರವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತ ವಾಸ್ತವಿಕರೂಪದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ‘ಗುಣಾನ್ವಿತ’ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಅವನು ನಿರ್ಗುಣ (ತ್ರಿಗುಣ ಗಳಿಂದ ರಹಿತ)ನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಅನಾದಿ ತ್ವಾನ್ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್’ (13/31) ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗಲೇ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ (13/21). ತನ್ನ ಅವನತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಜೀವಿಗೆ ನನ್ನ ಉನ್ನತಿ ಯಾವುದರಲ್ಲಿದೆ ಇದರ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಉನ್ನತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಮಹಾನ್ ಅವನತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದು, ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರ ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದು- ಈ ಮೂರೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಅನುಭವದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಕಾರಣ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದವನಾಗುತ್ತಾನೆ (7/13). ಜೀವಾತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ—ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಐದು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಮುಟ್ಟುವುದು, ರುಚಿ ನೋಡುವುದು, ಮೂಸುವುದು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು —ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡು ವುದು, ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವುದು, ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದು. ಈ ಎಂಟರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಿರಂತರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೋ ಎಂಟಿವೆ, ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳ ಭಾವ ಹಾಗೂ ಅಭಾವದ, ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಆರಂಭ—ಅಂತ್ಯದ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಶರೀರದ, ಪದಾರ್ಥಗಳ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭೋಗದ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದು ಅನೇಕ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಯಂ ಒಂದೇ ಆಗಿರದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಯಾರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದು? ಆದರೆ ಇಂತಹ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಮೂಢ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದೆ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಾವ ಪುರುಷನು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಏನಿವೆ? ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಾಗಲೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನಲ್ಲಿ ಏನು ಕೊರತೆಗಳಿವೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಯತಂತೋ ಯೋಗಿನಶ್ಚೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ ।

ಯತಂತೋಽಪ್ಯಕೃತಾತ್ಮಾನೋ ನೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಚೇತಸಃ ॥

ಯತಂತಃ - ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿಗಳು, ಆತ್ಮನಿ - ತಮ್ಮಲ್ಲೇ, ಅವಸ್ಥಿತಮ್ - ಸ್ಥಿತವಾದ, ಏನಮ್ - ಈ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪಶ್ಯಂತಿ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಚ - ಆದರೆ, ಅಕೃತಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರು ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ (ಅಂತಹ), ಅಚೇತಸಃ - ಅವಿವೇಕಿಗಳು, ಯತಂತಃ - ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಏನಮ್ - ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ನ, ಪಶ್ಯಂತಿ - ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥

ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವ ಯೋಗಿಗಳು ತಮ್ಮಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾದ ಈ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡಿಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅವಿವೇಕಿಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತಂತೋ ಯೋಗಿನಶ್ಚೈನಂ ಪಶ್ಯಂತಿ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದವು — ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯವುದು ಎಂದಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತಂತಃ’ ಪದವು ಸಾಧನಪರವಾಗಿದೆ. ಅಂತರಂಗದ ದೃಢತೆಯು ಪೂರ್ಣಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಯತ್ನ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಾವ ಸಾಧಕರ ಉದ್ದೇಶ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ, ಅವರಲ್ಲಿ ಅಸಂಗತೆ, ನಿರ್ಮಮತೆ, ನಿಷ್ಕಾಮತೆ ತಾನಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಯಾವ ಉತ್ಕಂಠತೆ, ತತ್ಪರತೆ, ವ್ಯಾಕುಲತೆ, ವಿರಹಯುಕ್ತ ಚಿಂತನೆ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಹಾಗೂ ವಿಚಾರ ಸಾಧಕರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತಂತಃ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ವಿಮುಖತೆಯನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೂರಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯೋಗಿಗಳು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮ್ಮುಖವಾದಾಗ ಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಹಜಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ‘ಪಶ್ಯಂತಿ’ ಪದದಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ ಸಾಧಕರು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿಚಾರದಿಂದ ಸತ್-ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಸತ್-ತತ್ತ್ವದ ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ವಿವೇಕದ ಸರ್ವಥಾ ಜಾಗ್ರತಿ ಆದಾಗ ಅವರು ತಾವೇ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಆತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇಶ-ಕಾಲದ ಅಂತರವಿಲ್ಲ. ಅದು ಸಮಾನವಾಗಿ ಸರ್ವತ್ರ ಹಾಗೂ ಸದಾಕಾಲ ಇದೆ. ಅದೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದೆ — ‘ಅಹಮಾತ್ಮಾ ಗುಡಾಕೇಶ ಸರ್ವ- ಭೂತಾಶಯಸ್ಥಿತಃ’ (10/20) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳು ತಾವೇ-ತಮ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸತ್ತೆಯು (ಅಸ್ತಿತ್ವ ಅಥವಾ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದು) ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ —(1) ವಿಕಾರಿ, (2) ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ. ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಬಳಿಕ ಕಂಡುಬರುವ ಸತ್ತೆಯು ‘ವಿಕಾರಿ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಂದೂ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗದೆ ಸದಾ (ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ) ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವುದು ‘ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ’ ಸತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ಹಾಗೂ ಶರೀರದ ಸತ್ತೆ ‘ವಿಕಾರೀ’ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯು ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ವಿಕಾರೀ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ.* ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ವಿಕಾರೀ ಸತ್ತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದಿರುವ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುವುದೇ ‘ಆತ್ಮನಿ ಅವಸ್ಥಿತಮ್’ ಪದಗಳ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

* ವಿಕಾರೀ ಸತ್ತೆ (ಶರೀರ)ಯನ್ನೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು (ಅಹಂತೆ) ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು (ಮಮತೆ), ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶರೀರ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಜೀವ (ಚೇತನ)ನು ಭಗವದ್ದತ್ತ ವಿವೇಕನನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ ಶರೀರ (ಜಡ)ವನ್ನು ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡನು, ಅರ್ಥಾತ್ —ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಜೀವಿಯ ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವು ಸತ್ತ ಬಳಿಕವೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗದಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಯಸಿದಾಗ ಬಿಡಲಾಗುವಷ್ಟು ಸಡಿಲವಾಗಿದೆ. ಯಾರೊಂದಿಗೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕುಡಿಯುವುದ ರಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಮಾಡಿ ಜೀವಿಯು ಶರೀರಾದಿ ವಿಜಾತೀಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ತನ್ನ ವಿವೇಕ (ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಭಿನ್ನತೆಯ ಜ್ಞಾನ)ಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವಿವೇಕವು ಅದುಮಲ್ಪಡು ತ್ತದೆ. ವಿವೇಕವು ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಶರೀರ (ಜಡ-ತತ್ತ್ವ)ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಸತ್ಯವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ವಿವೇಕವು ವಿಕಸಿತವಾದಂತೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮ (ಚಿನ್ಮಯ-ತತ್ತ್ವ)ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧದ —ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ‘ಆತ್ಮನಿ ಅವಸ್ಥಿತಮ್’ ಪದಗಳ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ವಿಕಾರೀ ಸತ್ತೆ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಹಂತೆ (ನಾನೆಂಬುದು)ಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂತೆ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ—(1) ಶ್ರವಣದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು;—ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕೇಳಿ ‘ನಾನು ಇಂತಹ ಹೆಸರಿನವನು, ನಾನು ಇಂತಹ ವರ್ಣದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. (2) ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು —ಪ್ರವಚನ ಮಾಡುವುದು, ಕಲಿಸುವುದು, ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುವುದು, ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ‘ನಾನು ವಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಶಿಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚಿಕಿತ್ಸಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಹಂತೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇವೆರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಅಹಂತೆ ಸದಾಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವಂತಹುದಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಇದೆ’—ಎಂಬ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆಯು ಸದಾ ಇರುವಂತಹುದು. ‘ನಾನು’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ವಿಕಾರೀ ಸತ್ತೆಯೂ ತಾನಾಗಿ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

(1)

ದೇಶಕಾಲ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವ ‘ನಾನು, ನೀನು, ಇದು, ಅದು’ — ಈ ನಾಲ್ಕರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಸಮಾನ ರೂಪದಿಂದ ಇದೆ. ಅದು ಈ ನಾಲ್ಕರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ‘ನಾನು, ನೀನು, ಇದು, ಅದು’ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಇದೆ’ ನಿತ್ಯ ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಇದ್ದೀಯೆ, ಇದು ಇದೆ, ಅದು ಇದೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ನಾನು ಇದೆ —ಹೀಗೆ ಹೇಳದೆ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ —‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇನೆ ನಾನೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ‘ನಾನೆಂಬುದು ಇರುವತನಕ’ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಏಕದೇಶಿಯತೆ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾನೆಂಬುದು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದು ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ಆತ್ಮನಿ ಅವಸ್ಥಿತಮ್’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಇದ್ದೇನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಇದೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ —ವ್ಯಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಮಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಅಲೆಗಳು ಎರಡೂ ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ಬೇರೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ಇದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಎರಡನ್ನು ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ಬೇರೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜಲತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಅಲೆಗಳು — ಇವೆರಡರೂ ಇಲ್ಲ (ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ ಒಂದೇ ಜಲ ತತ್ತ್ವವಿದೆ), ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ (ಇದೆ)ದಲ್ಲಿ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಮತ್ತು ‘ಇದೆ’ ಇವೆರಡೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ (ಸ್ವಯಂ) ಸ್ಥಿತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ನಾನೆಂಬ ಕಾರಣ (ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸುಖಾಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖತೆ)ವೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ತನ್ನಲ್ಲಾಗವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ನೋಡುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಂದ ದೂರ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅಲೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯವವನಿಗೆ ಅವನಿಂದ ತನ್ನ ದೂರ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.*

* ತಮಾತ್ಮಸ್ಥಂ ಯೇನುಪಶ್ಯಂತಿ ಧೀರಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸುಖಂ ಶಾಶ್ವತಂ ನೇತರೇಷಾಮ್ ॥

(ಕಠ — 2/2/13; ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ 6/12)

ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ (ಆತ್ಮಸ್ಥಂ) ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಾವ ಜ್ಞಾನೀಯು ನಿರಂತರ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೇ ಸದಾ ಇರುವಂತಹ ಸುಖಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಇಲ್ಲ.

ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದು ಭಿನ್ನತೆ (ದ್ವೈತಭಾವ)ಯ ಪೋಷಕವಲ್ಲ, ಭಿನ್ನತೆಯ ನಾಶಕವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾನೆಂಬುದೇ ಭಿನ್ನತೆಯ ಪೋಷಕವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಿನ್ನತೆಯ ನಾನುತನ ಅಥವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ, ಪರಾಧೀನತೆ, ಅಭಾವ, ಅಜ್ಞಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಇವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನು ಇದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾ (ತಿಳಿಯುತ್ತಾ)ನೋ ‘ಇದೆ’ ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ‘ಇದ್ದೇನೆ’ ಇದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಇದೆ’ ಇದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ವಿಕಾರಗಳು ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಪಂಚವು ಬದಲಾಗುವಂತಹುದು. ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶವೇ ಆದ ಕಾರಣ ‘ನಾನು’ ಕೂಡ ಬದಲಾಗುವಂತಹುದು. —‘ನಾನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಯುವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ರೋಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ನಿರೋಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ.+ ಪ್ರಪಂಚದಂತೆ ‘ನಾನು’ ಕೂಡ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹುದು. ಹೇಗೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ.

+ ಬಾಲಕ, ಯುವಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾದರೋ ಬದಲಾದವು, ಆದರೆ ‘ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನಾದರೋ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ — ‘ವಿಕಾರಿ’ ಸತ್ತೆ (ಜಡ)ಯನ್ನು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆ (ಚೇತನ)ಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ‘ನಾನು’ ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ನಾನು’ ಇದರ ಪ್ರಕಾಶಕ (ಸ್ವಯಂ) ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ, ‘ನಾನು’ ಅದೇ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ನಾನು’ ಇದೆಯೋ ಅದು ನಾನು ಯುವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ‘ನಾನು’ ಕೂಡ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ (ಬೇರೆ ಜನ್ಮ)ಯಾದಾಗಲೂ ಮೊದಲಿನ ಶರೀರದ ‘ನಾನು’ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಸತ್ತೆ ಇರುತ್ತದೆ (2/13).

‘ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸತ್ತೆಯಿಂದ’ ‘ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ವಿಕಾರೀ’ ಸತ್ತೆಯಿಂದ ‘ನಾನು ಬದಲಾದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೈ ಸೋ ಸುಂದರ ಹೈ ಸದಾ, ನಹಿ ಸೋ ಸುಂದರ ನಾಹಿ

ನಹಿ ಸೋ ಪರಗಟ ದೇಖಿಯೇ, ಹೈಸೋ ದೀಖೆ ನಾಹಿ

‘ಇದೆ’ ಸದಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಇದೆ’ ನೋಡಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಇಲ್ಲ’ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ನಾವು ‘ಇಲ್ಲ’ವನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೋ, ಆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಯೂ ‘ಇಲ್ಲ’ ಇದರ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದೆ. ತ್ರಿಪುಟಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಸಜಾತೀಯದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತ್ರಿಪುಟಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ (ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷ) ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಜಾತೀಯತೆ ಆಗಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಇಲ್ಲ’ದ ಮೂಲಕ ‘ಇಲ್ಲ’ವನ್ನೇ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ‘ಇದೆ’ ಎಂಬುದನ್ನಲ್ಲ. ‘ಇದೆ’ ಇದರ ಜ್ಞಾನ ತ್ರಿಪುಟಿಯಿಂದ ರಹಿತ (ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷ)ವಾಗಿದೆ.

‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬುದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ‘ಇದೆ’ ಇದರ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಅದರ ಸತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಇದೇ’ ಎಂಬುದೇ ‘ಇಲ್ಲ’ ಇದರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನಾದರೋ ನೋಡಬಲ್ಲೆವು, ಆದರೆ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕಣ್ಣನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದರಿಂದ ನೋಡುತ್ತೇವೋ ಅದು ಕಣ್ಣೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವಿಜ್ಞಾತಾರಮರೇ ಕೇನ ವಿಜಾನೀಯಾತ್’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 2/4/14) ಯಾವುದು ‘ಇದೆ’ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ವಾಗುವ ಅದು (ಇಲ್ಲ) ‘ಇದೆ’ ಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸ ಬಲ್ಲದು?

ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ತತ್ತ್ವ (ಇದೆ)ದ ಅನುಭವ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ (ಇದೆ)ಯಿಂದಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ (ಇಲ್ಲ)ಗಳಿಂದ ಖಂಡಿತವಲ್ಲ. ತನ್ನಿಂದ-ತನಗೆ ಆಗುವ ಜ್ಞಾನವು ಸ್ವಾಧೀನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ)ರಿಂದ ಆಗುವ ಜ್ಞಾನವು ಪರಾಧೀನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಬೇರೆಯದರ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಿ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮನನಮಾಡಿ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಯಾರೂ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು.* ಕಾರಣ—ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅತೀತವಾದುದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯ ಲಾಗುವುದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದ ತ್ಯಾಗ (ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ) ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗು ತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

* (1) ನಾಯಮಾತ್ಮಾ ಪ್ರವಚನನೇನ ಲಭ್ಯೋ ನ ಮೇಧಯಾ ನ ಬಹುನಾ ಶ್ರುತೇನ । (ಕಠ 1/2/23; ಮುಂಡಕ 3/2/3)

ಈ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರವಚನದಿಂದ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತುಂಬಾ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಾರದು.

(2) ನೈವ ವಾಚಾ ನ ಮನಸಾ ಪ್ರಾಪ್ತುಂ ಶಕ್ಯೋ ನ ಚಕ್ಷುಷಾ । (ಕಠ 2/3/12)

ಈ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ವಾಣಿಯಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುವಂತೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎರಡನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ರೀತಿ ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಕರಣ-ಸಾಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಕರಣ-ನಿರಪೇಕ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಜಡತೆಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಚಿನ್ಮಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಜಡತೆ (ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರ)ಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಆ ಪುರುಷರು ಸಮಾಧಿ ಪಡೆದರೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮಾಧಿಯೂ ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಆಶ್ರಿತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ.+

+ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ೞಕ್ರಿಯೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದ ೞಚಿಂತನೆ ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದ ೞಸಮಾಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರಣ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಆಗುವ ಸಮಾಧಿ ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿ — ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ನಿರಂತರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದಲೂ ಅತೀತನಾದಾಗ ಏಕಮಾತ್ರ ತತ್ತ್ವ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಿಯೆ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅತೀತ, ಸದಾ ಅಖಂಡವಾಗಿರುವ ೞಸ್ವರೂಪದ ಸಮಾಧಿಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಾದರೋ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ೞಸ್ವರೂಪದ ಸಮಾಧಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಾದಾಗ ಸಮಾಧಿ ಹಾಗೂ ವ್ಯತ್ಥಾನ ಎರಡೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ೞನಿರ್ಬೀಜಸಮಾಧಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ (ಬೀಜ) ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಹಜಾವಸ್ಥೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಅವಸ್ಥೆಯೇ ಇರದೆ ಅವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಅವಸ್ಥಾತೀತ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನವ ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ, ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗಳು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಸಿ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು, ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ವಿಮೂಢ ಮತ್ತು ಅಕೃತಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರನು.

(2)

‘ಆತ್ಮನಿ ಅವಸ್ಥಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ (ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ) ನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧಕನು ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

(1) ಪರಮಾತ್ಮನು ಇಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

(2) ಪರಮಾತ್ಮನು ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ.

(3) ಪರಮಾತ್ಮನು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

(4) ಪರಮಾತ್ಮನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ (ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ) ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಸಮಯ (ತ್ರಿಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ) ಇರುವುದರಿಂದ ಈಗಲೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಎಲ್ಲರವನಾದ್ದರಿಂದ ನನ್ನವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಇಲ್ಲೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ಈಗಲೂ ಇರುವುದರಿಂದ ಇವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ತನ್ನಲ್ಲೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹುಡುಕುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ; ತನ್ನವನೇ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾರನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನವನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದಾನು.

ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾತುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ತತ್ಕಾಲ ಲಾಭ ದಾಯಕವಾಗಿವೆ. ಸಾಧಕನು ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾತುಗಳನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಾರ ಈ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಭ್ಯಾಸ, ಗುಣ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಈ ಮಾತುಗಳು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ, ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿರಬೇಕೆಂಬ ಒಂದೇ ಶರತ್ತಾಗಿದೆ.

‘ಯತಂತೋಽಪ್ಯಕೃತಾತ್ಮಾನೋ ನೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಚೇತಸಃ’ — ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿರದ ಪುರುಷರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕೃತಾತ್ಮಾನಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಇಂತಹವರನ್ನೂ ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ-ಭೋಗದ ಆಸೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೋ ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರು ‘ಅಕೃತಾತ್ಮಾನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚೇತಸಃ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹವರು ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೆನೋ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಡ (ಪ್ರಾಕೃತ) ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ದೊರೆಯದೆ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ (ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ)ದಿಂದ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯತಂತಃ’ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಭಾವ — ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ ಇದ್ದರೂ ಓರ್ವ (ಜ್ಞಾನೀ) ಪುರುಷರಾದರೋ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೋರ್ವ (ಮೂಢ) ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬದ್ಧಿ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾದ ಪ್ರಯತ್ನವು ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾದರೂ ಕೂಡ ಅಂತಃಕರಣ (ಜಡತೆ)ದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವ ವಿರುವುದರಿಂದ (ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ) ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅಸತ್ (ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹ) ಮೇಲೆ ನೆಟ್ಟಿದೆಯೋ ಇಂತಹವರು ಸತ್ತ (ತತ್ತ್ವ)ನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಬಲ್ಲರು?

ಅಕೃತಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅಚೇತಸ ಪುರುಷರಾದರೋ ಧ್ಯಾನ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಜಪ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹ)ಯ ಮಹತ್ವ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಪುರುಷರಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗದಿದ್ದರೂ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಅವರಿಗೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವು ಜಡತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಯಾವುದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆಯೋ ಅದರ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರದು—ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಸಾಧಕನು ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾರರು. ಇದಲ್ಲದೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಾಧನೆಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ವಾದಾಗಲೇ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಸುಲಭವಾದ ಉಪಾಯ —ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ —‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿ ದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು; ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಚಲ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಅಥವಾ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾತನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹವು ಸದಾಕಾಲ ಜೊತೆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ವಿವೇಕವು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರ ಓದುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸತ್ಸಂಗಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ವಿವೇಕದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ತಾನು ಬೇರೆ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರು ‘ಅಕೃತಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಕೃತಬುದ್ಧಿ’ ಮತ್ತು ‘ದುರ್ಮತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕಠಿಣವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಗ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ—ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ರುಚಿವುಳ್ಳವರಿಗೆ ವಿವೇಕ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ‘ವಿಮೂಢಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ವಿಷಯಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಇದರ ವಿಭಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಭೋಗಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ — ಇದನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಏಳರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಾಮಗ್ರಿ (ಶರೀರ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ)ಯನ್ನು ಅವನು ಮರೆತು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ — ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ’ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಎರಡರ ವಿಭಾಗವೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಯೋಗವಾಗುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜಡ ಹಾಗೂ ಚೇತನ-ಎರಡರ ವಿಭಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡುವವನೇ ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಎರಡೂ ಸೇರಿರುವಂತೆ ನೋಡುವವನು ಅಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ಭೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಐದೈದು ಶ್ಲೋಕಗಳ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕರಣಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಮೂರನೇ ಪ್ರಕರಣವು ಹನ್ನೆಡರಿಂದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರನೇ ಪ್ರಕರಣವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಷಯ (ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರವು) ಸ್ಪಷ್ಟ ವಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನೇ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಯದಾದಿತ್ಯಗತಂ ತೇಜೋ ಜಗದ್ಭಾಸಯತೇಽಖಿಲಮ್ ।

ಯಶ್ಚಂದ್ರಮಸಿ ಯಚ್ಚಾಗ್ನೌ ತತ್ತೇಜೋ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಮಕಮ್ ॥

ಆದಿತ್ಯಗತಮ್ - ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ದೊರೆತ, ಯತ್ - ಯಾವ, ತೇಜಃ - ತೇಜವು, ಅಖಿಲಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಜಗತ್- ಜಗತ್ತನ್ನು, ಭಾಸಯತೆ - ಬೆಳಗುತ್ತದೆಯೋ, (ಮತ್ತು), ಯತ್ - ಯಾವ ತೇಜವು, ಚಂದ್ರಮಸಿ - ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯತ್ - ಯಾವ ತೇಜವು, ಅಗ್ನೌ - ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿದೆಯೋ, ತತ್, ತೇಜಃ - ಆ ತೇಜವು, ಮಾಮಕಮ್ - ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ.॥12॥

ಸೂಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವಂತಹ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜವೂ, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜವೂ, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೇಜವೂ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ.॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗುವುದು ಜೀವಿಯ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ—ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಗೆ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥ (ಶರೀರ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳ ಮಹತ್ವ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ —ಆ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವು ವಸ್ತುತಃ (ಮೂಲದಲ್ಲಿ) ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ, ಅವುಗಳದ್ದಲ್ಲ. ಸರ್ವೋಪರಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂಬ ರಹಸ್ಯ ವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಯದಾದಿತ್ಯಗತಂ ತೇಜೋ ಜಗದ್ಭಾಸಯತೇಽಖಿಲಮ್’ —ಭಗವಂತನು (2/55ರಲ್ಲಿ) ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ‘ಮನೋಗತಾನ್’ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ತೇಜವನ್ನು ‘ಆದಿತ್ಯಗತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಕಾಮನೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರದೆ ಆಗಂತುಕ ವಾಗಿವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ತೇಜವು ಸೂರ್ಯನ ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರದೆ ಆಗಂತುಕ ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಆ ತೇಜವು ಸೂರ್ಯನದ್ದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಬಂದಿದೆ.

ಸೂರ್ಯನ ತೇಜವು (ಪ್ರಕಾಶ) ಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಅವನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವಷ್ಟು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಆ ತೇಜವು ಸೂರ್ಯನದೆಂದು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಥವಾ ಅವನ ಪರಮಧಾಮ ವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರನು. ಮಹರ್ಷಿ ಪತಂಜಲಿಯವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

‘ಪೂರ್ವೇಷಾಮಪಿ ಗುರುಃ ಕಾಲೇನಾನವಚ್ಛೇದಾತ್’ ॥ (ಯೋಗದರ್ಶನ 1/26)

ಈಶ್ವರನು ಎಲ್ಲ ಪೂರ್ವಜರಿಗೂ ಗುರು ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಲದಿಂದ ಅವನ ಅವಚ್ಛೇದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಪದಾರ್ಥವು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ವಿದ್ಯುತ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಪ್ರಕಾಶ ಮಾನ ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನಿಂದ ದೊರೆತಿರುವ ತೇಜದ ಕಾರಣ ಸೂರ್ಯನೇ ಇಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಯಾಗಿರುವಾಗ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಶಾಲಿ ಆಗಿರಬಹುದು! ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ತಾನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸೂರ್ಯನು ನೇತ್ರಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಕಾಶ (ನೋಡುವಶಕ್ತಿ)ವು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಯಚ್ಚಂದ್ರಮಸಿ’ — ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದಾಹಿಕಾ ಶಕ್ತಿ —ಎರಡೂ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವಂತೆ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪೋಷಣ ಶಕ್ತಿ- ಎರಡೂ (ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಂಪರೆ ಯಿಂದ) ಭಗವಂತನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟದೇ ಆಗಿವೆ. ಭಗವಂತನ ತೇಜವು ‘ಆದಿತ್ಯಗತ’ವಿರುವಂತೆ ಅವನ ತೇಜ ‘ಚಂದ್ರಗತ’ ವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶದೊಂದಿಗೆ ಶೀತಲತೆ, ಮಧುರತೆ, ಪೋಷಣತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಚಂದ್ರನು ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃದೇವತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಕಾಶ (ಮನನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ)ವೂ ಕೂಡ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಯಚ್ಚಾಗ್ನೌ’ — ಭಗವಂತನ ತೇಜವು ‘ಆದಿತ್ಯಗತ’ ಇರುವಂತೆ ಅವನ ತೇಜ ‘ಅಗ್ನಿಗತ’ವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿ ‘ದಾಹಿಕಾಶಕ್ತಿ’ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ಅಗ್ನಿಯದಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ವಿದ್ಯುತ್, ದೀಪ, ಮುಂತಾದವುಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿಯು ವಾಣಿಯ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃದೇವತೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಕಾಶ (ಅರ್ಥಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ)ವೂ ಕೂಡ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ತತ್ತೇಜೋ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಮಕಮ್’ — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ತೇಜ ಮತ್ತು ಈ ಮೂರರ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವ ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥ (ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರ, ವಿದ್ಯುತ್) ಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ತೇಜವೂ ಭಗವಂತನ ತೇಜವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು —ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ-ಯಾವ ತೇಜಸ್ವೀ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅದೆಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ಪ್ರಭಾವನನ್ನು ನೋಡಬೇಕು (10/41) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಬೂಂದಿ ಲಾಡುವಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಿಹಿಯು ಲಾಡುವಿನದಾಗಿರದೆ ಸಕ್ಕರೆಯ ದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ತೇಜವು ಅವರದ್ದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ ‘ತಸ್ಯ ಭಾಸಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಭಾತಿ’ (ಕಠೋಪನಿಷದ್ 2/2/15) ಅದು ಸಮಸ್ತ ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಗೂ ಜ್ಯೋತಿಯಾಗಿದೆ —‘ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ ತಜ್ಜ್ಯೋತಿಃ’ (13/17).

ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಕ್ರಮಶಃ ಕಣ್ಣು, ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಇವುಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವು ದಾಗಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಕಣ್ಣು, ಮನಸ್ಸು (ಅಂತಃಕರಣ) ಮತ್ತು ಮಾತು ಈ ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೇ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಷ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಬೇರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮಾಡಲಾರವು. ಪ್ರಕಾಶದ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ಜ್ಞಾನವಾಗಿಸುವುದು. ನೇತ್ರ ಮತ್ತು ವಾಣಿ ಹೊರಗಿನ ಕರಣಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು ಒಳಗಿನ ಕರಣವಾಗಿದೆ. ಕರಣಗಳಿಂದ ವಸ್ತುಗಳ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರೂ ಕರಣಗಳು (ಇಂದ್ರಿಯ) ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ತೇಜವು ಅಥವಾ ಪ್ರಕಾಶವು ಇವುಗಳದ್ದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮನೆ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲವಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇನೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಇದೆ —ಒಮ್ಮೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಸುರರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಈ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆ ಗಳು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಿಮಾನಪಟ್ಟುಕೊಂಡರು. ನಾವು ನಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ, ಅಸುರರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಂಪಾದಿಸಿದೆವು ಎಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಈ ಅಭಿಮಾನ ವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಕ್ಷರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಯಕ್ಷನನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆ ಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ಈ ಯಕ್ಷನು ಯಾರು? ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಅವನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿದರು. ಯಕ್ಷನು ನೀನು ಯಾರು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿತು —ನಾನು ‘ಜಾತವೇದಾ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅಗ್ನಿದೇವ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಬಯಸಿದರೆ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ಆಗ ಯಕ್ಷನು ಅವನ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನಿಟ್ಟು, ಹೇಳಿದನು —ಈ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಸಟ್ಟುಬಿಡು. ಅಗ್ನಿಯು ತನ್ನೆಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಹಾಕಿದರೂ ಆ ಹುಲ್ಲು ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಸುಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಅವನು ನಾಚಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು —‘ಆ ಯಕ್ಷನು ಯಾರೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ವಾಯುವನ್ನು ಯಕ್ಷನ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿದರು. ಯಕ್ಷನು ಕೇಳಿದಾಗ ವಾಯುವು ನಾನು ‘ಮಾತರಿಶ್ವಾ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ವಾಯುದೇವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಬಯಸಿದರೆ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿರು ವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಹಾರಿಸ ಬಲ್ಲೆನು. ಆಗ ಯಕ್ಷನು ಅವನ ಮುಂದೆಯೂ ಒಂದು ಹುಲ್ಲಿನ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು ಹೇಳಿದನು ನೀನು ಇದನ್ನು ಹಾರಿಸು. ವಾಯುದೇವನು ತನ್ನೆಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರು ಅದನ್ನು ಕದಲಿಸದೆ ಹೋದನು. ಅವನು ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಮರಳಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು —‘ಆ ಯಕ್ಷನನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಆ ಯಕ್ಷನ ಪರಿಚಯ ಪಡೆಯಲು ಕಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತಲೇ ಯಕ್ಷನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹಿಮನಗ ನಂದಿನಿ ಉಮಾದೇವಿ ಪ್ರಕಟಳಾದಳು. ಇಂದ್ರನು ಕೇಳಿದಾಗ ಉಮಾದೇವಿ ಹೇಳಿದಳು —ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಿಮ್ಮಗಳ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಯಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬಲಿಷ್ಠತೆ, ವಿಶೇಷತೆ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಕಂಡುಬರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಬಂದುದಾಗಿದೆ (10/41).

ಸಂಬಂಧ — ದೃಶ್ಯ (ಕಂಡುಬರುವ) ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಷ್ಟಿ-ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಆ ಸಮಷ್ಟಿ-ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಗಾಮಾವಿಶ್ಯ ಚ ಭೂತಾನಿ ಧಾರಯಾಮ್ಯಹಮೋಜಸಾ ।

ಪುಷ್ಣಾಮಿ ಚೌಷಧೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಸೋಮೋ ಭೂತ್ವಾ ರಸಾತ್ಮಕಃ ॥

ಅಹಮ್, ಚ - ನಾನೇ, ಗಾಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ, ಆವಿಶ್ಯ - ಸೇರಿಕೊಂಡು, ಓಜಸಾ - ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಭೂತಾನಿ- ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಧಾರಯಾಮಿ - ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು (ನಾನೇ), ರಸಾತ್ಮಕಃ - ರಸಸ್ವರೂಪೀ, ಸೋಮಃ - ಚಂದ್ರನು, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಸರ್ವಾಃ - ಎಲ್ಲ, ಔಷಧೀಃ - ಔಷಧಿಗಳನ್ನು, ಪುಷ್ಣಾಮಿ - ಪೋಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥13॥

ನಾನೇ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ನಾನೇ ರಸಸ್ವರೂಪೀ ಚಂದ್ರನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು (ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು) ಪೋಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಗಾಮಾವಿಶ್ಯ ಚ ಭೂತಾನಿ ಧಾರಯಾಮ್ಯಹ ಮೋಜಸಾ’ — ಭಗವಂತನೇ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯು ಪೃಥ್ವಿಯದ್ದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿದೆ.*

* (1) ದ್ಯೌಃ ಸಚಂದ್ರಾರ್ಕನಕ್ಷತ್ರಾ ಖಂ ದಿಶೋ ಭೂರ್ಮಹೋದಧಿಃ । ವಾಸುದೇವಸ್ಯ ವೀರ್ಯೇಣ ವಿಧೃತಾನಿ ಮಹಾತ್ಮನಃ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ, ಅನು — 149/134)

ಸ್ವರ್ಗ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಹಾಗೂ ನಕ್ಷತ್ರಸಹಿತ ಆಕಾಶ, ಹತ್ತುದಿಕ್ಕುಗಳು, ಪೃಥ್ವಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಸಾಗರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.

(2) ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ತಿಷ್ಠನ್ ಯೋ ಯಮಯತಿ ಮಹೀಂ ವೇದ ನ ಧರಾ ಯಮಿತ್ಯಾದೌ ವೇದೋ ವದತಿ ಜಗತಾಮೀಶಮಮಲಮ್ ।

ನಿಯಂತಾರಂ ಧ್ಯೇಯಂ ಮುನಿಸುರನೃಣಾಂ ಮೋಕ್ಷದಮಸೌ ಶರಣ್ಯೋ ಲೋಕೇಶೋ ಮಮ ಭವತು ಕೃಷ್ಣೋಕ್ಷಿವಿಷಯಃ ॥

(ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯಕೃತ ಕೃಷ್ಣಾಷ್ಟಕವ್)

ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ನಿಯಮನಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆದರೆ ಪೃಥ್ವಿಯು ಯಾರನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ; ೞಯಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ತಿಷ್ಠನ್ ಪೃಥ್ವೀಂ ಯಮಯತಿ ಯಂ ಪೃಥಿವೀ ನ ವೇದ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರುತಿಗಳಿಂದ ಯಾವ ಅಮಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮೀ, ನಿಯಾಮಕ, ಧ್ಯೇಯ ಮತ್ತು ದೇವತಾ, ಮನುಷ್ಯರು ಹಾಗೂ ಮುನಿಜನರನ್ನು ಮೋಕ್ಷ ಕೊಡುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ನಿಖಿಲ ಭುವನೇಶ್ವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳ ವಿಷಯವಾಗಲೀ.

ಪೃಥ್ವಿಗಿಂತ ನೀರಿನಮಟ್ಟ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಭಾಗವು ಭೂಮಿಗಿಂತ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ+ ಇದನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪೃಥ್ವಿಯು ಜಲಮಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ —ಇದು ಭಗವಂತನ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ.

+ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಭಾಗ ಅಂದಾಜು 71 ಪ್ರತಿಶತ ಇದೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯು ಒಟ್ಟು 29 ಭಾಗವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೃಥ್ವಿಯ ಉಪಲಕ್ಷಣದಿಂದ —ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲೇ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯು ನೋಡಲು ಬರುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನವೇ ಆದಿ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವ (ಉತ್ಪಾದಕ) ಶಕ್ತಿಯು ಹಾಗೂ ಗುರುತ್ವಾ ಕರ್ಷಣ-ಶಕ್ತಿಯೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಪುಷ್ಣಾಮಿಚೌಷಧಿಃ ಸರ್ವಾಃ ಸೋಮೋ ಭೂತ್ವಾರಸಾತ್ಮಕಃ’ ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪೋಷಣ ಶಕ್ತಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳಿವೆ. ಪ್ರಕಾಶಿಕಾ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಪೋಷಣ-ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ—ಚಂದ್ರನ ಮಾಧ್ಯಮದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ನಾನೇ ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸು ತ್ತೇನೆ ಎಂದು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಚಂದ್ರನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಶೋಷಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ರಸಮಯ ಚಂದ್ರನ ಮಧುರ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅಮೃತ ವರ್ಷಣದ ಕಾರಣವೇ ಲತಾ- ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಫಲವತ್ತಾಗುತ್ತೆ. ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಗುವು ಕೂಡ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೋಮಃ’ ಪದವು ಚಂದ್ರಲೋಕದ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ, ಚಂದ್ರಮಂಡಲದ್ದಲ್ಲ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಕಾಣು ವುದು ಚಂದ್ರಮಂಡಲವಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರಮಂಡಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲೆ (ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಿರುವ) ಚಂದ್ರಲೋಕವಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ‘ಸೋಮಃ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶದ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಅಮೃತ ವರ್ಷಣದ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇದೆ. ಆ ಅಮೃತವು ಮೊದಲು ಚಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಚಂದ್ರಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ಭೂಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಔಷಧೀಃ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಗೋದಿ, ಅಕ್ಕಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಚಂದ್ರನಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಊಟಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ, ವನಸ್ಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಚಂದ್ರನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರನ ಆ ಪೋಷಣ ಶಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಅವನ ಸ್ವಂತದ್ದಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪೃಥ್ವೀ, ಚಂದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ (7/4). ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಧಾರಕ, ಉತ್ಪಾದಕ, ಪಾಲಕ, ಸಂರಕ್ಷಕ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಸೋಮ ಶಬ್ದ ಚಂದ್ರಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೂ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ.*

* ನವಿದುಃ ಸೋಮ ತೇ ಮಾಯಾಂ ಯೇ ಚ ನಕ್ಷತ್ರಯೋನಯಃ । ತ್ವಮಾದಿತ್ಯಪಥಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಚೋಪರಿಸ್ಥಿತಃ ॥

(ಪದ್ಮಪುರಾಣ ಸೃಷ್ಟಿ — 41/128)

ಸಂಬಂಧ — ಸಮಷ್ಟಿ —ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ ಆ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಃ ।

ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತಃ ಪಚಾಮ್ಯನ್ನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ॥

ಪ್ರಾಣಿನಾಮ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ದೇಹಮ್ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಆಶ್ರಿತಃ - ಇರುವ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಪ್ರಾಣಾಪಾನ ಸಮಾಯುಕ್ತಃ - ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವೈಶ್ವಾನರಃ - ವೈಶ್ವಾನರ (ಜಠರಾಗ್ನಿ), ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಚತುರ್ವಿಧಮ್ - ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರ, ಅನ್ನಮ್ - ಅನ್ನವನ್ನು, ಪಚಾಮಿ - ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥14॥

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಾನು ಪ್ರಾಣಾಪಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೈಶ್ವಾನರ (ಜಠರಾಗ್ನಿ)ನಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಃ’ — ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಕಾಶನ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ವಾನರರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಪಾಚನ-ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.* ತಾತ್ಪರ್ಯ ಅಗ್ನಿಯ ಇವೆರಡರೂ ಕಾರ್ಯ (ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುವುದು) ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

* ‘ಅಯಮಗ್ನಿರ್ವೈಶ್ವಾನರೋಯೋಯಮಂತಃ ಪುರುಷೇ ಯೇನೇದಮನ್ನಂ ಪಚ್ಯತೆ ಯದಿದಮದ್ಯತೇ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ — 5/9/1)

ಪುರುಷರೊಳಗೆ ಇರುವ ಆ ಅಗ್ನಿಯು ವೈಶ್ವಾನರವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ತಿಂದಿರುವ ಅನ್ನವು ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಭಗವಂತನೇ ವೈಶ್ವಾನರ —(ಜಠರಾಗ್ನಿ)ನ ರೂಪದಿಂದ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿರು ತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಾದಿ ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈಶ್ವಾನರನ ಪಚನ ಶಕ್ತಿಯು ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಾದಿ ಯಾವ ಖಾದ್ಯ, ಜಲ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತವೋ ಅದು ಪಾಚನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜೀರ್ಣವಾಗಿ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಆ ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತಃ’ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ, ವ್ಯಾನ — ಎಂಬ ಐದು ಪ್ರಧಾನ ವಾಯುಗಳು ಹಾಗೂ ನಾಗ, ಕೂರ್ಮ, ಕೃಕರ, ದೇವದತ್ತ, ಧನಂಜಯ — ಎಂಬ ಐದು ಉಪಪ್ರಧಾನ ವಾಯುಗಳಿರುತ್ತವೆ.+ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಪ್ರಧಾನ ವಾಯುಗಳು ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನಗಳನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವೆರಡು ವಾಯುಗಳು ಜಠರಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರದೀಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಜಠರಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಜೀರ್ಣವಾದ ಭೋಜನದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ಅಥವಾ ರಸವನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನವಾಯುಗಳದ್ದೇ ಆಗಿದೆ.

+ ಈ ಹತ್ತು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾರ್ಯಗಳು ಇಂತಿವೆ —

(1) ಪ್ರಾಣ — ಇದರ ನಿವಾಸ ಹೃದಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರ್ಯ — ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕುವುದು, ತಿಂದಿರುವ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ.

(2) ಅಪಾನ — ಇದರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನ ಗುದವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರ್ಯ — ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಒಳಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವುದು, ಮಲ-ಮೂತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊರ ಹಾಕುವುದು, ಗರ್ಭವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ.

(3) ಸಮಾನ — ಇದರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನ ನಾಭಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರ್ಯ — ಜೀರ್ಣವಾದ ಭೋಜನದ ರಸವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ಹಂಚುವುದು.

(4) ಉದಾನ — ಇದರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ಕಂಠವಾಗಿದೆ. ಭೋಜನಮಾಡುವಾಗ ಅದರ ಗಟ್ಟಿ.ಆದ ಭಾಗ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿಸು ತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕುವುದು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ಶರೀರ ಅಥವಾ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವ ಕಾರ್ಯವು ಇದರದ್ದೇ ಆಗಿದೆ.

(5) ವ್ಯಾನ — ಇದರ ನಿವಾಸ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರೀರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರ್ಯ-ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಅದರ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಮುದುಡಿಸುವುದು — ಅರಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

(6) ನಾಗ — ಇದರ ಕಾರ್ಯ ತೇಗುವುದು.

(7) ಕೂರ್ಮ — ಇದರ ಕಾರ್ಯ — ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವುದು.

(8) ಕೃಕರ — ಇದರ ಕಾರ್ಯ — ಸೀನುವುದು.

(9) ದೇವದತ್ತ — ಇದರ ಕಾರ್ಯ — ಆಕಳಿಸುವುದು.

(10) ಧನಂಜಯ — ಇದು ಸತ್ತಬಳಿಕವು ಶರೀರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸತ್ತ ಶರೀರ ಊದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾರ್ಯಗಳನುಸಾರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಪಚಾಮ್ಯನ್ನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್’ —ಪ್ರಾಣಿಯು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ನವನ್ನು ಭೋಜನಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

(1) ಭೋಜ್ಯ — ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅಗಿದು ತಿನ್ನುವ-ರೊಟ್ಟಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೋಜ್ಯವಾಗಿದೆ.

(2) ಪೇಯ — ಅಂಬಲಿ, ಗಂಜಿ —ಹಾಲು-ರಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಕುಡಿಯಲಾಗುವ ಅನ್ನ.

(3) ಚೋಪ್ಯ — ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅಗಿದು ತಿಂದು ರಸವನ್ನು ಕುಡಿದು ಚರಟವನ್ನು ಉಳಿಯಲಾಗುವ ಕಬ್ಬು, ಮಾವು ಇತ್ಯಾದಿ ಚೋಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ವೃಕ್ಷಾದಿ ಸ್ಥಾವರ ಯೋನಿಗಳು ಇದೇ ರೀತಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತವೆ.

(4) ಲೇಹ್ಯ — ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ನೆಕ್ಕಿ ತಿನ್ನುವುದು —ಚಟ್ನಿ, ಜೇನು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅನ್ನದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೊಂದರ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳಿವೆ. ಭಗವಂತನು —ಆ ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ನವನ್ನು ವೈಶ್ವಾನರ (ಜಠರಾಗ್ನಿ) ರೂಪ ದಿಂದ ನಾನೇ ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅನ್ನದ ಪಚನವಾಗದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದು, ಚಂದ್ರನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು, ಮತ್ತೆ ಅವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಳಗೆ ಜಠರಾಗ್ನಿಯಾಗಿ ತಿಂದಿರುವ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕಾಯಗಳು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಕಾರ್ಯಗಳು ತನ್ನಿಂದಲೇ ನಡೆದುವು ಎಂದು ತಿಳಿದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಅಭಿಮಾನಪಡುತ್ತಾನೆ- ‘ಅಹಂ ಕರೋಮೀತಿ ವೃಥಾಭಿಮಾನಃ’ ; ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಯ ಕೆಳಗೆ ನೆರಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನಾಯಿಯು — ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಯನ್ನು ನಾನೇ ನಡೆಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವಯುಕ್ತ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಈಗ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯತತ್ತ್ವ ನಾನೇ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟೋ ಮತ್ತಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಜ್ಞಾನಮಪೋಹನಂ ಚ ।

ವೇದೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈರಹಮೇವ ವೇದ್ಯೊ ವೇದಾಂತಕೃದ್ವೇದವಿದೇವ ಚಾಹಮ್ ॥

ಅಹಮ್, ಚ - ನಾನೇ, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಹೃದಿ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮತ್ತಃ - ನನ್ನಿಂದಲೇ, ಸ್ಮೃತಿಃ - ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪೋಹನಮ್ - ಅಪೋಹನ (ಸಂಶಯಾದಿ ದೋಷಗಳ ನಾಶ)ವಾಗುತ್ತದೆ, ಸರ್ವೈಃ - ಸಮಸ್ತ, ವೇದೈಃ - ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ, ವೇದ್ಯಃ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ವೇದಾಂತಕೃತ್ - ವೇದಗಳ ತತ್ತ್ವನಿರ್ಣಯಮಾಡುವವನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೇದವಿತ್, ಏವ - ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನೂ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥15॥

ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಪೋಹನ (ಸಂಶಯಾದಿ ದೋಷಗಳ ನಾಶ)ವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ನಾನೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ವೇದಗಳ ತತ್ತ್ವನಿರ್ಣಯಮಾಡುವವನೂ ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ’ * ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಈಗ —‘ನಾನು ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನ ಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನೆಲೆಸಿದ್ದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.

* ದ್ವಾ ಸುಪರ್ಣಾ ಸಯುಜಾ ಸಖಾಯಾ ಸಮಾನಂ ವೃಕ್ಷಂ ಪರಿಷಸ್ವಜಾತೇ । ತಯೋರನ್ಯಃ ಪಿಪ್ಪಲಂ ಸ್ವಾದ್ವತ್ತ್ಯನಶ್ನನ್ನನ್ಯೋ ಅಭಿಚಾಕಶೀತಿ॥

(ಮುಂಡಕ 3/1/1; ಶ್ನೇತಾಶ್ವತರ 4/6)

ಯಾವಾಗಲೂ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವಂತಹ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಖ್ಯಭಾವವುಳ್ಳ ಎರಡು ಪಕ್ಷಿಗಳು — ಜೀವಾತ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಶರೀರರೂಪೀ ಒಂದೇ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವೆರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದು (ಜೀವಾತ್ಮಾ) ಆ ವೃಕ್ಷದ ಕರ್ಮಫಲದ ಸ್ವಾದವನ್ನು ಸನಿಯುತ್ತಾ ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇನ್ನೊಂದು (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಅದರ ಉಪಭೋಗ ಪಡೆಯದೆ ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಹೃದಯವು ಶರೀರದ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವಗಳು ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾವದ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ ಇವುಗಳ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾವದ್ದೇ ಮಹತ್ವವಿದೆ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕರ್ಮ ಇವುಗಳದ್ದಲ್ಲ, ಆ ಭಾವವು ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಹೃದಯದ ಮಹತ್ವ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಹೃದಯವು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೇ ಸಾಧಕನು (ನನ್ನಿಂದ ದೂರ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು ತ್ತಿದ್ದರೂ) ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಪೀ-ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ, ಮೂರ್ಖ-ಪಂಡಿತ, ನಿರ್ಧನ-ಶ್ರೀಮಂತ, ರೋಗಿ-ನಿರೋಗಿ, ಮುಂತಾದ ಯಾರೇ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರು, ಯಾವುದೇ ಜಾತಿ, ವರ್ಣ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿರಲಿ, ಅವರು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರದಷ್ಟು ತೀವ್ರ ಅಭಿಲಾಷೆ, ಪ್ರೀತಿ, ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ದ್ದಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಅರ್ಥಾತ್ —ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಸುವಿನ ಇಡೀ ಮೈಯಲ್ಲಿ ಹಾಲೂ ವ್ಯಾಪ್ತ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಅದರ ಕೆಚ್ಚಲಿನಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ನೀರು ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಭಾವಿ, ಕೆರೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಪೃಥ್ವಿ, ವೈಶ್ವಾನರ ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿ ದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ। (13/17 ಮತ್ತು 18/61).

ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ನಿರಂತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿಜವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಜಡತೆ (ಪ್ರಪಂಚ)ಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ಜಡತೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಪ್ರಾಪ್ತನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಜಡತೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಚೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ಸರ್ವತ್ರ ಇರುವ (ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ) ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸತ್-ಕರ್ಮ, ಸತ್-ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಸತ್-ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಅಸತ್ತಿನ)ಯ ಆಶ್ರಯವಿದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ—ಜಡತೆ (ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣಶರೀರ)ಯ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯದೆ ಇವುಗಳಾಗುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಇವುಗಳ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇವು (ಸತ್-ಕರ್ಮ, ಸತ್-ಚರ್ಚೆ, ಸತ್-ಚಿಂತನೆ)ಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದಾಗ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದಿ ದ್ದಾಗಲೇ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದೀತು.

ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಸಾಧನೆ, ಗುಣ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಲಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು ಎಂಬುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆಗೆ ದೊರೆಯುವ ವಸ್ತು ಆ ಬೆಲೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ —ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಸಾಧನೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಆ ಸಾಧನೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯವನೆಂದು ಸಿದ್ಧನಾದಾನು. ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾವುದ ರಿಂದಲೂ ಕಡಿಮೆ ಮೂಲ್ಯವುಳ್ಳವನಲ್ಲ (11/43). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಕೊಂಡು ಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಾವುದಾದರು ಬೆಲೆ (ಸಾಧನೆ, ಯೋಗ್ಯತೆ)ಯ ಬದಲಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಅದರಿಂದ ನಮಗೇನು ಲಾಭವಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾದ ಬೆಲೆಯ ವಸ್ತು(ಸಾಧನಾದಿಗಳು)ಗಳಾದರೋ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇವೆಯಲ್ಲ!

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದೊರಕು ವಂತೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕರ್ಮಗಳಿಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಫಲವಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಅಹಂಭಾವದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅಹಂಭಾವ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ —ಅಹಂಭಾವ ಕೃತಿ (ಕರ್ಮ)ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನು ಕೃತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೃತಿರಹಿತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕೃತಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು? — ‘ನಾಸ್ತ್ಯಕೃತಃ ಕೃತೇನ’ (ಮುಂಡಕ 1/2/12) ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಮೊದಲಾದ ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಆಗದೆ, ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಯವಿರುವತನಕ ಓರ್ವಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು —ಇದು ಸಾಧಕನ ಮೂಲಭೂತ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಜಡತೆಯ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರೆ ಹಾಗೂ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗಲಾರದು.

‘ಮತ್ತಃ ಸ್ಮೃತಿಜ್ಞಾನಮಪೋಹನಂ ಚ’ — ಯಾವುದೋ ಮರೆತು ಹೋದ ಅರಿವು (ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ) ಪುನಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ‘ಸ್ಮೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಹೊಸ ಮಾತಿನ ‘ಚಿಂತನೆ’ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಮಾತಿನ ‘ಸ್ಮೃತಿ’ ಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಚಿಂತನೆಯು ಪ್ರಪಂಚದ್ದು ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಇದ್ದಾನೆ. ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿಯು ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಭಾವ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಸ್ಮೃತಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಮೃತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಾಡಲಾಗುವ ಸ್ಮೃತಿಯು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇರುವ ಸ್ಮೃತಿಯು ‘ಸ್ವಯಂ’ನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಇರುವ ಸ್ಮೃತಿಯು ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದ ತತ್ಕಾಲವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ —ಈ (ಇರುವ) ಸ್ಮೃತಿಯು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಜೀವಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವಾದಾಗ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಪ್ರಪಂಚದವನಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅನುಭವವಾಗುವುದೇ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ (18/73). ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಅನುಭವವಾಗದೆ ಕೇವಲ ವಿಸ್ಮೃತಿ (ಮೋಹ)ಯ ನಾಶವಾಗು ತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದೇ ಸ್ಮೃತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ (ಕರ್ಮಯೋಗ), ಸ್ವರೂಪ ಬೋಧ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ), ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ (ಭಕ್ತಿಯೋಗ) ಇವುಗಳು ಸಹಜವಾಗಿ ಇವೆ. ಜೀವಿಗೆ (ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ) ಇವುಗಳ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಇವುಗಳ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ —ಈ ಸ್ಮೃತಿಯು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಲೌಕಿಕ ಸ್ಮೃತಿ (ಬುದ್ಧಿಯು ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ)ಯು ನಾಶವಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ನಲ್ಲಾಗುವ ಸ್ಮೃತಿಯು ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಅರಿವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಭಾಸಮಾತ್ರ ವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಯಂನಿಂದ ತಿಳಿಲಾಗುವ ಜ್ಞಾನವೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಅನಂತ, ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಈ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಅಥವಾ ಭ್ರಮೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದ್ದರೂ ಸೀಮಿತ, ಅಲ್ಪ (ಅಪೂರ್ಣ) ಹಾಗೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾದ ಕಾರಣ ಈ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಅಥವಾ ಭ್ರಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಸೂರ್ಯನು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿದ್ದರೂ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ) ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇತ್ಯಾದಿ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮೊದಲು ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಮಾತು, ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಕಸಿತವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಅದೇ ಮಾತು ತಪ್ಪಾಗಿ ಕಾಣ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನವು ಕರಣ-ಸಾಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಪ ಜ್ಞಾನವೇ ‘ಅಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಸ್ವಯಂವಿನ ಜ್ಞಾನವು ಯಾವುದೇ ಕರಣ —(ಇಂದ್ರಿಯ ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ)ದ ಅಪೇಕ್ಷೆವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದು ಸದಾ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ‘ಸ್ವಯಂ’ವಿನ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್—ಅಸ್ತಿತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಶಯ, ಭ್ರಮೆ, ವಿಪರ್ಯಯ (ವಿಪರೀತಭಾವ), ತರ್ಕ-ವಿಕರ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ದೂರವಾಗುವ ಹೆಸರು ‘ಅಪೋಹನ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಶಯಾದಿ ದೋಷಗಳೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಾತುಗಳು ಸತ್ಯವಾಗಿವೆಯೋ, ಅಸತ್ಯ ವಾಗಿವೆಯೋ? ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಾರು ನೋಡಿದ್ದಾರೆ? ಪ್ರಪಂಚವು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮುಂತಾದ ಸಂಶಯಗಳು ಮತ್ತು ಭ್ರಮೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಿತಕಂಡುಬರುವುದು, ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖಕಂಡುಬರುವುದು, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಾಶವಾಗುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆ ಕಾಣುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಪರೀತ ಭಾವವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ದೂರವಾ ಗುತ್ತದೆ. ಗೀತೋಪದೇಶದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಮೋಹದ ನಾಶ, ಸ್ಮೃತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಶಯದ ನಾಶವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರು ವನು (18/73).

‘ವೇದೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈರಹಮೇವ ವೇದ್ಯಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೈಃ’ ಪದವು ವೇದ ಹಾಗೂ ವೇದಾನುಕೂಲ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಏಕಮಾತ್ರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನವಾಗಿಸುವ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು—ವೇದಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುವುದರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರುತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಕಾರಣ—ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರುತಿ (ಎಲ್ಲರ ತಾಯಿಯಾದ್ದರಿಂದ) ಅವರನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಯಾವುದೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ತಿಳಿದರೂ ತಿಳಿವು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸದಾಕಾಲ ಅರ್ಧಂಬರ್ಧವೇ ಇರುತ್ತದೆ.* ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವಿಶೇಷ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು —ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ನಾನು ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವೇನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

* ಸಾಂಗೋಪಾಂಗಾನಪಿ ಯದಿ ಯಶ್ಚ ವೇದಾನಧೀಯತೇ । ವೇದವೇದ್ಯಂ ನ ಜಾನೀತೇ ವೇದಭಾರವಹೋ ಹಿ ಸಃ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ — ಶಾಂತಿ — 318/50)

ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ವೇದವನ್ನು ಓದಿದರೂ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಆ ಮೂಢನು ಕೇವಲ ವೇದಗಳ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ವೇದಾಂತಕೃತ್’ — ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ವೇದಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ (3/15 ಮತ್ತು 17/23). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನೇ ವೇದಗಳ ಅಂತಿಮ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿರೋಧಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸಮನ್ವಯ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು —(ವೇದಗಳ ಪೂರ್ಣವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾತಾ ಆದ ಕಾರಣ) ನಾನೇ ವೇದಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ತಾತ್ಪರ್ಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ವೇದವಿದೇವ ಚಾಹಮ್’ — ವೇದಗಳ ಅರ್ಥ, ಭಾವ ಇವುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತು ಯಾವ ಭಾವ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವೇದಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಏನಿದೆ? ಮೊದಲಾದ ಮಾತುಗಳು ಭಗವಂತನೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ವೇದಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವಿಷಯಗಳು ಇರುವ ಕಾರಣ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕೂಡ ಒಂದು ನಿರ್ಣಯಮಾಡ ಲಾರರು (2/53). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾತಾ ಭಗವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅವರು ವೇದಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ’ಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಬಲ್ಲರು.

ಈ (15ನೇ) ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ವೇದವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ‘ವೇದವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಪ್ರಪಂಚದ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮಹಾಪುರುಷನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಯಥಾರ್ಥತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ‘ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆಯು ಇರದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯೇ ಇದೆ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಟ್ಟು, ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸು ವುದು, ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತ ನಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವಂತನು ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿಂದ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು —

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 8ರಿಂದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪ ದಿಂದ 17 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವರೂಪಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವನು.

ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 16ರಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಕ್ರಿಯೆ, ಭಾವ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ- ಕಾರಣರೂಪದಿಂದ 37 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕನೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರೇ ‘ವಿಭೂತಿಯೋಗ’ವೆಂದಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 4 ಮತ್ತು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಾವಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ 20 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ 25 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು 82 ಪ್ರಧಾನ ವಿಭೂತಿ ಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಈ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ 13 ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.*

* ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ 13 ವಿಭೂತಿಗಳು ಇಂತಿವೆ —

(1) ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜ, (2) ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜ, (3) ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೇಜ, (4) ಪೃಥ್ವಿಯ ಧಾರಣಶಕ್ತಿ, (5) ಚಂದ್ರನ ಪೋಷಣ ಶಕ್ತಿ, (6) ವೈಶ್ವಾನರ, (7) ಹೃದಯಸ್ಥಿತ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, (8) ಸ್ಮೃತಿ, (9) ಜ್ಞಾನ, (10) ಅಪೋಹನ, (11) ವೇದಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ, (12) ವೇದಾಂತದ ಕರ್ತೃ, (13) ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಸಾಧಕನಿಗೆ ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವವ್’ (7/19) ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗಲಿ ಎಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವನು. ಹೇಗೆಂದರೆ —

‘ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ’ (7/7) ನನ್ನಿಂದ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಹಾನ್ ಕಾರಣನಿಲ್ಲ.

‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ’ (9/19) ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

‘ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವೋ ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ (10/8) ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಚೇಷ್ಟಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನ ತದಸ್ತಿ ವಿನಾ ಯತ್ಸ್ಯಾನ್ಮಯಾ ಭೂತಂ ಚರಾಚರಮ್’ (10/39) ನನ್ನಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಯಾವುದೇ ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಯಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸಂನಿವಿಷ್ಟಃ’ (15/15) ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಪದಾರ್ಥ ಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಬೇರೆಯಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಕಾಶದ ಅಭಾವ (ಕತ್ತಲೆ)ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ನೋಡಿ ದಾಗ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಾಶ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ವಸ್ತು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು ಪ್ರಕಾಶದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಕಾಶದ ಮೇಲೆ ಹೋಗದೆ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಜ್ಞಾನ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅಲುಪ್ತ ಪ್ರಕಾಶ ಜ್ಞಾನದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗಲೂ ವಸ್ತುತಃ ಪ್ರಪಂಚ ನಂತರವಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಮೊದಲಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಬಳಿಕ ಪ್ರಪಂಚ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚ ದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಅದರ ಪ್ರಕಾಶಕ (ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವ)ದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವವಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಅಥವಾ ಸುಖಾಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಆ ಪ್ರಾಣಿ- ಪದಾರ್ಥಗಳ ಬೇರೆಯಾದ (ಸ್ವತಂತ್ರ) ಸತ್ತೆ ಕಾಣಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸತ್ತೆ (ತತ್ತ್ವತಃ ಇರುವ) ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಅಥವಾ ಸುಖಾಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದರೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಒಂದೇ ಪರಮಾತ್ಮ ಸತ್ತೆಯು ಕಾಣಲು ಅಥವಾ ಅನುಭವಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋದರೂ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿ-ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡಬೇಕು (10/41).

ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಸ್ಥಿತಿ ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರ ವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹಣದ ಮಹತ್ವ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಹಣವು ಸ್ವತಃ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಕೊಂಡುಕೊಂಡ ವಸ್ತುಗಳೇ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜನರು ಹಣದ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಹತ್ವಕೊಡದೆ ಅದರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಹಣವಿರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.+ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಣಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯಲಾರನು. ಮತ್ತೆ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರದಷ್ಟು ಕಾತುರತೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು? ಹಣವಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾಗದು ಅಥವಾ ಹಣವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಸಾಗದು ಎಂಬ ಮಾತು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಹಣವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕೆಲಸಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಯಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

+ ವಸ್ತುತಃ ಹಣದ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತನ್ನನ್ನು ಸಣ್ಣವ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಪತನದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಹಣದ ಸಂಖ್ಯೆ ಕೇವಲ ಅಭಿಮಾನ ಬೆಳೆಸುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ. ಅಭಿಮಾನ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರ, ಪಾಪಗಳು ಅಭಿಮಾನರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದ ಛಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ.

ಏಕಮಾತ್ರ ಹಣಗಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಸಾಮಾನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವ, ಕೊಡುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧೀ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಣವೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿಗೆ (ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದಾಗ) ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ತತ್ತ್ವವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು ಎಂಬ ಅನುಭವ ಅವನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಅರ್ಜುನನು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಸಣ್ಣ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲ ವಾಗಿಸಲು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಭಾವದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಮೇಲೆ ಗುಣ (ಪ್ರಪಂಚ)ಗಳ ಪ್ರಭಾವ ವಿರುವತನಕ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ರಿಂದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) —ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಾನೇ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನೇ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಅನ್ನವನ್ನೂ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ; ಮನುಷ್ಯನು ತಿಂದ ಅನ್ನವನ್ನು ನಾನೇ ವೈಶ್ವಾನರರೂಪದಿಂದ ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಅಪೋಹನವನ್ನೂ ನಾನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆದಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯದ ವರೆಗೆ, ಸಮಷ್ಟಿಯಿಂದ ವ್ಯಷ್ಟಿಯವರೆಗಿನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಅಂತರ್ಗತ, ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅಹಂಕಾರವಶದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರು ವನು, ಆದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರು ವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಆದಿತ್ಯಗತ, ಚಂದ್ರಗತ, ಅಗ್ನಿಗತ ಅಥವಾ ವೈಶ್ವಾನರಗತ ಭಗವಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವಿದ್ದು, ಕೇವಲ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ.

ಮೊದಲು ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ‘ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ‘ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದೀತು ಮತ್ತು ‘ತನ್ನಲ್ಲಿ’ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಾರದು.

‘ಅಪೋಹನಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ — ‘ಅಪಗತ ಓಹನಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಶಯದ ನಿವಾರಣೆ. ವೇದಾಂತದ ಅರ್ಥ —ವೇದಗಳ ಅಂತ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ — ನಿಷ್ಕರ್ಷ, ಸಾರ — ‘ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಂತಃ’ (2/16).

ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವೇದಗಳು ಅನೇಕವಿವೆ, ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ (ಮೂರುಪ್ರಕರಣ ದಲ್ಲಿ) ಕ್ರಮಶಃ, ಜಗತ್ತು, ಜೀವಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಇವುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಈಗ ಆ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಮೂರನ್ನೂ ಕ್ರಮಶಃ ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವನು —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ ।

ಕ್ಷರಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಕೂಟಸ್ಥೋಕ್ಷರ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಲೋಕೇ - ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ, ಕ್ಷರಃ - ಕ್ಷರ (ನಾಶವುಳ್ಳ), ಚ - ಮತ್ತು, ಅಕ್ಷರಃ - ಅಕ್ಷರ (ಅವಿನಾಶೀ), ಇಮೌ - ಈ, ದ್ವೌ , ಏವ - ಎರಡೇ ಪ್ರಕಾರದ, ಪುರುಷೌ - ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತಾನಿ - ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರ, ಕ್ಷರಃ - ಕ್ಷರ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕೂಟಸ್ಥಃ - ಜೀವಾತ್ಮಾ, ಅಕ್ಷರಃ - ಅಕ್ಷರವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥16॥

ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕ್ಷರ (ನಾಶವುಳ್ಳ) ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (ಅವಿನಾಶೀ) ಈ ಎರಡೇ ಪ್ರಕಾರದ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮಾ ಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕೇ’ ಪದವನ್ನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜೀವಲೋಕೇ’ ಪದವೂ ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶರೀರಾದಿನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥ (ಜಡ) ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಜೀವಾತ್ಮಾ (ಚೇತನ) ಇವೆರಡು ವಿಭಾಗ ಗಳು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಒಂದಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜೀವಾತ್ಮನು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕಾರ್ಯಮಾಡು ತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸಂಚಾಲನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜೀವಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಡುತ್ತಲೇ ಶರೀರದ ಸಂಚಾಲನೆಯು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಕೊಳೆಯ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಜನರು ಆ ಶರೀರವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ —ಮಹತ್ವವು ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರದ್ದಾಗಿರದೆ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಅವಿನಾಶೀ ಜೀವಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ.

ಪಂಚಮಹಾಭೂತ (ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಪೃಥ್ವಿ) ಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶರೀರಾದಿ ಎಷ್ಟು ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ಜಡ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿವೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ) ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳು ಸ್ಥೂಲ ಸಮಷ್ಟಿ- ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿವೆ; ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು, ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಈ ಹದಿನೇಳು ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮಸಮಷ್ಟಿ-ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳು, (ಸ್ವಭಾವ, ಕರ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಅಜ್ಞಾನ) ಕಾರಣ ಸಮಷ್ಟಿ-ಜಗತ್ (ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ) ನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷರಣಶೀಲ (ನಾಶವುಳ್ಳ) ವಾದ ಕಾರಣ ‘ಕ್ಷರ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ವ್ಯಷ್ಟಿ’ ಹೆಸರಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂಶದ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ವ್ಯಷ್ಟಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಗೆ ಶರೀರಾದಿ ವಸ್ತುಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯು ಕೇವಲ (ರಾಗ-ಮಮತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾರಣ) ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯದ್ದೇ ಆಗಿವೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣಶರೀರಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕ್ರಮಶಃ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಸಮಷ್ಟಿ-ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು, ತನಗಾಗಿಯಲ್ಲ.

* ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ೞಕರ್ಮಯೋಗ, ಪ್ರಕೃತಿಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ೞಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ೞಭಕ್ತಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾರದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ, ಆದರೆ ತನ್ನದಲ್ಲ — ಇದಾದರೋ ತಿಳಿಯಲೇಬೇಕಾದೀತು.

ಯಾವ ತತ್ತ್ವದ ವಿನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಆ ಜೀವಾತ್ಮನ ವಾಚಕವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.+ ಪ್ರಕೃತಿ ಜಡವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮಾ (ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ನಾದ್ದರಿಂದ) ಚೇತನವಾಗಿದೆ.

+ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಈ ರೀತಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ 7/4-6

ಕ್ಷರ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ

ಅಕ್ಷರ — ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ

ಪುರುಷೋತ್ತಮ — ಅಹಮ್

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 8/3-4

ಕ್ಷರ — ಅಧಿಭೂತ, ಕರ್ಮ

ಅಕ್ಷರ — ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಅಧಿದೈವ

ಪುರುಷೋತ್ತಮ — ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧಿಯಜ್ಞ

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 13/1-2

ಕ್ಷರ — ಕ್ಷೇತ್ರ

ಅಕ್ಷರ — ಕ್ಷೇತಜ್ಞ

ಪುರುಷೋತ್ತಮ — ಮಾಮ್

ಅಧ್ಯಾಯ/ಶ್ಲೋಕ — 14/3-4

ಕ್ಷರ — ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ; ಯೋನಿ

ಅಕ್ಷರ — ಗರ್ಭ, ಬೀಜ

ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಅಹಮ್, ಪಿತಾ

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ, ಆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷರಃ’ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಆ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ —ಈ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ.* ಇದರಿಂದ-ಪ್ರಕೃತಿ, ಜೀವಾತ್ಮಾ, ಪರಮಾತ್ಮಾ ಇವು ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲ, ಪುರುಷವಲ್ಲ, ನಪುಂಸಕವೂ ಅಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಲಿಂಗವೂ ಶಬ್ದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದೆ, ತತ್ತ್ವತಃ ಯಾವುದೇ ಲಿಂಗವಿಲ್ಲ.

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಇವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ — ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ —

(1) ಕ್ಷರ — ಕ್ಷರಃ (15/16) ಪುಲ್ಲಿಂಗ,

ಅಪರಾ (7/5) ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ,

ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ (14/3-4) ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ.

(2) ಅಕ್ಷರ — ಜೀವಭೂತಃ (15/7) ಪುಲ್ಲಿಂಗ,

ಜೀವಭೂತಾಮ್ (7/5) ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ,

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ (8/3) ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ.

(3) ಪುರುಷೋತ್ತಮ — ಭರ್ತಾ (9/18) ಪುಲ್ಲಿಂಗ,

ಗತಿಃ (9/18) ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ,

ಶರಣಮ್ (9/18) ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ.

ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಹೆಸರಿನ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷರ ಹಾಗೂ ಅಕ್ಷರ ‘ಪುರುಷ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಕ್ಷರಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದ್ದನೋ, ಅದೇ ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷ ವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರಗಳ ವಾಚಕವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ —ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳವು ಎಂದು ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳೇ ನಾಶವುಳ್ಳವು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಜಡ ಶರೀರ ಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದೆ.

‘ಕೂಟಸ್ಥೋಕ್ಷರ ಉಚ್ಯತೇ’ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದನ್ನು ತನ್ನ ಸನಾತನ ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನೋ ಅದೇ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜೀವಾತ್ಮನು ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲೀ, ಎಷ್ಟೇ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲೀ, ಅವನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ (8/19 ಮತ್ತು 13/31) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮಾ ಎರಡರ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು (12/3ರಲ್ಲಿ) ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ ಹಾಗೂ (8/3ರಲ್ಲಿ) ‘ಅಕ್ಷರ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ (15/16ರಲ್ಲಿ) ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜೀವಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಈರ್ವರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ತಾತ್ವಿಕ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪಗತ ಏಕತೆ ಇದೆ.

ಸ್ವರೂಪತಃ ಜೀವಾತ್ಮನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ನಿರ್ವಿಕಾರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ‘ಜೀವ’ ಸಂಜ್ಞೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ (ಅದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ) ಅದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮೊದಲು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪುನಃ 12ರಿಂದ 15 ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು —‘ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯು ಅಲೌಕಿಕದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ಲೌಕಿಕದ್ದಲ್ಲ, ಲೌಕಿಕ ಸತ್ತೆಯು ಅಲೌಕಿಕದಿಂದಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ಅಲೌಕಿಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು.’ ಅಲೌಕಿಕದಿಂದಲೇ ಲೌಕಿಕ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಭಾವ ವೆಲ್ಲವೂ ಅಲೌಕಿಕದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಈಗ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಲೋಕೇ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ‘ಲೌಕಿಕತತ್ತ್ವ’ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಜಗತ್ತು (ಕ್ಷರ) ಹಾಗೂ ಜೀವ (ಅಕ್ಷರ) ಎರಡೂ ‘ಲೌಕಿಕ’ವಾಗಿವೆ — ‘ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ’ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಇವೆರಡರಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಅಲೌಕಿಕ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ’ (15/17). ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ — ಇವೆರಡೂ ಯೋಗಮಾರ್ಗಗಳೂ ‘ಲೌಕಿಕ’ವಾಗಿವೆ — ‘ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ..........’ (3/3). ಕ್ಷರದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ‘ಅಲೌಕಿಕ’ವಾಗಿದೆ, ಅದು ಭಗವಂತನಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ‘ಅಪರಾ’ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷರ’ವೆಂದೂ; ‘ಪರಾ’ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ ।

ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯಮಾವಿಶ್ಯ ಬಿಭರ್ತ್ಯವ್ಯಯ ಈಶ್ವರಃ ॥

ಉತ್ತಮಃ - ಉತ್ತಮ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷ, ತು - ಆದರೋ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ (ವಿಲಕ್ಷಣ)ಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಃ - ಯಾರನ್ನು, ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಇತಿ - ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು, ಉದಾಹೃತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ (ಆ), ಅವ್ಯಯಃ - ಅವಿನಾಶೀ, ಈಶ್ವರಃ - ಈಶ್ವರನೇ, ಲೋಕತ್ರಯಮ್ - ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಆವಿಶ್ಯ - ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗಿ (ಎಲ್ಲರನ್ನು), ಬಿಭರ್ತಿ - ಪೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥

ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನಾದರೋ ಬೇರೆ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಯಾರನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಅವಿನಾಶೀ, ಈಶ್ವರನೇ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟ (ಸೇರಿ)ನಾಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಪುರುಷರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು — ಅವೆರಡರಿಂದ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನಾದರೋ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.* ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

* (1) ದ್ವೇ ಅಕ್ಷರೇ ಬ್ರಹ್ಮಪರೇ ತ್ವನಂತೇ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇ ನಿಹಿತೇ ಯತ್ರ ಗೂಢೇ ।
ಕ್ಷರಂ ತ್ವವಿದ್ಯಾ ಹೃಮೃತಂ ತು ವಿದ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇ ಈಶತೇ ಯಸ್ತು ಸೋನ್ಯಃ॥ (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ — 5/1)

ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅಡಗಿರುವ, ಅಸೀಮ ಮತ್ತು ಪರಮ ಅಕ್ಷರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅವಿದ್ಯೆ ಎರಡೂ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆಯೋ, ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ. ವಿನಾಶಶೀಲ ಜಡವರ್ಗವಾದರೋ ಅವಿದ್ಯಾ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಜೀವಾತ್ಮಾ, ವಿದ್ಯಾ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ವಿದ್ಯೆ-ಅವಿದ್ಯೆ ಎರಡರ ಮೇಲೂ ಶಾಸನ ಮಾಡುವ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಎರಡರಿಂದಲೂ ಭಿನ್ನ-ಸರ್ವಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(2) ಕ್ಷರಂ ಪ್ರಧಾನಮಮೃತಾಕ್ಷರಂ ಹರಃ ಕ್ಷರಾತ್ಮಾನಾವೀಶತೇ ದೇವ ಏಕಃ । (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷದ್ — 1/10)

ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಜೀವಾತ್ಮನು ಅಮೃತಸ್ವರೂಪೀ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವೆರಡನ್ನೂ (ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ) ಓರ್ವ ಈಶ್ವರನು ತನ್ನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯಃ’ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಅಕ್ಷರ (ಜೀವಾತ್ಮ)ಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿರದೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳ ಕ್ಷರದಿಂದ ‘ಅತೀತ’ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ‘ಉತ್ತಮ’ನೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜೀವಾತ್ಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಅಥವಾ ಸೆಳೆತ ನಾಶವುಳ್ಳ ಕ್ಷರದಕಡೆಗೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅವನಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ’ — ಆ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನನ್ನೇ ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಶಬ್ದವು ನಿರ್ಗುಣದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅರ್ಥ-ಪರಮ (ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಆತ್ಮಾ ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಆತ್ಮಾ; ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ಈಶ್ವರ’ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳೂ ಬಂದಿವೆ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ಎಲ್ಲವೂ ಓರ್ವ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯಮಾವಿಶ್ಯ ಬಿಭರ್ತ್ಯವ್ಯಯ ಈಶ್ವರಃ’ — ಆ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನು (ಪರಮಾತ್ಮನು) ಮೂರು ಲೋಕ ಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ —ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಿತ್ಯವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಿಭರ್ತಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಜವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಕುವ ಹೊಣೆಯನ್ನು ತಾನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ದುಃಖ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.+

+ ಭರಣ — ಪೋಷಣದ ಮಾತು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಬರಬಲ್ಲದು, ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜೀವ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯದೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ’ನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಭರಣ-ಪೋಷಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೂ ವ್ಯಯ (ಖರ್ಚು)ವಾಗುವು ದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕೊರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

‘ಈಶ್ವರಃ’ ಶಬ್ದವು ಸಗುಣದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯ ಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅರ್ಥ —ಶಾಸನ ಮಾಡುವವ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ತಂದೆ-ತಾಯಿಯವರು ಬಾಲಕನನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಾರಾದರೂ ಬಾಲಕನಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಸಾಕುತ್ತಾರೆ, ಹೇಗೆ ಸಾಕುತ್ತಾರೆ, ಯಾತಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಕುತ್ತಾರೆ? ಈ ಮಾತಿನ ಜ್ಞಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ (ಭಗವಂತನತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದ ರಿಂದ) ನನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಸಾಕುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಅರಿವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದ ಭಕ್ತನೇ —ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಪಾತ (ವಿಷಮತೆ) ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಭಕ್ತ-ಅಭಕ್ತ, ಪಾಪೀ-ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ, ಆಸ್ತಿಕ-ನಾಸ್ತಿಕ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.* ಭಗವಂತನಿಂದ ರಚಿತ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಬೆಳಕು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಭೂಮಿಯು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಧರಿಸು ತ್ತಾಳೆ, ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿಯು ಎಲ್ಲರ ಅನ್ನವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಜೀರ್ಣಮಾಡುತ್ತದೆ, ವಾಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ (ಉಸಿರಾಡಲು) ಸಮಾನವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಅನ್ನ-ನೀರು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿ.

* ಅಯಮುತ್ತ ಮೋಽಯಮಧಮೋ ಜಾತ್ಯಾ ರೂಪೇಣ ಸಂಪದಾ ವಯಸಾ ।
ಶ್ಲಾಘ್ಯೋಽಶ್ಲಾಘ್ಯೋ ವೇತ್ಥಂ ನ ವೇತ್ತಿ ಭಗವಾನನುಗ್ರಹಾವಸರೇ ॥

ಅಂತಃ ಸ್ವಭಾವ ಭೋಕ್ತಾ ತತೋಂಽತರಾತ್ಮಾ ಮಹಾಮೇಘಃ ।
ಖದಿರಶ್ಚಂಪಕ ಇವ ವಾ ಪ್ರವರ್ಷಣಂ ಕಿಂ ವಿಚಾರಯತಿ ॥

(ಪ್ರಬೋಧ ಸುಧಾಕರ — 252/253)

ಯಾರ ಮೇಲಾದರೂ ಕೃಪೆಮಾಡುವಾಗ ಭಗವಂತನು — ಇವನು ಜಾತಿ, ರೂಪ, ಧನ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಧಮನಾಗಿ ದ್ದಾನೋ? ಸ್ತುತ್ಯನೋ ನಿಂದ್ಯನೋ ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಅಂತರಾತ್ಮರೂಪೀ ಮಹಾಮೇಘವು ಆಂತರಿಕ ಭಾವಗಳ ಭೋಕ್ತಾನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಘವು ಮಳೆಗರೆಯುವಾಗ ಇದು ಖದಿರ (ಕಾಚು) ಅಥವಾ ಇದು ಸಂಪಿಗೆ ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆಯೇ?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ಅನ್ಯನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರವಾದರೋ ಲೌಕಿಕ ವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಎರಡರಿಂದಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅರ್ಥಾತ್ —ಅಲೌಕಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಿಚಾರದ ವಿಷಯವಾಗಿರದೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ವಿಷಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಭಕ್ತರು, ಸಂತರು, ಮಹಾತ್ಮರು, ವೇದಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿವೆ. ‘ಅನ್ಯ’ ಇದರ ಸೃಷ್ಟೀಕರಣ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವನು.

‘ಯೋ ಲೋಕತ್ರಮಯಮಾವಿಶ್ಯ’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ 12ರಿಂದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಭಾವ ಬಂದುಬಟ್ಟಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯವಾದರೋ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಕರ್ತವ್ಯ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಕೇವಲ ಜೀವಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/22, 23, 24).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈಗ ಸಾಕಾರರೂಪ ದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷರಮತೀತೋಹಮಕ್ಷರಾದಪಿ ಚೋತ್ತಮಃ ।

ಅತೋಸ್ಮಿ ಲೋಕೇ ವೇದೇ ಚ ಪ್ರಥಿತಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ ॥

ಯಸ್ಮಾತ್ - ಕಾರಣ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕ್ಷರಮ್ - ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ, ಅತೀತಃ - ಅತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಕ್ಷರಾತ್- ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಉತ್ತಮಃ - ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅತಃ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೇದೇ- ವೇದದಲ್ಲಿ, ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ - ಪುರುಷೋತ್ತಮ (ಹೆಸರಿನಿಂದ), ಪ್ರಥಿತಃ - ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥18॥

ಕಾರಣ ನಾನು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷರಮತೀತೋಹಮ್’ — ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಾವ —ಕ್ಷರ (ಪ್ರಕೃತಿ)ವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪದಿಂದ ಹೇಗಿರುವೆನೋ —ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ಶರೀರದಿಂದ ಪರ (ವ್ಯಾಪಕ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಪ್ರಕಾಶಕ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ) ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿವೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು ಪರವಾಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಪರವಾಗಿದೆ (3/42). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ಪರ (ಶ್ರೇಷ್ಠ)ವಾಗಿದ್ದರೂ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳು ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಜಡವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಇವು ಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಜಡವಾಗಿರದೆ ಚೇತನವಾಗಿದೆ.

‘ಅಕ್ಷರಾದಪಿ ಚೋತ್ತಮಃ’ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ ಕಾರಣ ಜೀವಾತ್ಮ (ಅಕ್ಷರ)ನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತಾತ್ವಿಕ ಏಕತೆ ಇದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಜೀವಾತ್ಮನಿ ಗಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಕಾರಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ —(1) ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಜೀವಾತ್ಮನು ಕ್ಷರ (ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿ)ದ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (15/7) ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು (ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತನಾದ ಕಾರಣ) ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ (7/13). (2) ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನ ವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ (4/6), ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ (8/19). (3) ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (4/14 ಮತ್ತು 9/9), ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ನಾಗಲು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (4/18 ಮತ್ತು 7/14).

ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ‘ಅತೀತ’ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಕ್ಕಿಂತ ‘ಉತ್ತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ —ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಇವೆರಡ ರಿಂದ ಅತೀತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು ಅಥವಾ ಎರಡರಿಂದ ಉತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ —ಭಗವಂತನು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮನಾಗಿರುವಂತೇ ಅಕ್ಷರವೂ ಕೂಡ ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅತೋಽಸ್ಮಿ ಲೋಕೇ ವೇದೇ ಚ ಪ್ರಥಿತಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ’ ‘ಲೋಕೇ’ ಪದದ ಅರ್ಥವು —ಪುರಾಣ, ಸ್ಮೃತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಶುದ್ಧಜ್ಞಾನದ ಹೆಸರು ‘ವೇದ’ವಾಗಿದೆ, ಅದು ಅನಾದಿ ಯಾಗಿದೆ. ಆ ಜ್ಞಾನವೇ ಆನುಪೂರ್ವೀರೂಪದಿಂದ ಋಕ್, ಯಜುಃ, ಇತ್ಯಾದಿ ವೇದಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು —ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನಾದರೋ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ ಯಾರು—ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು —ಆ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1) ಭೌತಿಕ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯು ‘ಕ್ಷರ’ (ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು) ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶ ಜೀವಾತ್ಮನು ಅಕ್ಷರ (ಅವಿನಾಶೀ)ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಕ್ಷರನು ಕ್ಷರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿರುವನು —ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷ, ಮರವು ಅಥವಾ ತಪ್ಪು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಕ್ಷರ ದೊಂದಿಗಿರುವ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಈಷ್ಟರವರೆಗೆ ಶರೀರ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು, ಆದರೂ ಕೂಡ ‘ನಾನು ಅದೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಇಂತಹ ದಿನವೇ ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಮುಗಿದು ಯುವಾವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಇದನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾವು ಹೇಳಲಾರೆವು.ಕಾರಣ-ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಶರೀರವು ನಿರಂತರ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಕ್ಷರ (ಜೀವಾತ್ಮ)ನು ನದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬಂಡೆಯಂತೆ ಸದಾಕಾಲ ಅಚಲ ಹಾಗೂ ಅಸಂಗನಾಗಿರು ತ್ತಾನೆ. ಅಕ್ಷರವೂ ಕ್ಷರದಂತೆ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ ಇದರ ತೊಂದರೆ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ (ಅಕ್ಷರ) ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ ಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಕ್ಷರವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ —ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅಕ್ಷರವು ಕ್ಷರವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕ್ಷರವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಇದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆಪತ್ತನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಸುಲಭವಾದ ಉಪಾಯ —ಕ್ಷರ (ಶರೀರಾದಿ)ವನ್ನು ಕ್ಷರ (ಪ್ರಪಂಚ)ದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಬಿಡಬೇಕು —ಅದನ್ನು ಪ್ರಪಂಚರೂಪೀ ತೋಟಕ್ಕೆ ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿಸಬೇಕು.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶರೀರಾದಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಲು ಅಥವಾ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಸಿಕ್ಕಿರುವು ದಲ್ಲ, ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು. ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿದೆ, ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ.

(2) ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಕ್ಷರ —ಪ್ರಪಂಚವೃಕ್ಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲು ಅರ್ಥಾತ್ —ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನತನವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅಕ್ಷರ —ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಸನಾತನ ಅಂಶನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಅದಾದನಂತರ ಭಗವಂತನು (12 ರಿಂದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ) ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ —ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನದೇ ತೇಜವಿದೆ; ನಾನೇ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗಿ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನೇ ಅಮೃತಮಯ ಚಂದ್ರನ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟವಾಗಿ ಸುತ್ತೇನೆ; ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿಯರೂಪದಿಂದ ನಾನೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಅವರು ತಿಂದ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣ ವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದೇನೆ; ನನ್ನಿಂದಲೇ ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಪೋಹನ (ಭ್ರಮ, ಸಂಶಯಾದಿ ದೋಷಗಳ ನಾಶ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ವೇದಾದಿ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ನಾನೇ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ವೇದಗಳ ಅಂತಿಮ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಮಾಡುವವನೂ ಹಾಗೂ ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು —ಇದೆಲ್ಲ ಪ್ರಭಾವವವು ಯಾರದ್ದಾಗಿದೆಯೋ ಆ (ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ) ಪುರುಷೋತ್ತಮನು (ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು) ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಗುಹ್ಯತಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ತನ್ನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು. ಹೇಗೆಂದರೆ —ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಮಗನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಗುಪ್ತ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತೆ ಅಥವಾ ಕಳೆದಹೋದ ಯಾರನ್ನೋ ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವವನ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂದು ನೀನು ಯಾರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅವನು ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತಿರುವೆ ಎಂದು ಪರಿಚಯ ಕೊಡುವಂತೆ ಇದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನ ಅಲೌಕಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಮಾತ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

‘ಅಕ್ಷರಾದಪಿ ಚೋತ್ತಮಃ’ ‘ಅಕ್ಷರ’ ಶಬ್ದವು ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾಗಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾಗಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ— ‘ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಮ್’ (8/3). ಈ ಶಬ್ದವು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೇತನದ ವಾಚವಾಗಿಯೇ ಬರುತ್ತದೆ, ಜಡದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇದೆ. ಕ್ಷರ-ಅಕ್ಷರ ಎರಡೂ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅಕ್ಷರ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಿಯು ಕ್ಷರದೊಂದಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅಧೀನ ನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್’ (7/5). ಪರಮಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಅಸಂಗನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಕ್ಷರಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷರಮತೀತೋಹಮ್’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಅಕ್ಷರ (ಜೀವ)ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ. ಜೀವಿಯು ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದೆ ಅದರ ಒಡೆಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದರೆ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ (ಆತ್ಮೀಯ)ನಾಗಿ ಹೋಗುವನು— ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವಮೇ ಮತಮ್’ (7/18).

ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅಕ್ಷರ (ಸ್ವರೂಪ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರೂಪ ಅಂಶ ವಾಗಿದೆ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಅಂಶೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದ್ದನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ, ಜೀವ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತೋ, ಅದನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಯೋ ಮಾಮೇವಮಸಮ್ಮೂಢೋ ಜಾನಾತಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್ ।

ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ!, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಯಃ - ಯಾವ, ಅಸಮ್ಮೂಢಃ - ಮೋಹರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್ - ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು, ಜಾನಾತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಆ, ಸರ್ವವಿತ್ - ಸರ್ವಜ್ಞನು, ಸರ್ವಭಾವೇನ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಭಜತಿ - ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥19॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಮೋಹರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ಸರ್ವಜ್ಞನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯೋ ಮಾಮೇವಮಸಮ್ಮೂಢಃ’ — ಜೀವಾತ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧ (ಯಾವುದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ)ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಅವನು ಅಸಮ್ಮೂಢ (ಮೋಹರಹಿತ)ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವು ದರಲ್ಲಿ ಮೋಹ (ಮೂಢತೆ)ವೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗಿರುವ ರಾಗ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮೋಹವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಪ್ರಪಂಚ ವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗಿ ರುವ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಭಿಚಾರದೋಷವಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದರಲ್ಲೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಜಾನಾತಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್’ — ಯಾರ ಮೂಢತೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನೇ ಭಗವಂತ ನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಪುರುಷೋತ್ತಮ (ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮಾ)ನನ್ನೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದು, ಕೇವಲ ಅವನನ್ನೇ ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಥಾ ರ್ಥವಾಗಿ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ — ಕೇಳುವ ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರಭಾವ ವಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲ ಓರ್ವ ಭಗವಂತ (ಪುರುಷೋತ್ತ)ನದೇ ಆಗಿದೆ —ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೆಳೆತ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸೆಳೆತ ಇದ್ದರೆ ಇನ್ನೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ’ — ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಲ್ಪ, ಭ್ರಮೆ, ಸಂಶಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಯಾವುದೇ ತತ್ತ್ವವೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ‘ಸರ್ವವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.*

* ತದಕ್ಷರಂ ವೇದಯತೇ ಯಸ್ತು ಸೋಮ್ಯ ಸ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವಮೇವಾಮಿವೇಶೇತಿ ॥

(ಪ್ರಶ್ನೋಪನಿಷದ್ 4/11)

ಹೌ ಸೌಮ್ಯ! ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಾರಾದರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ಅವನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸರ್ವರೂಪ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕಡಿಮೆ ಕಲಿತಿರಲೀ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವನು. ಅವನಿಗೆ ಇನ್ನು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವನೋ ಆ ಸರ್ವವಿತ್ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಕ್ಷರದಿಂದ ಅತೀತ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು (ರಾಗ) ಕ್ಷರ (ಪ್ರಪಂಚ) ದಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ತಮ’ನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಾಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ (ಶ್ರದ್ಧೆ) ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ.+ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದೇ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ.

+ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರ ದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡಲಾರನು. ಕಾರಣ —ರಾಗ ವಿದ್ದಲ್ಲೇ ವೃತ್ತಿಯು ಸಹಜವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ —ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತನ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಮಲಗುವುದು, ಏಳುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ನಡೆದಾಡುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು-ಕುಡಿಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ) ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ತಿಳಿಯುವುದು’ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹ ಇಲ್ಲದೆ, ಅದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ (10/8).

ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮ (ಸರ್ವೋಪರಿ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಸರ್ವವಿತ್’ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಯೋ ಮಾಮೇವಮಸಮ್ಮೂಢೋ ಜಾನಾತಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್’ — ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ‘ಅಸಮ್ಮೂಢ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ (10/3). ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯದವನು ‘ಮೂಢ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ‘ಅವಜಾನಂತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾಃ’ (9/11).

‘ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ’ — ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡೂ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ಅಂಗವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಸರ್ವವಿತ್’ (ಸರ್ವಜ್ಞ)ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ತಿಳಿದ ಮನುಷ್ಯನೇ ‘ಸರ್ವವಿತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಗ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಸರ್ವವಿತ್ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ಸ ಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ’ (6/31); ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವವಿತ್’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದೆ. ಭಕ್ತನು ಸಮಗ್ರವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ಎರಡನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸರ್ವವಿತ್ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಲೌಕಿಕದ ಅಂತರ್ಗತ ಅಲೌಕಿಕ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅಲೌಕಿದ ಅಂತರ್ಗತ ಲೌಕಿಕವು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣತತ್ತ್ವ (ಅಕ್ಷರ)ವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನೀ ಸರ್ವವಿತ್ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದ ಭಕ್ತನು ಸರ್ವವಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ‘ಅರುಂಧತಿ ದರ್ಶನ—ನ್ಯಾಯ’ (ಸ್ಥೂಲದಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದು)ಕ್ಕನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಕ್ಷರ’ ಮತ್ತೆ ‘ಅಕ್ಷರ’ದ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಕೊನೆಗೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು —ತನ್ನ ಪುರುಷೋತ್ತಮತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನ ವೇನು? ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಇತಿ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಮುಕ್ತಂ ಮಯಾನಘ ।

ಏತದ್ಬುದ್ಧ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ಸ್ಯಾತ್ಕೃತಕೃತ್ಯಶ್ಚ ಭಾರತ ॥

ಅನಘ - ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪ ಅರ್ಜುನಾ!, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಇದಮ್ - ಈ, ಗುಹ್ಯತಮಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ಗುಹ್ಯವಾದ, ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು, ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ಉಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ!, ಏತತ್ - ಇದನ್ನು, ಬುದ್ಧ್ವಾ - ತಿಳಿದ (ಮನುಷ್ಯನು), ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ - ಜ್ಞಾನವಂತ (ಜ್ಞಾತ ಜ್ಞಾತವ್ಯ), ಚ - (ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ) ಮತ್ತು, ಕೃತಕೃತ್ಯಃ - ಕೃತಕೃತ್ಯ, ಸ್ಯಾತ್ - ಆಗುತ್ತಾನೆ. ॥20॥

ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಗುಹ್ಯವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ! ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನವಂತ (ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ —ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ) ಮತ್ತು ಕೃತ-ಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಘ’ ಅರ್ಜುನನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿ (ಅಸೂಯಾ)ಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಅವನನ್ನು ನಿಷ್ಪಾಪ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೋಷದೃಷ್ಟಿವಿರಿಸುವುದು ಪಾಪವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ದೋಷದೃಷ್ಟಿರಹಿತನಾದವನೇ ಭಕ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ರಹಿತನಾದವನಿಗೇ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.* ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಗೋಪನೀಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಆ ಮಾತಿನ ವಿಪರೀತ ಪರಿಣಾಮ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಆ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿ, ವಕ್ತಾನು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಅವನಲ್ಲೇ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

* ಒಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ರಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಿಯೇ ಗುಹ್ಯತಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದ್ದನು. ೞಇದಂ ತು ತೇ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನಸೂಯವೇ. ಈ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗೋಪ್ಯವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ೞಅನಘ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ೞಅನಸೂಯಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಕಾರಣ ಅಭಿಮಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತಿನ ಅಭಿಮಾನವಿರು ತ್ತದೋ, ಅವನಲ್ಲಿ ಆ ಮಾತಿನ ಕೊರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಕೊರತೆ ಯನ್ನು ಅವನು ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ನೋಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆತನದ ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟತನ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟತನ ನೋಡುವುದ ರಿಂದಲೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆತನದ ಅಭಿಮಾನ ಬರುತ್ತದೆ.

ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವೋಪರಿ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗಲಾರದು, ಬದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೀ (ತನ್ನ ಮಖದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಹಿರಿಮೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳು ವವ) ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವನು.

ನಿಜ ಅಗ್ಯಾನ ರಾಮ ಪರ ಧರಹೀ (ಮಾನಸ 7/73/5)

ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮತ್ತು ಸಂತರು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಅಶ್ರದ್ಧ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸು ವುದಿಲ್ಲ (18/68). ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಗೋಪ್ಯವಾದ (ರಹಸ್ಯವಾದ) ಮಾತುಗಳು ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ಅನಘ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ಪರಮ ಗೋಪನೀಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನಂತಹ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ರಹಿತ ಸರಳ ಪುರುಷನ ಮುಂದೆಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಭಾವವೂ ಇರಬಹುದು.

‘ಇತಿ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಮ್’ — 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಭಗವಂತನು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಯಾವ (ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಇವರ) ವಿಷಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನೋ, ಆ ವಿಷಯದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಯ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ ಇದಮ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾಡಿರುವನು.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷರ (ಪ್ರಪಂಚ) ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ತನ್ನ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವ (12ರಿಂದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ) ವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು — ಇವೆಲ್ಲ ಯಾರ ಪ್ರಭಾವವಿದೆಯೋ ಆ (ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ) ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು.

ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಟುಮಾಡಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಭಗವಂತನು ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಅವನನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ (7/24). ಧರಿಸಿದ ಭೂಮಿಕೆ ಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಪರಿಚಯ ಕೊಡದೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲಾಗು ತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಪರಿಚಯವನ್ನಿತ್ತು, ನಾನೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಪಂಚ, ಜೀವಾತ್ಮಾ, ಪರಮಾತ್ಮಾ ಇವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರರ ವರ್ಣನೆಯೂ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಮಯೀಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಉಪಾಧಿ ದೊರಕಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ವರ್ಣನೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತಮಶಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಗುಹ್ಯತಮ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಆರು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು —

(1) ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು (ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ).

(2) ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದು. (4ನೇ ಶ್ಲೋಕ).

(3) ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ನವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು. (11ನೇ ಶ್ಲೋಕ),

(4) ವೇದಾಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು. (15ನೇ ಶ್ಲೋಕ).

(5) ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದು. (19ನೇ ಶ್ಲೋಕ).

(6) ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾಯದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು. (20ನೇ ಶ್ಲೋಕ).

ಯಾವ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಂತಹ ಸುಲಭ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಶಾಸ್ತ್ರ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಮಯಾ ಉಕ್ತಮ್’ ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —ಸಮಸ್ತ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ವೇದ ವೇದ್ಯನಾದ, ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮನಾದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ನಾದ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಗುಹ್ಯತಮ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ಕೃಪಾ ಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಬೇರೆ ಯಾರು ಹೇಳಲಾರರು. ಕಾರಣ —ಬೇರೆ ಯವನು ಮೊದಲು (ನನ್ನ ಕೃಪಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ) ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದಾನು, ಮತ್ತೆ ಅವನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಹೇಳುವನು. ಆದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರನು (10/2 ಮತ್ತು 15). 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ‘ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನನ್ನ ಸಂಶಯ ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲಾರರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು —ನಾನು ಹೇಳಿದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯ ಉಳಿಯುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

‘ಏತದ್ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ಕೃತಕೃತ್ಯಶ್ಚ ಭಾರತ’ — ಇಡೀ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು —ಪ್ರಪಂಚದ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ, ಜೀವಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವ ಹಾಗೂ ಗೋಪ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದನ್ನೇ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕ), ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತತ್’ ಪದದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಗುಹ್ಯತಮ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತತ್ತ್ವಶಃ ತಿಳಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನವಂತ, ಅರ್ಥಾತ್—ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಯಾವುದೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನು.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಢತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಲೌಕಿಕ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು, ಭಾಷೆಗಳನ್ನು, ಕಲೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೇನಂತೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಮೂಢತೆ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಲೌಕಿಕ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಉಳ್ಳವುಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ. ಇರುವ ಲೌಕಿಕ ವಿದ್ಯೆಗಳೆಲ್ಲ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತಹವುಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಬಲ್ಲವು? ಇವೆಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೊಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಯಾವ ಮೋಹರಹಿತ ಭಕ್ತನನ್ನು ‘ಸರ್ವವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಮಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಮಾತಿನ ಫಲ (ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯತೆ)ದ ಅನುಕರ್ಷಣ (ಸಂಬಂಧ)ವಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಭಕ್ತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ — ‘ಲಾಭು ಕಿ ಕಿಛು ಹರಿ ಭಗತಿ ಸಮಾನಾ’ (ಮಾನಸ 7/112/4). ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡವನು ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅವನಿಗೆ ಪಡೆಯುವಂಥಹದು ಯಾವುದೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೂರ ರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರು ಒಂದರ ಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೃತಕೃತ್ಯತೆ, ಜ್ಞಾತ ಜ್ಞಾತವ್ಯತೆ, ಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯತೆ ಮೂರೂ ದೊರೆಯುವುದೇ ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಪಡೆಯ ವುದು ಯಾವುದೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ —ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮರೂಪದಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅಲೌಕಿಕ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತಮ ಶಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಕೃತಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದಿಂದ ಜ್ಞಾತಜ್ಞಾತವ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನನಗೆ ನನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರ ನನ್ನದಲ್ಲ, ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ —ಇಂತಹ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾತಜ್ಞಾತವ್ಯನಾಗು ತ್ತಾನೆ. ನನಗೆ ಏನೂ ಬೇಡ —ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಬುದ್ಧಿಮಾನ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾತಜ್ಞಾತವ್ಯನಾಗುವ ಭಾವ ಬಂದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯ ನಾಗುವ ಭಾವಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಚ’ ಪದದಿಂದಲೂ ಅನುಕ್ತ (ಹೇಳದಿರುವ) ಸಮುಚ್ಚಯ ಅರ್ಥ—ಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಲೌಕಿಕ ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರವಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತವಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲೌಕಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ —ಭಕ್ತನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡರ ಫಲವೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅವನು ಜ್ಞಾತಜ್ಞಾತವ್ಯ ಹಾಗೂ ಕೃತಕೃತ್ಯನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಹೊರಡುತ್ತದೆ (7/29, 30 ಮತ್ತು 10/10, 11).

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗೋನಾಮ ಪಂಚದಶೋಧ್ಯಾಯಃ ॥15॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ೞಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗವೆಂಬ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥15॥

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಪುರುಷೋತ್ತಮ (ಭಗವಂತ) ನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ, ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥಪಂಚದಶೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ದ 2 ಶ್ಲೋಕಗಳ 288 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 306 ಪದಗಳಿವೆ.

(2) ‘ಅಥ ಪಂಚದಶೋಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 8, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ದ 7 ಶ್ಲೋಕಗಳ 701 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 46 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 762. ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 20 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 2ನೇ, 4ನೇ, 5ನೇ ಮತ್ತು 15ನೇ —ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು 44 ಅಕ್ಷರಗಳ ಮತ್ತು 3ನೇ ಶ್ಲೋಕ 45 ಅಕ್ಷರದ್ದಾಗಿದೆ. ಉಳಿದ 15 ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಉವಾಚವಿದೆ.

ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 20 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 2ನೇ, 3ನೇ, 4ನೇ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಉಪಜಾತಿ’ ಛಂದಸ್ಸುಳ್ಳವುಗಳು; 5ನೇ ಮತ್ತು 15 — ಇವೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ‘ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ’ ಛಂದಸ್ಸುಳ್ಳವುಗಳು. ಉಳಿದಿರುವ 15 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಮತ್ತು ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಜಾತಿಪಕ್ಷವಿಪುಲಾ’; 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’; 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’; ಮತ್ತು 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 10 (1, 6, 8, 10-14, 16-17) ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ

ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ (7/4-5) ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರ. ಈ ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಗಳುಳ್ಳದ್ದು ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿದೆಯೋ ಅದು ಜೀವರೂಪವಾದ ‘ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ — ಎರಡೂ ಈಶ್ವರನ ಪ್ರಕೃತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಸ್ವಭಾವವಾಗಿವೆ. ಪರಾ, ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಪಂಚ-ವೃಕ್ಷದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಾ’ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೆ 7ರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತನ್ನ ಅಂಶ-ರೂಪದಿಂದ ‘ಪರಾ’ವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ 12ರಿಂದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾ, ಪರಾ, ಈಶ್ವರ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ — ಎರಡನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ವೆಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇತೀಯಂ ಮೇ’ (7/4) ‘ಮೇ ಪರಾಮ್’ (7/5). ಆದರೆ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಪರಾ (ಕ್ಷರ)ದಿಂದ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಪರಾ (ಅಕ್ಷರ)ದಿಂದ ಉತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಾಧಕನು ಅಪರಾ (ಪ್ರಪಂಚ) ಮತ್ತು ಪರಾ (ಸ್ವಯಂ) ಎರಡರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅಪರಾದಿಂದ ಅತೀತ ಹಾಗೂ ಪರಾದಿಂದ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಇವುಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅಪರಾ, ಪರಾ, ಭಗವಂತ ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19).

ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ದ ವರ್ಣನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ—ಜೀವಿಯ ಒಂದು ಕಡೆ ಕ್ಷರ (ಪ್ರಪಂಚ) ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಪುರುಷೋತ್ತಮ (ಪರಮಾತ್ಮಾ) ಇದ್ದಾನೆ. ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ —‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಚೇತನ, ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಇರುವಂತೇ ಜೀವಿಯೂ ಚೇತನ, ಅವಿನಾಶೀ ಹಾಗೂ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ — ‘ಮನಃ ಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ’; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಪಂಚವು ಜಡ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಿರುವಂತೇ ಶರೀರವೂ ಜಡ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಜೀವಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲಾರರು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲಾರರು.

ಯಾರು ಈಗ ಇದ್ದಾನೋ, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೋ, ಎಲ್ಲರವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಪರಮದಯಾಳು ವಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅದ್ವೀತೀಯನಾಗಿರುವನೋ ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಆಸೆ ಇಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರವನಾದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದೀತು. ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಭಯಭೀತರಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಪರಮದಯಾಳುವಾದ್ದರಿಂದ ನಾವು ನಿರಾಶರಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಾರದು. ಅದ್ವಿತೀಯನಾದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅವನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ, ಗುರುತಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಾರದು.

ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗದಿರುವ ಕಾರಣ —ಅವನ ಸತ್ತೆ, ಮಹತ್ವ, ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಅವನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ನಮಗೆ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ನಾಗಿ ಕಾಣವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ತಾನಾಗಿ ನಮಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲದೆ ಪ್ರೇಮ-ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮವು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು — ‘ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ’ (15/7) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಜೀವಿಯು ಕೇವಲ ನನ್ನ (ಭಗವಂತನ) ಅಂಶನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಮಿಶ್ರಣವು ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಅಂಶನಾದ ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೇ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಭಗವಂತನ ಅಂಶವಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಶರೀರವು ಹೇಗೆ ನಮ್ಮದಾಯಿತು? ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ನಮ್ಮವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನಮ್ಮವರಲ್ಲ. ಭಗವಂತನದೇ ಅಂಶನಾದ ಕಾರಣ ನಾವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಎಂದೂ ಅಗಲಲಾರೆವು, ಅವನ್ನು ಬಿಡಲಾರೆವು. ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಯಿಂದ ಅಗಲಿರಲಾರನು, ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಾರನು. ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ಜೀವಿಯು ಓರ್ವ ಹೊಸ ಭಗವಂತನಾದಾನು, ಅರ್ಥಾತ್—ಭಗವಂತನು ಓರ್ವನಾಗಿ ಇರಲಾರನು, ಅನೇಕವಾಗಿ ಹೋದಾನು, ಇದು ಎಂದಿಗೂ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾರನ್ನು ನಾವು ಬಿಡಲಾರೆವೋ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ—ಅವನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಏಳಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ, ಏನಿದ್ದಾನೆ, ಈ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರಿಸಬೇಕು. ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಭಕ್ತನಾಗಿ ಹೋದಾನು. ಈ ಶರೀರವು ಪ್ರಪಂಚದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನದಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮರೆಯುವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಈ ಶರೀರವು ನನ್ನದಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಕನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಅವನಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತಾನಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸೇವೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ತನ್ನದೇನು ಖರ್ಚಾಯಿತು? ಯಾವ ಹೊಸ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತು? ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದು ಸದಾಕಾಲ ತನ್ನದಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತು ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಭು ನನಗಾಗಿ ಇದ್ದಾನೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಅವನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆ, ಅವನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಏನಾದರು ಬಯಸಿದರೆ ನಾವು ಅವನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವೆವು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಅವನಿಂದ ಅಭಿನ್ನರಾಗುವೆವು.

ಸೇವೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪರಾಭಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಜೀವನದ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸರಸ ಜೀವನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ವಿಭಾಗಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಿನೋ ಮೂಢಾಃ ಆಸುರಂ ಭಾವಮಾಶ್ರಿತಾಃ ಮಾಂ ನ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೆ’ (ಕೆಟ್ಟಕರ್ಮಮಾಡುವವರು ಹಾಗೂ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮೂಢಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರ ಮತ್ತು 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುಕೃತಿನಃ ಮಾಂ ಭಜಂತೆ’ (ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಮಾಡುವವರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರನ್ನು ಸಂಕೇತರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದನು. 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರ್ಜುನನು 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.

ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು, ಅದೇ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಲು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಈ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ರಾಕ್ಷಸೀಮಾಸರೀಂ ಚೈವ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಮೋಹಿನೀಂ ಶ್ರಿತಾಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನ್ನು ಮತ್ತು 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೈವೀಂ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಶ್ರಿತಾಃ ಮಾಂ ಭಜಂತೇ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಬಳಿಕ ಭಗವಂತನು ದೈವಿ-ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ಪುನಃ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ‘ನಿನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನಾನಾದರೋ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು (ಯಾರ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ) ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕನಾದ ಅರ್ಜುನನು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಭಗವಂತನು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 54, 55ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, 13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ನಿರ್ಗುಣ ವಿಷಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಪುನಃ ಅರ್ಜುನನು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣ, ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಂ ಚ ಯೋವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಸೇವತೇ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳಿದನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವ್ಯಭಿಚಾರದಿಂದ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಮತ್ತು ವ್ಯಭಿಚಾರದಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ಹೇಳಲು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅಸಂಗಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಕಾರಣರೂಪೀ ಸಂಗ (ಪ್ರಪಂಚದ ಆಸಕ್ತಿ)ದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅಸಂಗತೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಶರಣಾಗತಿರೂಪೀ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾಂತರದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗದೇ ಇರುವ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರನ್ನು ಸಂಕೇತಗೈದನು. ಮತ್ತೆ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ ಸರ್ವವಿದ್ ಅಸಮ್ಮೂಢಃ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಜತಿ’ ಪದಗಳಿಂದ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾಂತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ಬೇರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಅಭಯಂ ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ।

ದಾನಂ ದಮಶ್ಚ ಯಜ್ಞಶ್ಚ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಸ್ತಪ ಆರ್ಜುವಮ್ ॥

ಅಭಯಮ್ - ಭಯದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ, ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿಃ - ಅಂತಃಕರಣದ ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ- ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಸ್ಥಿತಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ದಾನಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕ ದಾನ, ದಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನ, ಯಜ್ಞಃ- ಯಜ್ಞ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಃ - ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ತಪಃ - ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಆರ್ಜವಮ್ - ಶರೀರ- ಮನ-ವಾಣಿಯ ಸರಳತೆ — ॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಭಯದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ, ಅಂತಃಕರಣದ ಅತ್ಯಂತಶುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಸ್ಥಿತಿ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕದಾನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನ, ಯಜ್ಞ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟಸಹಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಶರೀರ-ಮನ-ವಾಣಿಯ ಸರಳತೆ — ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ನನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಭಾವ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಅಭಯಮ್’* — ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಗಾಬರಿಯ ಹೆಸರು ಭಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಯದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ಅಭಯವಾಗಿದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ೞಅಭಯವ್ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಸರ್ವಭಾವಿದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸರ್ವತ್ರ ಅಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಸಕೃದೇವ ಪ್ರಪನ್ನಾಯ ತವಾಸ್ಮೀತಿ ಚ ಯಾಚತೇ । ಅಭಯಂ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋ ದದಾಮ್ಯೇತದ್ ವ್ರತಂ ಮಮ ॥

(ವಾಲ್ಮೀಕಿ.ರಾ.6/18/33)

ಭಯವು (1) ಹೊರಗಿನಿಂದ ಮತ್ತು (2) ಒಳಗಿನಿಂದ ಹೀಗೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ.

(1) ಹೊರಗಿನಿಂದ ಆಗುವ ಭಯ —

(ಕ) ಕಳ್ಳರು, ದರೋಡೆಕೋರರು, ಹುಲಿ, ಹಾವು ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಭಯವು ಹೊರಗಿನ ಭಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಯವು ಶರೀರನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶರೀರವು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ಹಾಗೂ ಹೋಗುವಂತಹದು ಎಂಬ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಈ ಭಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಬೀಡಿ, ಸಿಗರೇಟು, ಅಫೀಮ, ಗಾಂಜಾ, ಹೆಂಡ ಮುಂತಾದ ವ್ಯಸನಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಹಾಗೂ ವ್ಯಸನೀ ಮಿತ್ರರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹ ಕಡಿದುಹೋಗುವ ಭಯವು ಮನುಷ್ಯನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಈ ಭಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(ಖ) ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ ವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವುದಾದರು ಕೆಲಸವಾಗಿ ಹೋದರೆ; ನಮಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಓದಿಸಿದ, ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆಚಾರ್ಯ, ಗುರು, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮಾ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಇವರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯ ಅವಹೇಳನೆಯಾದೀತೇ; ನಮ್ಮಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಲ ಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಏನಾದರು ಆಚರಣೆ ನಡೆದು ಹೋದೀತೇ — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯವೂ ಹೊರಗಿನ ಭಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಭಯವು ನಿಜವಾಗಿ ಭಯವಾಗಿರದೆ ಇದಾದರೋ ಅಭಯನಾಗುವಂತಹ ಭಯ ವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಭಯವಾದರೋ ಸಾಧಕನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇರಲೇಬೇಕು. ಇಂತಹ ಭಯವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಪಥದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯಬಲ್ಲನು.

(2) ಒಳಗಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗವ ಭಯ —

(ಕ) ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ, ಅನಾಚಾರ, ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದಾಗ (ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ) ಒಳಗಿನಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ಶರೀರ ಹೀಗೆ ಇರಲೀ, ನನಗೆ ಮಾನ-ಸಮ್ಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತಾ ಇರಲೀ’, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಜಡ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಇರುವತನಕ ಅವನಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ.* ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ‘ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವ ವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ+ ಅವನಿಂದ ಅನ್ಯಾಯ, ದುರಾಚಾರಗಳು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕೊರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

* ಭೋಗೇ ರೋಗಭಯಂ ಕುಲೇಚ್ಯುತಿಭಯಂ ವಿತ್ತೇ ನೃಪಾಲಾದ್ ಭಯಂ
ಮಾನೇ ದೈನ್ಯಭಯಂ ಬಲೇ ರಿಪುಭಯಂ ರೂಪೇ ಜರಾಯಾ ಭಯಮ್ ।
ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವಾದಭಯಂ ಗುಣೇ ಖಲಭಯಂ ಕಾಯೇ ಕೃತಾಂತಾದ್ ಭಯಂ
ಸರ್ವಂ ವಸ್ತು ಭಯಾವಹಂ ಭುವಿ ನೃಣಾಂ ವೈರಾಗ್ಯಮೇವಾಭಯಮ್ ॥

(ಭರ್ತೃಹರಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಶತಕ)

ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗದ ಭಯ, ಶ್ರೇಷ್ಠಕುಲದಲ್ಲಿ ಪತನದಭಯ, ಹಣಕ್ಕೆ ರಾಜನ ಭಯ, ಮಾನದಲ್ಲಿ ದೀನತೆಯ ಭಯ, ಬಲದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಭಯ, ರೂಪದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಭಯ, ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾದ-ವಿವಾದದ ಭಯ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಜನರ ಭಯ, ಶರೀರಕ್ಕೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಭಯಾವಹವಾಗಿವೆ, ವೈರಾಗ್ಯವೊಂದೇ ಭಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಎಲ್ಲಾದರು ನಷ್ಟವಾಗುವವೋ ಎಂಬ ಭಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸದಾಕಾಲವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅಭಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

+ ಉದ್ದೇಶವಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ನಮಗೆ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇವಲ ಗುರುತಿಸುವುದಾಗಿದೆ, ಮಾಡುವುದಲ್ಲ.

(ಖ) ಮನುಷ್ಯನ ಆಚರಣೆಗಳು ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ಅವನು ಅನ್ಯಾಯ, ಅನಾಚಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅದೇ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಹೋದಾಗ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕೌರವರ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕೌಹಿಣಿ ಸೇನೆಯ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಅದರ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮವಾಗಲಿಲ್ಲ (1/13) ಆದರೆ ಪಾಂಡವರ ಏಳು ಅಕೌಹಿಣಿ ಸೇನೆಯ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದಾಗ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಹೃದಯಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು (1/19). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅನ್ಯಾಯ, ಅನಾಚಾರ ಮಾಡುವ ವರ ಹೃದಯ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಭಯ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅನ್ಯಾಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಭಾವಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಅವನ ಭಯ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಗ) ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಜೀವಿಯು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಯನಾಗಲಾರನು; ಅವನ ಜೀವನ ದಲ್ಲಿ ಭಯವಿದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ‘ನಾನಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವವನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಭಯ ಯಾವ ಮಾತಿನದು? ಪ್ರಪಂಚದ ಅಂಶ ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ನಾಶವಾಗು ತ್ತವೆ ಹಾಗಿರುವಾಗ ಭಯ ಯಾವ ಮಾತಿನದು? ಇಂತಹ ವಿವೇಕವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ ಭಯವು ತಾನಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದಾಗ, ಭಗವಂತ ನನ್ನೇ ತನ್ನವನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಶರೀರ, ಕುಟುಂಬ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಸಾಯುವ ಭಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನು ಅಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿಃ’ — ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮ್ಯಕ್ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಮ್ಯಕ್ ಶುದ್ಧಿ ಎಂದರೇನು? ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ರಾಗ-ರಹಿತನಾಗಿ ಭಗವಂತ ನಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮ್ಯಕ್ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ವಿಚಾರ, ಭಾವ, ಉದ್ದೇಶ, ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೇವಲ ಓರ್ವಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಆದಾಗ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದಾಗಲೇ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣ — ಈ ಮೂರು ರೀತಿಯ ದೋಷಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ, ಮಲ ದೋಷವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ (ಸೇವೆ), ವಿಕ್ಷೇಪ ದೋಷವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಆವರಣ ದೋಷವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹಳೆಯ ಪಾಪವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಹೊಸ ಪಾಪವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಬೇರೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಷ್ಟೊಂದು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಾಧನೆ ಯಲ್ಲೇ ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಜ್ಞಾತ-ಅಜ್ಞಾತ ಎಲ್ಲಪಾಪಗಳು ದೂರವಾಗುವವು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣವು ತಾನಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾದೀತು.

ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ — ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದು ಬೇರೆ ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ, ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವುದು ಬೇರೆ ಕೆಲಸ ಅರ್ಥಾತ್ ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಒಂದು ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ, ವ್ಯವಹಾರಾದಿ ಗಳಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ ಮುಂತಾದವು ಮಾಡಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ- ಇಂತಹ ಸವಲತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ತುಂಬಾ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಅಸಾಧನೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಗನೇ ಉನ್ನತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಸದಾಕಾಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೊಸ ಪಾಪ ಎಂದೂ ಆಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರಬೇಕು.

ಸಾಧಕನು ಮರವೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕರ್ಮಕ್ಕನು ಸಾರ ತನ್ನನ್ನು ದೋಷೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನಗೆ ಕೆಡಕನ್ನೂ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೂ ದೋಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಅಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಲು ಸಾಧಕನು ಮರೆವೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಪುನಃ ಎಂದೂ ಮಾಡದಿರುವ ದೃಢವ್ರತ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ತನಗೆ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಅವನು ಕ್ಷಮೆ ಕೆಳದೆಯೇ ಕ್ಷಮಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು ಹಾಗೂ — ‘ಹೇ ನಾಥಾ! ನನಗಾದ ಕೆಟ್ಟತನವಾದರೋ ನನ್ನ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಆ ಬಡಪಾಯಿ ಲಾಭವಿಲ್ಲದೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ನೀನು ಅವನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡು’ ಎಂದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ’ — ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಯಾವ ಜ್ಞಾನ (ಬೋಧ)ವಿದೆಯೋ ಅದು ಬೇಕಾದರೆ ಸಗುಣವಾಗಿ ರಲೀ, ನಿರ್ಗುಣವಾಗಿರಲೀ, ಆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಯೋಗದ ಅರ್ಥ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಮಾನ- ಅವಮಾನದಲ್ಲಿ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ, ರೋಗ-ನಿರೋಗತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿಗಳು ಆಗದೆ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುವುದು.

‘ದಾನಮ್’ — ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯ ಲಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸತ್ಪಾತ್ರ ಹಾಗೂ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ವಿಚಾರದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆವಶ್ಯಕತೆಗನುಸಾರ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಿತರಿಸುವುದು ‘ದಾನ’ವಾಗಿದೆ. ದಾನಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತವೆ; ಭೂದಾನ, ಗೋದಾನ, ಸ್ವರ್ಣದಾನ, ಅನ್ನದಾನ, ವಸ್ತ್ರದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ. ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಅನ್ನದಾನ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದಲೂ ಅಭಯ ದಾನ ಪ್ರಧಾನ (ಶ್ರೇಷ್ಠ)ವಾಗಿದೆ.* ಆ ಅಭಯದಾನದ ಎರಡು ಬೇಧಗಳಿವೆ —

* ನ ಗೋಪ್ರದಾನಂ ನ ಮಹೀಪ್ರದಾನಂ ನ ಚಾನ್ನದಾನಂ ಹಿ ತಥಾ ಪ್ರಧಾನಮ್ ।
ಯಥಾ ವದಂತೀಹ ಬುಧಾಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಸರ್ವಪ್ರದಾನೇಷ್ವಭಯಪ್ರದಾನಮ್ ॥

(ಪಂಚತಂತ್ರ, ಮಿತ್ರಭೇದ 313)

ಗೋದಾನ ಭೂಮಿದಾನ, ಅನ್ನದಾನ ಅಭಯದಾನವಿದ್ದಷ್ಟು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವಲ್ಲ. ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಯದಾನವನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(1) ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ತೊಂದರೆಗಳಿಂದ, ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಭಯಭೀತನಾದವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕನುಸಾರ ಭಯರಹಿತನಾಗಿಸುವುದು, ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುವುದು, ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವುದು. ಈ ಅಭಯದಾನವು ಅವನ ಶರೀರಾದಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

(2) ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಲು ಭಗವಂತನ ಕಥೆ ಹೇಳುವುದು,+ ಗೀತಾ, ರಾಮಾಯಣ, ಭಾಗವತ ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಭಾವಗಳನ್ನು ಸರಳ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚುಹಾಕಿಸಿ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಜನರಿಗೆ ಕೊಡುವುದು, ಅಥವಾ ಯಾರಾದರು ತಿಳಿಯ ಬಯಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾದೀತು. ಇಂತಹ ದಾನದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಸಂತಸಪಡುತ್ತಾನೆ (18/68, 69); ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಭಯ ದಾನವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೇಳುವಾಗ ಸಾಧಕ ವಕ್ತಾನು — ಬೇರೆಯವ ರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಶ್ರೋತೃಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನನ್ನ ಸಮಯವನ್ನು ಸಾರ್ಥಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಇದು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

+ ತವ ಕಥಾಮೃತಂ ತಪ್ತಜೀವನಂ ಕವಿಭಿರೀಡಿತಂ ಕಲ್ಮಷಾಪಹಮ್ ।
ಶ್ರವಣಮಂಗಲಂ ಶ್ರೀಮದಾತತಂ ಭುವಿ ಗೃಣಂತಿ ತೇ ಭೂರಿದಾ ಜನಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/31/9)

ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ನಿನ್ನ ಕಥಾಮೃತವು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಂತಪ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಜೀವನ ಕೊಡುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಕೊಡುವಂತಹುದು. ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಗದ್ವಿಮುಖತೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡವಂತಹುದು. ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗಲೇ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮಂಗಲವೇ ಮಂಗಲ ಕೊಡುವಂತಹುದು, ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಕಥಾಮೃತವನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಯಮೇಲೆ ಯಾರು ಕಥನಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ದಾನಕೊಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಕಾರ, ಹಿತಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ದಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವನ್ನು ಬೆಳೆಸದೆ ಸಾಧಕನು — ತನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವ ವಸ್ತು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆ ಯವರ ಸೇವೆಮಾಡಲು ನನ್ನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗನುಸಾರ ಯಾರು-ಯಾರಿಗೆ ಏನೇನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವನದೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೆ ‘ದಾನ’ ಕೊಡಬೇಕು.

‘ದಮಃ’ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಸರು ‘ದಮ’ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಹಾಗೂ ಶರೀರದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧವಾಗಬಾರದು. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಲೋಲುಪತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಾಧೀನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವರ್ತನೆ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನವಾದ್ದರಿಂದ ಅಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಎಂದೋ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೂ ಅವನು ದಮನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅಶುದ್ಧಿ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಅವನ ದಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಯಜ್ಞಃ’ — ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ — ಆಹುತಿ ಕೊಡುವು ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಹೋಮ, ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳನುಸಾರ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಭಗವತ್ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಮಾಡುವುದು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜೀವನನಿರ್ವಾಹ ಸಂಬಂಧೀ ವ್ಯಾಪಾರ, ಕೃಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಹಾಗೂ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹ ಸಂಬಂಧೀ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆದಾಡುವುದು, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು, ಕೊಡುವುದು- ಪಡೆಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಮಾಡುವುದೂ ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಆಚಾರ್ಯ, ಗುರುಗಳು, ಹಿರಿಯರು ಇವರು ಗಳ ಆಜ್ಞೆಪಾಲಿಸುವುದು, ಅವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು, ಅವರಿಗೆ ಮನ, ವಾಣಿ, ಶರೀರ, ಧನದಿಂದ ಸುಖನೀಡಿ ಅವರ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯವುದು ಹಾಗೂ ಗೋವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ದೇವತೆ, ಪರಮಾತ್ಮಾ ಇವುಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು, ಸತ್ಕರಿಸು ವುದು — ಇವೆಲ್ಲ ‘ಯಜ್ಞ’ಗಳೇ ಆಗಿವೆ.

‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಃ’ — ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಭಗವನ್ನಾಮವನ್ನು ಜಪಿಸುವುದು, ಗೀತಾ, ಭಾಗವತ, ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಇವುಗಳನ್ನು ಓದುವುದು-ಕಲಿಸುವುದು ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ’ವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿಯಾದರೋ ‘ಸ್ವಸ್ಯ ಅಧ್ಯಾಯಃ (ಅಧ್ಯಯನಮ್) ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು, ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದೇ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು, ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚಬಾರದು ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಗಳ ಅಧೀನವೆಂದು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕಾರಣ — ವೃತ್ತಿಗಳಾದರೋ ಒಂದೇ ಸವನೇ ಬರುತ್ತಾ — ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಬಾರದೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಏಳುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಆ ಶುದ್ಧಿಯು ಅಂತಃಕರಣ ಹಾಗೂ ಅದರ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮೂಲ ಅಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಎಂದೂ ಅಶುದ್ದವಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ವೃತ್ತಿಗಳು ಅಶುದ್ದವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದರ ಯಥಾರ್ಥ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತಪಃ’ — ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಸೆಕೆ-ಛಳಿ, ಮಳೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದೂ ಒಂದು ತಪವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಈ ತಪಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿ ಹಸಿವು ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಸಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವಾಗ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಬರುವ ಕಷ್ಟ, ತೊಂದರೆ, ವಿಘ್ನ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದೂ ‘ತಪ’ಸ್ಸಾಗಿದೆ;* ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮಾಡಲಾದ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಹಿಸುವವನಲ್ಲಿ ಸಹಿಸುವ ಒಂದು ಹೊಸಶಕ್ತಿ, ಬಲ ಬರುತ್ತದೆ.

* ಆಗತೇ ಸ್ವಾಗತಂ ಕುರ್ಯಾದ್ ಗಚ್ಛಂತಂ ನ ನಿವಾರಯೇತ್ ।
ಯಥಾಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸಹೇತ್ಸರ್ವಂ ಸಾ ತಪಸ್ಯೋತ್ತಮೋತ್ತಮಾ॥

(ಬೋಧಸಾರ)

ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶ ಪರಿಸ್ಥಿತಿರೂಪದಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಬರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸು, ಹೋಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಬೇಡ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದುದನ್ನು ಹಾಗೇ ಸಹಿಸು. ಇದೇ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನು ಆ ತಪೋಬಲದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಬೇರೆ ಯವರಿಗೆ ವರಕೊಡಲು, ಶಾಪ ಕೊಡಲು ಅಥವಾ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿಸದೆ ಆ ಬಲವನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದ ರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಎಚ್ಚರನಾಗಿರಬೇಕು.

ಸಾಧಕನು ಸಾಧನೆಮಾಡುವಾಗ ಆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ನನಗೆ ಏಕಾಂತದೊರೆತರೆ ನಾನು ಸಾಧನೆಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ವಾಯುಮಂಡಲ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಬಯಸದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದಕ್ಕಧೀನ ಆಗದಿರುವುದೂ ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಅಧೀನವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸಾಧಕನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು, ಆದರೆ ಏಕಾಂತ ದೊರೆಯದಿದ್ದರೆ ದೊರೆತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಕಳಿಸಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ವಿಶೇಷ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಬೇಕು.

‘ಆರ್ಜವಮ್’ — ಸರಳತೆ, ನೇರವಾಗಿರುವುದನ್ನು ‘ಆರ್ಜವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರಳತೆಯು ಸಾಧಕನ ವಿಶೇಷ ಗುಣವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು — ಬೇರೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ, ನನ್ನ ವ್ಯವಹಾರ ಸರಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸರಳವಾಗಿ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಬಯಸಿದರೆ ಇದೊಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಕಪಟವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಕೃತ್ರಿಮತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸರಳತೆ, ನೇರತನದ ಭಾವವಿರಬೇಕು. ನೇರ, ಸರಳವಾದ ಕಾರಣ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಮೂರ್ಖ, ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವನೆಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸರಳತೆ ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗೀ ವಸ್ತು ಆಗಿದೆ.

ಕಪಟ ಗಾಂಠ ಮನ ಮೇಂ ನಹೀ, ಸಬಸೋ ಸರಲ ಸುಭಾವ ।

ನಾರಾಯನ ತಾ ಭಕ್ತ ಕೀ, ಲಗೀ ಕಿನಾರೇ ನಾವ ॥

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕಪಟವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನ ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೃತ್ರಿಮತೆ ಇರಬಾರದು.+ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸರಳತೆ ಇರಬೇಕು.

+ ಮನಸ್ಯೇಕಂ ವಚಸ್ಯೇಕಂ ಕರ್ಮಣ್ಯೇಕಂ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ । ಮನಸ್ಯನ್ಯದ್ ವಚಸ್ಯನ್ಯದ್ ಕರ್ಮಣ್ಯನ್ಯದ್ ದುರಾತ್ಮನಾಮ್ ॥

ಮಹಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ವಚನ, ಕರ್ಮ — ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಮಾತು ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ದುರಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಮನ, ವಚನ, ಕರ್ಮ — ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮಾತೆ ಇರುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಮಕ್ರೋಧಸ್ತ್ಯಾಗಃ ಶಾಂತಿರಪೈಶುನಮ್ ।

ದಯಾ ಭೂತೇಷ್ವಲೋಲುಪ್ತ್ವಂ ಮಾರ್ದವಂ ಹ್ರೀರಚಾಪಲಮ್ ॥

ಅಹಿಂಸಾ - ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯಮ್ - ಸತ್ಯಭಾಷಣ, ಅಕ್ರೋಧಃ - ಸಿಟ್ಟುಮಾಡದಿರುವುದು, ತ್ಯಾಗಃ - ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಶಾಂತಿಃ - ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಜನಿತ ಗೊಂದಲವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಪೈಶುನಮ್ - ಚಾಡಿ ಹೇಳದಿರುವುದು, ಭೂತೇಷು - ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ, ದಯಾ - ದಯೆ ಮಾಡುವುದು, ಅಲೋಲುಪ್ತ್ವಮ್ - ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಾಲಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮಾರ್ದವಮ್ - ಅಂತಃಕರಣದ ಕೋಮಲತೆ, ಹ್ರೀಃ - ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆ, ಅಚಾಪಲಮ್ - ಚಲಪತೆಯ ಅಭಾವ — ॥2॥

ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯಭಾಷಣ, ಸಿಟ್ಟುಮಾಡದಿರುವುದು, ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಜನಿತ ಗೊಂದಲವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಚಾಡಿ ಹೇಳದಿರುವುದು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮಾಡುವುದು, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಾಲಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅಂತಃಕರಣದ ಕೋಮಲತೆ, ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆ, ಚಪಲತೆಯ ಅಭಾವ — ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಹಿಂಸಾ’ — ಶರೀರ, ಮನ, ವಾಣೀ, ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾರನ್ನೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡದಿರುವುದನ್ನು ಹಾಗೂ ಅನಿಷ್ಟ ಬಯಸದಿರುವುದನ್ನು ‘ಅಹಿಂಸೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿದಾಗಲೇ ಸರ್ವಥಾ ಅಹಿಂಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನಿಂದ ಅಹಿಂಸೆಯ ಪಾಲನೆ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಗಪೂರ್ವಕ, ಭೋಗ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನು ಎಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ಅಹಿಂಸಕನಾಗಲಾರನು. ಅವನು ತನ್ನ ಪತನವೇನೋ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಜೊತೆಗೆ ಭೋಗಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸೀಮಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ (ತನ್ನ ದೆಂದು)ವಾಗದಿದ್ದರೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗಿಸುವವನು ಹಿಂಸೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾರಣ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ದೊರೆತಿರುವ ಪದಾರ್ಥ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಿಂಸೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರೆತಿರುವ ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದೆಂದು ತಿಳಿದು ನಿರ್ಮಮತೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಅವನು ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅವನೇ ಅಹಿಂಸಕನಾಗಬಲ್ಲನು.

ಸುಖ ಮತ್ತು ಭೋಗ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಯಾರಿಗೆ ಆ ಭೋಗ-ಪದಾರ್ಥ ಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೋ — ಇಂತಹ ಅಭಾವ ಗ್ರಸ್ತರಿಗೆ ದುಃಖ ಸಂತಾಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವರ ಹಿಂಸೆಯೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭೋಗೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದ ಬಗ್ಗೆ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರಿಗಾದರು ದುಃಖ ವಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರಗೆ ಹಿಂಸೆ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ಭೋಗ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ‘ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷವ್’ (4/21).

ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವವನಿಂದ ಹಿಂಸೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಭೋಗ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಸಾಧಕನು ಶರೀರ, ಮನ, ವಾಣಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಬಾಹ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ದುಃಖವಾದರೆ ಈ ದುಃಖವು ಅವನ ಸ್ವಂತದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನಿಗಾದರೋ ಒಳಗಿನಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ದುಃಖಕೊಡುವ ಭಾವನೆ ಇರಬಾರದು. ಅವನ ಭಾವ ನಿರಂತರ ಎಲ್ಲರ ಹಿತಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿರಬೇಕು — ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’.

ಸಾಧಕನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಬಾಧೆ ತಂದೊಡ್ಡಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಹಿತದ ಭಾವನೆ (ಹಿಂಸೆ)ಯೇ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖವಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಆ ದುಃಖವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದುಃಖದಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಹೇ ನಾಥಾ! ನನ್ನಿಂದ ಏನೋ ತಪ್ಪಾಯಿತು, ಅದರಿಂದ ತೊಂದರೆ ಬಂದಿದೆ. ಇಂತಹ ವಿಚಾರ ಬಂದು ಅವನಿಗೆ ಅಳುಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವವನ ಕುರಿತು ಕ್ರೋಧ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಅಡ್ಡಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವವನ ಕುರಿತು ಅವನಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾದರೆ ದ್ವೇಷವೃತ್ತಿ ಇರುವ ಅಂಶದಷ್ಟೇ ತತ್ಪರತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದೆ, ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಆಗ್ರಹವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಒಂದು ತತ್ಪರತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಆಗ್ರಹವಿರುತ್ತದೆ. ತತ್ಪರತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆಗ್ರಹವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ರುಚಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಅದರ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಶಕ್ತಿಬರುತ್ತದೆ — ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವವನೊಂದಗೆ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ರುಚಿ ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಬೇರೆ ಯವರು ನಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನೊಡ್ಡುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ರುಚಿ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆಯವರು ನಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಯನ್ನು ಕೊಡದೆ, ಇವನು ಹಟವಾದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕೇಳಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಗೆಬೇಕೋ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲಿ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಉಪೇಕ್ಷೆಮಾಡಿಯಾರು.

ಹೂವಿನಿಂದ ಪರಿಮಳವು ತಾನಾಗಿ ಹರಡುವಂತೆ ಸಾಧಕ ನಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಅಣುಗಳು ತಾನಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ವಾಯುಮಂಡಲ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ತಾನಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಹಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳ ಮೂಲಕ ವಾಯು ಮಂಡಲವನ್ನು ಅಶುದ್ಧ ಮಾಡುವವನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುವ ಅಪರಾಧಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಸತ್ಯಮ್’ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಕೇಳಿರುವನೋ, ನೋಡಿರುವನೋ, ಓದಿರುವನೋ, ತಿಳಿದಿರುವನೋ, ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನೋ ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು- ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಿಯ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಡುವುದು ‘ಸತ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.

ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯವ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನಿಂದ ಮನ, ವಾಣೀ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಸತ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ಆಗಲಾರದು. ಅವನಿಂದ ಸತ್ಯವ್ಯವಹಾರ, ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ ವ್ಯವಹಾರವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುವವನು ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮನ-ವಾಣೀ- ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಸತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯಲೆಂದೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

‘ಅಕ್ರೋಧಃ’ — ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡಲು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಉರಿಯುವಂತಹ ವೃತ್ತಿಯೇ ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವ ಭಾವನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅದು ‘ಕ್ಷೋಭ’ವಾಗಿದೆ, ಕ್ರೋಧವಲ್ಲ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುವವನ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ನಿಜವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಅನಿಷ್ಟ ಎಂದು ಮಾಡಲಾರನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಅವನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಇವನಾದರೋ ನನಗೆ ದುಃಖಕೊಡಲು ಬಂದಿರುವುದು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಯಾವುದೋ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿರುವೆನು, ಅದರ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವೈದ್ಯರು ಯಾವುದಾದರು ರೋಗಗ್ರಸ್ತ ಅಂಗವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರೆ, ರೋಗಿಯು ಅವನ ಮೇಲೆ ಸಿಟ್ಟಾಗದೆ, ಅದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ರೋಗಗ್ರಸ್ತ ಅವಯವವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಅವನ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಅಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲಾದರು ದುಃಖಕೊಟ್ಟರೆ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಸಲು ನಿಮಿತ್ತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಸಿಟ್ಟಾಗಲೀ? ಅವನಾದರೋ ನನಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ತಪ್ಪುಗಳು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಅವನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ಜನರು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಹಿತಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರಾದರೋ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಟ್ಟು ಅವನ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅವರ ಮೇಲೆ (ಅವರ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಕಾರಣ) ಸಿಟ್ಟುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ನನಗೆ ಮಾಡುವ ಸೇವೆಯು, ಅನುಕೂಲವಾದ ಆಚರಣೆಯು ಇದಾದರೋ ಅವರ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯಾಗಿದೆ, ಅವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವ ವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಅವರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಸುಖಭೋಗಿಸಿದಾಗ ನಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸೇವೆ ಮಾಡುವವರ ಒಳ್ಳೆತನ, ಶುದ್ಧನಿಯತ್ತಿನ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುವವರ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಸುಖಕೊಡುವವರ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತ್ಯಾಗಃ’ — ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದೇ ನಿಜ ವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಎರಡೂ ತ್ಯಾಗವಾಗಬೇಕು. ಹೊರಗಿನಿಂದ ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ, ಅನಾಚಾರ, ದುರಾಚಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನ ಸುಖ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಒಳಗಿನಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಹೊರಗಿನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಒಳಗಿನ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ತತ್ಕಾಲವೇ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ‘ತಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್’ (12/12).

ಸಾಧಕನಿಗೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಯೇ ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ತ್ಯಾಗ ಯಾವಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ? ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನ ಕಾಮನೆ ಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದರಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

‘ಶಾಂತಿಃ’ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಜನಿತ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗದಿರುವುದೇ ‘ಶಾಂತಿ’ಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅಂತಃಕರಣವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶಾಂತ, ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಹಳೆಯ ಪುಣ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವು ಸುಧಾರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಡುವ ಸಂಭವವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಬಂದಾಗ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ನಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಾಗ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತಾನಾಗಿ ಶಾಂತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೂ, ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ತತ್ಕ್ಷಣ ಎಚ್ಚರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಚಾರದಿಂದ ಪುನಃ ಶಾಂತಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಮಯ ನೋಡಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಪೈಶುನಮ್’ — ಯಾರದಾದರೂ ದೋಷಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಅವನ ಕುರಿತು ದುರ್ಭಾವ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ‘ಪಿಶುನತೆ’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವೇ ‘ಅಪೈಶುನ’ವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಎಂದೂ ಯಾರ ಚಾಡಿಯೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನ ಸಾಧನೆಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಅವನ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ, ದೋಷವೃತ್ತಿ ಅಳಿದುಹೋಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಕುರಿತು ತಾನಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಇವರು (ಸಾಧನೆ ಮಾಡದವರು) ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರವು ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆ ನಡೆದಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ (ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದು) ಕಂಡುಬಂದಂತೆ ಬೇರೆಯವರ ಸ್ಥಿತಿ — ನಿಜವಾಗಿ ಅವರಿಗೂ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರದೆ ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ಅವನು ಯಾರ ದೋಷವನ್ನು ಯಾರ ಮುಂದೆ ಏಕೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿಯಾನು?

ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗವುಳ್ಳವನು ಎಲ್ಲಕಡೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭುವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗವುಳ್ಳವನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಮಾರ್ಗವುಳ್ಳವನು ತನ್ನ ಸೇವ್ಯವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಯಾರ ಕೆಡುಕನ್ನು, ನಿಂದೆ, ಚಾಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು?

‘ದಯಾಭೂತೇಷು’ — ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಭಾವನೆಯನ್ನು ‘ದಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ, ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ, ಸಾಧಕರ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ದಯೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

(1) ಭಗವಂತನ ದಯೆ — ಭಗವಂತನ ದಯೆ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತರು ಈ ದಯೆಯನ್ನು ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ದಯೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ (ಪ್ರತಿಕೂಲ) ಪರಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಳಿಸುವುದು ‘ಕೃಪೆ’ ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಳಿಸುವುದು ‘ದಯೆ’ಯಾಗಿದೆ.

(2) ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ದಯೆ — ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಗಳು ಮತ್ತು ಸುಖದಿಂದ ಸುಖಿಗಳು ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ — ‘ಪರ ದುಖ ದುಖ ಸುಖ ಸುಖ ದೇಖೇ ಪರ’ (ಮಾನಸ 7/38/1). ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರೊಳಗೆ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ, ದುಃಖವೂ ಇಲ್ಲ. ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಅಲೆಗಳು ಎದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಮುದ್ರದ ಒಳಗೆ ಯಾವ ಅಲೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಳಗಿನಿಂದ ಸಮುದ್ರವೂ ಶಾಂತ (ಸಮ)ವಿರುವಂತೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಂತರು ದುಃಖಿಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಅವರೊಳಗೆ ಸುಖ-ದುಃಖ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನಿಜವಾಗಿ ಅವರೊಳಗೆ ಸುಖ-ದುಃಖವಿರದೆ ಅವರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದೂರಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಿರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಅವರು ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಬಂದಾಗ ಅವರನ್ನು ಸುಖಿಯಾಗಿಸಲು ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಸಿಟ್ಟಿನಿಂದ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ದಧೀಚಿಯ ಶಿರವನ್ನು ಕಡಿದಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವರ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ ದಧೀಚಿಯು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರು, ಬೇಕಾದರೆ ಬೇರೆಯವರು ಅವರಿಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಅವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಲು ತನ್ನ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ದಯೆಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶುದ್ಧ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

* ಕರ್ಣಸ್ತ್ವಚಂ ಶಿಬಿರ್ಮಾಂಸಂ ಜೀವಂ ಜೀಮೂತವಾಹನಃ । ದದೌ ದಧೀಚಿರಸ್ಥೀನಿ ನಾಸ್ತ್ಯದೇಯಂ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ ॥

ಕರ್ಣನು ತನ್ನ ಚರ್ಮವನ್ನು (ಕವಚವನ್ನು), ಶಿಬಿಯು ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನು, ದಧೀಚಿಯು ತನ್ನ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜೀಮೂತವಾಹನನು ತನ್ನ ಜೀವ (ಶರೀರ)ವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರು. ಮಹಾತ್ಮರಿಗಾಗಿ (ಪರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ) ಕೊಡದಿರುವಂತಹುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.

(3) ಸಾಧಕರ ದಯೆ — ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದೂರಮಾಡುವ ಭಾವನೆಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರ ಹೃದಯ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖಿಗಳು ಹೇಗಾದಾರು? ಎಲ್ಲರ ಒಳಿತು ಹೇಗಾದೀತು? ಎಲ್ಲರ ಉದ್ಧಾರ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಲ್ಲರ ಹಿತ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಅಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿ ಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದೂರ ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವವು ಸಹಜವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಈ ಆಚರಣೆ ಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅಭಿಮಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯದವರು, ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರದಲ್ಲಿ ರತರಾಗಿರುವವರು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಪರಾಧಮಾಡುವವರು, ತನ್ನ ಪತನವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು — ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಸಿಟ್ಟುಬರದೆ ದಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಈ ಜನರು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೇರುವರು? ಇವರ ಒಳಿತು ಹೇಗಾದೀತು? ಎಂದು ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವನು — ಅವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ದುರ್ಬಲನೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ — ಹೇ ನಾಥಾ! ಈ ಜನರು ಈ ದೋಷಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

(4) ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ದಯೆ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ದಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಲಿನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯಾವುದಾದರು ಜೀವಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೆ ‘ನಾನು ಎಷ್ಟು ದಯಾಳು ಆಗಿದ್ದೇನೆ! ನಾನು ಈ ಜೀವಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಟ್ಟೆ! ನಾನಾದರೋ ಎಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗಿದ್ದೇನೆ! ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನಂತೆ ದಯಾಳುವಾಗಿಲ್ಲ, ಯಾರಾದರು ಆಗಿರಬಹುದು ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನರು ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸಲಿ ಮುಂತಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾಗುವ ದಯೆಯ ಅಂಶವಾದರೋ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಮಲಿನತೆಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಆ ದಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧಾರಣ ದರ್ಜೆಯ ಮನುಷ್ಯರೂ ದಯೆಯೇನೋ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ದಯೆಯು ಮಮತೆಯಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇವರು ನಮ್ಮ ಪರಿವಾರದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನಮ್ಮ ಮತ — ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ದಯೆಯು ಮಮತೆ — ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಅಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಇದರಿಂದಲೂ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಮನುಷ್ಯರು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸುಖ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥದ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿಯೇ ಬೇರೆಯವರ ಕುರಿತು ದಯೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಲೋಲುಪ್ತ್ವಮ್’ — ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರು ಭೋಗ- ಭೋಗಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು) ಲಾಲಸೆ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ‘ಲೋಲುಪತೆ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಅಲೋಲುಪ್ತ್ವ’ವಾಗಿದೆ.

ಅಲೋಲುಪ್ತತೆಯ ಉಪಾಯ — (1) ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗದ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ನನಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನದೇನು ಕೆಡಿಸಬಲ್ಲವು? ಇಂತಹ ಭಾವ, ಇಂತಹ ಅಭಿಮಾನ ಬರಲುಬಿಡಬಾರದು. ಇದು ಸಾಧಕರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಎಚ್ಚರದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

(2) ನಾನು ಹೃದಯದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಎಂದಾದರು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಲೋಲುಪತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ನನ್ನ ಪತವಾದೀತು ಮತ್ತು ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವೆನು — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾದರು ಅಚಾನಕ ವಿಚಲಿತ ನಾಗುವ ಅವಕಾಶ ಬಂದರೆ ಹೇ ನಾಥಾ! ಕಾಪಾಡು! ಹೇ ನಾಥಾ! ಕಾಪಾಡು ಹೀಗೆ ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಕೂಗಬೇಕು.

(3) ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಾಮ ವಿಷಯಕವಾದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ನೋಡಬಾರದು. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ‘ಇದಾದರೋ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಈ ವಸ್ತುವಾದರೋ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ರಾಕ್ಷಸ-ಅಸುರ ಭೂತ-ಪ್ರೇತ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ‘ನಾನಾದರೋ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಿಗಿಂತ ಅರ್ಥಾತ್ — ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇರಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಮಾರ್ಗದ ಪಥಿಕನಲ್ಲ. ನನಗಾದರೋ ಜನ್ಮ-ಮರಣಾದಿ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವಗೊಳಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿದೆ.’ ಎಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಷ್ಟು ಇಂತಹ ಕಾಮ-ಚೇಷ್ಟೆಯನ್ನು ನೋಡಬಾರದು.

‘ಮಾರ್ದವಮ್’ — ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ದುಃಖಕೊಡುವವರ ಕುರಿತು ಮತ್ತು ವೈರವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವರ ಕುರಿತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆಯ ಭಾವವನ್ನಿರಿಸದೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕೋಮಲತೆ ಇರುವುದು ‘ಮಾರ್ದವ’ವಾಗಿದೆ.*

* ಶರೀರದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ೞಆರ್ಜವ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ‘ಮಾರ್ದವ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿರುವ ಅಂತರವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ಕೋಮಲತೆಯ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕುರಿತು ಯಾರಾದರೂ ಕಠೋರತೆಯ ಹಾಗೂ ಅಹಿತಕರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದರೂ ಅವನ ಕೋಮಲತೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ಎಂದಾದರು ಯಾವುದೇ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಯಾರಿಗಾದರು ಕಠೋರವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದರೂ, ಆ ಕಠೋರ ಉತ್ತರವು ಅವನ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಿಂದಿನಿಂದ — ನಾನು ಅವನ ಕುರಿತು ಕಠೋರತೆಯ ವ್ಯವಹಾರ ಏಕೆ ಮಾಡಿದೆ? ನಾನು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರು ಉಪಾಯ ದಿಂದ ತಿಳಿಸಬಹುದಿತ್ತು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವಬರುವುದರಿಂದ ಕಠೋರತೆಯು ಅಳಿಯುತ್ತಾಹೋಗಿ, ಕೋಮಲತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕರ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಮಲತೆ ಇದ್ದರೂ ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಕೋಮಲತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ಕೋಮಲ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಮಾಡುವವರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರ ವರ್ತನೆ ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಕೋಮಲತೆ ಕಂಡುಬರದಿದ್ದರೂ, ಒಳಗೆ ತುಂಬಾ ಕೋಮಲತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಹ್ರೀಃ’ — ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ನಾಚಿಕೆಯ ಹೆಸರು ‘ಹ್ರೀಃ’ (ಲಜ್ಜೆ) ಆಗಿದೆ. ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಾಧನ-ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡು ವುದರಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಲಜ್ಜೆಯು ಕೇವಲ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಲೆಂದೇ ಆಗಿರದೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ರಾಮ-ರಮಾ! ನಾನು ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವ ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಬರುತ್ತದೆ. ಜನರೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯು ತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಸಾಧನಾ-ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿರಲೀ ಅಥವಾ ಜನರೆದುರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? — ಈ ಲಜ್ಜೆಯ ಕಾರಣ ಸಾಧಕನು ಕೆಟ್ಟ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಆಚರಣೆಗಳು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗತ್ತವೆ. ನಾನು ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ನಾಚಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು — ನಾನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಸೇವಕ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಥಾರುಚಿಯಾಗಿ ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಾಧನಾ-ವಿರುದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿದು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

‘ಅಚಾಪಲಮ್’ — ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಚಪಲತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಉದ್ವೇಗ ಆಗದಿರುವುದು ‘ಅಚಾಪಲ’ವಾಗಿದೆ. ಚಪಲತೆ (ಚಂಚಲತೆ) ಇರುವುದರಿಂದ ಕೆಲಸ ಬೇಗನೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕೆಲಸಗಳು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲಸಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಆದಾಗ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಗಡಿಬಿಡಿ, ಚಿಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಪಲತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತೆಯ ದೋಷವೂ ಬರದೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ಒಪ್ಪವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮ ವನ್ನು ಮಾಡುವ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಮತ್ತು ಚಂಚಲ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (18/26).

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ತೇಜಃ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ಶೌಚಮದ್ರೋಹೋ ನಾತಿಮಾನಿತಾ ।

ಭವಂತಿ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತಸ್ಯ ಭಾರತ ॥

ತೇಜಃ - ತೇಜವು (ಪ್ರಭಾವ), ಕ್ಷಮಾ - ಕ್ಷಮೆ, ಧೃತಿಃ - ಧೈರ್ಯ, ಶೌಚಮ್ - ಶರೀರದ ಶುದ್ಧಿ, ಅದ್ರೋಹಃ - ವೈರಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು (ಮತ್ತು), ನಾತಿಮಾನಿತಾ - ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವುದು, ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ! (ಇವೆಲ್ಲ), ದೈವೀಮ್ - ದೈವೀ, ಸಂಪದಮ್ - ಸಂಪತ್ತನ್ನು, ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ - ಪಡೆದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ (ಲಕ್ಷಣ), ಭವಂತಿ - ಆಗಿವೆ. ॥3॥

ತೇಜವು (ಪ್ರಭಾವ), ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ಶರೀರದ ಶುದ್ಧಿ, ವೈರಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವುದು; ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನಾ! ಇವೆಲ್ಲ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತೇಜಃ’ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗದೊರಕಿದಾಗ ಅವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಸಾಧಾರಣ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಪುರುಷರ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕ್ರೋಧೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಕೂಡ ಜನರಿಗೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲೂ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇದು ಕ್ರೋಧರೂಪೀ ದೋಷದ ತೇಜವಾಗಿದೆ.

ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ಅವನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆ ಜನರೊಳಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸೌಮ್ಯಭಾವಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ಸಾಧಕನ ಮುಂದೆ ಬೇರೆ ಜನರೂ ದುರಾಚಾರ ಮಾಡಲು ನಾಚುತ್ತಾರೆ, ಹಿಂಜರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸದ್ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಸದಾಚಾರ ಆಚರಿಸತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರ ತೇಜ (ಪ್ರಭಾವ)ವಾಗಿದೆ.

‘ಕ್ಷಮೆ’ — ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡುವುದು ‘ಕ್ಷಮೆ’ಯಾಗಿದೆ.* ಈ ಕ್ಷಮೆ ಮೋಹ-ಮಮತೆ, ಭಯ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಲೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ — ಮಗನು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದಾಗ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ ಬಿಟ್ಟರೆ ಈ ಕ್ಷಮೆಯು ಮೋಹ-ಮಮತೆಯಿಂದ ಇರುವುದರಿಂದ ಶುದ್ಧ ವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರೋ ಬಲಿಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಕ್ರೂರವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಗೆ ಅಪರಾಧವಾದರೆ ನಾವು ಭಯದಿಂದ ಅವನೆದುರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಈ ಕ್ಷಮೆಯು ಭಯದಿಂದಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಧನ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಇನ್ಕಂಟ್ಯಾಕ್ಸ ಆಫಿಸರ್ ಬಂದಾಗ ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನುಚಿತವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಇರುವುದು ನಮಗೆ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾರ್ಥದ — ಹಾನಿಯ ಭಯದಿಂದ ನಾವು ಅವರೆದುರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಕ್ಷಮೆಯು ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಕ್ಷಮೆಯು ನಿಜವಾದ ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲ. ‘ನಮ್ಮ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶಿಕ್ಷೆ ಸಿಗದಿರಲಿ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿರು ವುದೇ ನಿಜವಾದ ಕ್ಷಮೆಯಾಗಿದೆ.

* ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಏನು ಅಂತರವಿದೆ? ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶಿಕ್ಷೆ ದೊರೆಯದಿರಲಿ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧಬಾರದಿರಲಿ, ಹೊಟ್ಟೆಕಿಚ್ಚು ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಗೊಂದಲವಿಲ್ಲದಿರಲಿ ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಮೆಯ ಒಳಗೇ ಅಕ್ರೋಧ ಬರುವುದಿದ್ದರೂ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೆಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಕ್ರೋಧರಹಿತ ಎದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕ್ರೋಧರಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಇವನು ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ಗುಣಗಳು (ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ರೋಧ) ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ.

ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವುದೂ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ —

(1) ನಾವು ಯಾರಿಗಾದರು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರ ಶಿಕ್ಷೆ ನಮಗೆ ಸಿಗದಿರಲಿ — ಎಂಬ ಭಯದಿಂದಲೂ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಈ ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಉಚ್ಚಮಟ್ಟದ ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲ.

(2) ನಮ್ಮಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ಅಪರಾಧ ಘಟಿಸಿದರೆ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಜೀವನವಿಡೀ ಇಂತಹ ಅಪರಾಧ ಪುನಃ ಎಂದೂ ಮಾಡಲಾರೆ — ಈ ಭಾವದಿಂದ ಕೇಳಲಾಗುವ ಕ್ಷಮೆಯು ನಮ್ಮ ಸುಧಾರಣೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ಉನ್ನತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಂದುಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವ ಉಪಾಯಮಾಡಬೇಕು? ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಯಾರಿಂದಲೂ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖದ ಆಸೆಯನ್ನು ಇರಿಸಬಾರದು ಮತ್ತು ತನಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುವವನ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮಾಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಧೃತಿಃ’ — ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಧೃತಿ’ (ಧೈರ್ಯ)ಯಾಗಿದೆ (18/33).

ವೃತ್ತಿಗಳು ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಧೈರ್ಯ ಸರಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಿಗಳು ರಾಜಸ-ತಾಮಸವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಂತಹ ಧೈರ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದರಿನಾರಾಯಣದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನಿಗೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಸೆಕೆ, ಹತ್ತುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಛಳಿ, ಇಳಿಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಕೂಲತೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ನಡೆಯುವವನಿಗೆ ಆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಲ್ಲದೆ ‘ನನಗಾದರೋ ಬದರಿನಾರಾಯಣ ತಲುಪುವುದಿದೆ’ ಈ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಧೈರ್ಯ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ವೃತ್ತಿಗಳ ಕಡೆಗೆ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಬಾರದು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಧೈರ್ಯತಂದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನಸ್ವೀ ಕಾಯಾರ್ಥೀ ನ ಗಣಯತಿ ದುಃಖಂ ನ ಚ ಸುಖಮ್ ॥

(ಭರ್ತೃಹರಿನೀತಿ ಶತಕ)

‘ಶೌಚಮ್’ — ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಶುದ್ಧಿಯ ಹೆಸರು ‘ಶೌಚ’ವಾಗಿದೆ.* ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡ ಸಾಧಕನು ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿವಿರಿಸುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧಿ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಬಾಹ್ಯ- ಅಶುದ್ಧಿಯು ಅವನಿಗೆ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಷಯವಾಗಿ ಪತಂಜಲಿಯವರು ಹೇಳಿರುವರು —

* ಇಲ್ಲಿ ೞಶೌಚವ್ ಪದದಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಂತಃಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ೞಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿಃ ಪದದಿಂದ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿಬಿಟ್ಟಿದೆ.

‘ಶೌಚಾತ್ ಸ್ವಾಂಗಜುಗುಪ್ಸಾ ಪರೈರಸಂಸರ್ಗಃ’ (ಯೋಗದರ್ಶನ 2/40)

ಶೌಚದಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಘೃಣಾ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಪವಿತ್ರಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಸರ್ಗ ಮಾಡದಿರುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದ ರಿಂದ ಶರೀರದ ಅಪವಿತ್ರತೆಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದ ಅಪವಿತ್ರತೆಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದರಿಂದ ‘ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿವೆ’ ಇದರ ಅರಿವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ಅರಿವಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳ ಕುರಿತು ಇರುವ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯವ ಇಚ್ಛೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿಯು — (1) ಶಾರೀರಿಕ, (2) ವಾಚಿಕ, (3) ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮತ್ತು (4) ಆರ್ಥಿಕ ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ.

(1) ಶಾರೀರಿಕ ಶುದ್ಧಿ — ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ವ್ಯಸನ, ರುಚಿ, ಶೋಕಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಶರೀರ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ-ತತ್ಪರತೆ, ಪುರುಷಾರ್ಥ, ಉದ್ಯೋಗ, ಸಾದಾತನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡಿದಾಗ ಶರೀರವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ನೀರು-ಮಣ್ಣು ಇವುಗಳಿಂದಲೂ ಶರೀರ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

(2) ವಾಚಿಕ ಶುದ್ಧಿ — ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವುದು, ಕಟುವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹಲುಬುವುದು, ನಿಂದಿಸುವುದು, ಚಾಡಿಹೇಳುವುದು ಇವುಗಳಿಂದ ವಾಣಿ ಅಶುದ್ಧವಾಗು ತ್ತದೆ. ಈ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಸತ್ಯ, ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಹಿತವಾದ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವುದು (ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯಾಗಲಿ ಹಾಗೂ ದೇಶ, ಗ್ರಾಮ, ಬಡಾವಣೆ, ಪರವಾರ ಕುಟುಂಬ ಇವುಗಳ ಹಿತವಾಗಲಿ) ಮತ್ತು ಅನಾವಶ್ಯಕ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡದಿರುವುದು ವಾಣಿಯ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

(3) ಕೌಟುಂಬಿಕ ಶುದ್ಧಿ — ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಿತವಾಗು ವಂತಹ ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಿಸು ವುದು; ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಇರುವ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಪೂರೈಸುವುದು, ಕುಟುಂಬದವರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಪಕ್ಷಪಾತ ಮಾಡದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದು — ಇದು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.

(4) ಆರ್ಥಿಕ ಶುದ್ಧಿ — ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ, ಸತ್ಯತೆಯಿಂದ, ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಗಳಿಸಿದ ಧನವನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ, ಅರಕ್ಷಿತ, ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತ, ದರಿದ್ರಿ, ರೋಗಿ, ಕ್ಷಾಮ ಪೀಡಿತ, ಹಸಿದಿರುವ ಇತ್ಯಾದಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಗೋವು, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಇವರ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ದ್ರವ್ಯದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ತ್ಯಾಗೀ, ವೈರಾಗೀ, ತಪಸ್ವೀ, ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಧನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಸದ್ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಸರಳ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಕೊಡುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳನ್ನು ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಧನದ ಮಹಾನ್ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯದೇ ಉದ್ದೇಶವಾದಾಗ ನಮ್ಮ (ಸ್ವಯಂ ವಿನ) ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂವಿನ ಶುದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಶರೀರ, ವಾಣಿ, ಕುಟುಂಬ, ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರವಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಶರೀರಾದಿಗಳು ಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಾನ, ವಾಯುಮಂಡಲ ಇವುಗಳೂ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದರಿಂದ ಶರೀರದ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಶರೀರದ ಮಮತೆ ಬಿಡಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸಾಧನೆಯೂ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅದ್ರೋಹಃ’ — ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವನ ಕುರಿತೂ ಕೂಡ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸೇಡುತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ಅದ್ರೋಹ’ವಾಗಿದೆ.* ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಅನಿಷ್ಟಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವನ ಕರಿತು ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ನಾನು ಇವನ ಸೇಡುತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು ಎಂಬ ದ್ವೇಷದ ಒಂದು ಗಂಟು ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಎಷ್ಟೇ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡಿದರೂ, ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವವನ ಕುರಿತು ಸೇಡುತೀರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಷ್ಟ ದೇವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯಾರ ಕುರಿತಾದರೂ ಹೇಗೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡಬಲ್ಲನು?

* ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ದ್ರೋಹ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತರವಿದೆ. ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವವರ ಕುರಿತು ತತ್ಕಾಲ ಉಂಟಾಗುವ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ವೃತ್ತಿಯ ಹೆಸರು ೞಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ಆಂತರಿಕ ಭಾವ ನೆಲೆಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಾಗ ಅವನ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವ ೞವೈರ ಭಾವ ನೆಲೆಸುವುದರ ಹೆಸರು ೞದ್ರೋಹವಾಗಿದೆ.

‘ನಾತಿಮಾನಿತಾ’ — ಒಂದು ‘ಮಾನಿತಾ’ ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ‘ಅತಿಮಾನಿತಾ’ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ‘ಮಾನಿತಾ’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದ ನಾವು ವಿದ್ಯೆ ಪಡೆದೆವೋ, ಯಾರ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆವೋ ಅಥವಾ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಅವರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನಾವು ಮಾನವನ್ನು, ಆದರ — ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ‘ಅತಿಮಾನಿತಾ’ ಆಗಿದೆ. ಈ ಮಾನಿತಾ ಹಾಗೂ ಅತಿಮಾನಿತಾ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ನಾತಿಮಾನಿತಾ’ ಆಗಿದೆ.

ಸ್ಥೂಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾನಿತೆಯ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ-

(1) ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮಾನಿತಾ — ಧನ, ವಿದ್ಯೆ, ಗುಣ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಅಂತಸ್ತು, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ; ನಾನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಇದ್ದೇನೆಯೆ? ನನ್ನನ್ನು ಎಷ್ಟು ಜನರು ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ! ಅವರು ಆದರಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನು ಆದರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಕುರಿತು ಇರುವ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮಾನಿತಾ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

(2) ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾನಿತಾ — ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಏನೋ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗ ತೊಡಗಿ ದಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಏನೋ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಬೇರೆಯವರೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಸಾಧಕನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜೊತೆ- ಜೊತೆಗೆ ‘ಇವರು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರು, ಒಳ್ಳೆಯ ಸಜ್ಜನರಿ ದ್ದಾರೆ’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಈ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುವುದು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾನಿತೆಯಾಗಿದೆ.

ತನ್ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ (ಏಕದೇಶೀಯತೆ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ) ಇರುವ ವರೆಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಳಿದುಹೋದಂತೆ ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷತೆ ಭಾವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಮಾನಿತಾಗಳ ಅಭಾವವಾಗಿ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣ ‘ನಾತಿಮಾತಿತಾ’ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ —

ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಎಷ್ಟು ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳಿವೆಯೋ, ಅವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಇರಲೇಬೇಕು. ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯ ಭಿನ್ನತೆ ಯಿಂದ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಇನ್ನಿತರ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಇರಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಆ ಕೊರತೆ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪ್ರಭುವಿನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆ ಕೊರತೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲವಾದಂತೆ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಆ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಸಂಭವ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರ, ಅರ್ಥಾತ್-ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಭವಂತಿ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಚಾತಸ್ಯ ಭಾರತ’ — ಅರ್ಜುನಾ! ಇವೆಲ್ಲ ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾದಾಗ ಈ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಬರತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಸಾಧಕನು ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನ್ನು ತನ್ನ ಪರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಗಳಿಸಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಗುಣಗಳು ಬರುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನೇ ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಎಂದಾದರು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಾದರೋ ಇಂತಹ ವೃತ್ತಿಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇಂತಹ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಇವು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವು? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದಿರುವುದು — ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಆ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿಯ ಅಭಿಮಾನ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧಕನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವು ದೇವರ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಪತ್ತಾಗಿವೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಗತ (ತನ್ನ) ಯಾರದ್ದೂ ಅಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿದ್ದರೆ ಇವು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು, ಬೇರೆ ಯಾರ ವ್ಯಕ್ತಿಯದಾಗಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗಲೇ ಅಭಿಮಾನ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಭಿಮಾನವು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅಭಿಮಾನದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿಯೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಅವಗುಣಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿ ನಿಂದ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು (ಅಭಿಮಾನ) ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಎಂದೂ ಅಳಿದುಹೋಗಲಾರದು. ಆದರೆ ದೈವಿ-ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಎಂದೂ ಹುಟ್ಟದೆ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಯಾವ ಅವಗುಣಗಳಿರುತ್ತವೋ, ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಗುಣಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾಧನೆಯ ಜೊತೆ ಕೆಲವು ಅಸಾಧನೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅಭಿಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಯಾರಿಗಾದರು ಸತ್ಯ ಮಾತಾಡುವ ಅಭಿಮಾನವಿದ್ದರೆ ಅದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸತ್ಯದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಸತ್ಯದ ಅಭಿಮಾನ ಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಗುಣ ಅವಗುಣಗಳು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅಭಿಮಾನ ಬರುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಥಾ ಗುಣಗಳು ಬಂದಾಗ ಗುಣಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಆಗಲಾರದು.

ಇಲ್ಲಿ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇದು ಭಗವಂತನ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅವನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ, ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯ-ದೇವತೆ, ಭೂತ-ಪಿಶಾಚ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ನಾರಕೀಯ ಜೀವಿಗಳು, ಕೀಟ-ಪತಂಗ, ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಯೋನಿಗಳನುಸಾರ ದೊರೆತಿರುವ ಶರೀರವು ರುಗ್ಣ ಹಾಗೂ ಜೀರ್ಣವಾದಾಗಲೂ ಕೂಡ ‘ನಾನು ಬದುಕುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು, ಪ್ರಾಣಗಳು ಸದಾ ಇರಲಿ’ — ಈ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ.* ಈ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದೇ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ.

* ಯಜ್ಜೀರ್ಯತ್ಯಪಿ ದೇಹೇಸ್ಮಿನ್ ಜೀವಿತಾಶಾ ಬಲೀಯಸೀ ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 10/14/53)

ತ್ಯಾಗಿ-ವೈರಾಗಿ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಣಗಳು ಇದ್ದು ಕೊಂಡಿರಲಿ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಪೋಷಣೆ-ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ಲೋಲುಪತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಶರೀರ- ಪ್ರಪಂಚವಲ್ಲ.

ಸಾಧಕ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಆಧಾರ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣನಾಥಾ! ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರಾ! ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯ! ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗ ಸಹಿಸದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಕೂಡ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಬಲ್ಲವು. ಕಾರಣ — ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡ ಬೇಕಾದರೂ ಅವನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯು ಪತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ (ಪ್ರಾಣನಾಥ) ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರಾಣ, ಶರೀರ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪತಿಯು ಸತ್ತಾಗ ಅವಳು ಅವನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತಿನ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಿರುವರು —

ಪ್ರೇಮ ಭಗತಿ ಜಲ ಬಿನುರಪುರಾಈ ।

ಅಭಿಅಂತರ ಮಲ ಕಬಹುಂ ನ ಜಾಈ ॥

(ಮಾನಸ — 7/49/3)

ಸಂಬಂಧ — ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನದೇ ಉದ್ದೇಶವಿರುವ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಆದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದೇ ಉದ್ದೇಶವಿರುವಂತಹ ಪ್ರಾಣಪೋಷಣ ಪರಾಯಣ ಜನರ ಸಂಪತ್ತು ಯಾವುದು? ಇದನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ದಂಭೋ ದರ್ಪೋಭಿಮಾನಶ್ಚ ಕ್ರೋಧಃ ಪಾರುಷ್ಯಮೇವ ಚ

ಅಜ್ಞಾನಂ ಚಾಭಿಜಾತಸ್ಯ ಪಾರ್ಥ ಸಂಪದಮಾಸುರೀವ್ ॥ 4॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ!, ದಂಭಃ - ದಂಭಪಡುವುದು, ದರ್ಪಃ - ಗರ್ವಪಡುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಭಿಮಾನಃ- ಅಭಿಮಾನಪಡುವುದು, ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧ ಮಾಡುವುದು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪಾರುಷ್ಯಮ್ - ಕಠೋರತೆ ಇರುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅವಿವೇಕವಿರುವುದು, ಏವ - ಕೂಡ (ಇವೆಲ್ಲ), ಆಸುರೀಮ್ - ಆಸುರೀ, ಸಂಪದಮ್ - ಸಂಪತ್ತನ್ನು, ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ - ಪಡೆದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ (ಲಕ್ಷಣ)ಗಳಾಗಿವೆ. ॥4॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ದಂಭಪಡುವುದು, ಗರ್ವಪಡುವುದು, ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವಿರುವುದು, ಕ್ರೊಧಮಾಡು ವುದು ಹಾಗೂ ಕಠೋರತೆ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಅವಿವೇಕವಿರುವುದೂ ಕೂಡ (ಇವೆಲ್ಲ) ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದಂಭಃ’ — ಮಾನ, ಹಿರಿಮೆ, ಪೂಜೆ, ಖ್ಯಾತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಸರು ‘ದಂಭ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ದಂಭವು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ.

(1) ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳಿಂದ — ತನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಸಾಧಕ, ವಿದ್ವಾಂಸ, ಗುಣವುಳ್ಳವನೆಂದು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಆಚರಣೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಗಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೆ ಆಚರಣೆ ತೋರಿಸುವುದು, ಸ್ವಲ್ಪವಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು, ಭೋಗಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನನ್ನು ಯೋಗಿ ಎಂದು ತೋರಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ತೋರಿಕೆಯ ಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುವುದು ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳಿಂದಾದ ‘ದಂಭ’ವಾಗಿದೆ.

(2) ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ — ಯಾರ ಆಚರಣೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಶುದ್ಧವಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಯಾರ ಆಚರಣೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಅಶುದ್ಧವಾಗಿವೆಯೋ-ಅಂತಹ ದುರ್ಗುಣೀ-ದುರಾಚಾರೀ ಜನರಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲು ತನ್ನ ಗೌರವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಮಾನ-ಆದರ ಇವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಣೆ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ — ಇದು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದಾದ ‘ದಂಭ’ವಾಗಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಣ, ಶರೀರ, ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಆದರ, ಮಹಿಮೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ‘ದಂಭ’ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ದರ್ಪಃ’ — ಗರ್ವದ ಹೆಸರು ‘ದರ್ಪ’ವಾಗಿದೆ. ಧನ-ವೈಭವ, ಆಸ್ತಿ-ಪಾಸ್ತಿ, ಮನೆ-ಪರಿವಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಮತೆಯುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಾಗುವ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಅನುಭವವು ‘ದರ್ಪ’ವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಷ್ಟು ಹಣವಿದೆ; ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪರಿವಾರ ನನಗಿದೆ; ನನಗೆ ಇಷ್ಟು ರಾಜ್ಯ ಇದೆ; ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಷ್ಟು ಆಸ್ತಿ-ಪಾಸ್ತಿ ಇದೆ; ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಇಷ್ಟು ಜನರಿದ್ದಾರೆ; ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಇಷ್ಟು ಜನರು ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ನನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಜನರಿದ್ದಾರೆ; ಧನ-ಸಂಪತ್ತು-ವೈಭವಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಯಾರು ಸರಿಸಮಾನರಿದ್ದಾರೆ? ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಂತಿಂತಹ ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಎಂತಹ ಯಶ, ಕೀರ್ತಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ! ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿದ್ದಾರೆ; ನನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಎಷ್ಟು ಉಚ್ಚಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ! ನನ್ನ ಗುರುಗಳು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ದರ್ಪವಾಗಿವೆ.

‘ಅಭಿಮಾನಃ’ — ಅಹಂತೆಯುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಅನುಭವದ ಹೆಸರು ‘ಅಭಿಮಾನ’ವಾಗಿದೆ.* ನಾನು ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ವರ್ಣ — ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಮ್ಮ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಊರಿನಲ್ಲೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಮಾತು ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ನಾನು ಆಸರೆಕೊಟ್ಟ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ ವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಎಲ್ಲ ಜನರು ಭಯಭೀತರಾಗುವರು ಮತ್ತು ನನ್ನ ವಿರೋಧಿಗಳಾದವರೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆ ಸೇರಲೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹೆದರುತ್ತಾರೆ, ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಆದರವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಗೆಳೆಯಲಾರರು. ನಾನು ಮಾಡಿದ ನ್ಯಾಯ-ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಯಾರೂ ವಿರೋಧಿಸಲಾರರು. ನಾನು ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಅಣಿಮಾ, ಮಹಿಮಾ, ಗರಿಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕೆಳಗೆ-ಮೇಲೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಇತ್ಯಾದಿ- ಇತ್ಯಾದಿ ಅಭಿಮಾನ ವಾಗಿದೆ.

* ಎಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ದರ್ಪ — ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಬರತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನದ ಅಂತರ್ಗತ ದರ್ಪ ಹಾಗೂ ದರ್ಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಅಭಿಮಾನ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಮತೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ೞದರ್ಪ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ೞಅಭಿಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯು ೞದರ್ಪ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಒಳಗಿನ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯು ಅಭಿಮಾನವಾಗಿದೆ.

‘ಕ್ರೋಧಃ’ — ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಲು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಉರಿಯ ಹೆಸರು ‘ಕ್ರೋಧ’ ವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಯಾರಾದರು ಕೆಲಸಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ತೇಜನ ಉಂಟಾಗಿ ಯಾವ ಉರಿಯುವ ವೃತ್ತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಅದು ಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ. ಕ್ರೋಧ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೋಭದಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿದೆ. ಮಗುವು ತುಂಟತನ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆಗ ತಂದೆ- ತಾಯಂದಿರು ಉತ್ತೇಜಿತರಾಗಿ ಮಗುವನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ- ಇದು ಅವರ ಕ್ಷೋಭೆ (ಹೃದಯದ ಗಾಬರಿ)ಯಾಗಿದೆ, ಕ್ರೋಧವಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಅವರಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವ ಭಾವನೆಯೇ ಇರದೆ ಮಗುವಿನ ಹಿತದ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉತ್ತೇಜನಗೊಂಡು ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟ, ಅಹಿತಗೈದು ಅವನಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾದರೆ ಇದು ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ. ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಇದೇ ‘ಕ್ರೋಧ’ವಿರುತ್ತದೆ.

ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಫಲ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ವತಃ ಅವನಿಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರೋಧೀ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಉತ್ತೇಜಿತಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಪಕಾರ ವಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಅಪಕಾರವು ಹೆಚ್ಚೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳದೆ ಕ್ರೋಧಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಖಂಡಿತ ಮಾಡಲಾರನು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು ಇದೆ — ಕ್ರೋಧೀ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾರ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವ ಫಲ ಭೋಗರೂಪದಿಂದ ಬರುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಅನಿಷ್ಟವಾಗಲಾರದು; ಆದರೆ ಕ್ರೋಧೀ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಹೊಸ ಪಾಪ ಸಂಗ್ರಹವಾದೀತು ಹಾಗೂ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೂ ಕೆಟ್ಟುಹೋದೀತು. ಈ ಸ್ವಭಾವವು ಅವನನ್ನು ನರಕಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವ ಕಾರಣವಾದೀತು ಮತ್ತು ಯಾವ ಯೋನಿಗೆ ಹೋಗುವನೋ ಅಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟೀತು.

ಕ್ರೋಧವು ತನ್ನನ್ನೇ ಸುಡುತ್ತದೆ.+ ಕ್ರೋಧೀ ವ್ಯಕಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯಾಗದೆ ನಿಂದೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಮನೆಯ ಜನರೂ ಕೂಡ ಕ್ರೋಧಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನರಕಗಳ ಬಾಗಿಲು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ, ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮ, ಸ್ಮೃತಿ ವಿಭ್ರಮದಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ (2/62, 63).

+ ಕ್ರೋಧೋ ಹಿ ಶತ್ರುಃ ಪ್ರಥಮೋನರಾಣಾಂ ದೇಹಸ್ಥಿತೋ ದೇಹವಿನಾಶನಾಯ ।
ಯಥಾಸ್ಥಿತಃ ಕಾಷ್ಠಗತೋ ಹಿ ವಹ್ನಿಃ ಸ ಏವ ವಹ್ನಿರ್ದಹತೇ ಶರೀರಮ್ ॥

ಕ್ರೋಧವು ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಥಮ ಶತ್ರುವಾಗಿದೆ, ಅದು ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ದೇಹವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬೆಂಕಿಯು ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರೋಧರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ದೇಹವನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.

‘ಪಾರುಷ್ಯಮ್’ — ಕಠೋರತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಪಾರುಷ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದಿರುತ್ತದೆ; ಶರೀರದಿಂದ ದಿಟ್ಟತನದಿಂದ ನಡೆಯುವುದು, ಓರೆಯಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು ಶರೀರದ ಪಾರುಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಓರೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಕಣ್ಣಿನ ಪಾರುಪ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಾತಿನಿಂದ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು, ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರು ಭಯಭೀತರಾಗುವುದು ವಾಣಿಯ ಪಾರುಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಆಪತ್ತು, ಸಂಕಟ, ದುಃಖ ಬಂದಾಗಲೂ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡದೆ ರಾಜಿಯಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕಠೋರ ಭಾವಗಳು ಹೃದಯದ ಪಾರುಷ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿರುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಬೇರೆಯವರ ಕ್ರಿಯೆ, ವಾಣಿ ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವರು ಕಠೋರವಚನಗಳಾಡುತ್ತಾರೆ, ದುಃಖಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಖುಶಿಯಾಗಿ — ನೋಡಿದಿರಾ! ನಾನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೀಗೆ ಒರಟಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸಿ ಅವನ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ! ಈಗ ಅವನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಾತಾಡ ಬಲ್ಲನೇ? ಇದೆಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರದ ಪಾರುಷ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯು ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾದೀತು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಯಾವುದಾದರು ಆಪತ್ತು ಬಂದೀತು ಎಂಬುದರ ವಿಚಾರವೇ ಮಾಡಲಾರನು. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಠೋರ ಭಾವ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಮನ, ವಾಣೀ, ಶರೀರ, ವರ್ತನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ವೃತ್ತಿಯು ತುಂಬಾ ಬೆಳೆದಾಗ ಅವನು ಹಿಂಸಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕ್ರೂರತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕ್ರೂರತೆ ಬಂದಾಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವನ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ, ಕೊಟ್ಟು-ಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕಠೋರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಣವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಾಕಲು, ಬೇರೆಯವರಗೆ ದುಃಖಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸುಖವಾದೀತೇ ಅಥವಾ ದುಃಖವಾದೀತೇ ಇದನ್ನು ಅವನು ಯೋಚಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಅಜ್ಞಾನಮ್’ — ಇಲ್ಲಿ ಅವಿವೇಕದ ಹೆಸರು ಅಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ. ಅವಿವೇಕೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಸತ್-ಅಸತ್, ಸಾರ-ಅಸಾರ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಇವುಗಳ ಬೋಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ) ಈ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಎಷ್ಟು ದಿನ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರಬಲ್ಲವು ಮತ್ತು ನಾವು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರಬಲ್ಲೆವು ಇದನ್ನು ಅವರು ಯೋಚಿಸಲಾರರು. ಪಶುಗಳಂತೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣ ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರು ಕರ್ತವ್ಯವೇನು-ಅಕರ್ತವ್ಯವೇನು — ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಅವರು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನೇ ಸುಖ ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಸಂಯೋಗವನ್ನೇ ದುಃಖವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಉದ್ಯೋಗವಾದರೋ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲಿ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ* ಆದರೂ ಕೂಡ ನಮಗೆ ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾದೀತು? ಎಂಬ ಎಚ್ಚರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆ ಯಿಂದ ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಅವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿಗಾಗಿ ತುಂಬಾ ಅಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾರಭಮಾಣಾನಾಂ ದುಃಖಹತ್ಯೈ ಸುಖಾಯ ಚ ।
ಪಶ್ಯೇತ ಪಾಕವಿಪರ್ಯಾಸಂ ಮಿಥುನೀಚಾರಿಣಾಂ ನೃಣಾಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 11/3/18)

ರಾಜನೇ! ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷ-ಸಂಬಂಧ ಮುಂತಾದ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ಪುರುಷರಾದರೋ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಮಾಯೆಯಿಂದ ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಅವರು ಸುಖದ ಬದಲಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದೂರವಾಗುವ ಬದಲು ಅವರ ದುಃಖ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ ಪಾರ್ಥ ಸಂಪದಮಾಸುರೀಮ್’ —

ಹೇ ಪಾರ್ಥ! ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು+ ಪಡೆದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ. ಮರಣ ಧರ್ಮವುಳ್ಳ ಶರೀರ ದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ‘ನಾನು ಎಂದೂ ಸಾಯಲಾರೆ, ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಬದುಕಿಯೇ ಇರುವೆನು ಮತ್ತು ಸುಖಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುವೆನು’ — ಇಂತಹ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುತ್ತವೆ.

+ ಇಲ್ಲಿ ೞಆಸುರೀ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ವಿರೋಧವಾಚಕ ೞನಞ ಸಮಾಸವಿರದೆ ೞಅಸುಷು ಪ್ರಾಣೇಷು ರಮಂತೇ ಇತಿ ಅಸುರಾಃ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸಲು ತೊಡಗಿರುವರೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾರು ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾರೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕ ಇಲ್ಲಿ ಅಸುರ ಶಬ್ದವಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಶರೀರ ಧರಿಸಿ ಕೇವಲ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅಸುರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಅಸುರರ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಹೆಸರು ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ.

ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 40ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಯಾವುದೇ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ — ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಇದರ ಸಂಬಂಧ (ತಾದಾತ್ಮ್ಯ) ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ ಇರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಇದರ ಸಂಬಂಧವೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲಭೂತ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವಿರುವವರಿಗೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೀವಿಯು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಬಯಸಿದಾಗ ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ — ಜೀವಿ (ಆತ್ಮಾ)ಯು ಚೇತನ ಹಾಗೂ ಹಾಗೂ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಜಡ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚೇತನದ ಸಂಬಂಧವು ಜಡದೊಂದಿಗೆ ನಿಜವಾದುದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಲೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಪೂರ್ಣಯೋಗ್ಯತೆ ಮನುಷ್ಯ ನಲ್ಲಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅಳಿಸಬಲ್ಲನು.

ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮೋಹ ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಅತ್ಯಧಿಕ ಬೆಳೆದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ನಷ್ಟವನ್ನೂ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಹಿಂದೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಅಸ್ಥಾಯಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ದುರ್ಗುಣ ದುರಾಚಾರಗಳ ಸಮೂಹಗಳೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗವಾಗುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ ಆಚರಣೆ, ಅಸತ್ಭಾವ ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣಗಳು ಕರೆಯದೆ, ಏನೂ ಮಾಡದೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುತ್ತವೆ, ಅವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖ ಗೊಳಿಸಿ ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ — ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಪತ್ತುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ ನಿಬಂಧಾಯಾಸುರೀ ಮತಾ ।

ಮಾ ಶುಚಃ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತೋಸಿ ಪಾಂಡವ ॥

ದೈವೀ - ದೈವೀ, ಸಂಪತ್ - ಸಂಪತ್ತು, ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ - ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ (ಮತ್ತು), ಆಸುರೀ - ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು, ನಿಬಂಧಾಯ - ಬಂಧನಕ್ಕಾಗಿ, ಮತಾ - ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಪಾಂಡವಾ! (ನೀನು), ದೈವೀಮ್ - ದೈವೀ, ಸಂಪದಮ್- ಸಂಪತ್ತನ್ನು, ಅಭಿಜಾತಃ, ಅಸಿ - ಪಡೆದಿರುವೆ (ಅದಕ್ಕಾಗಿ), ಮಾ, ಶುಚಃ - ಶೋಕಿಸಬೇಡ. ॥5॥

ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂಧನಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಹೇ ಪಾಂಡವಾ! ನೀನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡ. ॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ’ — ನನಗೆ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿದೆ ಈ ಭಾವವು ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ದುಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಲೀಲೆ, ಗುಣ ಚರಿತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನ ಉದ್ದೇಶ ದೃಢವಾದಷ್ಟು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಇರುವ ಅವನ ಸಂಬಂಧವು ಪ್ರಕಟ ವಾದೀತು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧವು ಅಳಿದುಹೋದೀತು. ಅಳಿದುಹೋಗುವುದೇನು ಅದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತಲೇ ಇದೆ! ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಈ ಜೀವಿಯು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ಸದ್ಭಾವನೆ ಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ‘ಶರೀರ ನಾನು, ನನ್ನ ಶರೀರ’ ಈ ಸದ್ಭಾವನೇಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚ ನಿಂತಿದೆ. ಈ ಸದ್ಭಾವನೇಯು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲವಾದೀತು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಹೇತುವಾದ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದಾವು.

ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಇರದೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಇದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣವರು, ದೊಡ್ಡವರು, ಮುದುಕರು ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಸದಸ್ಯರಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸಾಕಲು ಮನೆಯ ಯಜಮಾನ ಸ್ವತಃ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವನು. ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಇನ್ನೇನು, ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿ, ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಗೈದು ಅವನನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಇಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರ ಅವನಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ! ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಅಧಿಕ್ಕಾರಕ್ಕನುಸಾರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಸತ್ಸಂಗ ಮುಂತಾಗಿ ಇರುವ ಸಾಧನ- ಸಮುದಾಯಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಕೇವಲ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಅನಂತ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಹೇನಾಥಾ! ಸಕಲ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲೀ, ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಾಗಲೀ, ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ನಿನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರಾಗಲೀ; ಆದರೆ ಹೇ ಸ್ವಾಮಿ! ಇದು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆದೀತು ಎಂಬ ಸಂಕಲ್ಪವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಮಾಡಬೇಕು. ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ಅದೂ ಕೂಡ ನೀನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸದ್ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ. ಇಂತಹ ಭಾವವನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.* ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳುವ ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ತನ್ನದು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಏಕತೆ ಪ್ರಕಟವಾದೀತು. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು.

* ಸಕಲ ಜೀವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಭಾವವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವಿಭೂತಿ (ದೈವೀಸಂಪತ್ತು)ಯಾಗಿದೆ, ತನ್ನದಲ್ಲ. ತನ್ನವನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ನಿಬಂಧಾಯಾಸುರೀ ಮತಾ’ — ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದೆಲ್ಲವೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ಅಹಂತೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವವರಗೆ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ ಅವು ನಿರರ್ಥಕ ವಾಗಲಾರವು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಅವನ ಮಕ್ತಿಯಾದೀತು — ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ನನ್ನ ಶರೀರ ಹೀಗೆ ಇರಲಿ, ನನಗೆ ಸುಖಸಿಗುತ್ತಾ ಇರಲಿ’ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಚಾರಗಳು ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರೆಗೆ ಮೇಲಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳು ಮಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗಲಾರವು. ಆ ಗುಣಗಳು ಅವನಿಗೆ ಶುಭ ಫಲ ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾದಾವು, ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳು ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾದಾವು ಆದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಕೊಡಲಾರವು.

ಬೀಜವನ್ನು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದಾಗ ಮಣ್ಣು, ನೀರ, ಗಾಳಿ, ಬಿಸಿಲು ಇವೆಲ್ಲ ಆ ಬೀಜವನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಆಕಾಶ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಬೀಜದಿಂದ ಅದೇ ಜಾತಿಯ ವೃಕ್ಷ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಜಾತಿಯ ಫಲ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ (ನಾನುತನ) ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೀ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಾಡುವ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಆ ಬೀಜಗಳನ್ನೇ ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿಯಾವು ಹಾಗೂ ಆ ಬೀಜಗಳನುಸಾರವೇ ಫಲಕೊಟ್ಟೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ— ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯನ ಅಹಂತೆಯೊಳಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನಿಗೆ ಸಕಾಮಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಣಿಮಾ, ಗರಿಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಬಂದಾವು. ಅವನಲ್ಲಿ ಬೇರೆನಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಬಂದರೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಅವನ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಲಾರದು. (8/16).

ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಇದರ ಉತ್ತರ — ಬೀಜವನ್ನು ಹುರಿದರೆ, ಅಥವಾ ಬೇಯಿಸಿದರೆ ಆ ಬೀಜವು ಮೊಳೆಯಲಾರದು.+ ಆ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರೂ ಭೂಮಿಯು ಅದನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟೀತು. ಮತ್ತೆ ಬೀಜವಿತ್ತೇ, ಇರಲಿಲ್ಲವೇ ಎಂಬ ಸುಳಿವೇಸಿಗದು. ಹೀಗೆಯೇ — ‘ನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜ (ಸಂಸ್ಕಾರ) ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

+ ಭರ್ಜಿತಾ ಕ್ವಥಿತಾ ಧಾನಾ ಪ್ರಾಯೋ ಬೀಜಾಯ ನೇಷ್ಯತೇ ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 10/22/26)

ಶರೀರ-ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ — ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು, ನನಗೆ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಸಿಗುತ್ತಿರಬೇಕು, ನಾನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು ಇತ್ಯಾದಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಇರಿಸಿ ಕೊಂಡು ನಡೆಯುವವನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಬಂದರೂ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಅವನ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವೇ ಆಗಿದೆ (13/21). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡವನು ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೋದರೂ ಅವನು ಬಂಧನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂರು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದರಲ್ಲಿನ ‘ನಿಬಂಧಾಯಾ ಸುರೀಮತಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಬಂಧನರೂಪೀ ಸಾಮಾನ್ಯ ಫಲವನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು. 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 41ರಿಂದ, 44ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20, 21ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಸಕಾಮ ಉಪಾಸಕರೂ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶವಿರವಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳ ಅನಂತ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಕಾಮನೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕೊನೆಯಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾದವರು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಪ್ರಶಂಸಕ ವೇದವಾಕ್ಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಡುವವರು ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ (2/41 ರಿಂದ 44). ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸದೆ ಸ್ವರ್ಗದ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಯಜ್ಞದ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ (ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ) ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದಿವ್ಯಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ (ಸ್ವರ್ಗ ವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ) ಪುಣ್ಯಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಅವರು ಮರಳಿ ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (9/20, 21).

ಈಗ ಇಲ್ಲೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗ (8/25)ದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರು ಹೋಗುತ್ತಾರೋ, ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಯೋಗ ಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರೂ (6/41) ಕೂಡ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಮಾರ್ಗವು ಒಂದೇಯಾದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರೂ ಪುನರಾವರ್ತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರಂತೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರಿಗೂ ಕೂಡ ‘ನಿಬಂಧಾಯಾಸುರೀ ಮತಾ’ ಇಂತಹ ಬಂಧನವಾಗಬೇಕಲ್ಲ? ಇದರ ಉತ್ತರ — ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಿಗೆ ಈ ಬಂಧನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಹಿಂದಿನ (ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ) ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನದಾಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸನಾ, ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ನೋವು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ವಿಘ್ನರೂಪಿಯಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರ ಈ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದ ಕಾರಣವೇ

(8/25) ಸಕಾಮ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿಯೂ ‘ಯೋಗೀ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರನ್ನು ಯೋಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಎರಡನೇಯ ಫಲ — ‘ಪತಂತಿ ನರಕೇಶುಚೌ’ (16/16). ಯಾರು ಕಾಮನೆಗೆ ವಶೀಭೂತ ರಾಗಿ ಪಾಪ, ಅನ್ಯಾಯ, ದುರಾಚಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂರನೆಯ ಫಲ — ‘ಆಸುರೀಷ್ವೇವ ಯೋನಿಷು’, ‘ತತೋಯಾಂತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್’ (16/19- 20)ವಾಗಿದೆ. ಯಾರೊಳಗೆ ದುರ್ಗುಣ-ದುರ್ಭಾವಗಳು ಇರುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಆಗಾಗ ಅವುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ದುರಾಚಾರ ವನ್ನೂ ಮಾಡಿಬಿಡುವವರಿಗೆ ದುರ್ಗುಣ-ದುರ್ಭಾವಕ್ಕನು ಸಾರ ಮೊದಲಾದರೋ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ದುರಾಚಾರಕ್ಕನುಸಾರ ಅಧಮಗತಿ (ನರಕ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಮಾ ಶುಚಃ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತೋಸಿ ಪಾಂಡವ’ ಕೇವಲ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಯಸುವರಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವಂತಹ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಬಯಸುವವರಲ್ಲಿ ಬಂಧನವಾಗುವಂತಹ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ‘ನನಗಾದರೋ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗದಿರಲೆಂದು, ಭಗವಂತನು ಅಯ್ಯಾ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕ, ಸಂದೇಹಪಡಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಸಾಧಕನಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯೋಗಳ ಸಾಧನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ (4/23 ಮತ್ತು 37); ಆದರೆ, ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ನಾಶಮಾಡು ತ್ತಾನೆ (18/66) ಮತ್ತು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (12/7).

‘ಮಾ ಶುಚಃ’* ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಾರತ’ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಮತ್ತು ಈ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಾಂಡವ’ ಈ ಮೂರು ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು — ಭಾರತ! ನಿನ್ನ ವಂಶವು ತುಂಬಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಪಾರ್ಥ! ವೈರಭಾವವಿರಿಸುವವರಿಗೂ ಸೇವೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಆ ತಾಯಿ ಕುಂತೀ (ಪೃಥಾ)ಯ ಮಗ ನಿನಾಗಿರುವೆ; ಪಾಂಡವ! ನೀನು ದೊಡ್ಡಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠಪಿತನ (ಪಾಂಡು) ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ವಂಶ, ಮಾತಾ, ಪಿತಾ — ಈ ಮೂರೂ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದೈವೀಸಂಪತ್ತೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಶುಚಃ’’ ಕ್ರಿಯೆಯು ದಿವಾದಿಗಣದ ‘ಶುಚಿರ್’ ಪೂತೀಭಾವೆ ಧಾತುವಿನ ‘ಲುಞ’ ಲಕಾರದ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಶುಚಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿವೆ. ಒಂದು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 66ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ. ಈ ಪದಗಳನ್ನು ಎರಡುಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನೀನು ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿ ಎರಡರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಧನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ — ನೀನು ದೈವಿಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (18/66)ರಲ್ಲಿ — ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆ’ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನಾದರೋ ಅವನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕೊರತೆಗಳ ಕಾರಣ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಮ್ರತೆಯ ಜೊತೆಗೆ — ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲಿವೆ! ಎಂಬುದೊಂದು ನಿರಾಸೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನ ಈ ನಿರಾಸೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ನೀನು ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ-ಶೋಕ ಮಾಡಬೇಡ, ನಿರಾಶನಾಗಬೇಡ ಎಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ದೈವೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಮುಂದೆ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಬಂದರೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಯಾವಾಗಲು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಕಡೆಗೆ ಇರುವಂತಹ ಸ್ವಭಾವವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ ಆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ನೋಡಿ ಕೊಂಡು ಅರ್ಜನನಲ್ಲಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸ್ನೇಹರೂಪೀ ಮೋಹ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಕರುಣೆ ಹಾಗೂ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ದೂರವಾಗ ತೊಡಗಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಪಾಪತಟ್ಟೀತು, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಬಂದೀತು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಅವನಿಂಗುಟಾಯಿತು. ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ನಿಂತುಹೋದೀತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಮೋಹ ಹಾಗೂ ಪಾಪ (ಅನ್ಯಾಯ-ಅಧರ್ಮ)ದ ಭಯ ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಕುಟುಂಬದ ಮೋಹವು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪಾಪದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯವು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಿದೆ — ನಾವು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೆವಲ್ಲ ಇದೂ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಪಾಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಹೋ ಬತ ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕುರ್ತುಂ ವ್ಯವಸಿತಾ ವಯಮ್’ (1/45). ಅವನು ಯುದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ’ (2/7); ‘ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್’ (3/2); ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್’ (5/1). ಇದು ಅವನಲ್ಲಿ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಇರುವ ಕಾರಣವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದಷ್ಟು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಧನದ ಲೋಭವಿದೆ (1/38). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇತ್ತು. ಮೋಹರೂಪೀ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಾದರೋ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಗಂತುಕ ರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿತ್ತು, ಅದು ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಷ್ಟವಾಯಿತು — ‘ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಯಾಚ್ಯುತ’ (18/73). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅಯ್ಯಾ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಕಾಣವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿಗೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳು ಕಾಣುವು ದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವಗುಣಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಕಾಣದಿರಲು ಅವರಿಗೆ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಚ್ಚಿದ ಕಾಡಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಯಾದಾಗ ಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬರುವ ತನಕ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಗುಣಗಳು ನಮ್ಮಿಂದ ದೂರವಿದ್ದಾಗಲೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನಿನಗೆ ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಏನಾಯಿತು, ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಗೈದು ಮಾನವ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅದರ ಸಫಲತೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಭಾವಗಳ ಹಾಗೂ ಆಚರಣೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳು ಯಾವಾಗ ಹೊರಟುಹೋಗುವವು ಇದು ತಿಳಿಯದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ‘ದೇವ’ ಶಬ್ದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಂಪತ್ತು ದೈವೀಸಂಪತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ‘ದೇವಸ್ಯೇಯಂ ದೈವೀ’. ಪರಮಾತ್ಮನದೇ ಅಂಶನಾದ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇದೆ. ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ಶರೀರಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ (ತಾದಾತ್ಮ್ಯ)ವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕೊಂಡಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ದಂಭ, ದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ನಾಶವುಳ್ಳದರ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವರ, ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವಂತಹ ಪ್ರಾಣಪೋಷಣ ಪರಾಯಣ ಜನರ ವಾಚಕ ವಾಗಿ ‘ಅಸುರ’ ಶಬ್ದವಿದೆ — ‘ಅಸುಷು ಪ್ರಾಣೇಷು ರಮಂತೇ ಇತಿ ಅಸುರಾಃ’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಿರಲಿ’ ಈ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮುಖ್ಯಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ (16/6). ಇವೆರಡು ಸಂಪತ್ತಿಗಳು ದೊರೆಯದಿರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇವರಲ್ಲಿ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷ ರಾದರೋ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ,* ಆದರೆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಎಂದೂ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು. ಕಾರಣ — ಜೀವಿಯು ‘ದೇವ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಇವನಲ್ಲಿ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಅದುಮಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ, ಅಳಿದುಹೋಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್-ವಸ್ತು ಎಂದೂ ಅಳಿಯಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯರು ಸರ್ವಥಾ ದುರ್ಗುಣಿ-ದುರಾಚಾರಿ ಆಗಿರಲಾರರು, ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದಯಿ ಆಗಲಾರರು, ಸರ್ವಥಾ ಅಸತ್ಯವಾದಿ ಆಗಲಾರರು, ಸರ್ವಥಾ ವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಆಗಲಾರರು, ಎಷ್ಟೋ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಇರಲಾರವು. ಯಾರೇ, ಎಂದಿಗೂ, ಎಷ್ಟೇ ದುರ್ಗುಣೀ-ದುರಾಚಾರಿ ಇರಲೇನು, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುವವು. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನದಾದ್ದರಿಂದ ಅವಿ ನಾಶೀಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ ದಾದ್ದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ.

* ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದರಿಂದ ಅಸಂಗರಾಗಿ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ಭಯ, ಬದುಕಿರುವ ಆಸೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಾದರೋ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಮೀರಿ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಾದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಸದಾ ಬದುಕುತ್ತಿರಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಂದೂ ಸಾಯದಿರಲಿ; ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆ, ಅರ್ಥಾತ್— ಎಂದೂ ಅಜ್ಞಾನಿ ಆಗಲಾರೆ; ನಾನು ಸದಾ ಸುಖವಾಗಿರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಎಂದೂ ದುಃಖಿಯಾಗಬಾರದು; ಈ ರೀತಿಯ ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದದ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ನಾನು’ ಇರುವುದಾದರೆ ಶರೀರಸಹಿತ ಇರುವೆನು, ನಾನು ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥನಾದರೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗುವೆ; ನಾನು ಸುಖಪಡೆಯವುದಾದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವೆ’ — ಈ ರೀತಿ ಈ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದಲೇ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವಿರುವುದರಿಂದ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ.+ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕಮಾತು ಇದೆ — ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ, ಇವನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ನಾನು ಸಾಯಲಾರೆ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಇವನು ಸಾಯಲಾರನು. ಬದುಕಿರುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದಾದರೆ ಬದುಕುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಇವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಯುವ ಭಯವಾದರೆ ಸಾಯುವುದು ಇವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಅಜ್ಞಾನವು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕಂಡರೆ ಅಜ್ಞಾನವು ಇವನ ಸಂಗಾತಿಯಲ್ಲ. ದುಃಖವು ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸಿದರೆ ದುಃಖವು ಇವನ ಸಂಗಾತಿಯಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಇವನ ಸ್ವರೂಪ ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಸತ್’ ಇವನ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ಸತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವನು ಸತ್ ವಸ್ತುವನ್ನು ಏಕೆ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ? ಕಾರಣ ಇವನು ನಾಶವಾಗುವ ಅಸತ್ ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ಹಾಗೂ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಹೋದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅಸತ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸತ್ತಾಗಿದ್ದರೂ ಸತ್ತಿನ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಜಡತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಜ್ಞಾನದ ಇಚ್ಛೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ದುಃಖರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸುಖಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅಸತ್-ಜಡ-ದುಃಖರೂಪೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಈ ಶರೀರವನ್ನೇ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಶರೀರ ದಿಂದಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸುಖಿಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ರೂಪವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನಾದರೋ ಸತ್ತನಂತರವೂ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗದಿಂದ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಗವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

+ ದೇಹಾಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ೞನಾನು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕಿರಬೇಕು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ೞದೇಹವದ್ಭಿಃ (12/5) ೞದೇಹಿನವ್ (3/40; 14/5, 7) ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳ ಮಾತು ಬಂದಿದೆಯೋ, ಅವರನ್ನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇವುಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವೆ, ನಾನು ಅಹಿಂಸಕನಾಗುವೆನು, ನಾನು ದಯಾಳು ಆಗಬೇಕು ಮುಂತಾಗಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇರುವ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಗಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ತವ್ಯರೂಪ ದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ಪುರುಷಾರ್ಥ)ದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ವಸ್ತುವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರದೆ ಕೃತ್ರಿಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಗಳಿಸಿದುದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಸತ್ಯಸಂಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯವ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಭಿಮಾನ ಬರುತ್ತದೆ. ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಅಭಿಮಾನದ ನೆರಳಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೇ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಇದ್ದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸೋಲನೊಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಯತ್ನ ಮಂದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ನನ್ನ ಕೈಲಾಗುವುದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏಕಾಗುತ್ತದೆ? ಕಾರಣ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂತು? ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣ — ನಾಶವುಳ್ಳದರ ಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸಂಗವಿರುವವರೆಗೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಇದ್ದೀತು. ಅವನು ನಾಶವುಳ್ಳದನ್ನು ಬಿಡದಿದ್ದರೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಅವನನ್ನು ಬಿಡಲಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದರೆ ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡದ ಸಂಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ನಾಶವುಳ್ಳದರ ಸಂಗವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಪತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಗಳಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.

ಇದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾರ್ಮಿಕಮಾತು ಇದೆ. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಗುಣಗಳು ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇವನ್ನು ಯಾರು ಬಿಡಲಾರರು. ಇದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ? ಯಾರಾದರು ನಾನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವೆನು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಜೀವನವಿಡೀ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವೆನು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ಎಂಟು ಝಾವವೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರನು. ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಮಾತಾಡುವ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಧ್ಯನಾಗಲಾರನು. ಆದರೆ ಸುಳ್ಳೇ ಮಾತಾಡು ವೆನು — ಇಂತಹ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾದಾಗ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆ- ನುಡಿ ಇದು ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ನಿಜವಾಗಿ ಹಸಿವಾಗಿದ್ದು ನನಗೆ ಹಸಿವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ಬದುಕುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾದೀತು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು — ಸತ್ಯ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಸತ್ತೇ ಹೋದರೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಲಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಸತ್ಯವಾದೀತು. ಸತ್ಯವು ಎಂದೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್ಯವು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಾದರೋ ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಉಳ್ಳವುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿವೆ. ಕೇವಲ ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳ ಸಂಗವು ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ.

ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಆಗಂತುಕವಾಗಿದೆ. ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗಂತಕವಾಗಿವೆ. ಯಾರಾದರು ಸಂತೋಷವಾಗಿದ್ದರೆ — ನೀನು ಏಕೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವೆ? ಎಂದು ಯಾರೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಏಕೆ ದುಃಖಿಯಾಗಿರುವೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಂತೋಷ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ (ಆಗಂತುಕ)ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಒಳ್ಳೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿ? ಎಂದು ಯಾರು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟ ಆಚರಣೆ ಯುಳ್ಳವರನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿಯೇ? ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಸ್ವತಃ ಇರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ದುರ್ಗುಣ- ದುರಾಚಾರಗಳು ಸಂಗದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಂತುಂಕವಾಗಿವೆ.

ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತು. ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನ ಬಂದಾಗ ಭಗವಂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ — ಈ ಹೇಡಿತನವು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. (2/2,3). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನನ ಈ ದೋಷವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ, ಆಗಂತುಕವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ದೋಷವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಯಾವುದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು. (2/7, 3/2; 5/1). ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗ ದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ತು ಎಂಬುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಊರ್ವಶೀಯಂತಹ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದೇನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಮಾತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಅರ್ಜುನನು ನನಗೆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಾಗಿದೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೆ? ನಾನು ಅದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೇ? ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು — ನೀನು ಶೋಕಿಸಬೇಡ, ನೀನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ — ‘ಮಾ ಶುಚಃ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತೋಸಿ ಪಾಂಡವ’ (16/5) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸತ್ (ಚೇತನ) ಮತ್ತು ಅಸತ್ (ಜಡ) ಇವುಗಳ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ‘ಅಹಮ್’ ಭಾವ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರೂ ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನ ಅಹಂಭಾವದಲ್ಲಿ ಸತ್ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಂಸಾರದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದಾಗ ಅವನ ಅಹಂಭಾವದಲ್ಲಿ ನಾಶವುಳ್ಳ ಅಸತ್-ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸತ್ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಸತ್ ಅಂಶದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅದರ ಅನಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಸತ್ ಅಂಶವನ್ನು ಅಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾನವ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರ್ಬಲ, ಪರಾಧೀನನಾಗಿರದೆ ಸರ್ವಥಾ ಬಲಿಷ್ಠ, ಸ್ವಾಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲರ ನಾಶವುಳ್ಳ ಅಸತ್-ಅಂಶವಾದರೋ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ತಪ್ಪು ನಡೆಯವುದು. ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಹಂಭಾವ ನಾಶವುಳ್ಳ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ಅಹಂಭಾವವೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅಹಂಭಾವವಿದೆ. ಅಹಂನಲ್ಲಿ ಜಡ-ಚೇತನ ಎರಡೂ ಇವೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಪರುಷ (ಚೇತನ)ನು ಜಡದೊಂದಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಒಂದೆಂದು ತಿಳಿದಿರು ವನು. ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಅಸತ್-ಅಂಶದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಹೇತು ಆಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೆ’ (13/20). ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹೇತು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ಹಿ ಭುಂಕ್ತೇ’ (13/21). ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ವಿಕಾರವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜಡ-ಅಂಶದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ‘ನಾನು ಸುಖೀಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಪರಿಣಾಮ ಜ್ಞಾತಾ ಚೇತನದ ಮೇಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವಾಹವಾದ ಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಎಂದೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಗಂಡನು ಒಡವೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪತ್ನಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ (ಅವಳಿಗಾಗಿಯೇ) ಖರೀದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಒಡವೆಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಜಡ-ಅಂಶದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಜಡದ ಇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಜಡದ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಡದ ಭೋಗವು ಜಡದ ಅಂಶದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಜಡದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಭೋಗದ ಪರಿಣಾಮ ಕೇವಲ ಜಡದಲ್ಲೇ ಆಗಲಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸುಖದುಃಖದ ಭೋಕ್ತಾ ಕೇವಲ ಜಡ-ಅಂಶವಾಗಲಾರದು. ಪರಿಣಾಮ ಜ್ಞಾತಾ ಚೇತನವೇ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ (3/27 ಮತ್ತು 13/29), ಆದರೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ಚೇತನವು ತಾನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಚೇತನ (ಪರಮಾತ್ಮಾ)ದ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತನದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವಾಗ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಜಡ (ಪ್ರಪಂಚ)ದ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲಿ ಜಡದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವಾಗ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ. ಜಡದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದ ಇವುಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಚೇತನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಇಂತಹ ಈ ಮೂರು (ಸದಾ ಇರುವುದು, ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು, ಸದಾ ಸುಖವಾಗಿರುವುದು) ಇಚ್ಛೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರದಿರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಈ ಇಚ್ಛೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಜಡ (ಪ್ರಪಂಚ)ದಿಂದ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದೇ ತಪ್ಪು ಆಗುತ್ತದೆ.

ಜಡವನ್ನು ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ) ಇವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನು. ಸ್ವಯಂ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಂತಹ ಶಕ್ತಿ ಜಡದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಜಡದಲ್ಲಾದರೋ ಒಂದೇ ಸವನೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಚೇತನವು ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅದು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದೀತು. ಕಾರಣ — ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವಿಕಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಹೇಗಿದೆಯೋ- ಹಾಗೆಯೇ ಸದಾಕಾಲ ವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಸತ್ ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ, ಒಂದೇ ಸವನೇ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಎಂದೂ ಒಂದೇ ರೂಪದಿಂದ ಇರಲಾರದು. ಚೇತನವು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆ ಸಂಬಂಧದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು, ‘ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದು’ ಈ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡದ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯು ಆಗಂತುಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇದರ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವಯಂವಿನ ನಾಶ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನಿತ್ಯ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಚೇತನದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇದು ನಿತ್ಯದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅವಿನಾಶಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಿನಾಶಿಯೂ ಕೂಡ ಅವಿನಾಶಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು (16/22).

ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಲೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಅಳಿಯತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಸನಮುಖ ಹೋಇ ಜೀವ ಮೊಹಿ ಜಬಹೀಂ ।

ಜನ್ಮ ಕೋಟಿ ಅಘು ನಾಸಹಿಂ ತಬಹೀಂ ॥

(ಮಾನಸ — 5/44/1)

ಕಾರಣ — ‘ಜನ್ಮಕೋಟಿ ಅಫು (ಪಾಪ)’ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳು ಹೇಗಾದವು? ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವುಂಟಾಗಿದೆ — ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವನು ಕರ್ತಾನೂ ಅಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಲಿಪ್ತನೂ ಅಲ್ಲ — ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೆ’ (13/31). ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ‘ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ’ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಹಾಗೂ ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಿಪ್ತ — ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಮಾಡದಿರುವಾಗ ಇವನು (ಆತ್ಮಾ) ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಹಾಗೂ ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (4/18). ಯಾರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಭಾವವಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತತೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಪಾಪ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ (18/17). ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು — ಕಾಮನೆಯಿಂದ (3/36, 37) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಶರೀರದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಜಡದ ಸಂಗ (ಮಹತ್ವ)ವೇ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಜಡದ ಸಂಗವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ — ಚಿಂತಿಸಬೇಡ; ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಗಾಬರಿಪಡಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇದೆ — ‘ಮಾ ಶುಚಃ ಸಂಪಂದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತೋಸಿ ಪಾಂಡವ’ (16/5).

* ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನು ದೋಷಿಯಾಗಿರುವುದು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೋಷಿಯ ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ನಿಂದೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳು ಹಾಗೂ ನರಕವನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡದ ಸಂಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಕಾಮನೆಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರ-ನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪರಿಣಾಮ ಕರ್ತಾ (ಮನುಷ್ಯ)ನ ರುಚಿ (ನಾನು ನಿರ್ದೋಷನಾಗಿರಬೇಕು)ಗನುಸಾರ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾ — (ತನ್ನ ರುಚಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ) ದೋಷಿ ಹಾಗೂ ಪಾಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಾಧಕನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಪತ್ತು (ದೈವೀಸಂಪತ್ತು) ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವೇ ಇರುವುದರಿಂದ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿಯು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ನಿರಾಶನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಕೃಪೆಗೈದು ಮನುಷ್ಯಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಗಾಗಿಯೇ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಕಲ್ಪವಾದರೋ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನದೇ ಆಗಿದೆ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರು ಸಂಕಲ್ಪವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜೀವಿಯ ಒಂದು ಕಡೆ ಭಗವಂತ ನಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಕಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಾಸ್ತಿಕ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಕ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು (ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ) ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದಿಬಿಟ್ಟರೂ — ‘ದೈವೀಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ’ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಭಕ್ತಿಯದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು —

‘ಮಹಾತ್ಮಾನಸ್ತು ಮಾಂ ಪಾರ್ಥ ದೈವೀಂ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।

ಭಜಂತ್ಯನನ್ಯಮನಸೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಭೂತಾದಿಮವ್ಯಯಮ್ ॥’

(9/13)

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತರಾದ ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮರು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮುಂದೆಯೂ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ’ (16/20). ಭಕ್ತಿಯ ಅಂತರ್ಗತ ಮುಕ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವ ಪ್ರಾಣಪೋಷಣ ಪರಾಯಣರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಆಸುರಿ-ಸಂಪತ್ತಿನವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುವವರು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಬೇರೆಯವರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದು ಚೈತನ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಜಡತೆಯಾಗಿದೆ. ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನವೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ, ಶರೀರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಮಾನ-ಆದರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದೂ ಜಡತೆಯಾಗಿದೆ. ಚೇತನದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಡತೆಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ.

ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲದೋಷವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುವ ಮೂಲಗುಣವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಮೂಲದೋಷವು ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯನ್ನು, ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮೂಲಗುಣವು ಭಗವಂತನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು, ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂಲ ದೋಷ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳೂ ಸ್ಥಾನ ಭೇದದಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವಗುಣಗಳು ಇರುವತನಕ ಗುಣಗಳ ಮಹತ್ವ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಅವಗುಣವು ಇರದಿದ್ದರೆ ಅಭಿಮಾನ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಭಿಮಾನವು ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಅಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ — ಇದು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ. ಅಭಿಮಾನವಿರುವ ಕಾರಣ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ವೃದ್ಧಿಮಾಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವಗುಣಗಳು ಇರದಿದ್ದಾಗ ಗುಣಗಳ ಮಹತ್ವ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಣಗಳ ಮಹತ್ವ ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಣಗಳ ಮಹತ್ವ ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಗಾಬರಿಪಡುತ್ತಾನೆ.* ತನ್ನ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗದಿರು ವುದರಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನು — ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಗಾಬರಿಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು — ‘ಮಾ ಶುಚಃ ಸಂಪಂದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತೋಸಿ ಪಾಂಡವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

* ಒಮ್ಮೆ ಓರ್ವ ಸಾಧುಗಳು ತುಂಬಾ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಹೇಳಿದರು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲ, ನನ್ನ ಗತಿ ಏನಾದೀತು! ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು — ‘ಅಜ್ಞಶ್ಚಾಶ್ರದ್ದಧಾನಶ್ಚ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾವಿನಶ್ಯತಿ’ (4/40) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ನಾನು ಹೇಳಿದೆ — ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದಿರುವವನ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದೆ? ಅವರು ಹೇಳಿದರು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ. ನಾನು ಹೇಳಿದೆ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ ಮಾತಿನಿಂದ ನಿಮಗೆ ಗಾಬರಿ ಉಂಟಾದರೆ ಇದು ಗೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೇನಾಯಿತು? ಇದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವರು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು.

ಸಂಬಂಧ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಜಡ ಎರಡೂ ಅಂಶಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಜಡತೆಯಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಚೇತನ (ಪರಮಾತ್ಮಾ)ದ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಚೇತನದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಜಡತೆ (ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹ)ಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಜಡತೆಯಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಅವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ದ್ವೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್ದೈವ ಆಸುರ ಏವ ಚ ।

ದೈವೋ ವಿಸ್ತರಶಃ ಪ್ರೋಕ್ತ ಆಸುರಂ ಪಾರ್ಥ ಮೇ ಶೃಣು ॥

ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ದೈವಃ - ದೈವೀ, ಚ - ಮತ್ತು, ಆಸುರಃ - ಆಸುರೀ, ದ್ವೌ, ಏವ - ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದೇ, ಭೂತಸರ್ಗೌ - ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಇದೆ, ದೈವಃ - ದೈವಿಯನ್ನಾದರೋ (ನಾನು), ವಿಸ್ತರಶಃ - ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ, ಪ್ರೋಕ್ತಃ-ಹೇಳಿದೆ (ಈಗ), ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! (ನೀನು), ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ, ಆಸುರಮ್ - ಆಸುರಿಯನ್ನು (ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ), ಶ್ರುಣು-ಕೇಳು. ॥6॥

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಇದೆ. ದೈವಿಯನ್ನಾದರೋ ನಾನು ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಹೇಳಿದೆ, ಈಗ ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಆಸುರಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಕೇಳು. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದ್ವೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್ ದೈವ ಆಸುರ ಏವ ಚ’ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಅದರ ಉಪಕ್ರಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು — ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೈವ ಮತ್ತು ಆಸುರ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಪ್ರಾಣಿ ಸಮುದಾಯವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಎರಡರ ಅಂಶವೂ ಇದೆ (10/39 ಮತ್ತು 18/40). ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಚೇತನವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ಜಡವಾಗಿದೆ. ಆ ಚೇತನ ಅಂಶ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಜಡ-ಅಂಶಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖ ವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಜಡಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ.

‘ದೇವ’ ಹೆಸರು ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರ ಸಾಧನೆಗಳು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿವೆ. ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯವಿರುವಂತೆಯೇ ಅವನ ಸಾಧನ ಸಂಪತ್ತಿಯೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ’, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವಿನಾಶಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಇಮಂ ವಿವಸ್ವತೇ ಯೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಹಮವ್ಯಯಮ್’ (4/1).

‘ದ್ವೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ’ — ಇದರಲ್ಲಿ ಭೂತ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಅಸುರ, ರಾಕ್ಷಸ, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ಅದರ ತ್ಯಾಗ ವಾಗುತ್ತಲೇ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಎರಡೂ ಸಂಪತ್ತು ಗಳು ಇರುತ್ತವೆ —

ಸುಮತಿ ಕುಮತಿ ಸಬ ಕೇಂ ಉರ ರಹಹೀಂ ।

ನಾಥ ಪುರಾನ ನಿಗಮ ಅಸ ಕಹಹೀಂ॥

(ಮಾನಸ 5/40/3)

ಅತಿಕ್ರೂರ ಕಟುಕನಲ್ಲಿಯೂ ದಯೆ ಇರುತ್ತದೆ, ದೊಡ್ಡ ಕಳ್ಳನಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ದೈವೀ- ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಪರಮಾತ್ಮರ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ದೈವೀ- ಸಂಪತ್ತು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ತಾನು ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ನಿರಂತರ ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ದೂರಗಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಜನೆ- ಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ಸಾಕುವವರು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಲ್ಪ ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ನಿತ್ಯಕರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಸಂಗ್ರಹ ದಿಂದಲೂ ಸುಖಪಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವನ್ನು ಆವಶ್ಯಕ ವೆಂದೂ ತಿಳಿಯುವವರು ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧಕರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಸ್ವಲ್ಪ ದೈವೀ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವಾದರೋ ಅತಿ ನೀಚ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಅಹಂತೆಗನುಸಾರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಗನುಸಾರ ಅಹಂತೆಯು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ಯಾರ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವಿದ್ದರೆ, ಅವರು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವನು ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯು ದೃಢವಾದೀತು. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಮಾತಾಡಲಾರನು. ಆದರೆ ಯಾರ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ’ ಇಂತಹ ಭಾವವಿರುವವರು ಸುಳ್ಳು-ಕಪಟ ಮಾಡುವುದ ರಲ್ಲಿ ತಡವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಳ್ಳು-ಕಪಟ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು-ಕಪಟ ಮಾಡದೆ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ನಡೆಯದು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಾ ದರೋ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯಾರೂ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರರು ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಭಾವ ಬರುವುದರಿಂದಲೇ ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನರು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಕಷ್ಟ ಅಥವಾ ಅಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾದ್ದರಿಂದ ಸದ್ಭಾವದಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಅಹಂತೆ- ಮಮತೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ದುರ್ಭಾವದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ ರಾಗಿ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು. ದುರ್ಭಾವಗಳು ಬಂದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಸದ್ಭಾವದ ಬೀಜವು ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸದ್ಭಾವವು ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತಿನ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16). ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ದುರ್ಭಾವಗಳು ಕುಸಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವಃ’ (2/16).

ಮನುಷ್ಯರ ಸದ್ಭಾವ ಮತ್ತು ದುರ್ಭಾವಗಳ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಸದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಯಾದಾಗ ಅವನು ಸದಾಚಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಾದಾಗ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವ ನಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಭಾವಗಳು ಅಳಿಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವನಲ್ಲಿ ದುರ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸದ್ಭಾವಗಳು ಅಡಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

‘ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಹೊಸ-ಹೊಸ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಭೂಮಂಡಲ ದಲ್ಲಿಯೂ ಭಾರತ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಭಾರತ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾರೆ.* ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಅವಕಾಶ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಈ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮನುಷ್ಯನು ವಿಶೇಷ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸ ಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು —

* (1) ಅಹೋ ಅಮೀಷಾಂ ಕಿಮಕಾರಿ ಶೋಭನಂ ಪ್ರಸನ್ನ ಏಷಾಂ ಸ್ವಿದುತ ಸ್ವಯಂ ಹರಿಃ ।
ಯೈರ್ಜನ್ಮ ಲಬ್ದಂ ನೃಷು ಭಾರತಾಜಿರೇ ಮುಕುಂದಸೇವೌಪಯಿಕಂ ಸ್ಪೃಹಾ ಹಿ ನಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ — 5/19/21)

ಆಹಾ! ಯಾವ ಜೀವರು ಭಾರತವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮ ಪಡೆದಿರುವರೋ, ಅವರು ಅಂತಹ ಯಾವ ಪುಣ್ಯ ಮಾಡಿರುವರೋ? ಅಥವಾ ಇವರ ಮೇಲೆ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವನೋ? ಈ ಪರಮ ಸೌಭಾಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೋ ನಾವೂ ಕೂಡ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾತರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ.

(2) ಗಾಯಂತಿ ದೇವಾಃ ಕಿಲ ಗೀತಕಾನಿ ಧನ್ಯಾಸ್ತು ತೇ ಭಾರತಭೂಮಿಭಾಗೇ ।
ಸ್ವರ್ಗಾಪವರ್ಗಾಸ್ಪದ ಮಾರ್ಗಭೂತೇ ಭವಂತಿ ಭೂಯಃ ಪುರುಷಾಃ ಸುರತ್ವಾತ್ ॥

(ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ — 2/3/24)

ದೇವಗಣವೂ ಕೂಡ ಯಾರು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಅಪವರ್ಗದ ಮಾರ್ಗಭೂತ ಭಾರತವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವರೋ, ಆ ಪುರುಷರು ದೇವತೆಗಳಾದ ನಮ್ಮಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಿರಂತರ ಹಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

ಕಬಹುಂಕ ಕರಿ ಕರುನಾ ನರ ದೇಹೀ ದೇತ ಈಸ ಬೀನು ಹೇತು ಸನೇಹೀ ॥

(ಮಾನಸ — 7/44/3).

ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನನ್ನಾಗಿಸು ತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನು — ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು (ಉದ್ಧಾರ) ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವರು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಆಸೆಯಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಹಾಗೂ ವಿವೇಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್’ ಪದದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಕಡೆಗೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಾದರೋ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರ ರಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ (9/29). ಭಗವಂತನಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಸಂಪತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಭೂತಸರ್ಗೌ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಅಡೆ-ತಡೆಯಿಲ್ಲ.

ಸರ್ವಥಾ ದುರಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಚಾಂಡಾಲ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಪಯೋನಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದೋಷಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರಣ — ಪಾಪಯೋನಿಗಳಾದರೋ ಮೊದಲಿನ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ಪರವಶತೆ ಯಿಂದ ಪಾಪಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದು-ತಿಳಿದೂ ಕೆಟ್ಟ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೊಸ ಪಾಪ ವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪಾಪಯೋನಿಯವರಾದರೋ ಹಳೆಯ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಉನ್ನತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಿಗಳು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ದುರಾಚಾರಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು — ಅತ್ಯಂತ ದುರಾಚಾರಿಗಳೂ ನನಗೆ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗಿ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರೂ ಕೂಡ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/30, 31). ಹೀಗೆಯೇ ಅತಿ ಪಾಪಿಗಳೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೌಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ದಾಟಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (4/36). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅತಿ ದುರಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ಅತಿ ಪಾಪಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಪಾಪಯೋನಿಗಳಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಅಡೆ-ತಡೆ ಹೇಗಿರಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತ’ (ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರ) ಎಂಬ ಶಬ್ದಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಮಾನವೇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯು ದೊರೆಯುವ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳು ಕೇಳಲು, ಓದಲು, ನೋಡಲು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೈವೀ ಗುಣಗಳು ಇರುವ ಉದಾಹರಣೆಯ ಅನೇಕ ಕಥೆಗಳು ಇವೆ.* ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಏಕಾದಶೀ ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ರತವಿರಿಸಿ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ಅನ್ನ ತಿನ್ನದಿರುವ ಅನೇಕ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಸತ್ಸಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯೇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬಂದು ಕುಳಿತಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರುವೆವು. ಸತ್ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹಾವೂ ಕೂಡ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಗೋರಖ ಪುರದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಕೀರ್ತನೆಯಾದಾಗ ಒಂದು ಕರಿಯ ನಾಯಿ ಕೀರ್ತನ ಮಂಡಳಿಯೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಸತ್ಸಂಗವಾಗುವಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು. ಋಷಿಕೇಶ (ಸ್ವರ್ಗಾಶ್ರಮ)ದಲ್ಲಿ ವಟವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಒಂದು ಹಾವು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಂತರಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ ಅವರು ಹಾವಿಗೆ ನಿಲ್ಲು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅದು ನಿಂತಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಸಂತರು ಅದಕ್ಕೆ ಗೀತೆ ಕೇಳಿಸಿದರೆ ಅದು ಸುಮ್ಮನೇ ಕುಳಿತಿತ್ತು. ಗೀತೆಯು ಪೂರ್ಣ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಹಾವು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೋಯಿತು ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಅದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ (ಈ ರೀತಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾ ರವಶ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.)

* ಮಹಾಭಾರತದ ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪ್ರಸಂಗದ ಒಂದು ಕಥೆ ಬಂದಿದೆ. ಶಕುನಿಲುಬ್ಧಕನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಬೇಡನಿದ್ದನು. ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ದಿನ ಅವನು ಬೇಟೆಗಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು. ದಿನವಿಡೀ ತಿರುಗಿದರೂ ತಿನ್ನಲೂ ಏನೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಆಕಾಶ ಮೋಡಗಳಿಂದ ತಂಬಿ ಹೋಯಿತು, ಜೋರಾಗಿ ಬಿರುಗಾಳಿ, ಮಳೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಆ ಬೇಡನು ಒಂದ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಂಡ.

ಅದೇ ಮರದ ಮೇಲೆ ಕಪೋತಪಕ್ಷಿ ದಂಪತಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವು ಕಾಳು ತಿನ್ನಲು ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದವು. ಮಳೆಯ ಕಾರಣ ಕಪೋತಿಯು ಬೇಗನೆ ಬಂದಿತು. ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಒದ್ದೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಆಗ ಬೇಡನು ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನ ಪಂಜರದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಹಾಕಿದನು. ಗಂಡು ಕಪೋತ ಪಕ್ಷಿಯು ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಕಪೋತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ವಿಲಾಪಿಸತೊಡಗಿತು. ಅದರ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕಪೋತಿಯು ಹೇಳಿತು — ಹೇ ಪ್ರಾಣನಾಥಾ! ನೀವು ನನಗಾಗಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ಏಕೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವಿರಿ? ನೀವು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿರಿ. ನಮ್ಮ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ಅತಿಥಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಗೃಹಸ್ಥನ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅತಿಥಿಯ ಛಳಿ ಹೇಗಾದರೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗವಂತೆ, ಹಸಿವು ಇಗುವಂತೆ ನೀವು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು. ನಾನಾದರೋ ಪಂಜರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಪೋತನು ತನ್ನ ಕೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಒಣಗಿದ ತರಗೆಲೆ ಮತ್ತು ಒಣಗಿದ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ಯಾವುದೋ ಮನೆಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತಂದು ಬೆಂಕಿ ಉರಿಸಿತು. ಆ ಬೇಡನು ಛಳಿಯಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಂಕಿಯ ಶಾಕದಿಂದ ಅವನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಕಪೋತದ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು — ನನಗೆ ಹಸಿವಾಗಿದೆ ಏನುಮಾಡಲಿ? ಕಪೋತ ಹೇಳಿತು ೞನೀವು ಚಿಂತಿಸಬೇಡಿ, ನೀವು ನನ್ನ ಅತಿಥಿಯಾಗಿರುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಸಿವನ್ನು ಇಂಗಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಕಪೋತವು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಉಪಾಯವೇ ತೋಚಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಅಗ್ನಿಗೆ ಮೂರು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇಡನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಈ ಕಪೋತವು ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಸುಖಕೊಟ್ಟಿತು! ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ಯಾದರೋ ತನ್ನನ್ನೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡಿತು. ಅಯ್ಯೋ! ನಾನು ಎಷ್ಟು ಕ್ರೂರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಿರ್ದಯಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ! ಇದು ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಎಷ್ಟು ಆದರಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ನಾನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇಂತಹ ಕ್ರೂರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ! ಇಂದಿನಿಂದ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮಮಾಡಲಾರೆ, ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ಪಂಜರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಪೋತಿಯನ್ನು ಬಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ತನ್ನ ಪತಿಯ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಆ ಕಪೋತಿಯು ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಪತಿಯಲ್ಲದೆ ನಾನು ಇದ್ದು ಏನುಮಾಡಲೀ? ಹೀಗೆ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾ ಅದೂ ಕೂಡ ಬೆಂಕಿಗೆ ಹಾರಿಕೊಂಡಿತು. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಇವೆರಡನ್ನು (ಕಪೋತ ದಂಪತಿ) ಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ವಿಮಾನ ಬಂತು ಮತ್ತು ಅವೆರಡೂ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದುವು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇಡನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆದುಬಿಟ್ಟನು. ಇನ್ನು ನಾನು ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವೆನು ಹಾಗೂ ತ್ಯಾಗ-ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿ ಶರೀರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ — ಏನನ್ನೂ ತಿಂದು-ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಿದನು. ಈ ರೀತಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಮುಳ್ಳುಗಳು ತುಂಬಿದ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಅವನ ಶರೀರ ಛಿದ್ರ-ಛಿದ್ರವಾಯಿತು! ಮುಂದೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿ ಅವನು ಸುಟ್ಟು ಸತ್ತು ಹೋದನು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ-ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೂ ಸದ್ಗತಿ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳ ವಿಕಾಸದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ವಿಕಾಸದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ.

ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಬೇರು-ನಾರು, ವೃಕ್ಷ-ಲತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೇ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ, ಎಲ್ಲರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ಸಾತ್ವಿಕ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಔಷಧಿಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳನ್ನಾದರೋ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಗೋವು ನಮಗೆ ಪೂಜನೀಯವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ನಾವು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಸಾಕಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಗೋವು ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ — ‘ಗಾವೋ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಮಾತರಃ’ ಹಸುವಿನ ತುಪ್ಪದಿಂದ ಯಜ್ಞವು ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಎಮ್ಮೆಯ ತುಪ್ಪದಿಂದಲ್ಲ. ಯಜ್ಞದಿಂದ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನ, ಅನ್ನದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಗಾಗಿ ಎತ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವು ಹಸುಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಎತ್ತುಗಳಿಂದ ಕೃಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಊಳುವುದು, ನೀರೆತ್ತುವುದು ಎತ್ತುಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿಯಿಂದ ಅನ್ನ-ವಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಜೀವನಾವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು ಇವುಗಳ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಾಹದಲ್ಲಿಯೂ ಹಸುವಿನ ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ ನಮಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಹಾಲು- ತುಪ್ಪದಿಂದ ನಮ್ಮ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಲ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಬೇರು-ನಾರು (ಔಷಧಿ)ಗಳಿಂದ ಕಾಯಕಲ್ಪ, ರೋಗವಾಸಿ ಯಾಗುತ್ತವೆ, ಶರೀರ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಬೇರು-ನಾರು ಇವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡೂ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತವೆ.

‘ದೈವೋ ವಿಸ್ತರಶಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ’ — ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನಾನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ 9, ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ 11 ಮತ್ತ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ 6 ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ 26 ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೂ ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ (14/22 ರಿಂದ 25), ಜ್ಞಾನದ 20 ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ (13/7ರಿಂದ 11), ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ (12/13ರಿಂದ 19), ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ (6/7ರಿಂದ 9) ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ (2/55ರಿಂದ 71) ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರ ವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಆಸುರಂ ಪಾರ್ಥ ಮೇ ಶ್ರುಣು’ — ಭಗವಂತನು ‘ಈಗ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಪೋಷಣರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ — ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಾಗು ವುದರಿಂದ ಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಅಲೌಕಿಕ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧನೆಯೂ ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಅಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಾಧ್ಯ ಅಲೌಕಿಕವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಲೌಕಿಕ ತತ್ತ್ವವು ವ್ಯಾಪಕ, ಅನಂತ-ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಲೌಕಿಕವೂ ಅದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಆಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಲೌಕಿಕದ ಸ್ವತಂತ್ರಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಅಲೌಕಿಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಜೀವಿಯೇ ಲೌಕಿಕವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವನು — ‘ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ’ ಜಗತ್ (7/5), ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಜೀವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚಸತ್ತೆಯಿರುವವರೆಗೆ ಲೌಕಿಕವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಅಲೌಕಿಕವೇ ಆಗಿದೆ — ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’, ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು ಯಾವ ಕ್ರಮದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ* ಇದನ್ನು ಮುಂದನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

* ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಆಸುರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು-ಏನುಮಾಡಬೇಕು, ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು? ಶರೀರದ ಶುದ್ಧಿ ಎಂದರೇನು? ಅಶುದ್ಧಿ ಅಂದರೇನು? ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಯಾವುದು ಶುದ್ಧವಿರುತ್ತದೆ, ಯಾವುದು ಅಶುದ್ಧವಿರುತ್ತದೆ? ಹಿರಿಯವರಲ್ಲಿ-ಕಿರಿಯವರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸಬೇಕು, ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸಬಾರದು? ವಾಣಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸತ್ಯ ಎಂದರೇನು, ಅಸತ್ಯವೆಂದರೇನು? ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ನಿವೃತ್ತಿ, ಶೌಚ, ಸದಾಚಾರ, ಸತ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಈಶ್ವರ, ಧರ್ಮ, ಇವುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಸ್ತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ಪತನಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಚ ಜನಾ ನ ವಿದುರಾಸುರಾಃ ।

ನ ಶೌಚಂ ನಾಪಿ ಚಾಚಾರೋ ನ ಸತ್ಯಂ ತೇಷು ವಿದ್ಯತೇ ॥

ಆಸುರಾಃ - ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ, ಜನಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ - ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು, ಚ - ಮತ್ತು, ನಿವೃತ್ತಿಮ್ - ಯಾವುದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು — ಇದನ್ನು, ನ, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ತೇಷು - ಅವರಲ್ಲಿ, ನ, ಶೌಚಮ್ - ಬಾಹ್ಯ-ಶುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ನ, ಆಚಾರಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ನ, ಸತ್ಯಮ್, ಅಪಿ, ವಿದ್ಯತೇ - ಸತ್ಯಪಾಲನೆಯೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥

ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯ ಪಾಲನೆಯೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಚ ಜನಾ ನ ವಿದುರಾಸುರಾಃ’ — ಇಂದಿನ ಕಾಲದ ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲ ವಾತಾವರಣದ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು, ಯಾವುದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು — ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ ಹಾಸ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವನನ್ನು ಮೂರ್ಖನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ತಮ್ಮನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಬುದ್ಧಿವಂತರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಜನರು (ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು) ತಿಳಿದರೂ ಅವರ ಮೇಲೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಗುರುಗಳಿಂದ, ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ, ವಿಚಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ — ಆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದಾದರು ಸಂಕಟ ಬಂದರೆ, ಅವನು ತೊಂದರೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದರೆ, ಯಾವುದಾದರು ವಿಚಿತ್ರ ಘಟನೆ ಘಟಿಸಿದರೆ, ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಮಹಾಪುರುಷರ ದರ್ಶನವಾಗುವುದರಿಂದ, ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ವೃತ್ತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಸಂತರಾಗಿ ಹೋದ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ, ತೀರ್ಥಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದಲೂ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಕಸಿತಗೊಳಿಸುವ ಅವಕಾಶ, ಸ್ಥಾನ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ವಿಕಸಿತಗೊಳಿಸುವ ಅವಕಾಶ, ಸ್ಥಾನ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಆ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೀಮಿತವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಪರಿವಾರದ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಮನುಷ್ಯನು ಇದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸಾಧನ ಯೋನಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರರಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಭೋಗಯೋನಿಗಳು.

ಮನುಷ್ಯರಗೆ ಊಟ-ತಿಂಡಿಗಳಲ್ಲೇ ವಿಶೇಷ ವೃತ್ತಿ ಇರುವಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳಂತೆ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೇ ಭಗವಂತನು ‘ಜನಾಃ’ ಎಂಬ ಪದಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗಬಲ್ಲದೋ ಅವರೇ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

‘ಜನಾಃ’ (16/7) ಇದರಿಂದ ಹಿಡಿದು ‘ನರಾಧಮಾನ್’ (16/19) ಎಂಬ ಪದದವರೆಗಿನ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯವಾಚಕ ಶಬ್ದ ವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಧರಿಸದೆ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ. ಅವರು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ನಾರಕೀಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೀಳಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪಶು ಹಾಗೂ ನಾರಕೀಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಾದರೋ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಪವಿತ್ರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಸಿಕ್ಕಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಬಾಚಿಕೊಂಡು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಯೋನಿಗಳ ಕಡೆಗೆ, ನರಕಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 16 ಮತ್ತು 19ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರ ಎಷ್ಟು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಪಶು ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡದೆ ‘ಅಶುಭಾನ್’, ‘ನರಾಧಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿವೆ. ಕಾರಣ — ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಷ್ಟೊಂದು ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ದರ್ಶನದಿಂದ ಪಾಪವೂ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪಾಪವಿದ್ದು, ಅವರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಪಾಪತಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅಪವಿತ್ರತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು — ‘ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ-ಲೋಭರೂಪೀ ನರಕದ ದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನೇ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ನರಃ’ ಪದದಿಂದ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ನ ಶೌಚಂ ನಾಪಿ ಚಾಚಾರೋ ನ ಸತ್ಯಂ ತೇಷು ವಿದ್ಯತೇ’ — ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವ ವುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಿ-ಅಶುದ್ಧಿಯ ಎಚ್ಚರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವರ್ತನೆ, ವ್ಯವಹಾರದ ಎಚ್ಚರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಹಿರಿಯ ವೃದ್ಧರೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕು, ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬಾರದು ಇದನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರು ಅಸತ್ಯವನ್ನೇ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆ ಪುರುಷರು ಅಸುರ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಿಂದುಣ್ಣುವುದು, ಸುಖವಾಗಿರುವುದು, ‘ನಾನು ಬದುಕುತ್ತಾ ಇರಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುವೆನು, ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವೆನು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಉದ್ದೇಶ ವಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಶೌಚಾಚಾರ ಹಾಗೂ ಸದಾಚಾರಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನು 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 44ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ವೈದಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗನುಸಾರ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಂಶವಿರುವ ಕಾರಣ — ಇಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರ-ವಿಧಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರದಾದರೆ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವಿರುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ! ಎಂಬ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂದಂತೆ ವಿವೇಕವು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗಗಳ ಪರಾಯಣನಾದ್ದರಿಂದ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಏನು ಮಾಡಬೇಕು. ಏನು ಮಾಡಬಾರದು’ ಇದು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯಾದರೋ ಲೌಕಿಕವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲೌಕಿಕವಾದರೋ ದೂರವುಳಿಯೀತು! ಅವನ ನಿಷ್ಠೆ ನರಕಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಪಿಂಡಪ್ರಾಣಪೋಷಣ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಸುಖ, ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ತಮಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುವುದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರಿಂದ ದುಃಖಸಿಗುವುದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೋ, ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಸುವುದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ನಿವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ (16/24); ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಶರೀರ, ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹವಿರುವ ಕಾರಣ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೇಳಿದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು — ‘ಯತಂತೋಪ್ಯಕೃತಾತ್ಮಾನೋ ನೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಚೇತಸಃ’ (15/11).

ಸಂಬಂಧ — ಸತ್ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವೆಡೆ ಸದ್ಭಾವಗಳ ಅನಾದರವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸದ್ಭಾವಗಳು ಅದುಮಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ಈಗ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಅಸತ್ಯಮಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ತೇ ಜಗದಾಹುರನೀಶ್ವರಮ್ ।

ಅಪರಸ್ಪರಸಂಭೂತಂ ಕಿಮನ್ಯತ್ಕಾಮಹೈತುಕಮ್ ॥

ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತು, ಅಸತ್ಯಮ್ - ಅಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ - ಆಶ್ರಯರಹಿತ (ಮತ್ತು), ಅನೀಶ್ವರಮ್ - ಈಶ್ವರ ನಿಲ್ಲದೆ, ಅಪರಸ್ವರಸಂಭೂತಮ್ - ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಕಾಮಹೈತುಕಮ್- (ಆದ್ದರಿಂದ) ಕಾಮವೇ ಇದರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಅನ್ಯತ್ - ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ, ಕಿಮ್ - ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ?, ತೇ - ಆ ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 8॥

ಜಗತ್ತು ಅಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆಶ್ರಯರಹಿತ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗ ದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮವೇ ಇದರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ? (ಬೇರೆ ಕಾರಣವು ಖಂಡಿತ ಇರಲಾರದು) ಎಂದು ಆ ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಸತ್ಯಮ್’ — ಈ ಜಗತ್ತು ಅಸತ್ಯವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಷ್ಟೇ ಯಜ್ಞ ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಧ್ಯಾನ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅವರು ಇದೊಂದು ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುವಿಕೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ತೇ ಜಗದಾಹುರನೀಶ್ವರಮ್’ — ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಕ ಪುರುಷರಿಗೆ ಧರ್ಮ, ಈಶ್ವರ, ಪರಲೋಕ,* (ಪುನರ್ಜನ್ಮ) ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಧರ್ಮ, ಈಶ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು — ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ- ಅಧರ್ಮ, ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ — ಮರ್ಯಾದೆ (ಆಶ್ರಯ) ಇಲ್ಲ. ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಅವರು ಒಡೆಯನಿಲ್ಲದುದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುವವನು, ಇದರ ಶಾಸನಮಾಡುವವನು, ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಗಳನ್ನು ಉಣಿಸುವವನು ಯಾರೂ (ಈಶ್ವರ) ಇಲ್ಲ.+

* ಸತ್ತನಂತರ ಉಂಟಾಗುವ ಜನ್ಮವು ಬೇಕಾದರೆ ಮೃತ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಬೇರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಯೋನಿ ವಿಶೇಷದಲ್ಲಾದರು ಎಲ್ಲವೂ ೞಪರಲೋಕವಾಗಿದೆ.

+ ಅನೀಶ್ವರ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು ಈಶ್ವರನನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ನಿಷೇಧಃ’ ಈ ನ್ಯಾಯಕ್ಕನುಸಾರ — ಈಶ್ವರನ ಸತ್ತೆಯಾದರೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಶ್ವರನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಅಪಾರ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾರೆ (16/12), ಆದರೆ ಈಶ್ವರನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿ, ಅವನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ನಿಶ್ಚಿಂತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಪರಸ್ಪರಸಂಭೂತಂ ಕಿಮನ್ಯತ್ ಕಾಮಹೈತುಕಮ್’ — ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪುರುಷನ ಮತ್ತು ಪುರುಷನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಜಗತ್ತು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮವೇ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಹೇತುವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈಶ್ವರ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಈಶ್ವರ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಬುಟಾಟಿಕೆಯಾಗಿದೆ, ಕೇವಲ ಜಗತ್ತನ್ನು ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸದ್ಭಾವವು ಲುಪ್ತವಾಗುವಲ್ಲಿ ಸದ್ವಿಚಾರ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸದ್ವಿಚಾರ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಏತಾಂ ದೃಷ್ಟಿಮವಷ್ಟಭ್ಯ ನಷ್ಟಾತ್ಮಾನೋಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ ।

ಪ್ರಭವಂತ್ಯುಗ್ರಕರ್ಮಾಣಃ ಕ್ಷಯಾಯ ಜಗತೋಹಿತಾಃ ॥

ಏತಾಮ್ - ಈ (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ), ದೃಷ್ಟಿಮ್ - (ನಾಸ್ತಿಕ) ದೃಷ್ಟಿಯ, ಅವಷ್ಟಭ್ಯ - ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದ, ನಷ್ಟಾತ್ಮಾನಃ - ಮನುಷ್ಯರು ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ - ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ, ಉಗ್ರಕರ್ಮಾಣಃ - ಅವರು ಉಗ್ರಕರ್ಮಮಾಡುವವರು (ಮತ್ತು), ಜಗತಃ - ಜಗತ್ತಿನ, ಅಹಿತಾಃ - ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಕ್ಷಯಾಯ, ಪ್ರಭವಂತಿ - ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಉಪಯೋಗ ಜಗತ್ತಿನ ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ॥9॥

ಈ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ನಾಸ್ತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ, ಅವರು ಉಗ್ರಕರ್ಮಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತಾಂ ದೃಷ್ಟಿಮವಷ್ಟಭ್ಯ’ — ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ, ಶೌಚಾಚಾರ-ಸದಾಚಾರವಿಲ್ಲ, ಈಶ್ವರನಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿಲ್ಲ, ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಿಲ್ಲ, ಪರಲೋಕವಿಲ್ಲ, ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವುದೇ ದಂಢವಿಧಾನವಿಲ್ಲ-ಇಂತಹ ನಾಸ್ತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವರು ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

‘ನಷ್ಟಾತ್ಮಾನಃ’ — ಆತ್ಮಾ ಚೇತನತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ, ಆತ್ಮನಿಗೆ ಸತ್ತೆ ಇದೆ — ಈ ಮಾತನ್ನು ಅವರು ಒಪ್ಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾಚು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣ ಬೆರೆಸಿದಾಗ ಒಂದು ಕೆಂಪಗೆಯ ರಸ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗು ವಂತೆ ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುವುದರಿಂದ ಒಂದು ಚೇತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಚೇತನವು ಯಾವುದೋ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಡವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಚೇತನ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿಮುಖರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಚೇತನ ತತ್ತ್ವ (ಆತ್ಮಾ)ದಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪತನ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ’ — ಅವರಲ್ಲಿರುವ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರವು ಅತ್ಯಂತ ಅಲ್ಪ, ತುಚ್ಛವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಗಳಿಸಿರಿ, ತಿನ್ನಿರಿ, ಕುಡಿಯಿರಿ, ಮಜಾಮಾಡಿ ಎಂಬ ಕೇವಲ ದೃಶ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನಾದೀತು? ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಏನಾದೀತು? ಈ ಮಾತುಗಳು ಅವರ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯ ಅರ್ಥವು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೆಲಸ ದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯ- ತತ್ತ್ವವೇನು? ಧರ್ಮವೇನು? ಅಧರ್ಮವೇನು? ಸದಾಚಾರ- ದುರಾಚಾರ ಎಂದರೇನು? ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮವೇನಾದೀತು? ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಧನಾದಿ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ತುಂಬಾ ಚುರುಕು ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ತುಚ್ಛವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ತುಂಬಾ ತೀವ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಉಗ್ರಕರ್ಮಾಣಃ’ — ಅವರು ಯಾರಿಗೂ ಹೆದರು ವುದಿಲ್ಲ. ಹೆದರಿದರೆ ಕಳ್ಳರು, ದರೋಡೆಕೋರರು ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ಈಶ್ವರನಿಗೆ, ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ, ಮರ್ಯಾದೆಗೆ ಅವರು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹತ್ಯೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾರೀ ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಅಹಿತಾಃ’ — ಅವರ ಸ್ವಭಾವವು ಕೆಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ಯವರ ಅಹಿತ (ನಷ್ಟ) ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ತೊಡಗಿ ರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ನಷ್ಟಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಅವರಿಗೆ ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ.

‘ಜಗತಃ ಕ್ಷಯಾಯ ಪ್ರಭವಂತಿ’ — ಅವರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ ಎಲ್ಲವೂ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ನಾಶವೇ ಅವರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ, ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಿದ್ಧಿಸಲೀ ಇಲ್ಲವೇ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸದಿರಲೀ, ಆದರೆ ಅವರು ಬೇರೆಯವರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರು. ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಅವರಿಗೆ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆಯವರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೊಂದು ಬಿಡುವುದು ಇದರಲ್ಲೇ ಅವರಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹವು ಬೇರೆ ಪಶುಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ತಿನ್ನುವಂತೆ ಇವರು ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದ ಪರಿವೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹತ್ತು, ಐವತ್ತು ನೂರು ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸರಕಾರದ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ನಷ್ಟ ಮಾಡುವಂತೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಲು ಬೇಕಾದರೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ನಷ್ಟವಾಗಲಿ ಅವರು ಅದರ ಪರಿವೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದವರು ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಯೋಚಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಎಲ್ಲಿ ಸತ್ಕರ್ಮ, ಸದ್ಭಾವ ಮತ್ತು ಸದ್ವಿಚಾರ ಇವುಗಳ ಅನಾದರವಾಗುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಕಾಮಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ದುಷ್ಪೂರಂ ದಂಭಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ

ಮೋಹಾದ್ಗೃಹೀತ್ವಾಸದ್ಗ್ರಾಹಾನ್ಪ್ರವರ್ತಂತೇಶುಚಿವ್ರತಾಃ ॥ 10॥

ದೂಷ್ಪೂರಮ್ - ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ, ಕಾಮಮ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ಆಶ್ರಿತ್ಯ - ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ದಂಭಮಾನ ಮದಾನ್ವಿತಾಃ - ದಂಭ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಮದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ (ಹಾಗೂ), ಅಶುಚಿಮ್ರತಾಃ - ಅಪವಿತ್ರ ಮ್ರತವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು, ಮೋಹಾತ್ - ಮೋಹದ ಕಾರಣ, ಅಸದ್ ಗ್ರಾಹಾನ್ - ದುರಾಗ್ರಹವನ್ನು, ಗೃಹೀತ್ವಾ - ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಪ್ರವರ್ತಂತೇ - (ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ) ವಿಚರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥10॥

ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ದಂಭ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಮದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಹಾಗೂ ಅಪವಿತ್ರ ವ್ರತವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಮೋಹದ ಕಾರಣ ದುರಾಗ್ರಹವನ್ನು ಹಿಡುದುಕೊಂಡು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಮಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ದುಷ್ಪೂರಮ್’ — ಆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತನು, ಕೆಲವರು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಕೆಲವರು ಧರ್ಮ ವನ್ನು, ಕೆಲವರು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ಆಸುರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದ ಮನುಷನು ಕಲ್ಲಿನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ಮನುಷ್ಯನ ಉನ್ನತಿಯೇ ಆಗಲಾರದು; ಇಂದು ಪುಢಾರೀ, ಪಂಡಿತರು, ಶ್ರೀಮಂತರು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಜನರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆಯ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುವವರು ಭಗವಂತನನ್ನು, ಪರಲೋಕವನ್ನು, ಪ್ರಾರಬ್ಧವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.

ಈಗ ಆ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ ಯಾರಿಂದ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ? ಅವನ ಸಹಾಯಕರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ‘ದಂಭಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ’ — ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ದಂಭ, ಮಾನ, ಮದ ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ —ಅವು ಅವರ ಕಾಮನಾಪೂರ್ಣತೆಯ ಬಲವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಿದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದೋ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪೂಜೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಆದರ — ಸತ್ಕಾರ, ಹೊಗಳಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಗುವವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಮುಂದೆ ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ದಂಭವಾಗಿದೆ. ತನ್ನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಮಾನ’ವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇಷ್ಟು ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿವೆ — ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಮಲು ‘ಮದ’ವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಸದಾಕಾಲ ದಂಭ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಮದಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ, ತದಾಕಾರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಶುಚಿವ್ರತಾಃ’ — ಅವರ ವ್ರತ-ನಿಯಮ ತುಂಬಾ ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ; — ‘ಇಷ್ಟು ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಹಸುಗಳ ಕೊಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವುದಿದೆ, ಇಷ್ಟು ಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲ ಬೇಕಾಗಿದೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಆಚಾರ — ಶುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಆಡಂಬರವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ತಿನ್ನಿ-ಕುಡಿಯಿರಿ. ನಾವು ಹರಿಕಥೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ನಾವು ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರ, ಮಂದಿರ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಾಗಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇಂತಹ ವ್ರತ-ನಿಯಮ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ದರೋಡೆಕೋರರು — ಹೊಡೆಯದೆ-ಬಡೆಯದೆ ಏನಾದರು ಕೊಟ್ಟರೆ ಅವರು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರುವಂತ ವ್ರತವುಳ್ಳ ವರಿರುತ್ತಾರೆ. ಏಟುಕೊಟ್ಟು ಗಾಯದಿಂದ ರಕ್ತತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುವವರೆಗೆ ನಾವು ಅವನ ವಸ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರೆವು ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ಮೋಹಾದ್ ಗೃಹೀತ್ವಾಸದ್ ಗ್ರಾಹಾನ್’ — ಮೂಢತೆಯ ಕಾರಣ ಅವರು ಅನೇಕ ದುರಾಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ತಾಮಸೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಡೆಯುವುದೇ ಮೂಢತೆಯಾಗಿದೆ (18/32). ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ವೇದಗಳ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳ ಮತ್ತು ಕುಲಪರಂಪರೆಯ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ ಇವುಗಳ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭ್ರಷ್ಟ ವಾಗಿಸಲು ಅವರ ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮ, ಗೌರವವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಕರ್ತವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದೂ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅಕರ್ತವ್ಯವೆಂದೂ, ಹಿತವನ್ನು — ಅಹಿತವೆಂದೂ ಅಹಿತವನ್ನು ಹಿತವೆಂದೂ, ಸರಿಯಿರುವುದನ್ನು ತಪ್ಪೆಂದೂ, ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಯೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಸದ್ವಿಚಾರಗಳ ಕಾರಣ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಪತನವಾಗುತ್ತದೆಂದರೆ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳ ಋಣ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆ? ಎಂದು ಹೇಳ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸಮಾಡಿಯೂ ಹಣ ಹೇಗೆ ಉಳಿದೀತು? ಇತ್ಯಾದಿ ಅವರಲ್ಲಿ ದುರಾಗ್ರಹವಿರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಕಾಮಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ದುಷ್ಪೂರಮ್’ — ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು — ಈ ಕಾಮವು ತುಂಬಾ ತಿನ್ನುವವ — ‘ಮಹಾಶನಃ’ (3/37) ಎಂದೂ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಂದೂ ತೃಪ್ತವಾಗದಿರುವವ — ‘ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ಚ’ (3/39) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಎಂದೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಯೇ ಯಾರ ಉದ್ದೇಶವಿದೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಎಂದೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಪರತಂತ್ರತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು — ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆತರೆ ನಾವು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗುವೆವು ಎಂದು ಈ ಪರತಂತ್ರತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗುರು, ಈಶ್ವರ, ಧರ್ಮ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲದೆ ಯಾವುದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವರು?

ಸಂಬಂಧ — ಸತ್ಕರ್ಮ, ಸದ್ಭಾವ, ಸದ್ವಿಚಾರಗಳ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರ ನಿಯಮ, ಭಾವ, ಆಚರಣೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತವೆ, ಇದನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಚಿಂತಾಮಪರಿಮೇಯಾಂ ಚ ಪ್ರಲಯಾಂತಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ।

ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾ ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ ॥

ಪ್ರಲಯಾಂತಾಮ್ - (ಅವರು) ಮೃತ್ಯುವಿನವರೆಗೆ ಇರುವಂತಹ, ಅಪರಿ ಮೇಯಾಮ್ - ಅಪಾರ, ಚಿಂತಾಮ್ - ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು, ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಿಸುವವರು, ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾಃ - ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವರೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಏತಾವತ್ - ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದು ಇಷ್ಟೇ ಇದೆ, ಇತಿ - ಎಂದು, ನಿಶ್ಚಿತಾಃ - ನಿಶ್ಚಯಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥11॥

ಅವರು ಸಾಯುವವರೆಗೆ ಇರುವಂತಹ ಅಪಾರ ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವರೂ, ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವವರೂ ಮತ್ತು ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದು ಇಷ್ಟೇ ಇದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಚಿಂತಾಮಪರಿಮೇಯಾಂ ಚ ಪ್ರಲಯಾಂತಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿರುವ ಚಿಂತೆಗಳ ಯಾವುದೇ ಅಳತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಳಯ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾವುಬರುವವರೆಗೆ ಅವರ ಚಿಂತೆ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಪ್ರಳಯದವರೆಗೆ ಇರುವ ಚಿಂತೆಗಳ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಳಯವೇ-ಪ್ರಳಯ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಪದೇ-ಪದೇ ಸಾಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಚಿಂತೆಯ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳಿರುತ್ತವೆ. ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು, ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಹೇಗಾದೀತು? ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಹೇಗಾದೀತು? (ಚಿಂತಾ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ವಿನಿಶ್ಚಯಾಯ)? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇರುವ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಚಿಂತೆಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರಿಗೆ ಇಂತಹ ಚಿಂತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ — ನಾವು ಹೇಗೆ ಬದುಕುವೆವು? ನಮ್ಮ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗಾದೀತು? ನಮ್ಮ ಮಾನ, ಆದರ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಗೌರವ, ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ, ಹೆಸರು ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾದೀತು? ಸತ್ತಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಗತಿ ಏನಾದೀತು? ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಧನ-ಸಂಪತ್ತು-ಆಸ್ತಿ ಏನಾದೀತು? ಹಣವಿಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ಸಾಗೀತು? ಹಣವಿಲ್ಲದೆ ಮನೆಯ ರಿಪೇರಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಚಿಂತೆಗಳ ಆಶ್ರಯಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿರ್ವಾಹ ವಾದರೋ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಾಹದ ವಸ್ತುಗಳು ಇಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುವವು ಹಾಗೂ ಅವು ಇದ್ದಾಗಲೇ ಸಾಯುವೆವು. ತನ್ನ ಬಳಿ ಒಂದೇ ಹರಕಲು ಲಂಗೋಟಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿರಕ್ತನೂ ಕೂಡ ಹರಕಲುಲಂಗೇಟಿ, ಒಡಕು ಕಮಂಡಲು ಇರುವಾಗಲೇ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ವಸ್ತುಗಳು ಇರುವಾಗಲೇ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ. ಧನವು ಬಳಿ ಇರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಹಣವು ಬಳಿ ಇರುವಾಗಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಹಣ ಅಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ, ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಓರ್ವ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತನಿದ್ದನು. ಅವನ ತಿಜೋರಿ (ಹಣವಿಡುವ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ)ಯಂತೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ಒಂದು ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು, ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದರೆ ಕೀಲಿಕೈಯಿಲ್ಲದೆ ತೆರೆಯಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಕೀಲಿ ಕೈ ಹೊರಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಮನೆಯನ್ನು ಒಳಗಿ ನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ಈಗ ಕೀಲಿ ಕೈಯಿಲ್ಲದೆ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅನ್ನ-ನೀರು-ಗಾಳಿಯ ಅಭಾವ ದಿಂದ ಸಾಯುವಾಗ — ‘ಇಷ್ಟು ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ನನ್ನ ಬಳಿ ಇದ್ದರೂ ನಾನು ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನನಗೆ ಒಳಗೆ ಅನ್ನ-ನೀರು- ಗಾಳಿ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರುವಾಗಲೂ ಸಾಯಲಾರನು ಎಂಬ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಭೋಗಗಳ ಬಳಿ ಇದ್ದರೂ ಹೀಗೆ ಸಾಯುವನು. ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗ ಉಂಟಾದಾಗ ವೈದ್ಯರು (ಅನ್ನ ಬಳಿಯಿದ್ದರೂ) ಅವನಿಗೆ ಅನ್ನತಿನ್ನಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಯುವುದಿದ್ದರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರುವಾಗಲೂ ಮನುಷ್ಯ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ.

ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಒಂದು ಕವಡೆ ಕಾಸೂ ಕೂಡ ಸಂಗ್ರಹಿಸದಿರುವ ವಿರಕ್ತ ಸಂತರಿಗೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಆವಶ್ಯ ಕತೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹವು ವಸ್ತುಗಳ ಅಧೀನವಲ್ಲ.* ಆದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಅವರಾದರೋ ನಾವು ಚಿಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಉದ್ಯೋಗಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಆಗಲೇ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸಾಯಬೇಕಾದೀತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

* (1) ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಪಹಲೇ ರಚಾ ಪೀಛೇ ರಚಾ ಶರೀರ । ತುಲಸೀಚಿಂತಾ ಕ್ಯೋಂ ಕರೇ ಭಜ ಲೇ ಶ್ರೀರಘುವೀರ ॥

(2) ಮುರದೇಕೋ ಹರಿದೇತ ಹೈ, ಕಪಡೋ ಲಕಡೀ ಆಗ । ಜೀವಿತ ನರ ಚಿಂತಾ ಕರೆ, ಉನಕಾ ಬಡಾ ಅಭಾಗ ॥

(3) ಧಾನ ನಹಿ ಧೀಣೋಂ ನಹೀಂ ನಹೀಂ ರುಪೈಯೊರೋಕ । ಜೀಮಣ ಬೈಠೇ ರಾಮದಾಸ, ಆನ ಮಿಲೈ ಸಬ ಥೋಕ ॥

‘ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾಃ’ — ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉಪಭೋಗ ಮಾಡಲು ಪರಾಯಣರಾದ ಮನುಷ್ಯರಾದರೋ ಯಾವಾಗಲೂ ಸುಖ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಸಂಗ್ರಹಿಸ ಬೇಕು, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗಾದರೋ ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಧನ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಜಗತ್ತಿ ನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡವನಾಗಲು ಧನಬೇಕು; ಸುಖ, ಸ್ವಾದ, ಮೌಜಿಗಾಗಿ ಧನಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ —ಧನಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವಾದುದು ಅವರಿಗೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ’ — ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಮಾಡುವುದು ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ+ ಇಲ್ಲ; ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೇ ಇದೆ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಲೋಕವು ಒಂದು ಭ್ರಮೆ ಯಾಗಿದೆ ಎಂದಿರುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದು-ಬರುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ಅವರಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರವಿರುವಾಗ ಎಷ್ಟು ಭೋಗ ಪಡೆಯುವೆವೋ ಅದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಶರೀರವು ಇಲ್ಲೆ ಬೂದಿಯಾಗುವುದು. ಶರೀರವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಾರದು ಇತ್ಯಾದಿ ಭೋಗಗಳ ನಿಶ್ಚಯದ ಮುಂದೆ ಅವರು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಇವುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.

+ ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಒಪ್ಪುವ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ’ (2/42). ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್ತಬಳಿಕ ನಾವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವೆವು ಎಂಬ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳ ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳು ಏನೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಾವಜ್ಜೀವೇತ್ ಸುಖಂ ಜೀವೇದ್ । ಋಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್ । ಭಸ್ಮೀಭೂತಸ್ಯ ದೇಹಸ್ಯ ಪುನರಾಗಮನಂ ಕುತಃ ॥

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಕುರುಡನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಲಾರದು. ಅವನು ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ವಸ್ತುಗಳು ವಿನಾಶಿಯಾಗಿವೆ, ನೀನು ಅವಿನಾಶೀಯಾಗಿದ್ದಿ, ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ಣತೆ ಹೇಗಾದೀತು? ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳಿಂದ ಅವಿನಾಶಿಯ ಪೂರ್ಣತೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಆಶಾಪಾಶಶತೈರ್ಬದ್ಧಾಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ ।

ಈಹಂತೇ ಕಾಮಭೋಗಾರ್ಥಮನ್ಯಾಯೇನಾರ್ಥಸಂಚಯಾನ್ ॥

ಆಶಾಪಾಶಶತೈಃ - (ಅವರು) ಆಶೆಯ ನೂರಾರು ಪಾಶಗಳಿಂದ, ಬದ್ಧಾಃ - ಬಂಧಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು, ಕಾಮಕ್ರೋಧ- ಪರಾಯಣಾಃ - ಕಾಮಕ್ರೋಧದ ಪರಾಯಣರಾಗಿ, ಕಾಮಭೋಗಾರ್ಥಮ್ - ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಅನ್ಯಾಯೇನ- ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ, ಅರ್ಥಸಂಚಯಾನ್ - ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು, ಈಹಂತೇ - ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.॥12॥

ಅವರು ಆಶೆಯ ನೂರಾರು ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮಕ್ರೋಧ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಶಾಪಾಶಶತೈರ್ಬದ್ಧಾಃ’ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಆಶಾರೂಪೀ ನೂರಾರು ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವರಿಗೆ ‘ಇಷ್ಟು ಧನ ಇರಬೇಕು, ಇಷ್ಟು ಮಾನಸಿಗಬೇಕು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಿರೋಗತೆ ಇರಬೇಕು, ಇತ್ಯಾದಿ ನೂರಾರು ಆಸೆಗಳ ಪಾಶಗಳು ಬಂಧಿಸಿವೆ. ಆಶಾಪಾಶ ಬದ್ಧರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಬಳಿ ಲಕ್ಷ-ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ಹಣವಿದ್ದರೂ ಅವರ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ! ಅವರಿಗೆ ಸಂತರಿಂದ ಏನಾದರೂ ಸಿಗಲೀ, ಭಗವಂತನಿಂದ ಏನಾದರೂ ಸಿಗಲೀ, ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಏನಾದರೂ ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಆಸೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ-ಲತಾ, ಪರ್ವತ- ಸಮುದ್ರ ಇವುಗಳಿಂದಲೂ ನಮಗೆ ಏನಾದರು ಸಿಗಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸೆಗಳು ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (9/12). ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಪೂರ್ಣವಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಂದೋ ಅವರು ಜೀವಿಸಿರುವಾಗ ಆಸೆಯುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳು ನಾಶವಾದಾವು, ಇಲ್ಲವೇ ನಾಶವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳು ಉಳಿದಾವು ಅವರು ಸತ್ತುಹೋದಾರು, ಅಥವಾ ಎರಡೂ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋದೀತು.’

ಆಶಾರೂಪೀ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದವರು ಎಂದೂ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರರು ಮತ್ತು ಆಶಾರೂಪೀ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದವರು ಸುಖವಾಗಿ ಒಂದು ಕಡೆ ಇರುತ್ತಾರೆ —

ಆಶಾ ನಾಮ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಾಚಿದಾಶ್ಚರ್ಯಶೃಂಖಲಾ ।

ಯಯಾ ಬದ್ಧಾಃ ಪ್ರಧಾವಂತಿ ಮುಕ್ತಾಸ್ತಿಷ್ಟಂತಿ ಪಂಗುವತ್ ॥

‘ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ’ — ಅವರ ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ,* ಅರ್ಥಾತ್ — ತನ್ನ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆ ಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡಲೆಂದೇ ಅವರ ಜೀವನವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧದ ಪರಾಯಣರಾದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ — ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಜಡವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ಅವನ ತೇಜವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸವಾಗುತ್ತವೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕೆಲಸ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನವು ಕಷ್ಟವಾದೀತು. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳೇ ಸಾರವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜನರು ನಮಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರಗೂಡರು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅದುಮಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜನರು ನಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವರು. ಮತ್ತೆ ನಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಾರದು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ವಿರುತ್ತದೆ.

* ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ದಂಭ, ಮಾನ, ಮದಗಳಾದರೋ ಅವರ ಸಂಗಡಿಗರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳು ಅವರ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ’.

‘ಈಹಂತೇ ಕಾಮಭೋಗಾರ್ಥಮನ್ಯಾಯೇನಾರ್ಥಸಂಚಯಾನ್’ — ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರ ಉದ್ದೇಶ ಧನ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಅವರು ಅನ್ಯಾಯ, ಮೋಸ, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ, ಟ್ಯಾಕ್ಸನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಬೇರೆಯವರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಬಳಿಸಿ; ದೇವಸ್ಥಾನದ, ಬಾಲಕರ, ವಿಧವೆಯರ ಹಣವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಾಕಿ ಹಾಗೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅನೇಕ ಅನ್ಯಾಯ, ಪಾಪಗೈದು ಹಣವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ — ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ, ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಯಾರು ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಧನಿಕರು ಅನ್ಯಾಯ, ಕಳ್ಳತನ, ಮೋಸಮಾಡಿಯೇ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ, ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮಾತಾದರೋ ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರಲಾರದು. ನಾವು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ನಾವು ದುಃಖಪಡೆಯ ಬೇಕಾದೀತು ಮತ್ತು ಜೀವಿಸಿರುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾದೀತು ಎಂಬ ಮಾತು ಆಳವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿ ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತೊಡಗಿರುವರೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ — ‘ನಮಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳವುದಿದೆ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವು ಬರಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (2/44). ಮತ್ತೆ ಯಾರು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಯ ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಆದರೆ ಅವರೂ ಕೂಡ ಬಯಸಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಸಾಧನ ಪರಾಯಣರಾಗಬಲ್ಲರು. ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಲು ಯಾರಿಗೂ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಆಶಾಪಾಶಶತೈರ್ಬದ್ಧಾಃ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶತೈಃ’ ಪದವು ಅನಂತತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವತನಕ ಕಾಮನೆಗಳು ಅಂತ್ಯವಾಗಲಾರವು. 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 41ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ‘ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ ‘ಅವ್ಯವಸಾಯಿ’ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನಂತ ಮತ್ತು ಬಹುಶಾಖೆಗಳುಳ್ಳವು ಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ — ಅವರು ಅವಿನಾಶಿಯಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿರುವರು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರುವರು.

‘ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ’ — ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಜನರು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧವಲ್ಲದೆ ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವರ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಕ್ರೋಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರು ನಮಗೆ ವಶರಾಗುವರು ಎಂದು ಮನುಷ್ಯ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದೆ ನಮಗೆ ವಶರಾದ ವರು ಎಂದಿನವರೆಗೆ ನಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿರುವರು? ಸಂದರ್ಭ ಸಿಗುತ್ತಲೇ ಅವರು ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರೋಧದ ಪರಿಣಾಮ ಕೆಟ್ಟದೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಲೋಭ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಮನೋರಥವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಇದನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಇದಮದ್ಯ ಮಯಾ ಲಬ್ಧಮಿಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯೇ ಮನೋರಥಮ್ ।

ಇದಮಸ್ತೀದಮಪಿ ಮೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಪುನರ್ಧನಮ್ ॥

ಇದಮ್ - ಇಷ್ಟು ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ, ಮಯಾ - ನಾವು, ಅದ್ಯ - ಇಂದು, ಲಬ್ಧಮ್ - ಪಡೆದುಕೊಂಡೆವು (ಇನ್ನೀಗ), ಇಮಮ್ - ಈ, ಮನೋರಥಮ್ - ಮನೋರಥವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯೆ - ಪೂರ್ಣಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆವು, ಇದಮ್ - ಇಷ್ಟು, ಧನಮ್ - ಧನವು, ಮೇ - ನನ್ನ ಬಳಿ, ಅಸ್ತಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಇದಮ್ - ಇಷ್ಟು (ಧನವು), ಪುನಃ - ಇನ್ನೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಭವಿಷ್ಯತಿ - ಉಂಟಾದೀತು. ॥13॥

ಇಷ್ಟು ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ನಾವು ಇಂದು ಪಡೆದುಕೊಂಡೆವು ಇನ್ನೀಗ ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವೆವು. ಇಷ್ಟು ಧನವು ನನ್ನ ಬಳಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಇಷ್ಟು ಧನವು ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಉಂಟಾದೀತು. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇದಮದ್ಯ ಮಯಾ ಲಬ್ಧಮಿಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯೆ ಮನೋರಥಮ್’ — ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಲೋಭಪರಾಯಣರಾಗಿ — ನಾವು ನಮ್ಮ ಉದ್ಯೊಗದಿಂದ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಂದ, ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ, ಜಾಣತನದಿಂದ, ಮೋಸದಿಂದ ಇಷ್ಟು ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಪಡೆದು ಕೊಂಡೆವು, ಇಷ್ಟು ಇನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆವು. ಇಷ್ಟು ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಲ್ಲಿಂದ ಬರಬಹುದು. ಇಷ್ಟು ಹಣ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬಂದೀತು. ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಇಷ್ಟು ಓದಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಷ್ಟು ಹಣ-ವಸ್ತುಗಳು ಅವನ ಮದುವೆಯಿಂದ ಬಂದೇ ಬರುವವು. ಇಷ್ಟು ಹಣ ಕರ(ಟ್ಯಾಕ್ಸ)ದ ಕಳುವಿನಿಂದ ಉಳಿದೀತು, ಇಷ್ಟು ಹಣ ಜಮೀನಿನಿಂದ ಬಂದೀತು, ಇಷ್ಟು ಮನೆಬಾಡಿಗೆಯಿಂದ ಬಂದೀತು, ಇಷ್ಟು ಬಡ್ಡಿಯಿಂದ ಬರುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ಇದಮಸ್ತೀದಮಪಿ ಮೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಪುನರ್ಧನಮ್’ — ಅವರ ಲೋಭವು ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಅವರ ಮನೋರಥಗಳೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅವರ ಚಿಂತನೆ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಅವರು ನಡೆವಾಗ, ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗ, ಊಟಮಾಡುವಾಗ, ಮಲ-ಮೂತ್ರತ್ಯಾಗಮಾಡುವಾಗ, ಅವರು ನಿತ್ಯ-ಕರ್ಮ (ಪೂಜೆ-ಪಾರಾಯಣೆ) ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆಗಲೂ ‘ಹಣ ಹೇಗೆ ಬೆಳೆದೀತು’ ಇದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟು ಅಂಗಡಿ, ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳನ್ನಾದರೋ ನಾವು ತೆರೆದಿದ್ದೇವೆ, ಇಷ್ಟು ಇನ್ನೂ ತೆರೆದೀತು. ಇಷ್ಟು ಹಸು-ಎಮ್ಮೆ-ಕುರಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಇಷ್ಟೇ ಇನ್ನು ಆಗುವವು. ಇಷ್ಟು ಜಮೀನಾದರೋ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆ, ಆದರೆ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಯಾವುದಾದರೂ ರೀತಿಯಿಂದ ಇನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಣವೇ ಮುಂತಾದವು ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಮನೋರಥಗಳಿರುತ್ತವೆ.

ತನ್ನ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದ ಕಡೆಗೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋದಾಗ, ಅವರು ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಿಂತಹ ಔಷಧಿ ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ಶರೀರ ಸರಿಯಾಗಿದ್ದೀತು; ಇಂತಿಂತಹ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರೆ ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ಇರುವೆವು. ಏರ್ಕಂಡಿಶನ್ ಕಾರು ತರಿಸಬೇಕು, ಅದರಿಂದ ಸೆಕೆಯಾಗಲಾರದು. ಛಳಿ ತಾಗದಿರುವಂತಹ ಇಂತಿಂತಹ ಉಣ್ಣೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಮಳೆಯಿಂದ ಶರೀರ ಒದ್ದೆಯಾಗದಂತಹ ಕೊಡೆ, ರೈನ್ಕೋಟ ತರಿಸಬೇಕು ನಾವು ತಂಬಾ ಸುಂದರರಾಗಿ ಕಾಣಲು ಇಂತಹ ಒಡವೆ ಬಟ್ಟೆ, ಶೃಂಗಾರ ಸಾಮಗ್ರಿ ತರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

ಇಂತಹ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ನಾವು ಮುದುಕರಾದರೆ ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಏನು ಮಾಡುವೆವು? ಸಾಯುವಾಗ ಈ ಸಾಮಗ್ರಿ ನಮಗೆ ಏನು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಂದೀತು? ಕೊನೆಗೆ ಈ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಯಾರು ಒಡೆಯರಾದಾರು? ಮಗನಾದರೋ ಕೆಟ್ಟವನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ನಷ್ಟಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಾನು. ಸಾಯುವಾಗ ಈ ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಸ್ವಂತಕ್ಕೆ ದುಃಖಕೊಟ್ಟೀತು, ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹೆದರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆಳುಗಳಾದರೊ ಮುಷ್ಕರ ಹೂಡಿದರೆ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಹೆದರಬೇಕಾಗತ್ತದೆ — ಇದೆಲ್ಲ ಅವರಿಗೆ ನೆನಪಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ — ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಾಗ ವ್ಯಾಪಾರಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ (ಈ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ) ‘ಇಷ್ಟು ಕಾರ್ಯವಾಯಿತು, ಇಷ್ಟು ಬಾಕಿ ಇದೆ, ಹಾಗೂ ಇಷ್ಟು ಕಾರ್ಯ ಮುಂದೆ ಆಗುವುದು; ಇಷ್ಟು ಹಣಬಂತು ಮತ್ತು ಇಷ್ಟು ಹಣ ಟ್ಯಾಕ್ಸ ತುಂಬುವುದಿದೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹುದೇ ಸ್ಫುರಣೆಗಳನ್ನು ಜಡತೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡ ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವ ವುಳ್ಳವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಇವೆರಡೂ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನಾಯಿತು?

ಉತ್ತರ — ಇಬ್ಬರ ವೃತ್ತಿಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಹಣಗಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲೇ ಅವರು ತಲ್ಲೀನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇಬ್ಬರ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಎರಡರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ‘ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಅಸೌ ಮಯಾ ಹತಃ ಶತ್ರುರ್ಹನಿಷ್ಯೇ ಚಾಪರಾನಪಿ ।

ಈಶ್ವರೋಹಮಹಂ ಭೋಗೀ ಸಿದ್ಧೋಹಂ ಬಲವಾನ್ಸುಖೀ ॥

ಅಸೌ - ಆ, ಶತ್ರುಃ - ಶತ್ರುವಾದರೋ, ಮಯಾ - ನಮ್ಮಿಂದ, ಹತಃ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರಾನ್ - (ಆ) ಬೇರೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನಾವು), ಹನಿಷ್ಯೇ - ಕೊಲ್ಲುವೆವು, ಅಹಮ್ - ನಾವು, ಈಶ್ವರಃ - ಈಶ್ವರ (ಸರ್ವ ಸಮರ್ಥ)ರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಅಹಮ್ - ನಾವು, ಭೋಗೀ - ಭೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಅಹಮ್ - ನಾವು, ಸಿದ್ಧಃ - ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಬಲವಾನ್ - (ನಾವು) ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರು (ಮತ್ತು), ಸುಖೀ - ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ. ॥14॥

ಆ ಶತ್ರುವಾದರೋ ನಮ್ಮಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಆ ಬೇರೆ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾವು ಕೊಲ್ಲುವೆವು. ನಾವೇ ಈಶ್ವರ (ಸರ್ವ ಸಮರ್ಥ)ರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಾವು ಭೋಗಿಗಳೂ, ಸಿದ್ದರೂ, ಬಲಿಷ್ಠರೂ ಹಾಗೂ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಕ್ರೋಧ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಸೌ ಮಯಾ ಹತಃ ಶತ್ರುಃ’ ಅವನು ನಮಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವೈರವನ್ನಿರಿಸಿದ್ದ, ಅವನನ್ನಾದರೋ ನಾವು ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟೆವು ಮತ್ತು ‘ಹನಿಷ್ಯೇ ಚಾಪರಾನಪಿ’ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರು ನಮಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದರೆ, ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ವೈರವನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ನಮಗೆ ಅನಿಷ್ಟ ಬಗೆದರೆ ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ನಾವು ಒಂದು ಕೈ ತೋರಿಸಿ, ಕೊಂದುಬಿಡುವೆವು. ‘ಈಶ್ವರೋಹಮ್’ — ನಾವು ಧನ, ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಏನಿಲ್ಲ? ನಮಗೆ ಸಮಾನ ಯಾರಾದರು ಇದ್ದಾರೆಯೇ? ‘ಅಹಂ ಭೋಗೀ’ — ನಾವು ಭೋಗಿಗಳು. ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಹೆಂಡತಿ, ಮನೆ, ಕಾರು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿ ಇದೆ? ‘ಸಿದ್ಧೋಹಮ್’ — ನಾವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಾವು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಿಲ್ಲವೇ? ಹಾಗೇ ಆಯಿತಲ್ಲ! ನಮಗಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಗೊತ್ತಿದೆ — ಈ ಭಜನೆ, ಸ್ಮರಣೆ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಜನರೆಲ್ಲರನ್ನು ಕೆಲವರು ಪುಸಲಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾದೀತು ಇದನ್ನು ನಾವು ಬಲ್ಲೆವು. ನಮಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಸಿದ್ಧರು ಬೇರೆ ಯಾರಾದರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆಯೇ? ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಅಣಿಮಾ, ಗರಿಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಇವೆ. ನಾವು ಒಮ್ಮೆ ಊದಿದರೆ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಭಸ್ಮವಾಗಿಸುವೆವು. ‘ಬಲವಾನ್’ — ನಾವು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಜಗಳಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಅವನ ಗತಿ ಏನಾಯಿತು? ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಸೋಲುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು, ಬೇರೆಯವರು ನಮ್ಮನ್ನು ದುರ್ಬಲರೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸೋಲಿನ ನೆನಪೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅಭಿಮಾನದ ಮಾತು ಅವರಿಗೆ ನೆನಪಿರುತ್ತದೆ. ‘ಸುಖೀ’ — ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಎಷ್ಟು ಸುಖವಿದೆ! ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇದೆ. ನಮ್ಮಂತೆ ಸುಖಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ.

ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಒಳಗೆ ಉರಿಯು ಉರಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮೇಲಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ‘ಕಾಮಕ್ರೋಧ ಪರಾಯಣಾಃ’ ಪದದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ‘ನಾವು ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ’ ಇದು ಕೇವಲ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವರು ಸುಖಿಗಳಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರ ಮೇಲೆ ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (5/23)

ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರ ಬಳಿ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ್ದೇ ಬಲವಿರುತ್ತದೆ. ಅವರು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಣ್ಯ ಕಶಿಪು ಮುಂತಾದವರಂತೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಸರ್ವೋಪರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರು ಅವರನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಆಢ್ಯೋಭಿಜನವಾನಸ್ಮಿ ಕೋನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಸದೃಶೋ ಮಯಾ ।

ಯಕ್ಷ್ಯೇ ದಾಸ್ಯಾಮಿ ಮೋದಿಷ್ಯ ಇತ್ಯಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತಾಃ ॥

ಆಢ್ಯಃ - ನಾವು ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಅಭಿಜನವಾನ್, ಅಸ್ಮಿ - ಅನೇಕ ಜನರು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದ್ದಾರೆ, ಮಯಾ - ನಮಗೆ, ಸದೃಶಃ - ಸಮಾನರಾಗಿ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ, ಕಃ - ಯಾರು, ಅಸ್ತಿ - ಇದ್ದಾರೆ? ಯಕ್ಷ್ಯೇ - (ನಾವು) ತುಂಬಾ ಯಜ್ಞಮಾಡುವೆವು, ದಾಸ್ಯಾಮಿ - ದಾನಕೊಡುವೆವು (ಮತ್ತು), ಮೋದಿಷ್ಯೇ - ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದ ಮಾಡುವೆವು, ಇತಿ - ಈ ರೀತಿ (ಅವರು), ಅಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತಾಃ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥15॥

ನಾವು ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಅನೇಕ ಜನರು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದ್ದಾರೆ, ನಮಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ನಾವು ತುಂಬಾ ಯಜ್ಞಮಾಡುವೆವು, ದಾನಕೊಡುವೆವು ಮತ್ತು ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದ ಮಾಡುವೆವು ಈ ರೀತಿ ಅವರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಭಿಮಾನ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ—

‘ಆಢ್ಯೋಭಿಜನವಾನಸ್ಮಿ’ — ಎಷ್ಟೋ ಹಣ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆ! ಎಷ್ಟೋ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ, ಮನೆಗಳು, ಜಮೀನು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆ! ಎಷ್ಟೋ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನುಷ್ಯರು ಉಚ್ಚ ಪದಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ! ನಾವು ಧನ-ಜನ ಬಲದಿಂದ ಲಂಚ ಮತ್ತು ಶಿಫಾರಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಬೇಕಾದ್ದು ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು.

‘ಕೋನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಸದೃಶೋ ಮಯಾ’ — ನೀವು ಇಷ್ಟು ಸುತ್ತಾಡಿರುವಿರಿ, ನಿಮಗೆ ಅನೇಕ ಜನರು ಸಿಕ್ಕಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ನಮಗೆ ಸಮಾನರಾದವರು ಯಾರಾದರು ಸಿಕ್ಕಿರುವರೇ? ‘ಯಕ್ಷ್ಯೇ ದಾಸ್ಯಾಮಿ’ — ಎಲ್ಲರೂ ಅಚ್ಚರಿಪಡುವಂತಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವೆವು, ದಾನಕೊಡುವೆವು. ಸ್ವಲ್ಪ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಸ್ವಲ್ಪ ದಾನಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಸ್ವಲ್ಪ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕಿದರೆ ಏನಾದೀತು? ನಾವಾದರೋ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರದಂತಹ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮಾಡುವೆವು. ಏಕೆಂದರೆ ಮಾಮೂಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇವರು ಯಜ್ಞಮಾಡಿದ, ದಾನಕೊಟ್ಟ ಎಂದು ಜನರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು? ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞ ದಾನದಿಂದ ನಮ್ಮ ಹೆಸರು ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದೀತು. ಧರ್ಮಛತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೊಠಡಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದರೆ ಅದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಿಸುವೆವು, ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ನೆನಪು ಇದ್ದೀತು. ‘ಮೋದಿಷ್ಯೇ’ — ನಾವು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಜನರಿದ್ದೇವೆ! ನಮಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಆನಂದದಿಂದ ಮಜಾಮಡುವೆವು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಸುರ ಜನರು ಕೇವಲ ಮಾಡುವೆವು — ಮಾಡುವೆವು ಹೀಗೆ ಮನೋರಥಗಳನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಮಾಡಿದರೂ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಮಾಡುವರು. (ಅದನ್ನು ಮುಂದೆ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.) ಕಾರಣ — ‘ಇತ್ಯಜ್ಞಾನ-ವಿಮೋಹಿತಾಃ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ 13ನೇ, 14ನೇ, 15ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಸುರ ಜನರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮೂಢತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಇಂತಹ ಮನೋರಥ ವುಳ್ಳ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರಿಗೆ ಬದುಕಿರುವಾಗ ಅಶಾಂತಿ, ಉರಿ, ಸಂತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅವರ ಗತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾ ಮೋಹಜಾಲಸಮಾವೃತಾಃ ।

ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ ಕಾಮಭೋಗೇಷು ಪತಂತಿ ನರಕೇಶುಚೌ ॥

ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾಃ - (ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ) ನಾನಾ ರೀತಿಯಿಂದ ಭ್ರಮಿತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ, ಮೋಹಜಾಲಸಮಾವೃತಾಃ- ಮೋಹಜಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವ (ಹಾಗೂ), ಕಾಮಭೋಗೇಷು - ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ- ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು, ಅಶುಚೌ - ಭಯಂಕರ, ನರಕೇ - ನರಕಗಳಲ್ಲಿ, ಪತಂತಿ - ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ॥16॥

ಕಾಮನೆಗಳ ಕಾರಣ ನಾನಾ ರೀತಿಯಿಂದ ಭ್ರಮಿತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ, ಮೋಹಜಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಭಯಂಕರ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾಃ’ — ಆ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಬಯಕೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಒಂದೊಂದು ಬಯಕೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಉಪಾಯಗಳಿರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಆ ಉಪಾಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಚಿಂತನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಚಿತ್ತ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಮೋಹಜಾಲಸಮಾವೃತಾಃ’ — ಜಡದ ಉದ್ದೇಶವಿರು ವುದರಿಂದ ಅವರ ಮೋಹಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತಾರೆ. ಮೋಹಜಾಲದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — 13 ರಿಂದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮನೋರಥಗಳಿಂದ ಅವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಂದ ಅವರು ಎಂದೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದವುದಿಲ್ಲ. ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ಮೀನಿನಂತೆ ಅವರು ಮನೋರಥರೂಪೀ ಮೋಹದ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಮನೋರಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಕಡೇ ವೃತ್ತಿ ಇರದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಗೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟು ಹಣವಾದರೋ ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಇಂತಿಂತಹ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾದರೆ? ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಎರಡನೇ ನಂಬರಿನ ಇಷ್ಟು ರಾಶಿ ಇದೆ, ಇದು ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ಗೊತ್ತಾದರೆ? ನಮ್ಮ ಕಾರಕೂನ, ಆಳುಗಳು ದೂರು ಹೇಳಿದರೆ? ನಾವು ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವೆವು, ಆದರೆ ನಮ್ಮದು ನಡೆಯದೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ವಿಪರೀತವಾದರೆ? ನಾವು ಇಂತಹವನಿಗೆ ನಷ್ಟ ಮಾಡುವೆವು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ನಮಗೆ ನಷ್ಟವಾದರೆ? — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೋಹಜಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಅಭಿಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಯವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಲಾರರು. ಎಲ್ಲಾದರು ಸರಿಮಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಕೆಡಕು! ಮನೋರಥವು ಸಿದ್ಧವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗಾಗುವ ದುಃಖವು ಅವರೇ ಬಲ್ಲರು!

‘ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ ಕಾಮಭೋಗೇಷು’ — ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿ ಸಲು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸಲು ಹಾಗೂ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಸುಖ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ಪತಂತಿ ನರಕೆಶುಚೌ’ — ಮೋಹಜಾಲವು ಅವರಿಗೆ ಬದುಕಿರುವಾಗಲೂ ನರಕವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಅವರಿಗೆ ಕುಂಭೀಪಾಕ, ಮಹಾರೌರವ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷ ನರಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ನರಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಘೋರಯಾತೆಯುಳ್ಳ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ‘ನರಕೇ ಅಶುಚೌ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಯಾವ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಅಸಹ್ಯ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು, ಭಯಂಕರ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಘೋರನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ;* ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾರ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂತಹ ಇರುತ್ತದೋ ಸತ್ತ ಬಳಿಕವೂ ಅವರಿಗೆ ಅಂತಹುದೇ (ಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ) ಗತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

* ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ‘ಯಾತನಾ ಶರೀರ’ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಯಾತನಾ ಶರೀರವು ತುಂಡು-ತುಂಡು ಮಾಡಿದರೂ, ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕುದಿಸಿದರೂ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಎಸೆದರೂ ಅದು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಿಯು ತನ್ನ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲ (ಶಿಕ್ಷೆ) ಭೋಗಿಸುವವರೆಗೆ ಭಯಂಕರ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೂ ಆ ಶರೀರ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಜವಾಗಿ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮಕ್ರೋಧ ಪರಾಯಣರಾದ ಕಾರಣ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವರು ಮತ್ತು ಅಭಾವರೂಪೀ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಯುತ್ತಿರುವರು. ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಭಯಂಕರ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿರದೆ ಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಭಾವಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಬೆಲೆ ಇದೆ. ಭಾವವಿರುವಂತೆ ಕ್ರಿಯೆಯು ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರ ಭಾವ(ಮನೋರಥ)ಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವಿಮುಖರಾದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರ ದುರಾಚಾರಗಳ ಫಲ ನರಕ- ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಬಿತ್ತಿದ ದುರ್ಭಾವಗಳಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದುರ್ದಶೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ (ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ) ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ ಸ್ತಬ್ಧಾ ಧನಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ ।

ಯಜಂತೇ ನಾಮಯಜ್ಞೈಸ್ತೇ ದಂಭೇನಾವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್ ॥

ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ - ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುವ, ಸ್ತಬ್ಧಾಃ - ಅಹಂಕಾರೀ (ಹಾಗೂ), ಧನಮಾನ- ಮದಾನ್ವಿತಾಃ - ಧನ ಮತ್ತು ಮಾನದ ಮದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ, ತೇ - ಆ ಮನುಷ್ಯರು, ದಂಭೇನ - ದಂಭದಿಂದ, ಅವಿಧಿ- ಪೂರ್ವಕಮ್ - ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ, ನಾಮಯಜ್ಞೈಃ - ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೆ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ, ಯಜಂತೆ - ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥17॥

ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುವ, ಅಹಂಕಾರೀ ಹಾಗೂ ಧನ ಮತ್ತು ಮಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಆ ಮನುಷ್ಯರು ದಂಭದಿಂದ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೆ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ’ — ಅವರು ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲೇ ತಮ್ಮನ್ನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ನಮ್ಮಂತೆ ಯಾರೂ ಪೂಜ್ಯರಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಪೂಜೆ ನಡೆಯಬೇಕು, ನಮಗೆ ಆದರ ಸಿಗಬೇಕು, ನಮ್ಮ ಪ್ರಶಂಸೆ ಆಗಬೇಕು. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಮಗೆ ಅನುಕೂಲರಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಸ್ತಬ್ಧಾಃ’ — ಅವರು ಯಾರ ಮುಂದೆಯೂ ನಮ್ರರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಅಥವಾ ಅವತಾರೀ ಭಗವಂತನೇ ಮುಂದೆ ಬಂದರೂ ಅವರು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ತಮ್ಮನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗಿರುವಾಗ ಯಾರ ಮುಂದೆ ನಮ್ರರಾದಾರು, ನಮಸ್ಕರಿಸುವರು! ಎಲ್ಲಾದರು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ದಿಂದ ಪರವಶರಾಗಿ ಜನರ ಮುಂದೆ ಬಾಗಬೇಕಾಗಿ ಬಂದರೂ ಅಭಿಮಾನಸಹಿತ ಬಾಗುವರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ದಿಟ್ಟತನವಿರುತ್ತದೆ.

‘ಧನಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ’ — ಅವರು ಧನ ಮತ್ತು ಮಾನದ ಮದದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಧನದ, ತನ್ನ ಜನರ, ಆಸ್ತಿ-ಪಾಸ್ತಿಯ, ಮನೆಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮದ(ಅಮಲು)ವಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ — ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯವಾದರೆ — ನಮಗಾದರೋ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಂತ್ರಿಗಳವರೆಗೆ ಪರಿಚಯವಿದೆ ಎಂಬ ಮದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆವು ಮತ್ತು ಬಯಸಿದವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲೆವು ಇಂತಹ ಶಕ್ತಿ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧನ, ಮಾನಗಳೇ ಅವರ ಆಸರೆ ಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳದ್ದೇ ಅವರಿಗೆ ಅಮಲು ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಇವುಗಳನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

‘ಯಜಂತೇ ನಾಮಯಜ್ಞೈಸ್ತೇ ದಂಭೇನ’ — ಆ ಜನರು (15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯಕ್ಷ್ಯೇ ದಾಸ್ಯಾಮಿ’ ಪದಗಳನುಸಾರ) ದಂಭದಿಂದ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಗಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳಲಿ ಮತ್ತು ಅವರು ನಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಲಿ; ಅವರ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯಲಿ, ಅವರು ಎಚ್ಚರ ವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಜನರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲೀ, ಆದರವಿರಲಿ — ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ತುಂಬಾ ಪ್ರಚಾರಮಾಡುವರು. ತಮ್ಮ ಭಾವಚಿತ್ರ ಸಹಿತ ಕರಪತ್ರ ಮುದ್ರಿಸುವರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಊಟಮಾಡಿ ಸಿದರೆ ಪಾಯಸದಲ್ಲಿ ಕರ್ಪೂರ ಹಾಕಿ ಬಿಡುವರು ಅದರಿಂದ ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನಲಾರರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಖರ್ಚೂ ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಹೆಸರು ಬಂದುಹೋದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ನಾಲ್ಕು-ನಾಲ್ಕು-ಐದೈದು ದೊನ್ನೆ-ಊಟದೆಲೆ ಒಟ್ಟಗೆ ಇರಿಸುವರು, ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ಎಸೆದಾಗ ದೊನ್ನೆಗಳ ಊಟದೆಲೆಗಳ ರಾಶಿಯೇ ಆದೀತು ಹಾಗೂ ಇವರು ಎಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯವರು, ಎಷ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕಿದರು ಎಂದು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿದೀತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇವು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರ ಒಳಗಿನ ಭಾವಗಳಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಾವಗಳನುಸಾರವೇ ಅವರ ಆಚರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಪೂಜೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿದರೂ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದರೂ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಪರಿವೆಯಿಲ್ಲದೆ ದಂಭಪೂರ್ವಕ ವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಜಾತ್ರೆ — ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆದರೆ ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಬರುವ ಸಂಭವವಿದ್ದರೆ, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತರು ಬರುವವರಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಮಂದಿರ ವನ್ನ ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ದೇವರಿಗೆ ಬೆಲೆ ಬಾಳುವ ಬಟ್ಟೆ-ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಬಂದು ಕಾಣಿಕೆ ತುಂಬಾ ಬಂದೀತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೇವರ ಪೂಜೆ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಜನರದ್ದು. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಾದರು ಮಂತ್ರಿಗಳು — ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬರುವವರಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೇವರನ್ನು ತುಂಬಾ ಅಲಂಕಾರಮಾಡುವರು ಮತ್ತು ಅವರು ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದರ ಮಾಡುವರು. ಅವರಿಗೆ ದೇವರ ಮಾಲೆ-ಪ್ರಸಾದ (ಅವರಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದನ್ನು) ಕೊಡುವರು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಮೆಚ್ಚಿ ಕೊಂಡರೆ ನಮ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ, ಮನೆವಾರ್ತೆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುವರು. ಕೋರ್ಟುಖಟ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷವಹಿಸುವರು ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ಭಾವಗಳಿಂದ ದೇವರ ಪೂಜೆಯೇನೋ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಾದರೋ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಪೂಜೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಪೂಜೆಯಾಗುವುದು ನಮ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರದ, ಮನೆವಾರ್ತೆ ಕೆಲಸಗಳ, ತಂಟೆ-ತಕರಾರುಗಳದ್ದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಉದ್ದೇಶವೇ ಅದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಗೋ-ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವವರೂ ಕೂಡ ಗೋ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಹಾಲು ಕೊಡುವಂತಹ ಆರೋಗ್ಯವುಳ್ಳ ಹಸುಗಳನ್ನೇ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮೇವು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಬಡಕಲಾದ, ಕುರುಡು, ಕುಂಟ, ಹಾಲು ಕೊಡದಿರುವ ಹಸುಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದ ನ್ನಾದರೂ ಇರಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಅವಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ ಮೇವು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಗೋಪಾಲನೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಇದರ ಸತ್ಯತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡದೆ, ಕೇವಲ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸುಳ್ಳು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವರು. ಕರಪತ್ರ, ಲೇಖನ, ಜಾಹಿರಾತು, ಪುಸ್ತಿಕೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿ ಹಂಚುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಹಣವೇನೋ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಖರ್ಚು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚಾಲಕರೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳುವವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹಣ ದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಮನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ತಮಗೆ ಹೇಗೆ ಲಾಭವಾಗಬಹುದು, ನಮ್ಮ ಅಗಂಡಿ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು, ಹಣ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು — ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಕೇವಲ ತೋರಿಕೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಧನೆ — ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆಯವರು ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆಸನ ಹಾಕಿ ಕುಳಿತು, ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡತೊಡಗುವರು, ಮಾಲೆತಿರುಹುತ್ತ ಜಪ ಮಾಡ ತೊಡಗುವರು. ಆದರೆ ಯಾರೂ ನೋಡುವವ ರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮಾತು-ಕತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವರು, ಚೌಕಬಾರ, ಇಸ್ಪೀಟ್ ಆಡುವರು, ಅಥವಾ ಮಲಗಿಬಿಡುವರು. ಇಂತಹ ಸಾಧನೆ ಭಜನೆಯು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳಲಿ, ಭಕ್ತರೆಂದು ಹೇಳಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ಆದರಿಸಲೀ, ಸಮ್ಮಾನಿಸಲಿ, ಹಣಸಿಗಲಿ, ಜನರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೆಸರು ಪ್ರಚಾರವಾಗಲಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಹೆಸರಿನ, ಶರೀರದ ಹಣದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

‘ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್’ — ಆ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಧಿಯನ್ನಾದರೋ ಒಪ್ಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಸದಾಕಾಲ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವರು ಆದರೆ ಅದನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾರರು. ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸತ್ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡದೆ ಕುಪಾತ್ರಕ್ಕೇ ಕೊಡುವರು. ಕುಪಾತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನಿರಿಸುವರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಲೆ ಕೆಳಗಾಗಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವರು. ಬುದ್ಧಿಯು ಸರ್ವಥಾ ವಿಪರೀತವಾದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ ಮಾತೇ ಸರಿ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಸರ್ವಾರ್ಥಾನ್ ವಿಪರೀತಾಂಶ್ಚ’ (18/32).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧೆ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರಬಾರದು, ಯಾರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರಿಗಿಂತ ಕೀಳಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರಲಿ ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ಜನರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಫಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯು ವಿಧಿಯ ಕುರಿತು ಇರು ವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಇಂತಹ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಇಂತಹುದಾದೀತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರೇ ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ವಿಧಿಯ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ತೋರಿಕೆಗಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವರೊಳಗೆ ನಾವು ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುವೆವು ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ನಾನು ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಬೇರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಮೂರ್ಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಏನೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂಬ ತನ್ನ ಅರಿವಿನ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಣ ಮೂರ್ಖತೆಯೇ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಂ ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಚ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ ।

ಮಾಮಾತ್ಮಪರದೇಹೇಷು ಪ್ರದ್ವಿಷಂತೋಭ್ಯಸೂಯಕಾಃ ॥

ಅಹಂಕಾರಮ್ - (ಆ) ಅಹಂಕಾರ, ಬಲಮ್ - ಹಠ, ದರ್ಪಮ್ - ಗರ್ವ, ಕಾಮಮ್ - ಕಾಮನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕ್ರೋಧಮ್ - ಕ್ರೋಧದ, ಸಂಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯರು, ಆತ್ಮಪರದೇಹೇಷು - ತನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ (ಇರುವ), ಮಾಮ್ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರದ್ವಿಷಂತಃ - ದ್ವೇಷಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಹಾಗೂ), ಅಭ್ಯಸೂಯಕಾಃ- (ನನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ) ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥18॥

ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಮನುಷ್ಯರು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾರೆ.॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಂ ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಚ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ’ — ಆ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅಹಂಕಾರ, ಹಠ, ಗರ್ವ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೇ ಮಾಡುವರು. ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುವಂತೆ ಆ ಆಸುರ ಜನರು ಅಹಂಕಾರ, ಹಠ, ಕಾಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಅಹಂಕಾರ, ಹಠ, ಗರ್ವ, ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸವೇ ನಡೆಯಲಾರದು; ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೀಗಾದರೇ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದಃಖವೇ ಪಡೆಯಬೇಕಾದೀತು; ಇವನ್ನು (ಅಹಂಕಾರ, ಹಠ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ) ಆಶ್ರಯಿಸದವರು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಮುದುಡಿಹೋಗುವರು; ನೇರ-ಸಾದಾ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಮನ್ನಿಸುವರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಹಂಕಾರಾದಿಗಳು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಮಾನ, ಸತ್ಕಾರ, ಜನರಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಬಂದೀತು, ಅದರಿಂದ ಜನರ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಒತ್ತಡ, ಆಧಿಪತ್ಯ ಇದ್ದೀತು ಎಂಬ ಮಾತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಾಟಿರುತ್ತದೆ.

‘ಮಾಮಾತ್ಮಪರದೇಹೇಷು ಪ್ರದ್ವಿಷಂತಃ’ — ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಆ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ದ್ವೇಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ವೈರವಿಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿ ಮಮೈವಾಜ್ಞೆ ಯ ಉಲ್ಲಂಘ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ।

ಆಜ್ಞಾಭಂಗೀ ಮಮ ದ್ವೇಷಿ ನರಕೇ ಪತತಿ ಧ್ರುವಮ್ ॥

ಶ್ರುತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ — ಇವೆರಡೂ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡಿ ಯಾರು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷವಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೂ ವಿರೋಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ಫುರಣೆಯನ್ನು, ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವರು ಉಪೇಕ್ಷೆ-ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಬೇರೆ ಜನರನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತಾರೆ, ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಪಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಅಭ್ಯಸೂಯಕಾಃ’ — ಅವರು ನನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ಭಗವಂತನು ದೊಡ್ಡ ಪಕ್ಷಪಾತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಭಕ್ತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಇದು ಒಳ್ಳೆಯಮಾತಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಆಗಿಹೋದ ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಇಂದೂ ಕೂಡ ಇರುವ ಸಂತಮಹಾತ್ಮರು ಹಾಗೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಸಾಧಕರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಸುರ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ದಾಂಭಿಕತೆ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲದ ಯಾವ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಚರಿತ್ರೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಪಾಖಂಡವಾಗಿದೆ; ನಾವು ಕೂಡ ಇವೆಲ್ಲ ವನ್ನು ಮಾಡಿನೋಡಿದ್ದೇವೆ, ನಾವೂ ಸಂಯಮ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ಭಜನೆ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ವ್ರತ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ನಮಗಾದರೋ ಇದರಿಂದ ಏನೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ಫುಕ್ಕಟೆಯಾಗಿ ದುಃಖಪಡೆದೆವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸಮಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಅವರೂ ಕೂಡ ಯಾರದೋ ಬಣ್ಣದ ಮಾತಿನಂತೆ ತಮ್ಮ ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಈಗ ಇವರು ಎಂತಹ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸರಿದಾರಿ ಬಿಟ್ಟು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಈಗ ಇವರಿಗೆ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ಗೊತ್ತಾಗಬಹುದು ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಹಟದಲ್ಲೇ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನೇ ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವತಃ ದುಃಖಿಯಾದವನೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಃ ದುಃಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಗಳು ಕಾಣದೆ ದೋಷಗಳೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಒಳ್ಳೆಯತನ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ ಎಂಬ ಧೋರಣೆ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರು ಕಾಣವುದೇ ಇಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ತಾನಹಂ ದ್ವಿಷತಃ ಕ್ರೂರಾನ್ಸಂಸಾರೇಷು ನರಾಧಮಾನ್ ।

ಕ್ಷಿಪಾಮ್ಯಜಸ್ರಮಶುಭಾನಾಸುರೀಷ್ವೇವ ಯೋನಿಷು ॥

ತಾನ್ - ಆ, ದ್ವಿಷತಃ - ದ್ವೇಷಮಾಡುವ, ಕ್ರೂರಾನ್ - ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ (ಮತ್ತು), ಸಂಸಾರೇಷು - ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ, ನರಾಧಮಾನ್ - ಮಹಾನ್ನೀಚ, ಅಶುಭಾನ್ - ಅಪವಿತ್ರ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಜ್ರಸಮ್ - ಪದೇ-ಪದೇ, ಆಸುರೀಷು - ಆಸುರೀ, ಯೋನಿಷು, ಏವ - ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ, ಕ್ಷಿಪಾಮಿ - ಕೆಡಹುತ್ತೇನೆ. ॥19॥

ಆ ದ್ವೇಷಮಾಡುವ ಕ್ರೂರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ನೀಚ, ಅಪವಿತ್ರ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಕೆಡಹುತ್ತೇನೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಾನಹಂ ದ್ವಿಷತಃ ಕ್ರೂರಾನ್ ಸಂಸಾರೇಷು ನರಾಧಮಾನ್’ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಮತ್ತು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ವಿಷಯವನ್ನು ಈ ಎರಡು (19-20) ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇಂತಹ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಹೊಂಚು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕರ್ಮಗಳು ತುಂಬಾ ಕ್ರೂರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಹಿಂಸೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಆ ಕ್ರೂರ, ನಿರ್ದಯಿ, ಹಿಂಸಕ ಮನುಷ್ಯರು ನರಾಧಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ನೀಚರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ‘ನರಾಧಮಾನ್’. ಅವರನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ನೀಚರೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ (ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳು) ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಶುದ್ಧ ರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಅನ್ಯಾಯ, ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೆಳಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರ ಸಂಗ ತುಂಬಾ ಕೆಟ್ಟದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

ಬರು ಭಲ ಬಾಸ ನರಕ ಕರ ತಾತಾ ।

ದುಷ್ಟ ಸಂಗ ಜನಿ ದೇಇ ಬಿಧಾತಾ॥

(ಮಾನಸ — 5/46/4)

ನರಕಗಳ ವಾಸವು ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಿಧಾತಾ (ಬ್ರಹ್ಮಾ) ನಮಗೆ ದುಷ್ಟರ ಸಂಗ ಎಂದೂ ಕೊಡದಿರಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ನರಕಗಳ ವಾಸದಿಂದ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದುಷ್ಟರ ಸಂಗದಿಂದ ಅಶುದ್ಧಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಪಾಪಗಳ ಬೀಜಗಳು ಬಿತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಅವು ಮುಂದೆ ನರಕ ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಾಗವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇರುವು ದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಕಾಮನೆ (ರಾಗ)ಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೇತು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (3/37). ಆ ಕಾಮನೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಣದ ಕಾಮನೆ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಛಲ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಹಣ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು — ಎಂಬ ಲೋಭ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅನುಚಿತ ರೀತಿಯಿಂದ, ಅಡಗಿಸಿ, ಕಳ್ಳತನದಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಲೋಭ ಬೆಳೆದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅವನು ದರೋಡೆ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ರಾಕ್ಷಸರಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವ ಕೆಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಸುರ ಯೋನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಘೋರ ನರಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕ್ಷಿಪಾಮ್ಯಜಸ್ರಮಶುಭಾನಾಸುರೀಷ್ವೇವ ಯೋನಿಷು’ — ಯಾರ ಹೆಸರು ಹೇಳುವುದು, ದರ್ಶನಮಾಡುವುದು, ಸ್ಮರಣ ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಮಹಾನ್ ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಸುವಂತಹುದೋ — ‘ಅಶುಭಾನ್’ ಅಂತಹ ಕ್ರೂರ, ನಿರ್ದಯೀ, ಎಲ್ಲರ ವೈರೀ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಭಗವಂತನು ಅವರಿಗೆ ಆಸುರಿಯೋನಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಸುರೀಷ್ವೇವ ಯೋನಿಷು ಕ್ಷಿಪಾಮಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಾಯಿ, ಹಾವು, ಚೇಳು, ಹುಲಿ, ಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುತ್ತೇನೆ. ಅದೂ ಕೂಡ ಒಂದೆರಡು ಬಾರಿಯಲ್ಲ ಪದೇ-ಪದೇ ಕೆಡಹುತ್ತೇನೆ — ‘ಅಜಸ್ರಮ್’, ಅದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ —

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆ ಕ್ರೂರ, ನಿರ್ದಯಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇದೆ. ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ಬೇರೆಯವರೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ದ್ವೇಷಿ-ವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ತನ್ನವರೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತರು ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗು ತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯಕೊಡುತ್ತಾನೆ (4/11) ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವವರೊಂದಿಗೂ ಭಗವಂತನು ದ್ವೇಷ ಮಾಡದೆ ಅವರನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನವರೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮಿಯತೆಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖ-ಸುವಿಧೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಲೌಕಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸುಖಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಿತೈಷಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಶಾಸನದಲ್ಲಿರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಹೊಡೆದು ಕಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಉನ್ನತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಸುಂದರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನನ್ನೂ ಕೂಡ ಪರಮ ಕೃಪಾಳು ಭಗವಂತನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳು ದೂರವಾಗಿ, ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು ಅವರನ್ನು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಆಸುರೀಂ ಯೋನಿಮಾಪನ್ನಾ ಮೂಢಾ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮನಿ ।

ಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ ತತೋ ಯಾಂತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಮೂಢಾಃ - ಆ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಪ್ರಾಪ್ಯ, ಏವ- ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳದೆಯೇ, ಜನ್ಮನಿ, ಜನ್ಮನಿ - ಜನ್ಮ ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ, ಆಸುರೀಮ್ - ಆಸುರೀ, ಯೋನಿಮ್ - ಯೋನಿಯನ್ನು, ಆಪನ್ನಾಃ- ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ತತಃ - (ಮತ್ತೆ) ಅದರಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಅಧಮಾಮ್ - ಅಧಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಯಂಕರ ನರಕಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 20॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಆ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳದೆಯೇ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಅದರಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಅಧಮಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಭಯಂಕರ ನರಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಸುರೀಂ ಯೋನಿಮಾಪನ್ನಾ............ಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಪಶು- ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಅದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ — ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ದುರ್ಲಭ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಆ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪದೇ-ಪದೇ ಆ ಆಸುರೀಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ದೊಂದಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅತ್ಯಂತ ಕೃಪೆಗೈದು ನಾನು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಕೊಟ್ಟು ಇವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶಕೊಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ಇವರು ತಮ್ಮ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವರು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸಿದೆ; ಆದರೆ ಈ ನರಾಧಮರು ಯಾವ ಶರೀರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಿತ್ತೋ ಅದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅಧಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವಷ್ಟು ಮೂಢ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಿಗಳಾದರಲ್ಲ!

ಮನುಷ್ಯ — ಶರೀರ ಪಡೆದಾದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಎಂತಹ ಆಚರಣೆ ಉಳ್ಳವನೇ ಇರಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅತಿ ದುರಾಚಾರೀ ಏಕಿರಬಾರದು, ಅವನೂ ಕೂಡ ಬಯಸಿದರೆ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (9/30, 31) ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ (8/5)ಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಕಾರಣ— ‘ಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ (9/29) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ — ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗೆ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿರುವನು. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಕೂಡ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಆಗಬಲ್ಲದೆಂಬುದು ನಿಜ. ಇಂತಹ ಅವಕಾಶ ಸರ್ವಥಾ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಈ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವಂತ ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅಧಮಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಇವರ ಈ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಮದಯಾಳು ಪ್ರಭು ದುಃಖಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ತತೋ ಯಾಂತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರೂ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಉಳಿದಿರುವ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆ ಆಸುರಯೋನಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಭಯಂಕರ ಅಧಮಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ನರಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಾದರೋ ಆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಆ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಇಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು — ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅದರಿಂದಲೂ ಅಧಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದುದು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಹಿಂದಿನ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು, ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರ ದೊರಕಿದರೂ, ಆ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಆಸುರೀಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರು ಆ ಆಸುರೀಯೋನಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಕೀಳಾದ ಕುಂಭಿಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಘೋರ ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕೊಡಲಾದ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾಮನೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತ ರಾಗಿ ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆ, ಸುಳ್ಳು-ಕಪಟ, ಮೋಸ, ವಿಶ್ವಾಸ ಘಾತ, ಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳ (1) ಹೊರಗಿನ ಫಲಾಂಶ ಮತ್ತು (2) ಒಳಗಿನ ಸಂಸ್ಕಾರಾಂಶ ಎಂಬ ಎರಡು ಪರಿಣಾಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಅವರಿಗೆ (ಯಾರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ) ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ಆಗುವುದಿತ್ತೋ ಅದೇ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ದುಃಖಕೊಡುತ್ತಾನೋ ಅವರು ಹೊಸ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ನರಕಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಯಾವ ಹೊಸ ಪಾಪಗಳಾಗುವ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ — ಆ ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವ ದುರ್ಭಾವದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಯಂಕರ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಕಳ್ಳನಾಗು ತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕಳ್ಳನಾಗಿಯೇ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವನು ಮತ್ತು ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ (ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ) ಕಳ್ಳನ ಭಾವ ದೃಢವಾಗಿ ಹೋದೀತು.* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಳ್ಳತನದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ಕೂತುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಕಳ್ಳತನರೂಪೀ ಪಾಪಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವರೆಗೆ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ದುರ್ಭಾವಗಳನ್ನೂ ಅಳಿಸಿಹಾಕುವವರೆಗೆ ಆ ದುರ್ಭಾವಗಳು ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದವರೆಗೆ ದುರಾಚಾರಗಳಿಗೆ ಬಲನ್ನೀಯುತ್ತಾ ಇರುವವು, ಪುಸಲಾಯಿಸುತ್ತಾ ಇರುವವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರಣ ಅವರು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದಲೂ ಭಯಂಕರ ನರಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಆಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುವರು.

* ದುರ್ಭಾವಗಳಂದ ದುರಾಚಾರಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ದುರ್ಭಾವ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಗನುಸಾರ ಕೆಲವು ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಭೂತ-ಪಿಶಾಚ, ಕೀಟ- ಪತಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೌಮ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ಕ್ರೂರ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ) ಯಲ್ಲಿರುವ ಭೇದಗಳು, ಅವರು ತಾವುಮಾಡಿಕೊಂಡ ಶುದ್ಧ ಅತವಾ ಅಶುದ್ಧ ಅಹಂತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಇರ್ತುತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭೋಗ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಭೇದಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನರಕಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಯಾವುದೋ ಕ್ರಮ ದಿಂದ ಅಥವಾ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದುರ್ಭಾವಗಳು ಮೊದಲಿದ್ದಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ.+ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಸ್ವರ್ಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶುಭಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ನಂತರ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭೋಗ ವಾದರೋ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಸ್ವಭಾವದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸುವ, ಶುದ್ದವಾಗಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ.

+ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಃ ಕಟುಕಾ ಚ ವಾಣೀ ದರಿದ್ರತಾ ಚ ಸ್ವಜನೇಷು ವೈರಮ್ ।
ನೀಚಪ್ರಸಂಗಃ ಕುಲಹೀನಸೇವಾ ಚಿಹ್ನಾನಿ ದೇಹೇ ನರಕಸ್ಥಿತಾನಾಮ್ ॥

(ಚಾಣಕ್ಯನೀತಿ 7/17)

ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧ, ಕಟುವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು, ದರಿದ್ರತೆ, ಸ್ವಜನರಲ್ಲಿ ವೈರ, ನೀಚರಸಂಗ, ಕುಲಹೀನ (ನೀಚ)ರ ಸೇವೆ, ಇವೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನರಕ ದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಜನರಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.

ಕಾರ್ಪಣ್ಯವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಜನೇಷು ನಿಂದಾ ಕುಚೈಲತಾ ನೀಚಜನೇಷು ಭಕ್ತಿಃ ।
ಅತೀವರೋಷಃ ಕಟುಕಾ ಚ ವಾಣೀ ನರಸ್ಯ ಚಿಹ್ನಂ ನರಕಾಗತಸ್ಯ॥

(ಪದ್ಮ-ಪು-ಸೃಷ್ಟಿ-51/132)

ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಿತಾನಾಮಿಹ ಜೀವಲೋಕೇ ಚತ್ವಾರಿ ಚಿಹ್ನಾನಿ ವಸಂತಿ ದೇಹೇ ।
ದಾನಪ್ರಸಂಗೋ ಮಧುರಾ ಚ ವಾಣೀ ದೇವಾರ್ಚನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತರ್ಪಣಂ ಚ ॥

(ಚಾಣಕ್ಯ ನೀತಿ 7/16)

ದಾನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತು, ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸುವುದು, ಈ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವ ಜನರ ದೇಹದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.

ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಿತಾನಾಮಿಹ ಜೀವಲೋಕೇ ಚತ್ವಾರಿ ತೇಷಾಂ ಹೃದಯೇ ವಸಂತಿ ।
ದಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಮಧುರಾ ಚ ವಾಣೀ ದೇವಾರ್ಚನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತರ್ಪಣಂ ಚ ॥

(ಪದ್ಮ-ಪು-ಸೃಷ್ಟಿ-51/131)

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಈ ಜೀವಿಗಳು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅವಕಾಶ ಪಡೆದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಅಧಮ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಕಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅವರು ಅಧಮ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಧಮ ಗತಿ (ನರಕ)ಗೆ ಹೋಗುವ ಮೂಲ ಕಾರಣವೇನು — ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ತ್ರಿವಿಧಂ ನರಕಸ್ಯೇದಂ ದ್ವಾರಂ ನಾಶನಮಾತ್ಮನಃ ।

ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಸ್ತಥಾ ಲೋಭಸ್ತಸ್ಮಾದೇತತ್ತ್ರಯಂ ತ್ಯಜೇತ್ ॥

ಕಾಮಃ - ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧ, ತಥಾ - ಮತ್ತು, ಲೋಭಃ - ಲೋಭ, ಇದಮ್ - ಈ, ತ್ರಿವಿಧಮ್ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ನರಕಸ್ಯ - ನರಕದ, ದ್ವಾರಮ್ - ಬಾಗಿಲುಗಳು, ಆತ್ಮನಃ - ಜೀವಾತ್ಮನ, ನಾಶನಮ್ - ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುದು, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಏತತ್ - ಈ, ತ್ರಯಮ್ - ಮೂರನ್ನು, ತ್ಯಜೇತ್ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು. ॥21॥

ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರ ನರಕದ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಜೀವಾತ್ಮನ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂರನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಸ್ತಥಾ ಲೋಭಸ್ತ್ರಿವಿಧಂ ನರಕಸ್ಯೇದಂ ದ್ವಾರಮ್’ — ಭಗವಂತನು 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ- ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂಧನಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹಾಗಾದರೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ? ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆ ಇರುವಲ್ಲಿಂದ. ಪ್ರಪಂಚದ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಸುಖ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಅದೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನರಕಗಳ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮದ ಮತ್ತು ಮತ್ಸರ — ಈ ಷಡ್ರಿಪುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಕೆಲವೆಡೆ ಮೂರನ್ನು, ಕೆಲವೆಡೆ ಎರಡನ್ನು, ಕೆಲವೆಡೆ ಒಂದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದರೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡೇ ಇವೆ, ಒಂದೇ ಧಾತುವಿನದಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ವೇ ಮೂಲವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5/12).

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 36ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆ ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು — ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧ’ ಇವೆರಡು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಅವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಏಷ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕಾಮನೆಯನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ — ಈ ಮೂರು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೋಗುವುದೇ ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹೋಗವುದು ‘ಲೋಭ’ವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಲೋಭ’ ಎರಡೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬರುವಲ್ಲಿ ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ‘ಲೋಭ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ‘ಕ್ರೋಧ’ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ — ಈ ಮೂರೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದಾಗ ‘ಮೋಹ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (2/62, 63). ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದರೆ ಲೋಭ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲೋಭದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ‘ಕಾಮ’ವೇ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾದಾಗ ತಮೋಗುಣ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಪೂರಾ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.

‘ನಾಶನಮಾತ್ಮನಃ’ — ಕಾಮ, ಕ್ರೊಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ — ಈ ಮೂರು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುಗಳು. ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಆಗಿರುತ್ತದೋ, ಆ ಜನರು (ತಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ) ತಮ್ಮ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಮೂರೂ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹಿತಕರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಕಾಮಾದಿಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯುವೆವು, ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುವೆವು, ತುಂಬಾ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವೆವು ಎಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾವವು ಅವರ ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

‘ತಸ್ಮಾದೇತತ್ತ್ರಯಂ ತ್ಯಜೇತ್’ — ಈ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನರಕಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು. ಇವನ್ನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸಬಹುದು? 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳಿಂದ ರಾಗ (ಕಾಮ) ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ (ಕ್ರೋಧ) ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನು ಇವುಗಳ ವಶನಾಗಬಾರದು. ವಶೀಭೂತನಾಗದಿರುವ ಅರ್ಥ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಇವುಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ — ಇವುಗಳ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಧರ್ಮ, ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ‘ಲೋಭ’ವಾಗಿದೆ. ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಕೊಡುವವನ ಮೇಲೆ ‘ಕ್ರೋಧ’ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲವಾಗಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಈ ಮೂರರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ಇಲ್ಲೇ ಉಳಿದು ಬಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಒಳಗಿನ ಭಾವ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನರಕಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದರ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಏತೈರ್ವಿಮುಕ್ತಃ ಕೌಂತೇಯ ತಮೋದ್ವಾರೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ನರಃ ।

ಆಚರತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಶ್ರೇಯಸ್ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ!, ಏತೈಃ - ಈ, ತ್ರಿಭಿಃ, ತಮೋದ್ವಾರೈಃ - ನರಕದ ಮೂರು ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದ, ವಿಮುಕ್ತಃ- ರಹಿತನಾದ, ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಆತ್ಮನಃ - ತನ್ನ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಆಚರತಿ - ಆಚರಿಸಿ, ತತಃ - ಅದರಿಂದ, ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು, ಯಾತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥22॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಈ ನರಕದ ಮೂರು ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಆಚರಣೆ ಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತೈರ್ವಿಮುಕ್ತಃ ಕೌಂತೇಯ ....... ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ನರಕ ದ್ವಾರವಾದ — ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಇವುಗಳನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಮೋದ್ವಾರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂಧಕಾರದ ಹೆಸರು ‘ತಮ’ವಾಗಿದೆ, ಅದು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ತಮಸ್ತ್ವಜ್ಞಾನಜಂ ವಿದ್ಧಿ’ (14/8). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಕಾಮಾದಿಗಳ ಕಾರಣವೇ — ‘ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಈ ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಮನೆ-ಪರಿವಾರ ಮುಂತಾದವರು ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರವು ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಇವುಗಳಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮುಂದೆ ನನ್ನ ಗತಿ ಏನಾದೀತು?’ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕಾಮಾದಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಈ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರ ವಾಗಿದ್ದು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ — ಈ ಮೂರರಿಂದ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಈ ಮೂರನ್ನು ಜೊತೆ ಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವನು ನಿಜವಾದ ಸಾಧಕನಲ್ಲ. ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುಗೊಡದ ವನೇ ನಿಜವಾದ ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ದೋಷಗಳು ಅವನಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಚುಚ್ಚುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲು ಅವಕಾಶಕೊಡುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯರು ಸಾಧನದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆಗಿರುವ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಕಡೆಗೆ ಕಡಿಮೆ ಗಮನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸದಾಚಾರಗಳೂ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳೂ ಕೂಡ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣಗಳೂ ಕೂಡ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಕೀರ್ತನೆ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ನಾವು ನಮ್ಮನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವೆವು — ಇಂತಹ ಭಾವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಶುದ್ಧವಾಗಿಸುವಂತಹ ಆ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸುವ ವಿಚಾರ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ —

ಆಸುಪ್ತೇರಾಮೃತೇ ಕಾಲಂ ನಯೇದ್ ವೇದಾಂತಚಿಂತಯಾಲ ।

ನ ವಾ ದದ್ಯಾದವಸರಂ ಕಾಮಾದೀನಾಂ ಮನಾಗಪಿ ॥

ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ನಿದ್ದೆ ಬರುವ ತನಕ ಮತ್ತು ಯಾವ ದಿನ ಅರಿವುಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ದಿನದಿಂದ ಸಾವು ಬರುವತನಕ ಎಲ್ಲ ಸಮಯವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ (ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ) ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸು, ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲದೆ ಕಾಮಾದಿಗಳಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬೇಡಿ.

‘ಏತೈರ್ವಿಮುಕ್ತಃ’ — ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ — ‘ನಾವು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದಾಗ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವೆವು’ ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾರಣ — ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗಿದ್ದರೆ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಅಶುದ್ಧಿ, ಹೊಸ-ಹೊಸ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುವವು, ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಾಭವಾಗ ಲಾರದು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಉನ್ನತಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಅನುಭವವಾಗದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾದಾಗ ಶುದ್ಧಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧಿ ಯಾದರೋ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗುವುದರಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಶುದ್ದನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ —

ಈಶ್ವರ ಅಂಸ ಜೀವ ಅವಿನಾಸೀ ।

ಚೇತನ ಅಮಲ ಸಹಜ ಸುಖರಾಸೀ ॥

(ಮಾನಸ — 7/117/1)

‘ಶ್ರೇಯಃ ಆಚರತಿ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ — ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಆಚರಣೆ ಆಗಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಸಾಧನ (ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ)ದಿಂದ ರಹಿತ ಶುದ್ಧ ಸಾಧನೆ ಆಗಬೇಕು. ಅಂತರಂಗ ದಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ಬಿಡಬಾರದು. ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ (ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧಾ)ದಿ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಲೆಂದೇ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕು, ಒಂದು ವೇಳೆ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ ದಿಂದ ದೂರಾಗದಿದ್ದರೆ — ಹೇನಾಥಾ! ನಾಥಾ!! ನಾಥಾ!!! ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕೂಗಬೇಕು, ಕರೆಯಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಏತೈರ್ವಿಮುಕ್ತಃ’ — ಕಾಮ, ಕ್ರೊಧ, ಲೋಭ ಇವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಇವುಗಳ ವಶನಾಗ ದಿರುವುದು. ಕಾಮದಿಂದ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಥವಾ ಲೋಭದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮವೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಕಡೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕು. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಇವುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರು ವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಆಚರಣೆ (ಜಪ, ಧ್ಯಾನಾದಿ)ಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ (3/37).

ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಭಾರೀ ಅಹಿತವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಗಳ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಸಾಧಕರು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಗಳಿಗೆ ವಶರಾಗದೆ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಾನಾಗಿ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸುರೀ ಮನುಷ್ಯರು ಇಂತಹ ಸಾಧಕರನ್ನು ಮೂರ್ಖರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಈ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆ ಆಸುರೀ ಮನುಷ್ಯರ ಕುರಿತು ದಯೆಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಸದ್ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗಾದರೋ ಪರಮಗತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡದೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವರ ಗತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ — ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ವರ್ತತೇ ಕಾಮಕಾರತಃ ।

ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ನ ಸುಖಂ ನ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು, ಉತ್ಸೃಜ್ಯ - ಬಿಟ್ಟು, ಕಾಮಕಾರತಃ - ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮನಬಂದಂತೆ, ವರ್ತತೇ - ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ನ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು (ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ) ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ನ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖ (ಶಾಂತಿ)ಯನ್ನು ಪಡೆಯವುದಿಲ್ಲ, ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನೂ, ನ, ಅವಾಪ್ನೋತ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸಿದ್ಧಿ (ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ)ಯನ್ನೂ, ಸುಖ (ಶಾಂತಿ)ವನ್ನು, ಪರಮಗತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕವೂ ಕೂಡ ಇದರಂತೆ ಇದೆ.]

‘ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ವರ್ತತೇ’ — ಯಾವ ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಹಳಿದು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ದಾನಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಪರೋಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಅನೇಕ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲ ‘ಕಾಮಕಾರತಃ’* ಅರ್ಥಾತ್ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೊಡದೆ ತಮ್ಮ ಮನಬಂದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮನಬಂದಂತೆ ಮಾಡುವ ಕಾರಣ — ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುವ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪರಿವೆ ಮಾಡದೆ, ಅವರು ಹೊರಗಿನ ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೇ ತಮ್ಮನ್ನು ದೊಡ್ಡವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರು ಹೊರಗಿನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಹೊರಗಿನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತರಂಗದ ಭಾವಗಳನ್ನು, ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜನರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವಗಳದ್ದೇ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ.

* (ಅ) ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ, ‘ಕಾಮಕಾರತಃ ವರ್ತತೇ’ (ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ) ಮತ್ತು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕಾಮಕಾರೇಣ ಫಲೇಸಕ್ತಃ’ (ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ) — ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದೆ. ‘ಕಾಮಕಾರತಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲ ವೃತ್ತಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ‘ಕಾಮಕಾರೇಣ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ — ‘ಕಾಮಕಾರತಃ’ ಇದರ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ‘ಕಾಮಕಾರೇಣ’ ಇದರ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಇಂತಿಂಥಹ ಲಾಭವಾದೀತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮ (ಫಲ)ದ ಕಡೆಗೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಕಾಮವೇ ಆಗದೆ.

(ಆ) ಇದೊಂದು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡಬೇಕಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ — 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಈ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ 9 ಬಾರಿ ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ — (1) ‘ಕಾಮಹೈತುಕಮ್’ (16/8), (2) ‘ಕಾಮಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ (16/10), (3) ‘ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾಃ’ (16/11), (4) ‘ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ’ (16/12), (5) ‘ಕಾಮಭೋಗಾರ್ಥಮ್’ (16/12), (6) ‘ಕಾಮಭೋಗೇಷು’ (16/16), (7) ‘ಕಾಮಮ್’ (16/18), (8) ‘ಕಾಮಃ’ (16/21), (9) ‘ಕಾಮಕಾರತಃ’ (16/23) ಇದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಮೂಲಕಾರಣ ‘ಕಾಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಮನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗುಣ-ದುರ್ಭಾವಗಳಿದ್ದು, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ತ್ಯಾಗೀ-ತಪಸ್ವೀಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ಅವರ ಗುಣಗಳೂ ಕೂಡ ದೋಷಗಳಾಗಿ ಬಲಿಯುತ್ತವೆ. ಅವರ ಮಹಿಮೆ ನಿಂದೆಯಾಗಿ, ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ, ತ್ಯಾಗವು ರಾಗವಾಗಿ, ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿ, ಭೋಗಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೇ ಮುಂದೆ ಅವರು ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮನ ಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ರೋಗಿಯು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕುಪಥ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪಥ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಆಸಕ್ತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಅಪಥ್ಯಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆರೋಗ್ಯ ಇನ್ನು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಆ ಜನರು ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಇವುಗಳ ಆವೇಶವಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಮನಬಂದಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

‘ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ’ — ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯಜ್ಞಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಮಾಡುವ ವರಿಗೆ ಧನ, ಮಾನ, ಆದರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಿಂದ ಏನೋ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿ ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯು ಅವರಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನ ಸುಖಮ್’ — ಅವರಿಗೆ ಸುಖವೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿ ಬೆಂಕಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಆ ಸುಖವು ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವೇ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದರಿಂದ ದುಃಖವೇ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (5/22). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಅವರಿಗೆ ಪರಮಗತಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಗತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲದು? ಒಂದೋ ಅವರು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಅದು ಅವರಿಗೆ ಸಿಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳೇ ಹಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಸಿದ್ಧಿ, ಸುಖ, ಪರಮಗತಿ ಸಿಗದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅವರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ, ಸುಖ, ಪರಮಗತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವಂತಹ ಆಚರಣೆಯೇನೋ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಅಭಿಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆಗಳೂ ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರ ಆಚರಣೆಗಳೇ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿರು ತ್ತವೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಭಗವಂತನು ‘ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ನ ಸುಖಂ ನ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್’ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗಲೇ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ನಿಷೇಧಃ’.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರು ಅಭಿಮಾನದ ಕಾರಣ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಹಾಗೂ ಸುಖೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ— ‘ಸಿದ್ಧೋಹಂ ಬಲವಾನ್ಸುಖೀ’ (16/14), ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರು ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಸುಖಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ನ ಸುಖಮ್’. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದ ಬೆಂಕಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತೇ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।

ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತುಮಿಹಾರ್ಹಸಿ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವೇ, ಪ್ರಮಾಣಮ್ - ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - (ಎಂದು) ತಿಳಿದು (ನೀನು), ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡಲು, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ॥24॥

ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನೀನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತೇ ಕಾರ್ಯಾ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ’ — ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹವಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮುಂದರಿಸಿಕೋ.

ಯಾರ ಮಹಿಮೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹೊಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ವರ್ತನೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಇರುತ್ತದೋ, ಅಂತಹ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ವಚನಗಳನು ಸಾರ ನಡೆಯುವುದೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನುಸಾರವೇ ನಡೆಯವುದಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ — ಮಹಾಪುರುಷರು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಆದರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ, ಆದರ್ಶಗಳು, ಭಾವಗಳು ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಲೋಕ-ಪರಲೋಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಡೆಯವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತುಮಿಹಾರ್ಹಸಿ’ * ಪ್ರಾಣ ಪೋಷಣ ಪರಾಯಣ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು (ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬಾರದು) ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (16/7); ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ — ನೀನಾದರೋ ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಶರೀರವು ಕೇವಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ದೊರಕಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಗಬಿಡಬಾರದು.

‘ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಧಾರಣೆಯಂತೆ — ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಭಾಗ್ಯಶಾಲೀ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೇ ತಾನಾಗಿ ಒದಗಿದ ಯುದ್ಧವು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ (2/32). ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ; ನೀನಾದರೋ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ಬಂಧಿಸುದಾಗಿರದೆ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯೆ (ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳೇ ಬಂಧಿಸುವಂತವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮನಬಂದಂತೆ (ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ) ಮಾಡಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೋ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ.

ತಾನಾಗಿ ದೊರಕಿದ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಕ್ರೂರ ಹಾಗೂ ಹಿಂಸಾರೂಪೀ ಕಂಡಬಂದರೂ ಪಾಪಜನಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (18/47). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸ್ವಭಾವನಿಯತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಇವರುಗಳ ಸ್ವಭಾಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪಾಪತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟ ಯೋಚಿಸುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ತಗಲುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ-ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಜನ್ಮದ ಸ್ವಾರ್ಥಕತೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ — ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅಳಿದುಹೋದೀತು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿಯದವರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ — ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನವು ತಾನಾಗಿ ಆದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಆವಿಷ್ಕಾರದ ಜನನಿಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿತರೂ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗಲಾರದು, ಬದಲಿಗೆ ನಾನು ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ವಿಭಾಗಯೋಗೋನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥16॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ವಿಭಾಗಯೋಗ’ವೆಂಬ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥16॥

ಈ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು ‘ದೈವಾಸುರ ಸಂಪದ್ವಿಭಾಗಯೋಗ’ ಎಂದಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಎರಡೂ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂಧಿಸುವ ಹಾಗೂ ನೀಚಯೋನಿಗಳಿಗೆ, ನರಕಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗು ವಂತಹುದು. ಇವೆರಡರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಸಾಧಕನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವನು. ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತಲೇ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದೀತು. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಲೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದುಬಿಡುವುದು.

ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ, ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಇದರ 2, ಶ್ಲೋಕಗಳ 287 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಾ ಪದಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 305 ಇವೆ.

(2) ‘ಅಥ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಇದರ 7, ಶ್ಲೋಕಗಳ 768 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 52 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಾ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 834 ಇವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಉವಾಚವಿದೆ.

ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ — 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ, 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’; ಹಾಗೂ 11ನೇ, 13ನೇ, 19ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 18 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಶ್ರದ್ಧಾತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗವು ॥

ಅವತರಣಿಕೆ

ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರು ಸಿದ್ಧಿ, ಸುಖ, ಪರಮಗತಿಯು ಪಡೆಯದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಜನರಾದರೋ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನೆನೋ ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಕುಲ-ಪರಂಪರೆ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ದೇವತಾದಿಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುವ ಜನರೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಪುರುಷರ ಸ್ಥಿತಿ ಕೆಳಮಟ್ಟದ (ಆಸುರೀ) ಆಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ (ದೈವೀ) ಸ್ಥಿತಿ ಆಗಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ*

* ಈ (17ನೇ) ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕ (ಯತ್ಕರೋಷಿ ಯದಶ್ನಾಸಿ......ತತ್ಕುರುಷ್ವ ಮದರ್ಪಣವ್) ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ವಿಚಾರದಿಂದ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕವು ೞಭಗವದರ್ಪಣ ವಿಷಯಕ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅದು 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ 28ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ (ಭಗವದರ್ಪಣ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ) ಸಮಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ (17) ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಮನುಷ್ಯರ ನಿಷ್ಠೆ, ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕುರಿತೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕುರಿತಾಗಿಯೇ ಕೊಡುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ಯಜಂತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ ।

ತೇಷಾಂ ನಿಷ್ಠಾ ತು ಕಾ ಕೃಷ್ಣ ಸತ್ತ್ವಮಾಹೋ ರಜಸ್ತಮಃ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!, ಯೇ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು, ಉತ್ಸೃಜ್ಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಶ್ರದ್ಧಯಾ, ಅನ್ವಿತಾಃ - ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ, ಯಜಂತೇ - (ದೇವತಾದಿಗಳನ್ನು) ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇಷಾಮ್ - ಅವರ, ನಿಷ್ಠಾ - ನಿಷ್ಠೆಯು, ಸತ್ತ್ವಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕವೋ, ಆಹೋ - ಅಥವಾ, ರಜಃ, ತಮಃ - ರಾಜಸಿ, ತಾಮಸೀ, ತು, ಕಾ - ಯಾವುದಿದೆ? ॥1॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ದೇವತಾದಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಯು ಸಾತ್ವಿಕವೋ, ರಾಜಸವೋ ಅಥವಾ ತಾಮಸವೋ ಯಾವುದಿದೆ? ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಬಗ್ಗೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು — ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ) ಇದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿ ಮುತ್ಸೃಜ್ಯ’ ಎಂದೇ ಹೇಳಿ ‘ಕಾಮಕಾರತಃ’ (ಮನಬಂದಂತೆ) ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ’ (ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ‘ವರ್ತತೆ’ (ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ)ಯ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಯಜಂತೆ’ (ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಮತ್ತು ‘ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ನ ಸುಖಂ ನ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಅವನು ಸಿದ್ಧಿ, ಸುಖ, ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ) ಇದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ‘ತೇಷಾಂ ನಿಷ್ಠಾತು ಕಾ ಕೃಷ್ಣ ಸತ್ತ್ವಮಾಹೋ ರಜಸ್ತಮಃ’ (ಅವರ ನಿಷ್ಠೆ ಯಾವುದು? ದೈವಿಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಸಾತ್ವಿಕ, ಅಥವಾ ಆಸುರ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ರಾಜಸಿ-ತಾಮಸಿಯೋ-ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ...ಸತ್ತ್ವಮಾಹೋ ರಜಸ್ತಮಃ’ — ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದವು ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿ ಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಅವರಿಬ್ಬರ ಮುಂದೆ ಕಲಿಯುಗದ ಜನತೆ ಇತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ದ್ವಾಪರಯುಗ ಮುಗಿಯುತ್ತಾ ಬಂದಿತ್ತು. ಮುಂದೆ ಬರುವ ಕಲಿಯುಗೀ ಜೀವರ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಾಮಿ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ಭಾವ ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದು, ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.+ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪಾಲನೆಮಾಡತೊಡಗಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ?

+ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗವು (1) ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, (2) ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಮತ್ತು (3) ವಿರೋಧದಿಂದ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮುಂದೆ ಬರುವಂತಹ ಜನತೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಜ್ಞಾನ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದೀತು. ಅವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಗವು ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಮೊದಲಿನ ಯುಗದಲ್ಲೇ ಕಡಿಮೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವರು. ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಒಳಗೆ ಸತ್ಸಂಗದ ಬಯಕೆ ಇದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅದು ಸಿಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ದಂಭ, ಪಾಖಂಡತೆ ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಕೆಲವರು ದಂಭೀ, ಪಾಖಂಡಿ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಸಂತರಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಇದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಸಂತರನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲಿಗಾದರೋ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರು ಸಿಗುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಿಕ್ಕಿಬಿಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಸಂತರು, ಹೇಗಿದ್ದಾರೆ ಈ ಮಾತಿನ ಪರಿಚಯ ಪ್ರಾಯಶಃ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಚಯವಾಗದೆ ಅವರ ಸಂಗಮಾಡಿ ವಿಶೇಷ ಲಾಭ ಪಡೆಯಬಹುದೆಂಬ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಸಂತರ ಸಂಗವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರು ಯಜನ- ಪೂಜನವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ನಿಷ್ಠೆಯು ಎಂತಹದಿರುತ್ತದೆ ಸಾತ್ವಿಕವೋ, ರಾಜಸಿಯೇ, ತಾಮಸವೋ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ?

‘ಸತ್ವಮಾಹೋ ರಜಸ್ತಮಃ’ — ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ ಗುಣವನ್ನು ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣ-ತಮೋ ಗುಣಗಳನ್ನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸುವ ಕಾರಣ — ರಜೋಗುಣವು ತಮೋಗುಣದ ತುಂಬಾ ಹತ್ತಿರವಿದೆ.* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ; 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 62ನೇ 63ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ — ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೋಹರೂಪೀ ತಮೋಗುಣವು ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.+ ಹೀಗೆಯೇ 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 27ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಶೋಕಾನ್ವಿತನನ್ನು ರಜೋಗುಣಿ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 18ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂಸೆ’ಯನ್ನು ತಾಮಸ ಕರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ 35ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶೋಕ’ವನ್ನು ತಾಮಸ ಧೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

* ತಮೋಗುಣ, ರಜೋಗುಣ, ಸತ್ತ್ವಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ಅಂತರವಿದೆ. ಒಂದರ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು 10, 10ರ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು 100. ಇದೇ ರೀತಿ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ರಜೋಗುಣ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ತಮೋಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣ ಹತ್ತಿರ-ಹತ್ತಿರವಿದೆ, ಅಂದರೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಎರಡರಿಂದಲೂ ತುಂಬಾ ದೂರವಿದೆ.

+ ಕ್ರೋಧದ ಕಾರಣ ರಜೋಗುಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ ತಮೋಗುಣವಾಗಿದೆ.

ಸಾತ್ವಿಕಭಾವ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ, ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ ಭಾವ, ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ವಿಚಾರ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಪತ್ತಿಗನುಸಾರವೇ ನಿಷ್ಠೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಮನುಷ್ಯನ ಭಾವ, ಆಚರಣೆ, ವಿಚಾರ ಹೇಗಿರುತ್ತವೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ (ನಿಷ್ಠೆ) ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವೇ ಮುಂದೆ ಗತಿ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೆ. ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನ ಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಿದ್ಧಿ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಪರಮ ಗತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯ ಅರಿವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವನ ಗತಿಯ ಅರಿವು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾದೀತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹೇಳು. ಅವರು ಸಾತ್ತ್ವಿಕಗತಿಗೆ ಹೋಗುವರೋ ಅಥವಾ ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವರೋ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು.

‘ಕೃಷ್ಣ’ನ ಅರ್ಥ — ಸೆಳೆಯುವವನು ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ನೀನು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕೊನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿ? ಅವನನ್ನು ಯಾವ ಗತಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವೆ? 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು ಗತಿ ವಿಷಯಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ‘ಕಾಂ ಗತಿಂ ಕೃಷ್ಣ ಗಚ್ಛತಿ’ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ನಿಷ್ಠೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಗತಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೋ, ಅಥವಾ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಸ್ವತಃ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೋ? ವಸ್ತುತಃ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವೇ ಫಲಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಫಲದ ವಿಧಾಯಕ ಭಗವಂತನಾದ್ದರಿಂದ ಸೆಳೆಯುವುದು ಎಲ್ಲ ಫಲಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ತಾಮಸೀ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ನರಕವಾದರೆ ಭಗವಂತನು ನರಕಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವನು. ನಿಜವಾಗಿ ನರಕಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ವೈರ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವವರಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು (16/20). ಕಾರಣ — ಅವರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಹಿಸು ವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯ ನಿರಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣಾ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಬಂದಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಪ್ರಕಾರದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಭೇದಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ತ್ರಿವಿಧಾ ಭವತಿ ಶ್ರದ್ಧಾ ದೇಹಿನಾಂ ಸಾ ಸ್ವಭಾವಜಾ ।

ಸಾತ್ವಿಕೀ ರಾಜಸೀ ಚೈವ ತಾಮಸೀ ಚೇತಿ ತಾಂ ಶೃಣು ॥

ದೇಹಿನಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರ, ಸಾ - ಆ, ಸ್ವಭಾವಜಾ - ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾದ, ಶ್ರದ್ಧಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯು, ಸಾತ್ವಿಕೀ - ಸಾತ್ವಿಕ, ಚ - ಹಾಗೂ, ರಾಜಸೀ - ಮತ್ತು, ತಾಮಸೀ - ತಾಮಸೀ, ಇತಿ - ಎಂದು, ತ್ರಿವಿಧಾ, ಏವ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವೇ, ಭವತಿ - ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ತಾಮ್ - ಅದನ್ನು, (ನೀನು ನನ್ನಿಂದ), ಶ್ರುಣು - ಕೇಳು. ॥2॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯರ ಆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಎಂದು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ॥2॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನು ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕುರಿತು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆಗನುಸಾರವೇ ನಿಷ್ಠೆ ಇರುತ್ತದೆ.]

‘ತ್ರಿವಿಧಾ ಭವತಿ ಶ್ರದ್ಧಾ ದೇಹಿನಾಂ ಸಾ ಸ್ವಭಾವಜಾ’ — ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ. ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಸಂಗಜಾ, ಶಾಸ್ತ್ರಜಾ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಜಾ ಯಾವುದಿದೆ? ಅದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಸ್ವಭಾವಜಾ ಆಗಿದೆ — ‘ಸಾ ಸ್ವಭಾವಜಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ — ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಾದರೋ ಸಂಗದಿಂದ ಉಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದೂ ಅಲ್ಲ. ಅವರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಈ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಾತ್ವಿಕೀ ರಾಜಸೀ ಚೈವ ತಾಮಸೀ ಚೇತಿ ತಾಂ ಶ್ರುಣು’ — ಆ ಸ್ವಭಾವಜಾ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸಾತ್ವಿಕೀ, ರಾಜಸೀ ಮತ್ತು ತಾಮಸೀ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ. ಅವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕೇಳು.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ತ್ವಮಾಹೋ ರಜಸ್ತಮಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಆಹೋ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಅರ್ಜುನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ತ್ವಮ್’ನಿಂದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ‘ರಜಸ್ತಮಃ’ದಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು — ಈ ಎರಡೇ ವಿಭಾಗವಿತ್ತು. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಬಂಧನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ಎರಡನ್ನೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಬಂಧಾಯಸುರೀಮತಾ’ (16/5). ಆದರೆ ಬಂಧನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಜಸೀ ಹಾಗೂ ತಾಮಸೀ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಎರಡರ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದೆ. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ — ‘ಕ್ಷೀಣೇ ಪುಣ್ಯೇ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಂ ವಿಶಂತಿ’ (9/21). ಆದರೆ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಮೂಢತೆಯ ಕಾರಣ ಅಧಮಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಧೋಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18). ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಇಬ್ಬರ ಬಂಧನವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರ ಬಂಧನದ ಭೇದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ರಾಜಸೀ ಮತ್ತು ತಾಮಸೀ ಎರಡು ಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕೀ, ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ — ಮೂರೂ ಶ್ರದ್ಧೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕೇಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸ್ವಭಾವಜಾ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಮೂರು ಭೇದಗಳು ಏಕಾಗುತ್ತವೆ? ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಸತ್ವಾನುರೂಪಾ ಸರ್ವಸ್ಯ ಶ್ರದ್ಧಾ ಭವತಿ ಭಾರತ ।

ಶ್ರದ್ಧಾಮಯೋಯಂ ಪುರುಷೋ ಯೋ ಯಚ್ಛ್ರದ್ಧಃ ಸ ಏವ ಸಃ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭಾರತಾ!, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ, ಶ್ರದ್ಧಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯು, ಸತ್ತ್ವಾನುರೂಪಾ - ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ, ಭವತಿ - ಇರುತ್ತದೆ, ಅಯವ್ - ಈ, ಪುರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಶ್ರದ್ಧಾಮಯಃ - ಶ್ರದ್ಧಾಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಃ - (ಅದಕ್ಕಾಗಿ) ಯಾರು, ಯಚ್ಛ್ರದ್ಧಃ - ಎಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನೋ, ಸಃ, ಏವ - ಅದೇ, ಸಃ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ॥3॥

ಹೇ ಭಾರತಾ! ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರದ್ಧಾಮಯ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರು ಎಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನೋ ಅದೇ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅದೇ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆ (ಸ್ಥಿತಿ)ಯಾಗಿದೆ. ॥3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸತ್ತ್ವಾನುರೂಪಾ ಸರ್ವಸ್ಯ ಶ್ರದ್ಧಾ ಭವತಿ ಭಾರತ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಸ್ವಭಾವಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ವಾನುರೂಪಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದ ಹೆಸರು ‘ಸತ್ತ್ವ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅಂತಃಕರಣವಿರುವಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಅಥವಾ ತಾಮಸದಂತಹ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿರುವವೋ ಅಂತೆಯೇ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ‘ದೇಹಿನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ದೇವತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರದ್ದೇ ಅಲ್ಲದೆ ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲೀ, ತಿಳಿಯದಿರಲೀ, ಒಪ್ಪಲೀ, ಒಪ್ಪದಿರಲೀ, ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿ, ಮಾಡದಿರಲೀ, ಯಾವುದೇ ಜಾತಿಯ, ಯಾವುದೇ ವರ್ಣದ, ಆಶ್ರಮದ, ಸಂಪ್ರದಾಯದ, ಯಾವುದೇ ದೇಶದ, ಯಾರೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿರಲಿ—ಅವರೆಲ್ಲರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ.

‘ಶ್ರದ್ಧಾಮಯೋಯಂ ಪುರುಷಃ’ — ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರಧಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವಂತೇ ಅವನ ರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಂದಾಗುವ ವೃತ್ತಿಗಳು ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಂತೆ, ಶ್ರದ್ಧೆಗನುಸಾರವೇ ಇರುವವು.

‘ಯೋ ಯಚ್ಛ್ರದ್ಧಃ ಸ ಏವ ಸಃ’ — ಮನುಷ್ಯನು ಎಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ನಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೀತು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಅವನ ಗತಿಯಾದೀತು. ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾವ-ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಶ್ರದ್ಧೆಗನುಸಾರವೇ ಇದ್ದೀತು. ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕನುರೂಪವೇ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವಿದ್ದೀತು.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ, ಕೇಳುವುದರಿಂದ, ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ನಮ್ಮ ಅನುಭವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಸಂತಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಕೇಳಿ, ಪೂಜ್ಯಭಾವದೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತೇವೋ ಅದರ ಹೆಸರು— ‘ಶ್ರದ್ಧೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದಲೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಬೇಕಾದರೆ ಆ ಮಾರ್ಗವು ಕರ್ಮಯೋಗದ್ದಿರಲಿ, ಜ್ಞಾನಯೋಗದ್ದಿರಲಿ, ಭಕ್ತಿಯೋಗದ್ದಿರಲೀ, ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ — ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗದೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವಂತೇ ಅವನ ಸ್ವರೂಪ, ನಿಷ್ಠೆ ಇರುತ್ತದೆ — ‘ಯೋ ಯಚ್ಛ್ರದ್ಧಃ ಸ ಏವ ಸಃ’ (17/3). ಅವನು ಇಂದು ಹಾಗೆ ಕಂಡಬಾರದಿದ್ದರೂ ಸಮಯಬಂದಾಗ ಅವನು ಹಾಗೆಯೇ ಆದಾನು.

ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ— ಅನೇಕ ಮತ-ಮತಾಂತರಗಗಳಿವೆ. ಕೆಲವರು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಧಾನತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹೇಳಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಯೋಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ, ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ನಾನೇನು ಮಾಡಲೀ? ನನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಧ್ಯೇಯ, ಲಕ್ಷ್ಯವೇನು? ನನಗೆ ಎತ್ತ ಹೋಗಬೇಕು? ಎಂದು ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯವಿಮೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನೊಳಗಿನ ಭಾವಗಳ ಕುರಿತು — ಸಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ರುಚಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ರುಚಿ, ಯಾರೋ ಕಲಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ರುಚಿ, ಗುರುಗಳು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ರುಚಿ ಹೀಗೆ ಉಂಟಾದ ಅನೇಕ ರುಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಉದಯಿಸುವ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿಯಾವುದು ಎಂದು ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು.

ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ನಾನು ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಬೇಕು ಮತ್ತು ನನಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಸುಖ ಸಿಗಬೇಕು ಎಂಬ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ರುಚಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಯ ಒಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಾದರೋ ಈ ರುಚಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರು ತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿರುವಂತೆ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಂತಹ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರೋ, ಎಂತಹ ವಾಯುಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಇರು ತ್ತಾರೋ, ಎಂತಹ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರಕಿದೆಯೋ, ಎಂತಹ ದೃಶ್ಯಗಳು ಅವನಿದಿರು ಬರುತ್ತವೋ, ಮತ್ತು ಅವರು ದೇವರ ಮಾತುಗಳು, ಪರಲೋಕ ಹಾಗೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಮಾತುಗಳು, ಮುಕ್ತಿ-ಬಂಧನದ ಮಾತುಗಳು, ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಕುಸಂಗದ ಮಾತುಗಳು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲದರ ಪ್ರಭಾವ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಧೋರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಪ್ರಕೃತಿ ಇರುವಂತೆ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವರು ಆ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಧಾರಣೆಗನುಸಾರವೇ ಅವರ ರುಚಿ-ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವಾಯಿತು ಮತ್ತು ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕವಾಯಿತು, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಾತ್ವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ದೈವಿಸಂಪತ್ತಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಯಿತು. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ನಡೆಯತ್ತಿದೆ. ಕಾರಣ — ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯು (ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು) ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯು (ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತು) ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ತಬಳಿಕವೂ ಸುಖ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು (ಸ್ವರ್ಗಾದಿ) ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ರಾಜಸೀಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳಂತೆ (ಮೂಢತೆ ಯಿಂದ) ಕೇವಲ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುವುದು, ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆ, ಆಟ-ಪಾಟ, ತಮಾಶೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ತಾಮಸೀಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಗಾಗಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಮಾತು ‘ಪರಮಾತ್ಮ’ ನಿದ್ದಾನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ, ಗುರುಗಳಿಂದ ಕೇಳಿ ಪೂಜ್ಯಭಾವದೊಂದಿಗೆ — ‘ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಅವನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವು ತಾನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ — ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಈ ಜೀವಾತ್ಮ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈಗ ಇವನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದರಿಂದಲೇ. ಆದರೆ ಇದು ನಿಜವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿರದೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ದುರುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇವನು ಹಣದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿಕ್ಕಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅದರ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಶ್ರದ್ಧೆ ಹೇಗಾಯಿತು? ಕಾರಣ — ಸಣ್ಣವರಿದ್ದಾಗ ತಿಂಡಿ, ಆಟಿಕೆಗಳು ಹಣದಿಂದ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ನೋಡ-ನೋಡುತ್ತಾ ಹಣವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟನು. ಅದರಿಂದ ಇವನು ಭಾರೀಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಇದು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಆಗಿತ್ತದೆ— ನಾನು ಇಂತಹ ವರ್ಣದವನು, ಆಶ್ರಮದವನು ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರದ್ಧೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ)ವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರಲ್ಲಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವಾಗಿದೆ.*

* ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗದ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರವಿಲ್ಲದೆ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಸಂಗವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಕಾರಣ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು. ಇದರ ಪರಿಚಯವೇನು? ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರೊಳಗೆ ಇತಂಹದೊಂದು ಮಹಾನ್ ವಸ್ತು (ಪರಮಾತ್ಮ) ಇದೆ, ಅದು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಾವವಿರುವುದೇ ಅವರ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಯೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾತುಗಳು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಲತಾ, ವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಯಾರನ್ನಾದರೂ (ಯಾವುದಾದರು ಅಂಶದಲ್ಲಿ) ತನ್ನಿಂದ ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದರ ಆಸರೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ಯಾರನ್ನಾದರು ತನ್ನಿಂದ ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ ಆಸರೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ, ಲತೆಯೂ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಮೇಲೇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ಅವನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿರುವವನು ನಿಜವಾಗಿ ‘ಈಶ್ವರವಾದ’ದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನು. ಬೇಕಾದರೆ ಅವನು ಈಶ್ವರನನ್ನು ಒಪ್ಪಲೀ, ಒಪ್ಪದಿರಲಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಯಸ್ಸು, ವಿದ್ಯೆ, ಗುಣ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಿಂದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡದೆಂದು ನೋಡಿದರೆ, ಹಿರಿತನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ- ನೋಡುತ್ತಾ ಕೊನೆಗೆ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗವಲ್ಲಿಯೇ ಈಶ್ವರ ನಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡವ ಈಶ್ವರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಂದ ದೊಡ್ಡವನು ಯಾರು ಇಲ್ಲ.

‘ಪೂರ್ವೇಷಾಮಪಿ ಗುರುಃ ಕಾಲೇನಾನವಚ್ಛೇದಾತ್’ (ಯೋಗದರ್ಶನ 1/26).

ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಪೂರ್ವಜರ ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಕಾಲದಿಂದ ಅವಚ್ಛೇದನಾಗಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್— ಅವನು ಕಾಲದ ಸೀಮೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿದ್ದಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾರನ್ನಾದರು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಈ ಮಾನ್ಯತೆಯು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣದ ಭಾವಗಳ ಅನುಸಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣ ಅವರ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕನುರೂಪವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಧಾರಣೆ, ಮಾನ್ಯತೆ, ಭಾವನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಯಾವ ಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಗುಣಕ್ಕನುಸಾರ ಧಾರಣೆ, ಮಾನ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ಧಾರಣೆ, ಮಾನ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರವೇ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ (ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ) ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತವೆ (18/40). ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಲ್ಲೋ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಯಾರಲ್ಲೋ ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಯಾರಲ್ಲೋ ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣ-ತಮೋಗುಣ ಬರಲಾರದು, ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣ- ತಮೋಗುಣಬರಲಾರದು, ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣ-ರಜೋಗುಣ ಬರಲಾರದು ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ (14/10). ಕಾರಣ — ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ — ‘ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕರಣಂ (ಭಾವೇ ಲ್ಯುಟ್) ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಃ’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು ಆ ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಬಾರದು.

ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ನೋಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವಾಗ ಸಮುನ್ನತ (ಮೇಲೆರು) ನಾಗುವನು ಎಂಬುದರ ಅರಿವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ — ಸ್ವರೂಪ (ಆತ್ಮಾ)ವಾದರೋ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಕೇವಲ ಸಂಗ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ವಿಚಾರ, ವಾಯುಮಂಡಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಸಂಗ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಗುವಂತೆ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಅವನ ಸಾತ್ವಿಕೀ, ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ ಶ್ರದ್ಧೆ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಸಾತ್ವಿಕಸಂಗ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ವಿಚಾರ, ಶುದ್ಧ ವಾಯುಮಂಡಲ ಇವುಗಳನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ಹೋದೀತು, ಅದು ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡವಂತಹು ದಾದೀತು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಸಂಗ, ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಸೇವಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ತಾಮಸೀ, ರಾಜಸೀ ಆಗಿ ಹೋದೀತು, ಅದು ಅವನ ಪತನಾಗಿಸುವಂತ ಹುದಾದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಭಾವವಾಗಿದೆ, ಭಾವವಿರುವಂತೇ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಾವವು — ಸದ್ಭಾವ, ಅಸದ್ಭಾವ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತಹುದು ಸದ್ಭಾವ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಗೆಕೊಂಡು ಹೋಗು ವಂತಹುದು ಅಸದ್ಭಾವವಾಗಿದೆ. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿ ನಲ್ಲಿ ಅಸದ್ಭಾವ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ನಾನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಸದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದ್ದರೆ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದ್ದರೆ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ದೈವಿ ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ನಾನು ಸಾಧನಾ-ವಿರುದ್ಧ ಹೇಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ! ಎಂಬ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸಾಧನಾ-ವಿರುದ್ಧ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ನಾಚಿಕೆಯಾದೀತು. ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸಾತ್ವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವನು ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ರಾಜಸ, ತಾಮಸಗಳಲ್ಲಿ ಹೋದಾನು.

ಸಂಬಂಧ — ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವರ ಯಜನ-ಪೂಜನದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ — ಅದನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಯಜಂತೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ದೇವಾನ್ಯಕ್ಷರಕ್ಷಾಂಸಿ ರಾಜಸಾಃ ।

ಪ್ರೇತಾನ್ಭೂತಗಣಾಂಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಯಜಂತೇ ತಾಮಸಾ ಜನಾಃ ॥

ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಃ - ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರು, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಯಜಂತೇ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಜಸಾಃ - ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು, ಯಕ್ಷರಕ್ಷಾಂಸಿ - ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆ, ತಾಮಸಾಃ - ತಾಮಸ, ಜನಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಪ್ರೇತಾನ್ - ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು (ಮತ್ತು), ಭೂತಗಣಾನ್ - ಭೂತಗಣಗಳನ್ನು, ಯಜಂತೇ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥4॥

ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ತಾಮಸ ಜನರು ಭೂತ, ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜಂತೇ ಸಾತ್ವಿಕಾ ದೇವಾನ್’ — ಸಾತ್ವಿಕರು ಅರ್ಥಾತ್ — ದೈವೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವಾನ್’ ಶಬ್ದದಿಂದ ವಿಷ್ಣು, ಶಂಕರ, ಗಣೇಶ, ಶಕ್ತಿ, ಸೂರ್ಯ — ಈ ಐವರನ್ನು ಈಶ್ವರ ಕೋಟಿಯ ದೇವತೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ‘ದೇವ’ ಶಬ್ದವು ಈಶ್ವರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅವನ ಸಂಪತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್ — ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಮುಕ್ತಿಕೊಡುವಂತ ಹುದು — ‘ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ’ (16/5). ಆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಯಾರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೋ ಆ (ದೈವೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ) ಸಾಧಕರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜಂತೇ ಸಾತ್ವಿಕಾ ದೇವಾನ್’ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.

ಈಶ್ವರಕೋಟಿಯ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧಕರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು (ರಾಮ-ಕೃಷ್ಣಾದಿ)ವಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಭಗನಾನ್ ಶಂಕರ ನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಭಗವತಿ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಭಾಸ್ಕರ ನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಈಶ್ವರನ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಎಂಟುವಸುಗಳು, ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು,ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು ಈ ಮೂವತ್ತಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪೂಜಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ‘ಯಜಂತೇ ಸಾತ್ವಿಕಾ ದೇವಾನ್’ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

‘ಯಕ್ಷರಕ್ಷಾಂಸಿ ರಾಜಸಾಃ’ — ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ಯಕ್ಷರನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರೂ ದೇವ ಯೋನಿಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷರಲ್ಲಿ ಧನಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರೇತಾನ್ಭೂತಗಣಾಂಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಯಜಂತೇ ತಾಮಸಾ ಜನಾಃ’ — ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಭೂತ ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಸತ್ತುಹೋಗಿರುವರೋ ಅವರನ್ನು ‘ಪ್ರೇತ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭೂತಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಿರುವವರನ್ನು ‘ಭೂತ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇತ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳದೇ ಸಾತ್ವಿಕರೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ನಿಷೇದ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ — ‘ಪಿತೃನ್ಯಾಂತಿ ಪಿತೃವ್ರತಾಃ’ (9/25). ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಪಿತೃಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವರು ಅಥವಾ ನಾವು ಪಿತೃ-ಪಿತಾಮಹರಿಗಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ನಮ್ಮ ಕುಲಪರಂಪರೆಯವರೂ ಕೂಡ ನಮಗಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಯಾರು ಎಂಬ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪೂಜಿಸುವವರು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅಜ್ಜ-ಅಜ್ಜಿ ಮುಂತಾದ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದರಿಂದ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಪಿತೃಋಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿ (ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು) ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಸಾತ್ವಿಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜಸರಲ್ಲ. ‘ಪಿತೃವ್ರತಾಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಸರ್ವೋಪರಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರೇ, ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆ ಇಡುವವರೇ ಪಿತೃಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಜನರು ಪಿತೃಲೋಕಕ್ಕೆನೋ ಹೋಗಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಾರರು.

ನಾಯಿ, ಕಾಗೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅನ್ನಕೊಡುವುದರಿಂದ (ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಧಾನವಿದೆ) ಅವರ ಯೋನಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಅವರ ಇಷ್ಟವಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪಿತೃಗಳ ಶ್ರಾದ್ಧ ತರ್ಪಣಾದಿಗಳೂ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಿತೃಯೋನಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಾರದು. ಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವರ ಉದ್ಧಾರವಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ನಾರಾಯಣಬಲಿ, ಗಯಾಶ್ರಾದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರೇತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಾದರೋ ಮೃತಪ್ರಾಣಿಯ ಸದ್ಗತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಸತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವನು ಮಾಡಬೇಕು.

ನಾವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಿದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಗಣಪತಿ, ನವಗ್ರಹ, ಷೋಡಶಮಾತೃಕಾ ಇವುಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಇದು ನಿಜವಾಗಿ ನವಗ್ರಹಾದಿಗಳ ಪೂಜೆ ಆಗಿರದೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪೂಜೆ, ಆದರವಾಯಿತು. ಪತ್ನಿಯು ಪತಿಯ ಸೇವೆಮಾಡಿದರೆ ಅವಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವಾಹವಾದರೋ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಪುರುಷನಾಗಬಲ್ಲದು, ರಾಕ್ಷಸರ, ಅಸುರರದ್ದು ಆಗಬಹುದು. ಅವರೂ ಪತಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಪತಿಯ ಸೇವೆಯಿಂದ ಆಗದೆ ಪತಿಯ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು — ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಋಷಿ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಯಿಂದಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವತಾದಿಗಳ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪೂಜಕ (ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನು)ನ ಗತಿಯು ಹಾಗೆಯೇ ಆದೀತು — ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜಂತೆ’ ಪದ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯಜನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರ ನಿಷ್ಠೆ ಕೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟ (ಪೂಜ್ಯ)ಕ್ಕನುಸಾರ ಪೂಜಕರ ನಿಷ್ಠೆ-ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಇದರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯಜಂತೇ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕರು ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಾಗ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಯಕ್ಷ- ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (9/25).

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ತುಂಬಾ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಅಂತರ್ಗತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ (4/24,25). ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯಜಂತೇ’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಯಜ್ಞವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

‘ಪ್ರೇತಾನ್ ಭೂತಗಣಾಂಶ್ಚಾನ್ಯೇ’ — ನಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಭೂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಪಿತೃಗಳು ನಮಗೆ ಭೂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು ತಾಮಸವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭೂತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು (ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ) ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಅದರ ಯಜನ-ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೆ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ವಿರೋಧಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತಹ ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತ ಮನುಷ್ಯರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಅಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಂ ಘೋರಂ ತಪ್ಯಂತೇ ಯೇ ತಪೋ ಜನಾಃ ।

ದಂಭಾಹಂಕಾರಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಕಾಮರಾಗಬಲಾನ್ವಿತಾಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಕರ್ಷಯಂತಃ ಶರೀರಸ್ಥಂ ಭೂತಗ್ರಾಮಮಚೇತಸಃ ।

ಮಾಂ ಚೈವಾಂತಃಶರೀರಸ್ಥಂ ತಾನ್ವಿದ್ಧ್ಯಾಸುರನಿಶ್ಚಯಾನ್ ॥

ಯೇ - ಯಾವ, ಜನಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಅಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ರಹಿತ, ಘೋರಮ್ - ಘೋರವಾದ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸನ್ನು, ತಪ್ಯಂತೇ - ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ದಂಭಾಹಂಕಾರಸಂಯುಕ್ತಾಃ - ಯಾರು ದಂಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂಡಿರುವರೋ, ಕಾಮರಾಗಬಲಾನ್ವಿತಾಃ - ಯಾರು ಭೋಗಪದಾರ್ಥ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹಠದಿಂದ ಕೂಡಿರುವರೋ, ಶರೀರಸ್ಥಮ್ - ಯಾರು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ, ಭೂತಗ್ರಾಮಮ್ - ಪಂಚಭೂತಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಾಂಚಭೌತಿಕ ಶರೀರವನ್ನು, ಚ- ಹಾಗೂ, ಅಂತಃಶರೀರಸ್ಥಮ್ - ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ, ಮಾಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಏವ - ಕೂಡ, ಕರ್ಶಯಂತಃ - ಕೃಶವಾಗಿಸುವಂತಹ, ತಾನ್ - ಆ, ಅಚೇತಸಃ - ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು (ನೀನು), ಆಸುರನಿಶ್ಚಯಾನ್ - ಆಸುರ ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವರು (ಆಸರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು) ವಿದ್ಧಿ — ಎಂದು ತಿಳಿ. ॥5,6॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ರಹಿತ ಘೋರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಯಾರು ದಂಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂಡಿರುವರೋ, ಭೋಗಪದಾರ್ಥ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹಠದಿಂದ ಕೂಡಿರುವರೋ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪಂಚಭೂತಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ — ಪಾಂಚಭೌತಿಕ ಶರೀರವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕೂಡ ಕೃಶವಾಗಿಸುವಂತಹ ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ನೀನು ಆಸುರ ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವರು (ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು) ಎಂದು ತಿಳಿ. ॥5,6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಂ ಘೋರಂ ತಪ್ಯಂತೇ ಯೇ ತಪೋ ಜನಾಃ’ — ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಾನವಿರದೆ ನಿಷೇಧವೇ ಇರುವಂತಹ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ — ಅವರ ರುಚಿ ಸದಾಕಾಲ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ತಾಮಸೀ ಬುದ್ಧಿ (18/32) ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವತಃ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿಸಿಹೇಳಿದರೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

‘ದಂಭಾಹಂಕಾರಸಂಯುಕ್ತಾಃ’- ಇಂದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮುಂತಾಗಿ ಮಾಡುವವರೆಲ್ಲರೂ ದಾಂಭಿಕರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ದಂಭವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಆಳವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವತಃ ದಾಂಭಿಕರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರೊಳಗೆ ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ, ಚಾತುರ್ಯದ, ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ, ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ನಾವು ದೊಡ್ಡ ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ನಾವು ಜನರಿಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲೆವು; ಅವರನ್ನು ಸರಿದಾರಿಗೆ ತರಬಲ್ಲೆವು, ನಾವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಕೇಳಬೇಕು? ನಾವೇನೋ ಕಡಿಮೆ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆಯೇ? ನಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಬಹುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮರಾಗ ಬಲಾನ್ವಿತಾಃ’ - ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವು ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುವುದು, ತಲ್ಲೀನವಾಗುವುದು, ಏಕರಸವಾಗುವುದು ‘ರಾಗ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಅವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಹಠ, ದುರಾಗ್ರಹವು ‘ಬಲ’ವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಅವರು ಸದಾ ಕೊಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಜನರಲ್ಲಿ-ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು ಈ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಪಶುವಿನಂತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಪಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನೇನು ಮಾಡಿದನು? ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮನಬಂದಂತಹ ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥವೇ ಸರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನ ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಮುಂತಾದ ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಹಠಪೂರ್ವಕ, ಜಿದ್ದಿನಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ಕರ್ಶಯಂತಃ ಶರೀರಸ್ಥಂ ಭೂತಗ್ರಾಮಮ್’ - ಅವರು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪಂಚಭೂತ (ಸೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ)ಗಳನ್ನು ಕೃಶವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಶರೀರವನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನೇ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟಕೊಡದೆ ತಪಸ್ಸು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಧಾರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮುಂದೆ 14ನೇ, 15ನೇ 16ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸನ ಮನಸ್ಸಿನ ತಪದ ವರ್ಣನೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವ ಮಾತು ಇಲ್ಲ. ಆ ತಪಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಇದೆಯೋ, ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಟ್ಟು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮಾಂ ಚೈವಾಂತಃಶರೀರಸ್ಥಮ್’ - ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಇಂತಹ ಜನರು ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಕೃಶವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ದುಃಖ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ, ನನ್ನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅರ್ಜುನನು- ಅವರು ಎಂತಹ ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವರು- ಸಾತ್ವಿಕರೋ, ರಾಜಸರೋ, ತಾಮಸರೋ? ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರೋ, ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರೋ, ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು-ಅವರನ್ನು ಆಸುರ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವರೆಂದು ತಿಳಿ- ‘ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ಆಸುರ ನಿಶ್ಚಯಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಇಲ್ಲಿ - ‘ಆಸುರ ನಿಶ್ಚಯಾನ್’ ಪದವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರ ವಾಚಕವಾಗಿರದೆ, ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ನೀಚ ವಿಶೇಷ ನಾಸ್ತಿಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ‘ಯಜಂತೆ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವಂತಹ ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ‘ತಪ್ಯಂತೇ’ ಪದಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಆಸುರ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜ್ಯ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ-ತಪಸ್ಸೇ ಅವರ ಯಜ್ಞವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಕಪೋಲಕಲ್ಪತ ರೀತಿಯಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವುದೇ ತಪಸ್ಸೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಶರೀರವನ್ನು ಒಣಗಿಸುವುದು, ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದೇ ಅವರ ತಪದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಅವರು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತುಂಬಾ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು, ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ಹಸಿದಿರುವುದು, ಮುಳ್ಳುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನೇತಾಡುವುದು, ಒಂದು ಕಾಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇಯುವುದು, ತನ್ನ ಶರೀರ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಆಸುರ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವರ ತಪಸ್ಸಾಗಿವೆ.

ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿ ದಾನ, ಸೇವೆ, ಉಪಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಅದು ಇಷ್ಟೊಂದು ಕೆಟ್ಟದ್ದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಲ್ಲದ್ದನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಮನಬಂದಂತೆ ವಿಪರೀತ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ಮಾತು ಇದೆ. ಎರಡರಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನಾಯಿತು? 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಜನರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ, ಸುಖ, ಪರಮಗತಿ ಸಿಗಲಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಮಾಡುವ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಪೂರ್ಣಫಲವೂ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಜನರಿಗಾದರೋ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳು ಹಾಗೂ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವರಲ್ಲಿ ದಂಭ, ಅಭಿಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿವೆ. ಇವರು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರಾದರು ಹೇಳ ಬಯಸಿದರೆ ಕೇಳ ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಪೂರ್ವಕ ತ್ಯಾಗವಿದೆ, ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಜ್ಞತೆಯಿಂದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಪೂರ್ವಕ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಮುಂದೆ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿ, ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ- ಈ ನಾಲ್ಕರೊಂದಿಗೂ ವಿರೋಧವಿದೆ. ಇಂತಹ ವಿರೋಧ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಬಂದ ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಯಜನ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸಬೇಕು-ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆಹಾರದ ರುಚಿಯಿಂದ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಆಹಾರಸ್ತ್ವಪಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ ಪ್ರಿಯಃ ।

ಯಜ್ಞಸ್ತಪಸ್ತಥಾ ದಾನಂ ತೇಷಾಂ ಭೇದಮಿಮಂ ಶೃಣು ॥

ಆಹಾರಃ - ಆಹಾರವೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರಿಗೆ, ತ್ರಿವಿಧಃ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯವಾಗಿ, ಭವತಿ - ಇರುತ್ತದೆ, ತು - ಮತ್ತು, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸು (ಮತ್ತು) ದಾನಮ್ - ದಾನ (ಕೂಡ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ.) ತೇಷಾಮ್ - (ನೀನು) ಅವುಗಳ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಭೇದಮ್ - ಭೇದವನ್ನು ಶೃಣು - ಕೇಳು. ॥7॥

ಆಹಾರವೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಹಾಗೂ ದಾನವೂ ಕೂಡ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ, ನೀನು ಇವುಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಕೇಳು ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಹಾರಸ್ತ್ವಪಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ ಪ್ರಿಯಃ’ - ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ-ಮೂರು ರೀತಿಯ ಯಜನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಯಜನ ಪೂಜನದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ರುಚಿ, ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವವರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯ ಏನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು-ಯಜನ, ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಕೂಡ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಕಾದರೆ ಅವನು ನಾಸ್ತಿಕನಾಗಿರಲೀ, ಆಸ್ತಿಕನಾಗಿರಲೀ, ವೈದಿಕ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಪಾರಸೀ, ಯಹೂದೀ, ಯವನ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಪ್ರದಾಯದವನಿರಲಿ ಊಟವೇನೋ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರೆಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಹಾರಸ್ತ್ವಪಿ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೇವಲ ಯಜನ-ಪೂಜನ ಮಾತ್ರವಾಗಿರದೆ ಭೋಜನದ ರುಚಿಯಿಂದಲೂ ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯವಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಯಾವ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಕಾತುರವಾಗುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವ ಊಟದ ಮಾತುಕೇಳಿ, ನೋಡಿ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಸವಿದು ಮನಸ್ಸು ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ನಿಷ್ಠೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ-ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಆಹಾರ ಹೇಗೇ ಇರುತ್ತದೆ-ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕರಣ ಬಂದಿದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಲ್ಲರು. ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಹೀಗೆಯೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನೋಡಿದರೆ ಹೀಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ವರ್ಣನೆ ಇರದೆ ಆಹಾರಿಯ ರುಚಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಿನ್ನುವವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪರಿಚಯ ಹೇಗಾದೀತು? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಪ್ರಕರಣ ಬಂದಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಿಯಃ’ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬನ ರುಚಿ ಯಾವ ಭೋಜನದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ‘ಯಜ್ಞಸ್ತಪಸ್ತಥಾ ದಾನಮ್’* - ಎಷ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಂತಂತಹ ರುಚಿ-ಪ್ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ತಥಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪೂಜನವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ, ಆಹಾರವೂ ಮೂರು ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ರೀತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇವೆ. ಇದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸತ್ಸಂಗ, ವಿವೇಚನೆ, ವಾರ್ತಾಲಾಪ, (ಹರಟೆ) ಕಥೆ, ಪುಸ್ತಕ, ವ್ರತ, ತೀರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತಾಮಸ ಪ್ರಿಯವಾಗುವವು ಎಂಬದೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಹೋಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದು, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೂ (ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞದೊಂದಿಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆ) ಗೌಣತೆಯಿಂದ ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.

‘ತೇಷಾಂ ಭೇದಮಿಮಂ ಶ್ರುಣು’ — ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ ಇವುಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ಅರ್ಥಾತ್-ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಸಂತೋಷ ಯಾವು-ಯಾವುದರಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ ಅದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳು. ತನ್ನ ಅಭಿರುಚಿಗನುಸಾರ ಯಾರಾದರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಕೊಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಯಾರಾದರು ಬೇರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ದಾನಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವರು ಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿದರೆ, ಕೆಲವರು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಆಚರಣೆ ಶುದ್ಧವಿಲ್ಲದವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ ಇತ್ಯಾದಿ.+

+ ಮೃಗಾ ಮೃಗೈಃ ಸಂಗಮನುವ್ರಜಂತಿ ಗಾವಶ್ಚ ಗೋಭಿಸ್ತುರಗಾಸ್ತುರಂಗೈಃ ।
ಮರ್ಖಾಶ್ಚ ಮೂರ್ಖೈಃ ಸುಧಯಃ ಸಧೀಭಿಃ ಸಮಾನ ಶೀಲ ವ್ಯಸನೇಷು ಸಖ್ಯಮ್ ॥

(ಪಂಚತಂತ್ರ ಮಿತ್ರಭೇದ 305)

ಹೇಗೆ ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯು ಜಿಂಕೆಯೊಂದಿಗೆ, ಹಸುವು ಹಸುವಿನೊಂದಿಗೆ, ಕುದುರೆ ಕುದರೆಯೊಂದಿಗೇ ಓಡಾಡುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಮೂರ್ಖನು ಮೂರ್ಖನೊಂದಿಗೆ, ವಿದ್ವಾಂಸನು ವಿದ್ವಾಂಸನೊಂದಿಗೆ ಮಿತ್ರತೆ ಮುಂತಾದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಿತ್ರತೆಯು ಸಮಾನ ಸ್ವಭಾವ, ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರ ರುಚಿಯು ಸಾತ್ಪಿಕ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವ್ಯವಹಾರ, ಕಾರ್ಯ, ಸಮಾಜ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗವೇ ಅವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಸಮನುಷ್ಯರ ರುಚಿಯು ರಾಜಸ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವ್ಯವಹಾರ, ಕಾರ್ಯ, ಸಮಾಜ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಸಂಗವೇ ಅವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರ ರುಚಿಯು ತಾಮಸ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವ್ಯವಹಾರ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ನೀಚ ಮನುಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುವುದು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಾತುಕತೆ ಮಾಡುವುದು, ಜೊತೆಗಿರುವುದು, ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗವೇ ಅವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಿನಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂತಹುದೇ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು-ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಹಾರ’ದ ಅಂತರ್ಗತ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ (ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡತೆ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮತ್ತು ‘ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ’ದ ಅಂತರ್ಗತ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಆಯುಃಸತ್ತ್ವಬಲಾರೋಗ್ಯಸುಖಪ್ರೀತಿವಿವರ್ಧನಾಃ ।

ರಸ್ಯಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸ್ಥಿರಾ ಹೃದ್ಯಾ ಆಹಾರಾಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಪ್ರಿಯಾಃ ॥

ಆಯುಃಸತ್ತ್ವಬಲಾರೋಗ್ಯಸುಖಪ್ರೀತಿ ವಿವರ್ಧನಾಃ - ಆಯುಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವಗುಣ, ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷ ಬೆಳೆಸುವಂತಹ, ಸ್ಥಿರಾಃ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಂತಹ, ಹೃದ್ಯಾಃ - ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿಕೊಡುವಂತಹ, ರಸ್ಯಾಃ - ರಸಯುಕ್ತ (ಹಾಗೂ) ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ - ಜಿಡ್ಡಾದ, ಆಹಾರಾಃ - ಇಂತಹ ಆಹಾರವು ಅರ್ಥಾತ್ - ಭೋಜನ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಸಾತ್ವಿಕಾಪ್ರಿಯಾಃ - ಸಾತ್ವಿಕ - ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ॥8॥

ಆಯುಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವಗುಣ, ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷ ಬೆಳೆಸುವಂತಹ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವಂತಹ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿಕೊಡುವಂತಹ, ರಸಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಜಿಡ್ಡಾದ ಆಹಾರವು ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಜನ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಆಯುಃ’ - ಯಾವ ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಆಯುಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ, ‘ಸತ್ತ್ವಮ್’ - ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ; ಬಲಮ್-ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬಲ ಹಾಗೂ ಉತ್ಸಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ; ‘ಆರೋಗ್ಯಃ’ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಿರೋಗತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ; ‘ಸುಖಮ್’ - ಸುಖ-ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೋ; ‘ಪ್ರೀತಿ ವಿವರ್ಧನಾಃ’ - ಯಾವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ,* ಅವು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿರುತ್ತವೆ.

* ಹಾಗಂತ ಅನುಕೂಲ ಆಹಾರ ದೊರೆತಾಗ ರಾಜಸ ಪುರುಷರಿಗೂ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾದೀತು, ಆದರೆ ಆ ಪ್ರೀತಿ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಫವಾಗಬಹುದು (18/38). ಹೀಗೆಯೇ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಆ ಪ್ರೀತಿ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಮೂಢತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್- ಅತಿನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ (ಆಟ-ತಮಾಷೆ, ವ್ಯರ್ಥಹರಟೆ, ದುರ್ವ್ಯಸನ ಇತ್ಯಾದಿ) ಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸೀತು (18/39).

ಈ ಪ್ರಕಾರದ ‘ಸ್ಥಿರಾಃ’ - ಭಾರವಾಗಿರದೆ ಬೇಗ ಜೀರ್ಣವಾಗುವಂತ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾರ ತುಂಬಾ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲ್ ಶಕ್ತಿ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೋ; ‘ಹೃದ್ಯಾಃ’ - ಹೃದಯ, ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹ ಹಾಗೂ ಬುದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯಭಾವ ತರುವಂತಹ; ‘ರಸ್ಯಾಃ’ - ಹಣ್ಣು-ಹಾಲು, ಸಕ್ಕರೆ ಮುಂತಾದ ರಸಯುಕ್ತ-ಪದಾರ್ಥ; ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ’ - ತುಪ್ಪ, ಬೆಣ್ಣೆ, ಬಾದಾಮಿ, ಗೋಡಂಬಿ, ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ಸಾತ್ವಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ಎಣ್ಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಿಡ್ಡಾದ ಊಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಯಾವುದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಂದಿದ್ದು, ಹಸನಾಗಿವೆಯೋ; ಅದು.

‘ಆಹಾರಾಃ ಸಾತ್ವಿಕ ಪ್ರಿಯಾಃ’ - ಇಂತಹ ಊಟದ (ಭೋಜ್ಯ, ಪೇಯ, ಲೇಹ್ಯ, ಚೋಷ್ಯ) ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಾತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸಾತ್ವಿಕರಾಗಿ ದ್ದಾರೆಯೇ? ಎಂಬ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಕಟ್ವ್ಮ್ಲಲವಣಾತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷವಿದಾಹಿನಃ ।

ಆಹಾರಾ ರಾಜಸಸ್ಯೇಷ್ಟಾ ದುಃಖಶೋಕಾಮಯಪ್ರದಾಃ ॥

ಕಟ್ವ್ಮ್ಲಲವಣಾತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷವಿದಾಹಿನಃ- ಹೆಚ್ಚು ಕಹಿ, ತುಂಬಾ ಹುಳಿ, ಹೆಚ್ಚು ಉಪ್ಪಾದ, ಅತಿಬಿಸಿ, ಹೆಚ್ಚು ಖಾರ, ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕರಿದ, ಉರಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ಆಹಾರಾಃ-ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅರ್ಥಾತ್-ಊಟದ ವಸ್ತುಗಳು, ರಾಜಸಸ್ಯ-ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಇಷ್ಟಾಃ-ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ, (ಅವು) ದುಃಖಶೋಕಾಮಯಪ್ರದಾಃ- ದುಃಖ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ॥9॥

ಹೆಚ್ಚು ಕಹಿ, ತುಂಬಾ ಹುಳಿ, ಹೆಚ್ಚು ಉಪ್ಪಾದ, ಅತಿ ಬಿಸಿ, ತುಂಬಾಖಾರ, ಹುರಿದ, ಉರಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವು ದುಃಖ ಶೋಕ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ.॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಟು’ - ಹಾಗಲುಕಾಯಿ, ಕಹಿಬೇವು ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಹಿಯಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು; ‘ಅಮ್ಲ’ - ಹುಣಸೆಹಣ್ಣು, ನಿಂಬೆಹಣ್ಣು, ಹುಳಿ ಮಜ್ಜಿಗೆ, ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸಿ ಹುಳಿ ಮಾಡಿದ ಕಬ್ಬಿನ ರಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಚ್ಚು ಹುಳಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು; ‘ಲವಣಮ್’ - ತುಂಬಾ ಉಪ್ಪಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು; ‘ಅತ್ಯುಷ್ಣಮ್’ - ಹಬೆಯಾಡುವಂತಹ ಅತಿ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು; ‘ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್’ ಯಾವುದನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಮೂಗೂ, ಕಣ್ಣು, ಬಾಯಿಂದ, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ನೀರೂರುವಂತಹ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿಯಂತಹ ಹೆಚ್ಚು ಖಾರವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು; ‘ರೂಕ್ಷಮ್’ - ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ಹುರಿಗಡಲೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಹುರಿದುಕರಕಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು; ‘ವಿದಾಹಿನಃ’ - ಸಾಸುವೆ ಮುಂತಾದ ಹೆಚ್ಚು ದಾಹಕಾರಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು; ‘ಆಹಾರಾ ರಾಜಸಸ್ಯೇಷ್ಟಾಃ’ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಊಟದ (ಭೋಜ್ಯ, ಪೇಯ, ಲೇಹ್ಯ, ಚೋಷ್ಯ) ಪದಾರ್ಥಗಳು ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ದುಃಖ ಶೋಕಾಮಯ ಪ್ರದಾಃ’ - ಆದರೆ ಇಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಶೋಕ, ರೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡು ವಂತಹವುಗಳು. ಹುಳಿ, ಖಾರ, ದಾಹಕಾರಕ ಊಟ ಮಾಡುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಉರಿಯು ದುಃಖವಾಗಿದೆ. ಊಟ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷವಿರದೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಚಿಂತೆ ಇರುತ್ತದೇ ಇದು ಶೋಕವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಊಟದಿಂದ ಪ್ರಾಯಶಃ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಯಾತಯಾಮಂ ಗತರಸಂ ಪೂತಿ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಚ ಯತ್ ।

ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಮಪಿ ಚಾಮೇಧ್ಯಂ ಭೋಜನಂ ತಾಮಸಪ್ರಿಯಮ್ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ಭೋಜನಮ್ - ಭೋಜನವು, ಯಾತಯಾಮಮ್ - ಅರ್ಧಬೆಂದ, ಗತರಸಮ್ - ರಸಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಪೂತಿ - ದುರ್ಗಂಧಿತವಾದ, ಪರ್ಯುಷಿತಮ್ - ಹಳಸಿದ, ಚ-ಮತ್ತು ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಮ್ - ಎಂಜಲಾದ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಮೇಧ್ಯಮ್ - ಮರ್ಹಾನ್ ಅಪವಿತ್ರವಾದ (ಮಾಂಸ ಆದಿ) ಅಪಿ - ಕೂಡ ಆಗಿದೆಯೋ (ಅದು) ತಾಮಸಪ್ರಿಯಮ್ - ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥10॥

ಯಾವ ಭೋಜನವು ಅರ್ಧಬೆಂದ, ರಸಕಳೆದುಕೊಂಡ, ದುರ್ಗಂಧಿತವಾದ, ಹಳಸಿದ ಮತ್ತು ಎಂಜಲಾದ ಹಾಗೂ ಮಹಾನ್ ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿ (ಮಾಂಸಾದಿ) ಕೂಡ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅದು ತಾಮಸಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಾತಯಾಮಮ್’ - ಅರ್ಧ ಬೆಂದಿರುವ, ಹೆಚ್ಚು ಬೆಂದಿರುವ ಅಥವಾ ಮಾಡಿಟ್ಟು ತುಂಬಾ ಹೊತ್ತು ಕಳೆದು ಹೋಗಿರುವಂತಹ, ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ದಿಗಳವರೆಗೆ ಫ್ರಿಜ್ಸಹಾಯದಿಂದ ಇಟ್ಟಿರುವ ಸೊಪ್ಪು - ಹಣ್ಣು ಮುಂತಾದ ಊಟದ ಪದಾರ್ಥಗಳು.

‘ಗತರಸಮ್’ - ಬಿಸಿಲಿನಿಂದಾಗಿ ಯಾವುದರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾದ ರಸ ಒಣಗಿಹೋಗಿದೆಯೋ, ಅಥವಾ ಮಿಶನ್ನಿಂದ ಯಾವುದರ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಹಾಲು, ಹಣ್ಣು ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು.

‘ಪೂತಿ’ - ಕೊಳೆತು ಉಂಟಾದ ಮದ್ಯ* ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದುರ್ಗಂಧವುಳ್ಳ ಈರುಳ್ಳಿ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು.

‘ಪರ್ಯುಷಿತಮ್’ - ನೀರು ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು ಬೆರೆಸಿ ಮಾಡಿರುವ ಸಾಂಬಾರು, ರೊಟ್ಟಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ ತಂಗಳಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ಹಾಲು, ತುಪ್ಪ, ಸಕ್ಕರೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ಅಥವಾ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿರುವ ಪೇಢಾ, ಜಿಲೇಬಿ, ಲಾಡು ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವು ತಂಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯಕಳೆದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ (ದುರ್ಗಂಧಾದಿ) ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವೂ ಕೂಡ ಹಳಸಿಹೋದುವು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

* ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾಪಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ —

‘ಸ್ತೇನೋ ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯ ಸರಾಂ ಪಿಬಂಶ್ಚ ಗುರೋಸ್ತಲ್ಪಮಾವಸನ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮಹಾ ಚೈತೇ ಪತಂತಿ ಚತ್ವಾರಃ ಪಂಚಮಶ್ಚಾಚರಂಸ್ತೈರಿತಿ’

(ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷತ್ತು 5/10/9)

ಅರ್ಥಾತ್- ಚಿನ್ನವನ್ನು ಕದಿಯುವವನು, ಮದ್ಯಕುಡಿಯುವವನು, ಗುರುಪತ್ನೀಗಮನ ಮಾಡುವವನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವವನು- ಈ ನಾಲ್ವರು ಮಹಾಪಾಪಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರ ಸಂಗ ಮಾಡುವವನು ಐದನೇ ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇದರಿಂದ - ಮದ್ಯಪಾನವು ಸರ್ವಥಾ ನಿಂದನೀಯ, ಮಾಂಸಾಹಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ನಿಂದನೀಯ ಹಾಗೂ ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುದು.

ಗಂಗೆಯು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮದ್ಯದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದರೂ ಅದು ಶುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮದ್ಯದ ಪಾತ್ರೆಯೂ ಕೂಡ (ಮದ್ಯ ತುಂಬುವಂತಹ) ಇಷ್ಟು ಅಶುದ್ಧವಾಗಿರುವಾಗ ಮದ್ಯಕುಡಿಯುವವನು ಎಷ್ಟು ಅಶುದ್ಧನಾಗಬಹುದು- ಇದರ ನೆಲೆಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಮದ್ಯದ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ ಜೀವಿಗಳ ಹತ್ಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಧರ್ಮದ ಚಿಗುರು ನಾಶವಾಗುವುದೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಭಯಂಕರ ಹಾನಿಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಇರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗಳ ಧರ್ಮದ ರುಚಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಮದ್ಯಪಾನ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಹಾನ್ ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟು-ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಮ್’ - ಭುಕ್ತಾವಶೇಷ ಅರ್ಥಾತ್-ಊಟ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದುದು ಅಥವಾ ಎಂಜಲು ಕೈ ತಗುಲಿದ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಹಸು, ಬೆಕ್ಕು, ನಾಯಿ, ಕಾಗೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ನೋಡಿದ, ಮೂಸಿದ, ತಿಂದಿರುವುದೆಲ್ಲ ಎಂಜಲು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಮೇಧ್ಯಮ್’ - ರಜ-ವೀರ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮಾಂಸ, ಮಿನು, ಮೊಟ್ಟೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಹಾನ್ ಅಪವಿತ್ರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಯಾವುದನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸ್ನಾನಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೋ ಅದು, ಅಂತಹ ಹೆಣವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು.+

+ ಇಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ‘ಅಮೇಧ್ಯ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರೂ ಕೂಡ ಹೇಳಬಾರದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಪಿ ಚ’ - ಈ ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧವಾದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದೆಯೋ ಆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಆಯಾಯಾ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

‘ಭೋಜನಂ ತಾಮಸಪ್ರಿಯಮ್’ - ಇಂತಹ ಭೋಜನವು ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭೋಜನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ-ಭೋಜನವೂ ಕೂಡ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ತಿಂದರೆ ಅದು ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲೋಲುಪತೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ತಿಂದರೆ (ಅದರಿಂದ ಅಜೀರ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾದರೆ) ಅದು ತಾಮಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ವಿಧಿಯಿಂದ ದೊರೆತ ಭಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಆರಿದ, ಒಣಗಿದ, ತಂಗಳಾದ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಭೋಜನ ದೊರಕಿದರೂ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ನೈವೇದ್ಯಮಾಡಿ ಭಗವನ್ನಾಮವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ತಿಂದರೆ ಆ ಭೋಜನವೂ ಕೂಡ ಭಾವ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ತಿನ್ನುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಊಟ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಹೊಟ್ಟೆಯ ನೆನಪಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಂದರೆ ಮತ್ತು ಏನೂ ತಿನ್ನದಿದ್ದರೂ ಹೊಟ್ಟೆಯು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕರಣ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ, ಮೂರು ರೀತಿಯ ಆಹಾರದ ವರ್ಣನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿರದೆ ‘ಆಹಾರೀ’ಯ ರುಚಿಯ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಹಾರೀ’ಯ ರುಚಿಯ ವರ್ಣನೆಯಾಯಿತು-ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಳ ಬರೆದ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದು —

(1) ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 23ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ವರ್ತತೇ ಕಾಮಕಾರತಃ’ ಪದಗಳಿಂದಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು-ಮನಬಂದಂತೆ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಂತಹವರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಮೂರೂ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯಕ್ಕನುಸಾರ ಪೂಜಕನ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ರುಚಿಗನುಸಾರ ಮೂರು ರೀತಿಯ ಭೋಜನವು ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಆಹಾರಸ್ತ್ವಮಪಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ ಪ್ರಿಯಃ’, ಆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ನಿಷ್ಠೆ (ಸ್ಥಿತಿ)ಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

‘ಪ್ರಿಯಃ’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಬಂದುದಲ್ಲ, 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾತ್ವಿಕ-ಪ್ರಿಯಾಃ’ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಸಸ್ಯೇಷ್ಟಾಃ’, 10ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ತಾಮಸಪ್ರಿಯಮ್’ ಎಂದು ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿವೆ, ಅದು ರುಚಿಯವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಭಗವಂತನು ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸದೆ ಇವು ಸಾತ್ವಿಕ-ಆಹಾರವಾಗಿವೆ, ಇವು ರಾಜಸ ಆಹಾರವಾಗಿವೆ, ಇವು ತಾಮಸ ಆಹಾರವಾಗಿವೆ ಇಂತಹ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

(2) ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಬಲ ಯುಕ್ತಿಯು ಇದಾಗಿದೆ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಆಯುಃ ಸತ್ತ್ವಬಲಾರೋಗ್ಯಸುಖಪ್ರೀತಿವಿವರ್ಧನಾಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭೋಜನದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಬಳಿಕ ಭೋಜನದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಕಾರಣ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಊಟ ಮಾಡುವುದೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಅದರ ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ರಾಗಿಯಾದ್ದರಿಂದ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಊಟದಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ, ರಾಜಸ ಆಹಾರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭೋಜನದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವಣಿಸಿ ನಂತರ ‘ದುಃಖಶೋಕಾಮಯ ಪ್ರದಾಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೋಜನದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನು ರಾಜಸ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಣಾಮದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದುಃಖ, ಶೋಕ, ರೋಗ ಉಂಟಾಗಲಿ ಎಂದು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಗವಿರುವ ಕಾರಣ ರಾಜಸ ಪುರುಷನು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭೋಜನದ ಫಲವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಭೋಜನದ ಫಲವನ್ನು ಕೊನೆಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ತಾಮಸ ಭೋಜನದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಲೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಮೂಢತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಜನ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಭೋಜನವು ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತವಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ, ಅದರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಅಧಿಕಾರ ಇದೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೇ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೇ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮನ, ಬುದ್ದಿಯ ಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇತು ವಾಗಿದೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೇ-ಈ ಮಾತುಗಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ, ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಪಶುವಿನಂತೆ ತಿನ್ನುವುದರಲ್ಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವರು ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಹಾಗೂ ತಾಮಸ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವರು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

(3) ಭಗವಂತನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸು ವುದಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಆಹಾರದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಶುದ್ಧಿ-ಅಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೇಗೆಂದರೆ —

ಶುದ್ಧ ಗಳಿಕೆಯ ಹಣದಿಂದ ಧಾನ್ಯಾದಿ ಪವಿತ್ರ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ, ಅಡಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಲೆಹಚ್ಚಿ, ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನುಟ್ಟು, ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಭೋಜನವನ್ನು ತಯಾರಿಸಬೇಕು. ಭೋಜನವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಅವನ ನಾಮ ಜಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪ್ರಸಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಇಂತಹ ಭೋಜನವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ, ಸತ್ಯಾಸತ್ಯದ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ, ಹಣಗಳಿಸಿ, ರುಚಿ, ಶರೀರದ ಪುಷ್ಟಿ, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಇತ್ಯಾದಿ ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭೋಜನದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಂಡುತಂದು, ನಾಲಿಗೆಗೆ ರುಚಿಯಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ನೋಡಲು ಅಂದವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಭೋಜನವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ಆಸಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ತಿಂದರೆ-ಇಂತಹ ಭೋಜನ ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆ, ಮೋಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಹಣಗಳಿಸಿ, ಶುದ್ಧಾಶುದ್ಧದ ಯಾವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಮಾಂಸ, ಮೊಟ್ಟೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಂಡುತಂದು, ವಿಧಿ ವಿಧಾನದ ಯಾವ ವಿಚಾರವನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಊಟ ತಯಾರಿಸಿದರೆ, ಕೈಕಾಲು ತೊಳೆಯದೆ ಚಪ್ಪಲಿ ಬೂಟ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಶುದ್ಧ ವಾಯುಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತಿಂದರೆ, ಇಂತಹ ಊಟವು ತಾಮಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವಂತಹ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು, ಅದರಿಂದ ಅವರ ರುಚಿಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.

(4) ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ಮಾತು ಬಂದಲ್ಲಿ ಆಹಾರಿಯದ್ದೇ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ- ‘ನಿಯತಾಹಾರಾಃ’ (4/30) ಪದದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನನ್ನು, ‘ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು’ ಮತ್ತು ‘ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸ್ಯ’ (6/16,17) ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವವನನ್ನು ಹಾಗೂ ನಿಯತವಾಗಿ ತಿನ್ನುವವನನ್ನು ‘ಯದಶ್ನಾಸಿ’ (9/27) ಪದದಲ್ಲಿ ಭೋಜನದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಲಘ್ವಾಶೀ’ (18/52) ಪದದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಸ್ತಪಸ್ತಥಾದಾನಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದ ‘ತಥಾ’ (ಹಾಗೆಯೇ) ಪದವು, ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ (ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ) ರುಚಿಗನುಸಾರವೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ 11 ರಿಂದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇರುವ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ ಮಾಡುವವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭೋಜನದ ಬಗ್ಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ವಿಚಾರ

ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ-ಹೇಗೆ ಅನ್ನತಿನ್ನುವೆವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ- ‘ಅನ್ನಮಯಂ ಹಿ ಸೌಮ್ಯ ಮನಃ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ 6/5/4). ಅರ್ಥಾತ್-ಅನ್ನದ ಪ್ರಭಾವ ಮನಸ್ಸಿನಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅನ್ನದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸಾರಭಾಗದಿಂದ ಮನ (ಅಂತಃಕರಣ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಿಂದ ವೀರ್ಯ, ಮೂರನೇ ಭಾಗದಿಂದ ರಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗದ ಸ್ಥೂಲ ಭಾಗವೇ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವ ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಲು ಭೋಜನವು ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರವಾಗಬೇಕು. ಭೋಜನದ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು (ಅಂತಃಕರಣ) ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಆಹಾರ ಶುದ್ಧೌ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಃ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ - 2/26/2). ಎಲ್ಲಿ ಭೋಜನವಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಾನ, ವಾಯುಮಂಡಲ, ದೃಶ್ಯ ಹಾಗೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಆಸನವೂ ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರವಾಗಿರಬೇಕು. ಕಾರಣ-ಭೋಜನ ಮಾಡುವಾಗ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಅನ್ನವನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡುವಾಗ ಅವು ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ರೋಮಕೂಪಗಳಿಂದ ಸುತ್ತ-ಮುತ್ತಲ ಪರಮಾಣುಗಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳತ್ತವೆ-ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ಥಾನ, ವಾಯು ಮಂಡಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೋ ಅಂತಹ ಪರಮಾಣುಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವವು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಮನಸ್ಸುಂಟಾದೀತು. ಭೋಜನವನ್ನು ತಯಾರುಮಾಡುವವರ ಭಾವ ವಿಚಾರಗಳೂ ಶುದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು.

ಊಟಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಎರಡೂ ಕೈಗಳು, ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಖ ಈ ಐದೂ ಶುದ್ಧ ಪವಿತ್ರ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಪೂರ್ವ ಅಥವಾ ಉತ್ತರದ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಶುದ್ಧ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಭೋಜನದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು - ‘ಪತ್ರಂ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಂ ತೋಯಂ ಯೋ ಮೇ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ತದಹಂ ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮಶ್ನಾಮಿ ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ’ ॥ (9/26)- ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಅರ್ಪಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಬಲಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ‘ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಹವಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹುತಮ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ತೇನ ಗಂತವ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ’॥ (4/24)-ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿ ಆಪೋಷನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಭೋಜನದ ಮೊದಲ ತುತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತುತ್ತನ್ನು ಅಗಿಯುವಾಗ ‘ಹರೇ ರಾಮ ಹರೇ ರಾಮ ರಾಮ ರಾಮ ಹರೇ ಹರೇ ಹರೇ ಕೃಷ್ಣ ಹರೇ ಕೃಷ್ಣ ಕೃಷ್ಣ ಕೃಷ್ಣ ಹರೇ ಹರೇ ॥’- ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವರ ನಾಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ತುತ್ತನ್ನು ಅಗಿದು ನುಂಗಬೇಕು. ಈ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಿಗೆ 16 ನಾಮಗಳಿವೆ, ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಂತ್ರ ಹೇಳುವುದರಿಂದ 32 ನಾಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ನಮ್ಮ ಬಾಯಲ್ಲಿಯೂ 32 ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ (ಮಂತ್ರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಾಮದೊಂದಿಗೆ) 32 ಬಾರಿ ಅಗಿಯುವುದರಿಂದ ಆ ಭೋಜನವು ಬೇಗ ಜೀರ್ಣವಾಗಿ, ಆರೋಗ್ಯದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ರಸವೂ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರೊಂದಿಗೇ ಭೋಜನವವೂ ಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೋಜನ ಮಾಡುವಾಗ ತುತ್ತು ತುತ್ತಿಗೂ ಭಗವನ್ನಾಮ-ಜಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಅನ್ನದೋಷವೂ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.*

* ಕವಲೇ ಕವಲೇ ಕುರ್ವನ್ ರಾಮನಾಮಾನುಕೀರ್ತನವ್ ಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಪುರುಷೋಶ್ನಾತಿ ಸೋನ್ನದೋಷೈರ್ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ॥

ಈರ್ಷ್ಯಾ, ಭಯ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು, ಲೋಭಿಗಳು, ರೋಗ ಮತ್ತು ದೀನತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ದ್ವೇಷಯುಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡುವ ಭೋಜನವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್- ಆದರಿಂದ ಅಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಜನ ಮಾಡುವಾಗ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ನನ್ನವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಬರಲು ಬಿಡಬಾರದು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಂದರೆ ಆಗ ಊಟಮಾಡ ಬೇಡಿ; ಏಕೆಂದರೆ, ವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಊಟದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮಿಲ್ಟ್ರಿಯವರು ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಕರೆವಾಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಕರುವಿನೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ನಾಯಿಯನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ನಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಹಸುಸಿಟ್ಟುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಗ ಹಾಲು ಕರೆದು ಅದನ್ನು ಸಿಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಕಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರು ಹಿಂಸ್ರ (ರಕ್ತಹೀರುವ) ಸ್ವಭಾವದವ ರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.

* ಈರ್ಷಾಭಯಕ್ರೋಧಸಮನ್ವಿತೇನ ಲುಬ್ಧೇನ ರುಗ್ದೈನ್ಯನಿ ಪೀಡಿತೇನ ।
ವಿದ್ವೇಷಯುಕ್ತೇನ ಚ ಸೇವ್ಯಮಾನ ಮನ್ನಂ ನ ಸಮ್ಯಕ್ ಪರಿಪಾಕಮೇತಿ॥

(ಭಾವಪ್ರಕಾಶ-ದಿನಚರ್ಯಾ ಪ್ರಕರಣ-5/228)

ಹೀಗೆಯೇ ಹಾಲಿನ ಪ್ರಭಾವವೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಓರ್ವರು ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಕೆಲವು ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಎಮ್ಮೆಯ ಹಾಲು ಮತ್ತು ಕೆಲವಕ್ಕೆ ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಕುಡಿಸಿ ಸಾಕಿದನು. ಒಂದು ದಿನ ಎಲ್ಲ ಕುದುರೆಗಳು ಎಲ್ಲೋ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನದಿದಾಟಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಎಮ್ಮೆಯ ಹಾಲು ಕುಡಿದ ಕುದುರೆಗಳು ನೀರುನೋಡುತ್ತಲೇ ಅಲ್ಲೇ ಕುಳಿತು ಬಿಟ್ಟವು ಹಾಗೂ ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಕುಡಿದವು ದಾಟಿಹೋದವು. ಇದೇ ರೀತಿ ಎತ್ತು ಮತ್ತು ಕೋಣಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳ ಹಚ್ಚಿಸಿದರೆ ಕೋಣ ಎತ್ತನ್ನು ಹೊಡೆದು ಹಾಕೀತು; ಆದರೆ ಎರಡನ್ನು ಗಾಡಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಕೋಣ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ನಾಲಿಗೆ ಚಾಚೀತು, ಎತ್ತು ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೀತು. ಕಾರಣ ಎಮ್ಮೆಯ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬಲವಿರು ವುದಿಲ್ಲ, ಹಸುವಿನ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬಲವಿರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವಂತೆಯೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಕೆಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಹಸಿದ ನಾಯಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯು ಭೋಜನದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರೆ ಅದು ಅಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಆ ಭೋಜನವು ಪವಿತ್ರಹೇಗಾದೀತು? ಭೋಜನದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಬಿದ್ದರೆ, ಅವನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸಂತೋಷಪಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನ್ನನೀಡಿ ಊಟಮಾಡಿರಿ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಉಳಿದಿರುವ ಶುದ್ಧ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ದೃಷ್ಟಿದೋಷ ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಆ ಅನ್ನ ಪವಿತ್ರ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು- ಜನರು ಕರುವಿಗೆ ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬಾ ಹಾಲು ಕುಡಿಸದೆ ಎಲ್ಲ ಹಾಲನ್ನು ತಾವೇ ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಹಾಲು ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರುವಿನ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಕರುವಿಗೆ ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬಾ ಹಾಲು ಕುಡಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಿಗುವ ಹಾಲು, ಅದು ಒಂದು ಪಾವಿನಷ್ಟಿದ್ದರೂ ತುಂಬಾ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಭೋಜನ ಮಾಡುವವನ ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸುವವನ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಭಾವವೂ ಭೋಜನದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. (1) ಭೋಜನ ಮಾಡುವವನಿಗಿಂತ ಮಾಡಿಸುವವನ ಸಂತೋಷ ಹೆಚ್ಚಾದಷ್ಟು ಆ ಭೋಜನವು ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. (2) ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವವ ನಾದರೋ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಊಟ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಊಟ ಮಾಡುವವನು- ‘ಫುಕ್ಕಟೆಯಾಗಿ ಊಟಸಿಕ್ಕಿತು, ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಹಣ ಉಳಿಯಿತು, ಇದರಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಲ ಬಂದೀತು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಆ ಭೋಜನವು ಮಧ್ಯಮ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. (3)ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವವನು. ‘ಇವನು ಮನೆಗೆ ಬಂದನಲ್ಲ, ಊಟ ಹಾಕಬೇಕು, ಹಣ ಖರ್ಚುಮಾಡಬೇಕು, ಅಡಿಗೆ ಮಾಡಿಸಬೇಕು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಾರ್ಥ ಬಂದರೆ, ಊಟ ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವವಿದ್ದರೆ ಆ ಭೋಜನವು ನಿಕೃಷ್ಟ (ಕೆಳ) ದರ್ಜೆಯದಾದೀತು.

ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯು ಸಿದ್ಧಾಂತರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿತು- ‘ಸರ್ವಭೂತಹೀತೆ ರತಾಃ’ (5/25;12/4). ತಾತ್ವರ್ಯ- ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಭಾವ ಯಾರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾದೀತೋ, ಅವನ ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಅಷ್ಟೇ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಹೋದಾವು.

ಊಟದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಪೋಶನದ ಬಳಿಕ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು —

ಅನ್ನಾದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ ।

ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಧವಃ ॥

ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರ ಸಮುದ್ಭವಮ್ ।

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥

(3/14-15)

ಮತ್ತೆ ಭೋಜನವು ಜೀರ್ಣವಾಗಲು ‘ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೊತ್ವಾ’ (15/14) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ನಡುಬೆರಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕುಳಿನ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲಿಗೆ ಯಜನ-ಪೂಜನ ಮತ್ತೆ ಭೋಜನದಿಂದ ಹೇಳಿರುವ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಅಜ್ಞತೆಯಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿಷ್ಠೆ-ರುಚಿಯ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯಾಪಾರ, ಕೃಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿಯ ಪರಿಚಯ ಹೇಗಾದೀತು- ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನದ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿರ್ಯಜ್ಞೋ ವಿಧಿದೃಷ್ಟೋ ಯ ಇಜ್ಯತೇ ।

ಯಷ್ಟವ್ಯಮೇವೇತಿ ಮನಃ ಸಮಾಧಾಯ ಸ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ ॥

ಯಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಏವ - ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇತಿ-ಎಂದು, ಮನಃ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾಯ- ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ- ಫಲೇಚ್ಛಾರಹಿತ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಯಃ-ಯಾವ, ವಿಧಿದೃಷ್ಟಃ-ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತ, ಯಜ್ಞಃ-ಯಜ್ಞವನ್ನು, ಇಜ್ಯತೇ-ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಸಃ-ಆದು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ॥ 11॥

ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಫಲೇಚ್ಛಾರಹಿತ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ಸಾತ್ತಿಕವಾಗಿದೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಷ್ಟವ್ಯಮೇವೇತಿ’- ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ದೊರೆತಾಗ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದಷ್ಟೇ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ‘ಏವ ಇತಿ’- ಇವೆರಡು ಅವ್ಯಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಭಾವವನ್ನು ಇರಿಸದೆ; ಅರ್ಥಾತ್- ಈ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಇಹ ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಏನು ಸಿಗಬಹುದು? ಇದರಿಂದ ನನಗೆ ಏನುಲಾಭವಾದೀತು? ಇಂತಹ ಭಾವವನ್ನೂ ಇರಿಸದೆ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರ ಎಂಬ ಭಾವವಿರಬೇಕು. ಯಾವಾಗ ಅದರಿಂದ ಏನೂ ಸಿಗುವ ಆಶೆಯೇ ಇರಬಾರದೆಂದಾಗ ಮತ್ತೆ (ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ) ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು- ‘ಮನಃ ಸಮಾಧಾಯ’ ಅರ್ಥಾತ್’ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದೇ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಧಾನ ಪಡಿಸಿ ಯಜ್ಞಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ’ - ಮನುಷ್ಯನು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಲೋಕ-ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಈ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಇಂತಹ ಫಲಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವವಿರಿಸಬಾರದು.

‘ಯಜ್ಞೋ ವಿಧಿದೃಷ್ಟೋಯ ಇಜ್ಯತೇ’ - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಯಜ್ಞಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಸ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ’.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯ ತಾತ್ವರ್ಯ

ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯ ತಾತ್ವರ್ಯವೇನು? ಈಗ ಇದರ ಕುರಿತು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಚಾರಮಾಡುವಾ. ‘ಯಷ್ಟವ್ಯಮ್’ - *

* ಯಾವುದು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಅವಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ಕರ್ತವ್ಯ’ವಾಗಿದೆ ಅದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ‘ಯಷ್ಟವ್ಯ’ ಮತ್ತು ದಾನದಲ್ಲಿ ‘ದಾತವ್ಯ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದಷ್ಟೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಉದ್ದೇಶವಿರುವಾಗ ಆ ಯಜ್ಞದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಬೆಸೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕರ್ತೃವಿನಲ್ಲಿ-ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾನ, ಆದರ, ಸತ್ಕಾರ ಇವುಗಳು ಸಿಗಲೀ, ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳು ಸಿಗಲಿ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಿಗಲಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಗಳು ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಆ ಯಜ್ಞದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದೀತು. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇರಿಸುವುದರಿಂದ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ (ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ) ಕರ್ತೃವಿನ ಅಹಂತೆ. ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿದೆ-ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮವು ಕರ್ತೃವಿನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮವು ಕರ್ತೃವಿನದೇ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತೃವಿದ್ದಂತೆ ಕರ್ಮಗಳಾಗಬಹುದು. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ಯೋ ಯಚ್ಛ್ರದ್ಧಃ ಸ ಏವ ಸಃ’ - ಅರ್ಥಾತ್-ಎಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನೋ ಅಂತೆಯೇ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಂತೆಯೇ (ಶ್ರದ್ಧೆಗನುಸಾರ) ಅವನಿಂದ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ತೃವಿನ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತಾ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು? ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ದೇಶ, ಕಾಲ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಾದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿದೆ-ಇಂತಹ ಭಾವ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃವು ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಯಾಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಕರ್ತೃವನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್-ಯಜ್ಞದ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ತೃವಿನ ಸಂಬಂಧವಿರಲಾರದು. ಗೀತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ- ‘ಕಾಯೇನ ಮನಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕೇವಲೈರಿಂದ್ರಿ ಯೈರಪಿ’ (5/11), ಅರ್ಥಾತ್-ಕರಣ (ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳು) ಉಪಕರಣ (ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗೀ ಸಾಮಗ್ರಿ) ಮತ್ತು ಅಧಿಕರಣ (ಸ್ಥಾನ) ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ.

ಯಜ್ಞದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾರಂಭ ಹಾಗೂ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಫಲ ಎರಡೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ (ಆತ್ಮಾ) ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇವನು (ಸ್ವಯಂ) ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಫಲದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುವವರೆಗೆ ಇವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ- ‘ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (5/12).

ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತು ಇದೆ- ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವಂತಹುದಾದ್ದರಿಂದ ‘ಸತ್’ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿರ್ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ.* ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಸಾತ್ವಿಕವೇ ಆಗಿವೆ. ಆದರೆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳವನು.

* ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಏಕಾದಶ ಸ್ಕಂಧದ 50ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ-ತಾಮಸ, ರಾಜಸ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ-ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ‘ನಿರ್ಗುಣ’ವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರೇ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಎರಡರ ವಕ್ತಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಇರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಇಂತಹ ಭೇದವೇಕೆ?

ಗೀತೆಯ ಯಾವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯಷ್ಟವ್ಯಮ್’ (17/11) ‘ದಾತವ್ಯಮ್’ (17/20) ‘ಕಾಯಮಿತ್ಯೇವ’ (18/9) ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಯಾವ ಕರ್ತೃವಿಗೆ-ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದು ಮಾತ್ರ, ದಾನಕೊಡುವುದು ಮಾತ್ರ, ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೋ, ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾತ್ವಿಕ, ಯಜ್ಞದಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ‘ನಿರ್ಗುಣ’ವಾಗುತ್ತವೆ.

ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಓಂ, ತತ್, ಸತ್ ಎಂಬ ಮೂರು ನಾಮಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ಶಬ್ದದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು- ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಸತ್’(ನಿರ್ಗುಣ)ವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. - ‘ಕರ್ಮ ಚೈವ ತದರ್ಥೀಯಂ ಸದಿತ್ಯೇವಾಭಿಧೀಯತೇ’ (17/23). ತಾತ್ವರ್ಯ- ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಯೋಗಿಯ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ನಿರ್ಗುಣ’ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳೂ ಒಂದರಲ್ಲೇ ಬರುವುದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣದ ಬೇರೆ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಅನಾಮಯವೆಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ (14/6) ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪುರುಷನು ಊರ್ಧ್ವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (14/18). ಇದರ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಬಂಧನವು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಸಂಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ ಚಾನಘ’ (14/6) ಮತ್ತು ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಹೀಗೆಯೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಾಃ’ (14/18) ಕೂಡ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಅಭಿಸಂಧಾಯ ತು ಫಲಂ ದಂಭಾರ್ಥಮಪಿ ಚೈವ ಯತ್ ।

ಇಜ್ಯತೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ ತಂ ಯಜ್ಞಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾಜಸಮ್ ॥

ತು-ಆದರೆ, ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ-ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನಾ! ಯತ್-ಯಾವ, ಫಲಮ್ - ಫಲದ, ಅಭಿಸಂಧಾಯ, ಏವ-ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಇಜ್ಯತೇ-ಮಾಡಲಾಗುವ, ಚ-ಅಥವಾ, ದಂಭಾರ್ಥಮ್ - ದಂಭಕ್ಕಾಗಿ, ಅಪಿ-ಕೂಡ, (ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ) ತಮ್ - ಆ, ಯಜ್ಞಮ್ - ಯಜ್ಞವನ್ನು (ನೀನು) ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ-ತಿಳಿ ॥ 12॥

ಆದರೆ ಭರತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುವ ಅಥವಾ ದಂಭಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೀನು ರಾಜಸವೆಂದು ತಿಳಿ ॥12॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಭಿಸಂಧಾಯ ತು ಫಲಮ್’ - ಫಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯನ್ನಿರಿಸಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞವು ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಧನ-ವೈಭವ ಸಿಗಲೀ; ಚೆನ್ನಾದ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರರು, ಪರಿವಾರ ಸಿಗಲೀ; ಆಳು-ಕಾಳುಗಳು, ಹಸು-ಎಮ್ಮೆಗಳೂ ನಮಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಸಿಗಲೀ, ನಮ್ಮ ಶರೀರ ನಿರೋಗಿಯಾಗಿರಲೀ; ನಮ್ಮ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರಿಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲೀ, ಸತ್ತಬಳಿಕವೂ ನಮಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗಲೀ’ ಮುಂತಾದ ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಗಳಾಗಿವೆ.

‘ನಮ್ಮ ವೈರಿಗಳು ನಾಶವಾಗಲೀ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅಪಮಾನ, ಅಗೌರವ, ತಿರಸ್ಕಾರಗಳು ಎಂದೂ ಆಗದಿರಲೀ, ನಮಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಎಂದೂ ಬರದಿರಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಗಳಾಗಿವೆ.

‘ದಂಭಾರ್ಥಮಪಿ ಚೈವ ಯತ್’ - ಜನರು ನಮ್ಮನ್ನು ಸದ್ಗುಣೀ, ಸದಾಚಾರೀ, ಸಂಯಮಿ, ತಪಸ್ವೀ, ದಾನಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಯಾಜ್ಞಿಕ ಮುಂತಾಗಿ ತಿಳಿಯಲೀ-ಇಂತಹ ತೋರಿಕೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞವು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತೋರಿಕೆಯ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ‘ಯಕ್ಷೆ ದಾಸ್ಯಾಮಿ’ (16/15) ಮತ್ತು ‘ಯಜಂತೆ ನಾಮಯಜ್ಞೈಸ್ತೇ’ (16/17) ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ.

‘ಇಜ್ಯತೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ ತಂ ಯಜ್ಞಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾಜಸಮ್’ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ದಂಭದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞವು ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಯಜ್ಞದ ವಿಧಿ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದರಿಂದ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೊರತೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟೀತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಜ್ಞದ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಮಾತು ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ಅದರ ಫಲವೂ ವಿಪರೀತವಾಗಬಹುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಯಜ್ಞವು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಡದೆ ಯಜ್ಞಕರ್ತೃವಿಗೆ ಫಾತುಕವೇ ಆದೀತು.

ಆದರೆ ಕೇವಲ ತೋರಿಕೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಪರಿವೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಪ್ರಾಪಂಚಿಕರಾಗ (ಕಾಮನೆ)ವೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯತ್’ ಪದದಿಂದ-ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ದಂಭಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ರಾಜಸವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ವಿಧಿಹೀನಮಸೃಷ್ಟಾನ್ನಂ ಮಂತ್ರಹೀನಮದಕ್ಷಿಣಮ್ ।

ಶ್ರದ್ಧಾವಿರಹಿತಂ ಯಜ್ಞಂ ತಾಮಸಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ ॥

ವಿಧಿಹೀನಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಅಸೃಷ್ಟಾನ್ನಮ್ - ಅನ್ನದಾನದಿಂದರಹಿತವಾದ, ಮಂತ್ರಹೀನಮ್ - ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಅದಕ್ಷಿಣಮ್ - ದಕ್ಷಿಣೆ ಇಲ್ಲದೆ (ಮತ್ತು) ಶ್ರದ್ಧಾವಿರಹಿತಮ್ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾಗುವ, ಯಜ್ಞಮ್ - ಯಜ್ಞವನ್ನು, ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಪರಿಚಕ್ಷತೇ-ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಅನ್ನದಾನದಿಂದ ರಹಿತವಾದ, ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿಧಿಹೀನಮ್’ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಜ್ಞಗಳ ವಿಧಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಯಜ್ಞಕುಂಡ, ಸ್ರುವಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾತ್ರಗಳು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ದಿಕ್ಕು, ಆಸನ ಇವುಗಳ ವಿಚಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ದೇವಿಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪುಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಿಗಳ ಪಾಲನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಉಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಸೃಷ್ಟಾನಮ್’ - ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡುವ ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ನ-ದಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ-ಫುಕ್ಕಟೆಯಾಗಿ ಊಟ ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಜನರು ಆಲಸಿಗಳಾಬಹುದು, ಕೆಲಸ- ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

‘ಮಂತ್ರಹೀನಮ್’ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೇದಾನುಕೂಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ-ಆಹುತಿಕೊಟ್ಟ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಯಜ್ಞವಾಗುತ್ತದೆ, ಸುಗಂಧ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಕೆಟ್ಟ ಪರಮಾಣುಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಮಂತ್ರಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳಿರುತ್ತವೆ.

‘ಅದಕ್ಷಿಣಮ್’ - ತಾಮಸ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದಾನ ಕೊಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ತಾಮಸ ಜನರಲ್ಲಿ-ನಾವು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟೆವು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಊಟ ಹಾಕಿದೆವು, ಈಗ ಅವರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ನಾವು ಅವರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅವರು ಆಲಸೀ, ಪ್ರಮಾದಿಗಳಾಗುವರು, ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಹರಡೀತು; ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು- ‘ದಕ್ಷಿಣೆ ಸಿಗುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಏನನ್ನು ಗಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರರೂಪಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳು ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಮುಂತಾ ದುವನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಬೇಕಾದರೆ ಅವರು ಪ್ರಮಾದಿಗಳಾಲೀ-ಆಗದಿರಲಿ, ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು, ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಾವಾದರೋ ಪ್ರಮಾದಿಗಳಾದೆವು ಎಂದು ಆ ತಾಮಸ ಜನರು ಯೋಚಿ ಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಶ್ರದ್ಧಾ ವಿರಹಿತಂ ಯಜ್ಞಂ ತಾಮಸಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ’ - ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ- ಅನ್ನ, ತುಪ್ಪ, ಎಳ್ಳು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ವಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ನಿರ್ವಾಹದ ಉಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು ಎಷ್ಟು ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ!* ಎಂಬ ಭಾವ ವಿರುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಗಾಗಿ ಅವರು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಅನ್ನದಾನ ವಿರದೆ, ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡದೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಮಂತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಿಧಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಯಜ್ಞದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಅದರ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಫಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಶ್ರದ್ಧೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅವರಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆಯಾರಾದರು ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಿದರೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

* ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಊಳುವವನು ಧಾನ್ಯದ ಚೆನ್ನಾಗಿರುವ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಮಣ್ಣಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಪೈರು ಬಂದಾಗ ಆ ಬೀಜಗಳಿಂದ ಎಷ್ಟೋಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಧಾನ್ಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮಂತ್ರಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಪೂರ್ವಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹವನಮಾಡಿದರೆ ನಿರರ್ಥಕವಾದೀತೇ? ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜವಾದರೋ ಆಧಿಭೌತಿಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪೃಥ್ವಿಜಡವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಸಹಿತ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾದ ಆಹುತಿಯು ಆಧಿದೈವಿಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ದೇವತೆ ಚೇತನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಕೊಡಲಾದ ಆಹುತಿಯು ಮಳೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮನುಮಹಾರಾಜರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —

ಅಗ್ನೌ ಪ್ರಾಪ್ತಾಹುತಿಃ ಸಮ್ಯಗಾದಿತ್ಯಮುಪತಿಷ್ಠತೇ ಆದಿತ್ಯಾಜ್ಜಾಯತೇ ವೃಷ್ಟಿರ್ವೃಷ್ಟೇರನ್ನಂ ತತಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥

(ಮನು-ಸ್ಮೃತಿ- 3/76)

ಅರ್ಥಾತ್-ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಲಾದ ಆಹುತಿಯು ಆದಿತ್ಯನ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟವಾದ ಆ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಈ ಮಾತನ್ನು ಭೌತಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಕೂಡ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ).

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಅನ್ನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅನ್ನವು ನೀರಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ - ‘ಅನ್ನದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ’ (3/14). ಆದ್ದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀರೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಮಳೆ ಸುರಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ವೇ ಮುಖ್ಯ ಹೇತುವಾಗಿದೆ- ‘ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯಃ’ (3/14).

ಈ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ‘ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ವರ್ತತೇ ಕಾಮಕಾರತಃ’ (16/23). ಮತ್ತು ‘ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ ಹುತಂ ದತ್ತಂ ತಪಸ್ತಪ್ತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯತ್’ (17/28) ಇವೆರಡೂ ಭಾವಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬಯಸುವ ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಫಲವು ಅವರಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ - ‘ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ನ ಸುಖಂ ನ ಪರಾಂ ಗತಿವ್’ ‘ನ ಚ ತತ್ಪ್ರೇತ್ಯ ನೋ ಇಹ’ - ತಾತ್ವರ್ಯ ಅವರಿಗೆ ಉಪೇಕ್ಷಾಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ (ಅಧೋಗತಿ) ವಾದರೋ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ (ಅಧೋಗತಿ) ವಾದರೋ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ- ‘ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18). ಕಾರಣ-ಅಶುಭ ಫಲದಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ದಂಡ ಅವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುವುದು.

ಈ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ, ಜ್ಞಾನ, ಕ್ರಿಯೆ, ಧೃತಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಸಂಗ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾದರೆ ಆ ಯಜ್ಞವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾದೀತು; ರಾಜಸವಾದರೆ ರಾಜಸವಾದೀತು; ತಾಮಸವಾದರೆ ತಾಮಸವಾದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಹನ್ನೊಂದನೆ, ಹನ್ನೆರಡನೇ, ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವನು (ಇವುಗಳ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭೇಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುವನು). —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ದೇವದ್ವಿಜಗುರುಪ್ರಾಜ್ಞಪೂಜನಂ ಶೌಚಮಾರ್ಜವಮ್ ।

ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮಹಿಂಸಾ ಚ ಶಾರೀರಂ ತಪ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ದೇವದ್ವಿಜಗುರುಪ್ರಾಜ್ಞಪೂಜನಮ್ - ದೇವತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವುದು, ಶೌಚಮ್ - ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು, ಆರ್ಜವಮ್ - ಸರಳತೆ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಹಿಂಸಾ - ಅಹಿಂಸೆ, ಶಾರೀರಮ್ - (ಇವು) ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ, ತಪಃ-ತಪಸ್ಸು, ಉಚ್ಯತೇ-ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥14॥

ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಗುರುಗಳನ್ನು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರಷರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವುದು, ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು, ಸರಳತೆ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಅಹಿಂಸೆ ಇವುಗಳು ಶರೀರ ಸಬಂಧೀ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ದೇವದ್ವಿಜಗುರು ಪ್ರಾಜ್ಞಪೂಜನಮ್’ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವ’ ಶಬ್ದವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಗಣೇಶ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ - ಈ ಐದು ಈಶ್ವರಕೋಟಿಯ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಐವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆಯೇ ಅವರನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.*

* ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ವೈಷ್ಣವರು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು, ಶೈವರು ಶಿವನನ್ನು, ಗಾಣಪತ್ಯರು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಶಾಕ್ತರು ದೇವಿಯನ್ನು, ಸೌರರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸರ್ವೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಐವರಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿಗನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವರು ಸರ್ವೋತ್ತಮರಾಗುವರು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವರು ದೇವತೆಗಳಾಗುವರು.

ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, 8 ವಸುಗಳು, 11 ರುದ್ರರು, 2 ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು ಈ 33 ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ ‘ದೇವ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞ, ತೀಥಕ್ಷೇತ್ರ, ವ್ರತ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ, ದೀಪಾವಳಿ ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷ ಪರ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜಾತಕರ್ಮ, ಚೌಲ, ಉಪನಯನ, ವಿವಾಹ ಮುಂತಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಾನ ಬಂದಿದೆಯೋ, ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ‘ದೇವ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವ ಆಜ್ಞೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರಮ ರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದರಿತು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಿದೆ-ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಈ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಆಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಯಾವ-ಯಾವ ತಿಥಿ, ವಾರ, ನಕ್ಷತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ದೇವತೆ ಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ವಿಧಾನ ಹೇಳಿವೆಯೇ ಆಯಾ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ, ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾಯಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

‘ದ್ವಿಜ’- ಶಬ್ದವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಈ ಮೂವರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯ ವಿಷಯವಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನದ್ದೇ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವೈಶ್ಯರದ್ದಲ್ಲ.

ನಮಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯುವಂತಹ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು, ವೃದ್ಧರಾದ ಹಿರಿಯರು, ಕುಲದ ಆಚಾರ್ಯರು, ಕಲಿಸಿದ ಅಧ್ಯಾಪಕರು, ಆಶ್ರಮ, ವಯಸ್ಸು, ವಿದ್ಯೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ಹಿರಿಯರಾದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ‘ಗುರು’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ದ್ವಿಜ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ) ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಆಚಾರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು, ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವರಿಗೆ ಸಂತೋಷಕೊಡುವುದು, ಹಣ್ಣು-ಹಂಪಲುಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು-ಇದೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ಪೂಜೆಯಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಅವರು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರಿದ್ದರೆ ‘ದ್ವಿಜ’ ಪದದೊಳಗೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಶರೀರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ (ಜನ್ಮ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ) ಹಿರಿಯವರಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಗುರು’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರಾಗಿರದೆ ಇರುವವರು ಹಾಗೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಗುರುವಿನ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಜ್ಞ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಚನಗಳನ್ನು, ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ನಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಅವರ ಪೂಜೆಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ದ್ವಿಜ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳಾದರೋ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆದರಣೀಯ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಾಜ್ಞ (ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ)ರಾದರೋ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆದರಣೀಯ, ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ಆದರಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ (ಬಾಹ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ) ಆದರವೇ ಆದರವಾಗಿರದೆ ಹೃದಯದಿಂದಾದ ಆದರವೇ ನಿಜವಾದ ಆದರವಾಗಿದೆ, ಪೂಜೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಶೌಚಮ್’ - ಜಲ, ಮೃತ್ತಿಕಾದಿಗಳಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವುದರ ಹೆಸರು ಶೌಚವಾಗಿದೆ. ಶಾರೀರಿಕ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಶೌಚಾತ್ಸ್ವಾಂಗಜುಗುಪ್ಸಾ ಪರೈರಸಂಸರ್ಗಃ’

(ಯೋಗ ದರ್ಶನ, 2/40)

ಶೌಚದಿಂದ ನಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಎಷ್ಟು ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಇದರಿಂದ ಮಲ, ಮೂತ್ರ, ಬೇವರು, ಸಿಂಬಳ, ಕಣ್ಣು-ಕಿವಿಗಳ ಕೊಳೆ, ಜೊಲ್ಲು, ಎಂಜಲು ಮುಂತಾದವುಗಳು ಹೊರ ಹೊಮ್ಮುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಶರೀರವು ಎಲುಬು, ಮಾಂಸ, ಮಜ್ಜೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲುಬು, ಮಾಂಸದ ಚೀಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗ್ರಾಮಿನಷ್ಟು ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಶುದ್ಧ, ಪವಿತ್ರ, ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಿತ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ಹೊಲಸಿನ ಪಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಣ ಮಲಿನತೆಯೇ ತುಂಬಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಮಲ-ಮೂತ್ರಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಯಾಗಿದೆ, ಯಂತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರದ ಅಶುದ್ಧಿ, ಮಲಿನತೆಯ ಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಜುಗುಪ್ಸೆ ಉಂಟಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದಿಂದ ಮಿರಿ ಇರಬಲ್ಲನು. ಶರೀರದಿಂದ ಮಿರಿ ಹೋದಾಗ ಅವನಿಗೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ವಯಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತುಗಳಿಗಾಗಿ ಶೌಚವನ್ನಿರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅನೇಕ ಜನರು-ಶೌಚಾಚಾರ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡವರು ಬೇರೆಯವರ ಅಪಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಜುಗುಪ್ಸೆ ಪಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶೌಚದ ಫಲವನ್ನು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸು ಎಂದು ಹೇಳದೆ ಇದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಸರ್ಗವಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ- ‘ಪರೈರಸಂಸರ್ಗಃ’ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ - ಇವೆಲ್ಲ ಬೊಂಬೆಗಳು ಹೀಗೆಯೇ ಅಶುದ್ಧವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಗ್ಲಾನಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಮಣ್ಣಿನ ಹಂಟೆಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಅದೆಲ್ಲ ಕರಗಿ ಮುಗಿದು ಹೋದೀತು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತು ಸಿಗಲಾರದು; ಹೀಗೆಯೇ ಶರೀರವನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಶುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದು ಎಂದೂ ಶುದ್ಧವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧಿಯೇ ಇದೆ-

ಸ್ಥಾನಾದ್ ಬೀಜಾದುಪಷ್ಟಂಭಾನ್ನಿಃ ಸ್ಯಂದಾನ್ನಿಧನಾದಪಿ ।

ಕಾಯಮಾಧೇಯ ಶೌಚತ್ವಾತ್ ಪಂಡಿತಾ ಹ್ಯಶುಚಿಂ ವಿದುಃ ॥

(ಯೋಗದರ್ಶನ 2/5 ರ ವ್ಯಾಸ ಭಾಷ್ಯ)

ವಿದ್ವಾಂಸರು ಶರೀರವನ್ನು-ಸ್ಥಾನ (ತಾಯಿಯ ಉದರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ), ಬೀಜ (ತಂದೆ-ತಾಯಯರ ರಜೋ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು), ಉಪಷ್ಟಂಭ (ತಿಂದು ಕುಡಿದ ಆಹಾರದ ರಸದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ), ನಿಃಸ್ಯಂದ (ಮಲ, ಮೂತ್ರ, ಎಂಜಲು, ಜೊಲ್ಲು, ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸೋರುವಿಕೆಯಿಂದ), ನಿಧನ (ಮರಣ ಧರ್ಮ) ಮತ್ತು ಆಧೇಯಶೌಚ (ಜಲ-ಮೃತ್ತಿ ಕಾದಿಗಳಿಂದ ತೊಳೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ) ಮುಂತಾದ ಕಾರಣ ಅಪವಿತ್ರ ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

‘ಆರ್ಜವಮ್’ - ಶರೀರದ ಗರ್ವ, ದಿಟ್ಟತನ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಡೆಯುವುದು-ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನೇರ-ಸರಳತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಆರ್ಜವ’ವಾಗಿದೆ. ಅಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗಲೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಕ್ರತೆ (ಡೊಂಕು) ಬರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ನಿರಭಿಮಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಡತೆಯಲ್ಲಿ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮಾತಾಡುವುದು, ನೋಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸರಳತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಆರ್ಜವವಾಗಿದೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮ್’ - ಈ ಎಂಟು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯವನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ- (1) ಮೊದಲು ಎಂದಾದರು ಸ್ತ್ರೀಸಂಗ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ನೆನೆಯು ವುದು, (2) ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹರಟೆ ಹೊಡೆಯುವುದು (3) ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಹಾಸ್ಯ-ವಿನೋದವಾಡುವುದು, (4) ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಡೆಗೆ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ನೋಡುವುದು, (5) ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡುವುದು, (6) ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಸಂಗದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುವುದು, (7) ಸ್ತ್ರೀಸಂಗದ ಕುರಿತು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು, (8) ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ತ್ರೀಸಂಗಮಾಡುವುದು. ಈ ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದ ಮೈಥುನಗಳನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.* ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಎಂದೂ ಆಗದಿರುವುದೇ’ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.

* ಸ್ಮರಣಂ ಕೀರ್ತನಂ ಕೇಲಿಃ ಪ್ರೇಕ್ಷಣಂ ಗುಹ್ಯಭಾಷಣಮ್ । ಸಂಕಲ್ಪೋಧ್ಯವಸಾಯಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾನಿಷ್ಪತ್ತಿರೇವ ಚ ॥
ಏತನ್ಮೈಥುನ ಮಷ್ಟಾಂಗಂ ಪ್ರವದಂತಿ ಮನೀಷಿಣಃ । ವಿಪರೀತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮನುಷ್ಠೇಯಂ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ ॥

ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸೀ- ಈ ಮೂವರಿಗಾದರೊ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವೀರ್ಯಪಾತವಾಗ ಬಾರದು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಸಂಕಲ್ಪವೂ ಆಗಬಾರದು. ಗಹಸ್ಥನು ಕೇವಲ ಸಂತಾನಾರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಸಂಗ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಧವೆಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯು ತನ್ನ ಪತಿ ಇರುವಾಗ ಪತಿವ್ರತಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಪತಿಯು ಸತ್ತಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೋ ಆ ವಿಧವೆಯ ಗತಿಯು ಆಬಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ಗತಿಯಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವ್ರತೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (6/14)- ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಪ್ನದೋಷ ಉಂಟಾದರೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಮೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾರೀರಿಕ ದೋಷದಿಂದ ವೀರ್ಯಪಾತವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಭಂಗವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಳಗಿನ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಗಡಿಬಿಡಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ವೀರ್ಯಪಾತವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಭಂಗವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯದ ಸಂಬಂಧ ಭಾವಗಳೊಂದಿಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು ತನ್ನ ಭಾವಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಸ್ತ್ರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಎಂದೂ ಹೋಗಗೊಡದಿರಬೇಕು. ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇರಿಸಿ ಕೊಂಡರೂ ಎಂದಾದರು ಮನಸ್ಸು ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ- ಇದು ನನ್ನ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ನಾನು ಇಂತಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಪಾಲಿಸುವ ನನ್ನ ವಿಚಾರ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ, ನಾನು ಇಂತಹ ಕೆಲಸವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ದೃಢವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

‘ಅಹಿಂಸಾ’ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಹಿಂಸೆಯ ಅಭಾವವೇ ಅಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿಂಸೆಯು, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ (ಮೂಢತೆ) ಇವುಗಳಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ದಿಂದ ಯಾರದಾದರು ಹಣವನ್ನು ಕಬಳಿಸುವುದು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ನಷ್ಟವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು-ಇದು ಸ್ವಾರ್ಥ ದಿಂದಾದ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ಹೊಡೆದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ನೋಯಿಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇದು ಕ್ರೋಧದಿಂದಾದ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಚರ್ಮಸಿಗಬಹುದು, ಮಾಂಸ ಸಿಗಬಹುದು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಾದರು ಪಶುವನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಅಥವಾ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೊಂದರೆ-ಇದು ಲೋಭದಿಂದಾದ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಯಾವುದಾದರು ನಾಯಿಗೆ ಹೊಡೆದರೆ, ಮರದ ಟೊಂಗೆ ಮುರಿದರೆ, ಹುಲ್ಲನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಟ್ಟರೆ, ಯಾರಿಗಾದರು ಢಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭವಿರದೆ, ಏನಾದರು ಸಿಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಇದು ಮೋಹ* (ಮೂಢತೆ) ದಿಂದಾದ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಅಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಹಿಂಸೆಗಳ ಅಭಾವವಿದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹಿಂಸಾ’ ಶಾರೀರಿಕ ತಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಾರೀರಿಕ ಸಂಬಂಧೀ ಹಿಂಸೆಯನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಮನ-ವಾಣಿಯ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಶಾರೀರಂ ತಪ ಉಚ್ಯತೇ’ - ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ, ಶೌಚ, ಆರ್ಜವ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ-ಇದು ಐದು ಪ್ರಕಾರದ ‘ಶಾರೀರಿಕ ತಪಸ್ಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾರೀರಿಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ, ಸಂಯಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಕಷ್ಟಪಡುವಾಗ, ತಪನ (ಉರಿ) ಉಂಟಾದುದು ತಪವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಾರೀರಿಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಾದರೋ ಇಂತಹ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಇದು ಹೇಗೆ ತಪಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ? ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ತಪಸ್ಸು ನಿಜವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠದರ್ಜೆಯ ತಪಸ್ಸಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವವರನ್ನು ಭಗವಂತನು- ‘ಆಸುರನಿಶ್ಚಯಾನ್’ (17/6)- ಆಸುರ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ವರೆಂದುಹೇಳಿರುವನು. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತಡೆದು, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಕುಲ-ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಲೋಕ-ಪರಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಸಂಯಮದಿಂದ ನಡೆಯುವ ತಪಸ್ಸೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ತನಗೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ಉಂಟಾದರೆ, ಅದನ್ನು ಸಾಧನ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದೂ ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಈ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಇವುಗಳ ಸಂಯಮವಿರುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಮ-ನಿಯಮಾದಿ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ+ ಯಮವನ್ನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲಿಗೆ ಹೇಳಿದೆ. ಐದೂ ಯಮಗಳಿದ್ದರೂ - ‘ಅಹಿಂಸಾಸತ್ಯಾಸ್ತೇಯಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಪರಿಗ್ರಹಾ ಯಮಾಃ’ (ಯೋಗದರ್ಶನ-2/30) ಮತ್ತು ಐದೂ ‘ನಿಯಮ’ ವಾಗಿದ್ದರೂ - ‘ಶೌಚಸಂತೋಷತಪಃಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇಶ್ವರ ಪ್ರಣಿಧಾನಾನಿ ನಿಯಮಾಃ’ (ಯೋಗದರ್ಶನ 2/32) ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ನಿಯಮಕ್ಕಿಂತ ಯಮದ ಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ- ‘ನಿಯಮ’ದಲ್ಲಿ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಯಮ’ದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಯಮ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

+ ಯಮನಿಯಮಾಸನ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಧಾರಣಾಧ್ಯಾನ ಸಮಾಧಯೋಷ್ಟಾವಂಗಾನಿ ।

(ಪಾತಂಜಲಯೋಗದರ್ಶನ 2/29)

- ಹಿರಣ್ಯ ಕಶಿಪು, ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ, ರಾವಣ ಮೊದಲಾದ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿಯೂ ‘ನಿಯಮ’ ವಾದರೋ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ‘ಯಮ’ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದು ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರಾಮಾಗಿ ಇದ್ದು ಸಂಯಮ ಮಾಡುವುದು, ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ತಪಸ್ಸಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಇರಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಂಯಮ, ತ್ಯಾಗವು ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರದೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದರದ್ದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠದರ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ - ‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್’ (12/12). ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಆ ತಪಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಸಮಯಾನುಸಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಶಾರೀರಿಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನಲ್ಲಿಯ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಶುದ್ಧಿ ಇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಸರಳವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಸುಖದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಅಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸುಖದ ಭಾವಗಗಳ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಶಾರೀರಿಕ ತಪವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಅನುದ್ವೇಗಕರಂ ವಾಕ್ಯಂ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಹಿತಂ ಚ ಯತ್ ।

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾಭ್ಯಸನಂ ಚೈವ ವಾಙ್ಮಯಂ ತಪ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಯತ್ - ಯಾವುದು ಅನುದ್ವೇಗಕರಮ್ - ಯಾರನ್ನೂ ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳಿಸದಿಲ್ಲವೋ, ಸತ್ಯಮ್ - ಸತ್ಯವಾದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಿಯಹಿತಮ್ - ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಹಿತವಾದ, ವಾಕ್ಯಮ್ - ಭಾಷಣವಿದೆಯೋ, (ಅದು) ಚ - ಹಾಗೂ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾಭ್ಯಸನಮ್ -ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ (ನಾಮಜಪಾದಿ) ಏವ - ಕೂಡ, ವಾಙ್ಮಯಮ್ - ವಾಣಿಯ ಸಂಬಂಧೀ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸೆಂದು, ಉಚ್ಯತೆ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥15॥

ಯಾವುದು ಯಾರನ್ನು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸತ್ಯವಾದ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಹಾಗೂ ಹಿತವಾದ ಭಾಷಣವಿದೆಯೋ ಅದು ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ (ನಾಮ ಜಪಾದಿ) ಕೂಡ ವಾಣಿಯ ಸಂಬಂಧೀ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 15 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನುದ್ವೇಗಕರಂ ವಾಕ್ಯಮ್’- ವರ್ತ ಮಾನದಲ್ಲಿ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದೂ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಉದ್ವೇಗ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡ ದಿರುವಂತಹ ವಾಕ್ಯವೇ ‘ಅನುದ್ವೇಗಕರ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಹಿತಂ ಚ ಯತ್’ - ಹೇಗೆ ಓದಿತ್ತೋ, ಕೇಳಿತ್ತೋ, ನೋಡಿತ್ತೋ, ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಇದ್ದ ಹಾಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಹೇಳುವುದೇ ‘ಸತ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.*

* ಸತ್ಯ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪ್ರಿಯಂ ಬ್ರೂಯಾನ್ನ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಸತ್ಯ ಮಪ್ರಿಯಮ್ ।
ಪ್ರಿಯಂ ಚ ನಾನೃತಂ ಬ್ರೂಯಾದೇಷ ಧರ್ಮಃ ಸನಾತನಃ ॥

(ಮನುಸ್ಮೃತಿ-4/138)

ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಅಪ್ರಿಯವಾಗದಿರಲಿ. ಪ್ರಿಯವಾಗಿರಲಿ ಆದರೆ ಅಸತ್ಯವಾಗದಿರಲಿ- ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದು ಕ್ರೂರವಾದ, ಖಾರವಾದ, ಬಡಾಯಿ, ನಿಂದೆ-ಚಾಡಿ, ವ್ಯಂಗ, ಅಪಮಾನಕಾರಕ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ರಹಿತ ವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಪ್ರೇಮಯುಕ್ತ, ಸಿಹಿಯಾದ, ಸರಳ, ಶಾಂತ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ವಾಕ್ಯವು ‘ಪ್ರಿಯ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.+

+ ಪ್ರಿಯ ವಾಕ್ಯಪ್ರದಾನೇನ ಸರ್ವೇ ತುಷ್ಯಂತಿ ಜಂತವಃ । ತಸ್ಮಾತ್ತದೇವ ವಕ್ತವ್ಯಂ ವಚನೇ ಕಾ ದರಿದ್ರತಾ ॥

ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಿಯವಾದ ವಾಕ್ಯವನ್ನೇ ಮಾತಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದರಿತ್ರತೆ-ಕೃಪಣತೆ ಏಕಿರಬೇಕು?

ಹಿಂಸೆ, ಹೊಟ್ಟೆಕಿಚ್ಚು, ದ್ವೇಷ, ವೈರ ಇವುಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರೇಮ, ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಉದಾರತೆ, ಮಾಂಗಲಿಕ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ತನಗೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೂ ಅನಿಷ್ಟವಾಗದಿರು ವಂತಹ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ‘ಹಿತ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾಭ್ಯಸನಂ ಚೈವ’ - ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾದ ಗೀತೆ, ರಾಮಾಯಣ, ಭಾಗವತ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ಓದುವುದು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದು, ಭಗವಂತನ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತರ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಓದುವುದು ‘ಸಾಧ್ಯಾಯ’ ವಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಆವೃತ್ತಿ ಮಾಡುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಕಂಡಸ್ಥವಾಗಿಸುವುದು, ಭಗವನ್ನಾಮವನ್ನು ಜಪಿಸುವುದು, ಭಗವಂತನನ್ನು ಆಗಾಗ ಸ್ತುತಿಸಿ-ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ‘ಅಭ್ಯಸನ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ಚ ಏವ’ - ಇವೆರಡು ಅವ್ಯಯಗಳಿಂದ ವಾಣಿಯ ಸಂಬಂಧೀ ತಪಸ್ಸಿನ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು-ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಿಂದಿಸದಿರುವುದು, ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹೇಳದಿರುವುದು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹರಟೆ ಯಾಡದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ತನಗೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಹಿತವಾಗದಿರುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡದಿರುವುದು, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧನೆ ಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದ ಹಾಗೂ ಶೃಂಗಾರ ರಸದ ಕಾವ್ಯ, ನಾಟಕ, ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಓದದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದದಿರುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

‘ವಾಙ್ಮಯಂ ತಪ ಉಚ್ಯತೇ’ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇರುವಂತಹುದು ವಾಣಿಯಿಂದಾಗುವ ತಪಸ್ಸು ಆಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಮನಃಪ್ರಸಾದಃ ಸೌಮ್ಯತ್ವಂ ಮೌನಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ ।

ಭಾವಸಂಶುದ್ಧಿರಿತ್ಯೇತತ್ತಪೋ ಮಾನಸಮುಚ್ಯತೇ ॥

ಮನಃಪ್ರಸಾದಃ - ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸೌಮ್ಯತ್ವಮ್ - ಸೌಮ್ಯಭಾವ, ವೌನಮ್ - ಮನನಶೀಲತೆ, ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ - ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹ(ಮತ್ತು) ಭಾವಸಂಶುದ್ಧಿಃ - ಭಾವಗಳ ಚೆನ್ನಾದ ಶುದ್ಧಿ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಏತತ್ - ಇದು, ಮಾನಸಮ್ - ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ತಪಃ, ಉಚ್ಯತೇ - ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 16 ॥

ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸೌಮ್ಯಭಾವ, ಮನನಶೀಲತೆ, ಮನಸ್ಸಿನನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭಾವಗಳ ಚೆನ್ನಾದಶುದ್ಧಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮನಃ ಪ್ರಸಾದಃ’ - ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ‘ಮನಃಪ್ರಸಾದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಇರಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಆ ವಸ್ತುಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಆದರೂ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋದಾಗ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಸ್ಥಾಯಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಶಾಂತಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್-ಮನಸ್ಸು ಎಂದೆಂದೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಗೊಂದಲಗಳು ಯಾವಾಗ ಆಗುತ್ತವೆ? ಮನುಷ್ಯನು ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ ಮುಂತಾದ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಆಸರೆ ಪಡೆದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವಂತಹವುಗಳು, ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಇರುವಂತ ಹುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನು ಉಳಿಯಲಾರದ ವಸ್ತುಗಳ ಆಸರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ಇರುವುಂತಹ ಪ್ರಭುವಿನ ಆಸರೆಯನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮತ್ತೆ ಪದಾರ್ಥ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಶಾಂತಿ, ಗೊಂದಲ ಆಗಲಾರದು.

ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉಪಾಯಗಳು

(1) ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ಬಿಡದಿರುವುದು.

(2) ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಯಾರ ಲ್ಲಿಯೂ ಪಕ್ಷ-ಪಾತ ಮಾಡದಿರುವುದು.

(3) ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಉದಾರತೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುವುದು.

(4) ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದ ಭಾವವಿರಲಿ.

(5) ಹಿತಪರಿಮಿತಭೋಜೀ ನಿತ್ಯಮೇಕಾಂತಸೇವೀ

ಸಕೃದುಚಿತ ಹಿತೊಕ್ತಿಃ ಸ್ವಲ್ಪನಿದ್ರಾವಿಹಾರಃ ।

ಅನುನಿಯಮನ ಶೀಲೋ ಯೋ ಭಜತ್ಯುಕ್ತಕಾಲೇ

ಸ ಲಭತ ಇವ ಶೀಘ್ರಂ ಸಾಧು ಚಿತ್ತ ಪ್ರಸಾದಮ್ ॥

(ಸರ್ವವೇದಾಂತಸಿದ್ಥಾಂತ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ 372)

ಯಾರು ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಹಿತಕಾರಕ ಹಾಗೂ ನಿಯಮಿತ ಭೋಜನ ಮಾಡುವನೋ, ಸದಾ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೋ, ಯಾರಾದರು ಕೇಳಿದಾಗ ಯಾವಾಗ ಲಾದರು ಯಾವುದಾದರು ಹಿತದ ಉಚಿತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಮಾತಾ ಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾರು ಮಲಗುವುದು, ತಿರುಗಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ; ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವಿಹಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನೋ ಆ ಸಾಧಕನು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

’ಸೌಮ್ಯತ್ವಮ್’ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆ, ಕ್ರೂರತೆ, ಕುಟಿಲತೆ, ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ದ್ವೇಷ ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ದಯಾಳುತ್ವ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಚಲವಿಶ್ವಾಸ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ‘ಸೌಮ್ಯಭಾವ’ ಇರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಅಲ್ಲಸಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ, ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ದರೂ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಯಾರಾದರು ದ್ವೇಷ-ವೈರ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಅಥವಾ ಅವನ ಧನ, ಮಾನ, ಮಹಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾನಿ ಉಂಟಾದರೂ ಅವನ ಸೌಮ್ಯಭಾವದಲ್ಲಿ ಏನೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಮೌನಮ್’- ಅನುಕೂಲತೆ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ,ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲವಾಗದಿರುವುದೇ ನಿಜವಾದ ‘ಮೌನ’ವಾಗಿದೆ.*

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೌನಮ್’ ಪದವು ವಾಣಿಯ ಮೌನ (ಮಾತಾಡದಿರುವುದು) ದ ವಾಚಕವಲ್ಲ. ಇದು ವಾಣಿಯ ‘ವೌನದ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಇದನ್ನು ವಾಣಿಯ ಸಂಬಂಧೀ ತಪದಲ್ಲಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೌನ’ ಶಬ್ದವು ಮಾನಸಿಕ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಂತರ್ಗತ ಬಂದಿದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅರ್ಜುನನ ಕ್ರಿಯಾಪರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಾವಪರ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ-ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 54ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು - ‘ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು- ‘ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ.........ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ’ ॥ ಅರ್ಥಾತ್- ಅನುಕೂಲತೆ- ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಮುನಿ (ಮೌನಿ)ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಭಗವಂತನು ಕ್ರಿಯೆಗಿಂತ ಭಾವವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಮೌನ’ವನ್ನು ಮಾನಸಿಕ ತಪದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿರುವನು.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಪುರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಳವಾದ ಭಾವಗಳ ಮನನವಾಗುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಗೀತಾ, ರಾಮಾಯಣ, ಭಾಗವತ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು, ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಸದಾ ಮನನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಯಾವ ರೀತಿ ಸುಖಿಗಳಾದಾರು? ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಯಾವ-ಯಾವ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಯಾವ-ಯಾವ ಸರಳ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಆಯಾಯಾ ಉಪಾಯಗಳ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಗಳ ಮನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ನಡೆಯು ತ್ತಿರಲಿ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ‘ವೌನ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹೇಳಬಹುದು.

‘ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ’ - ಮನಸ್ಸು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ, ತೈಲಧಾರೆಯಂತೆ ಒಂದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಜವಾದ ನಿಗ್ರಹವು-ಮನಸ್ಸು ಸಾಧಕನ ವಶದಲ್ಲಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಮನಸ್ಸನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ದೂರವಿಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದಲ್ಲಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸುವಲ್ಲಿಯೇ ಅಷ್ಟು ಹತ್ತು ತೊಡಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡದೆ ಮನಸ್ಸೆ ಅವನಿಗೆ ವಶೀಭೂತವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ವಶೀಭೂತವಾಗುವುದೇ ನಿಜವಾದ ‘ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ಭಾವಸಂಶುದ್ಧಿಃ’ - ಯಾವ ಭಾವದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗವಿದ್ದು, ಬೆರೆಯವರ ಹಿತವೇ ಇರುವುದನ್ನು ‘ಭಾವಸಂಶುದ್ಧಿ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಭಾವದ ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಾರೊಳಗೆ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಸರೆ, ಭರವಸೆ ಇದೆಯೋ, ಓರ್ವ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ ಇದೆಯೋ, ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ನಿಶ್ಚಯವಿದೆಯೋ, ಅವನೊಳಗಿನ ಭಾವಗಳು ಬಹುಬೇಗನೇ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನೊಳಗೆ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಆಸರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸರೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಭಾವಗಳು ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಇತ್ಯೇತತ್ತಪೋ ಮಾನಸಮುಚ್ಯತೇ’ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಮಾನಸ (ಮನ-ಸಂಬಂಧೀ) ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರತಿಕೂಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸನ್ನ ವಾಗಿರುವುದು, ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳದಿರುವುದು, ಬೇರೆಯವರ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರುವುದು. ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮನನ ಮಾಡುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟರೆ ಸುಖಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಮನನ ಶೀಲತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಢ, ಕ್ಷಿಪ್ತ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಹಿತದ ಭಾವವಿಲ್ಲ ದಿರುವುದು- ಇವೆಲ್ಲ ಮನ ಸಂಬಂಧೀ ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯಾ ತಪ್ತಂ ತಪಸ್ತತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ನರೈಃ ।

ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿರ್ಯುಕ್ತೈಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ ॥

ಪರಯಾ - ಪರಮ, ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಯುಕ್ತೈಃ - ಕೂಡಿ, ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ - ಫಲೇಚ್ಛಾರಹಿತವಾದ,
ನರೈಃ - ಮನುಷ್ಯರಿಂದ (ಯಾವ) ತ್ರಿವಿಧಮ್ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ (ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸು) ತಪಃ - ತಪಸ್ಸನ್ನು,
ತಪ್ತಮ್ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು, ಪರಿಚಕ್ಷತೇ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥17॥

ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಫಲೇಚ್ಛಾರಹಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಯಾವ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ (ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸು) ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯಾ ತಪ್ತಮ್’ -ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುದ ತಪಸ್ಸೇ ಮನುಷ್ಯರ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾನವ-ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಸರಿಯಾದ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ* ಹಾಗೂ ಇದನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ-ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅಚಲ ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು, ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಉತ್ಸಾಹ ಹಾಗೂ ಆದರ ಪೂರ್ವಕ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದೇ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

* ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದಾಗಲೇ, ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನ ತಪಸ್ಸು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಸಂಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ ಯುಕ್ತೈಃ ನರೈಃ’ - ಇಲ್ಲಿ ಇವೆರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ನರೈಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಆಂಶಿಕ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳಾದರೋ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರ ಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರ, ಕಾಮನೆ, ಮೂಢತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿಸಬಲ್ಲಂತಹ ವಿಶೇಷತೆ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲೇ ಇರಬಲ್ಲದು.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಾದರೋ ‘ನರ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ತಪಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯವಾಚಕ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದೊರೆತಿರುವ ಅಮೂಲ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಕಾಮನೆ, ದಂಭ, ಮೂಢತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿರು ವವರು ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಹರಲ್ಲ.

ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ.

‘ತಪಸ್ತತ್ತ್ರಿವಿಧಮ್’ - ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ‘ತ್ರಿವಿಧ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿವಿಧ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡದೆ ‘ಯತ್-ತತ್’ ಪದಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕೆಲಸ ಸಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ-ಈ ಮೂರೂ ತಪಸ್ಸುಗಳು ಕೇವಲ ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯಲ್ಲೇ ಬರಬಲ್ಲವು, ರಾಜಸ-ತಾಮಸಗಳಲ್ಲಿ ಆಂಶಿಕ ರೂಪವಾಗಿಯೇ ಬರಬಲ್ಲವು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಸದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬರಬಲ್ಲವು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಾಮಸನಲ್ಲಾದರೋ ಆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಬರುವವು; ಏಕೆಂದರೆ, ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮೂಢತೇ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದೇ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳಿರುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-13ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7 ರಿಂದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಜ್ಞಾನದ 20 ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಾರೀರಿಕ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣ-ಶೌಚ, ಆರ್ಜವ, ಅಹಿಂಸೆ ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ತಪಸ್ಸಿನ-ವೌನ, ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹ ಎಂಬ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಹೀಗೆಯೇ 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂದರಿಂದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿರುವ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿಯ 26 ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಾರೀರಿಕ ತಪಸ್ಸಿನ-ಶೌಚ, ಅಹಿಂಸೆ, ಆರ್ಜವ ಎಂಬ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗೂ ವಾಚಿಕ ತಪಸ್ಸಿನ-ಸತ್ಯ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ತತ್ತ್ವಬೋಧವಾಗುವುದೋ ಹಾಗೂ ದೈವಿಸಂಪತ್ತಿಯ ಯಾವ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅಥವಾ ಗುಣಗಳು ರಾಜಸ-ತಾಮಸವಾಗಲಾರವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ-ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತಪಸ್ಸು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗದು. ಅಲ್ಲಾದರೋ ‘ಯತ್- ತತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಬರಬಲ್ಲದೋ ಅಷ್ಟನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಮೂರನೇಯ ಮಾತು- ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಮೊದಲಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾಗ ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ನಿಶ್ಚಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನದಾಗಿದೆ (2/7; 3/2; 5/1). ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿರುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ನಿಶ್ಚತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲೀ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿಯೇ ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ವಿಭಾಗವು ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹುದು -‘ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ’ ಮತ್ತು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ವಿಭಾಗವು ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು- ‘ನಿಬಂಧಾಯಾಸುರೀ ಮತಾ’. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ- ಈ ಮೂರೂ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ‘ತಿವಿಧಮ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ’- ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಸತ್ಕಾರಮಾನಪೂಜಾರ್ಥಂ ತಪೋ ದಂಭೇನ ಚೈವ ಯತ್ ।

ಕ್ರಿಯತೇ ತದಿಹ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ರಾಜಸಂ ಚಲಮಧ್ರುವಮ್ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಕಾರಮಾನಪೂಜಾರ್ಥಮ್ - ಸತ್ಕಾರ ಮಾನ, ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಚ - ಮತ್ತು, ದಂಭೇನ - ತೋರಿಕೆಯ ಭಾವದಿಂದ, ಏವ - ಕೂಡ, ಕ್ರಿಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಚಲಮ್ - ಅನಿಶ್ಚಿತ (ಮತ್ತು) ಅಧ್ರುವಮ್ - ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ (ತಪಸ್ಸು) ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥18॥

ಯಾವ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ, ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ತೋರಿಕೆಯ ಭಾವದಿಂದ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸತ್ಕಾರಮಾನಪೂಜಾರ್ಥಂ ತಪಃ ಕ್ರಿಯತೇ’ - ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ, ಪೂಜೆಗಾಗಿಯೇ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಹೋದಲೆಲ್ಲ ನಮ್ಮನ್ನು ತಪಸ್ಸೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಜನರು ನಮ್ಮ ಆಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸುವರು, ಊರಲ್ಲೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡುವರು. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ನಮಗೆ ಗೌರವಕೊಟ್ಟು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಸನ ನೀಡುವರು. ನಮ್ಮ ಹೆಸರಿನ ಜಯ-ಜಯಕಾರಮಾಡುವರು, ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವರು. ನಮಗೆ ಅಭಿನಂದನಾ ಪತ್ರ ಸಮರ್ಪಿ ಸುವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಬಾಹ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ‘ಸತ್ಕಾರ’ ಮಾಡುವರು. ಜನರು ನಮ್ಮನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಸಂಯಮಿ, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಅಹಿಂಸಕ ಸಜ್ಜನರೆಂದು, ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿಯುವರು. ದೊಡ್ಡ ಸಂಯಮಿ, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಅಹಿಂಸಕ ಸಜ್ಜನರೆಂದು ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಭಾವನೆ ಇಡುವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಹೃದಯದ ಭಾವಗಳಿಂದ ಜನರು ನಮಗೆ ‘ಮಾನ’ (ಗೌರವ) ಕೊಡುವರು. ಜೀವಿಸಿರುವಾಗಲೇ ಜನರು ನಮ್ಮ ಕಾಲು ತೋಳೆದಾರು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಏರಿಸುವರು, ಮಾಲೆ ಹಾಕುವರು, ಆರತಿ ಬೆಳಗುವರು, ನಮಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವರು, ನಮ್ಮ ಚರಣರಜ ಶಿರದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಸತ್ತಬಳಿಕ ನಮ್ಮ ಮೆರವಣಿಗೆ ಏರ್ಪಡಿಸುವರು, ನಮ್ಮ ಸ್ಮಾರಕ ಮಾಡುವರು, ಜನರು ಅದಕ್ಕೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪತ್ರ-ಪುಷ್ಟ-ಗಂಧ-ವಸ್ತ್ರ, ಜಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಏರಿಸುವರು. ನಮ್ಮ ಸ್ಮಾರಕದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ‘ಪೂಜೆ’ ಮಾಡುವರು.

‘ದಂಭೇನ ಚೈವ ಯತ್’ - ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಹಾಗೂ ಭಾವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕೇವಲ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಸನ ಬಿಗಿದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮಾಲೆ ತಿರುಗಿಸತೊಡಗುವುದು, ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡ ತೊಡಗುವುದು, ನೇರ-ಸರಳವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು, ಹಿಂಸೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ತದಿಹ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ರಾಜಸಂ ಚಲಮಧ್ರುವಮ್’ - ರಾಜಸ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವು ಚಲ ಮತ್ತು ಅಧ್ರುವ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಯಾವ ತಪಸ್ಸು ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ, ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ರಾಜಸ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಲ’ ಅರ್ಥಾತ್-ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ತಪಸ್ಸು ಕೇವಲ ತೋರಿಕೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧ್ರುವಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್-ಅನಿಶ್ಚಿತ (ಫಲ ಸಿಗಬಹುದು ಅಥವಾ ಸಿಗದಿರಬಹುದು, ದಂಭವು ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಆಗದಿರಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಇಹ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್’- ಪದಗಳ ತಾತ್ವರ್ಯ- ಈ ರಾಜಸ ತಪಸ್ಸಿನ ಇಷ್ಟ ಫಲವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಗಬಹುದು. ಕಾರಣ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರಿಗಾದರೋ ಊರ್ಧ್ವಲೋಕವಿದೆ, ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಧೋಲೋಕವಿದೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಧ್ಯಲೋಕವಿದೆ (14/18). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜಸ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವು ಸ್ವರ್ಗ ಹಾಗೂ ನರಕವಾಗಲಾರದು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕೀರ್ತಿ, ಪ್ರಶಂಸೆಯಾಗಿ ಮುಗಿದು ಹೋದೀತು.

ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ತಪಸ್ಸಾಗಬಲ್ಲುದೆ? ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಸರಳತೆಯೇನೋ ಇರಬಲ್ಲದು. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವಿರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅಹಿಂಸೆ ಇರುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಬಲ್ಲರು; ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರ ಲಾರದು ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯಭಾವವೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಇರಲಾರದು. ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರಬಹುದು. ಅವರು ಕೇವಲ ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ ಪೂಜೆ, ದಂಭಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರಾದರೆ ಅವರ ಭಾವಗಳ ಸಂಶುದ್ಧಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಅರ್ಥಾತ್- ಅವರ ಭಾವಗಳು ಹೇಗೆ ಶುದ್ಧವಾದಾವು? ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರರು.

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಮೂಢಗ್ರಾಹೇಣಾತ್ಮನೋ ಯತ್ಪೀಡಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ ತಪಃ ।

ಪರಸ್ಯೋತ್ಸಾದನಾರ್ಥಂ ವಾ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸು, ಮೂಢಗ್ರಾಹೇಣ - ಮೂಢತೆಯಿಂದ, ಹಠದಿಂದ, ಆತ್ಮನಃ - ತಮಗೆ ಪೀಡಯಾ - ಕಷ್ಟ ಕೊಟ್ಟು, ವಾ - ಅಥವಾ, ಪರಸ್ಯ - ಬೇರೆಯವರಿಗೆ, ಉತ್ಸಾದನಾರ್ಥಮ್ - ಕಷ್ಟಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಕ್ರಿಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಆತಪಸ್ಸನ್ನು ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥19॥

ಯಾವ ತಪಸ್ಸು ಮೂಢತೆಯಿಂದ, ಹಠದಿಂದ ತಮಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಮೂಢಗ್ರಾಹೇಣಾತ್ಮನೋ ಯತ್ಪೀಡಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ ತಪಃ’- ತಾಮಸ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಢತಾಪೂರ್ವಕ ಆಗ್ರಹವಿರುವುದರಿಂದ ತಮಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಟ್ಟಕೊಂಡು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾಮಸ ಮನಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕೆ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದನ್ನೇ ಅವರು ತಪಸ್ಸೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

‘ಪರಸ್ಯೋತ್ಸಾದನಾರ್ಥಂ ವಾ’ - ಅಥವಾ ಅವರು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡಲೆಂದೇ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು (ಸಂಯಮಮಾಡಿ) ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸಬೇಕಾದರೂ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಸಲೇ ಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮೂರು (ಕಾಯಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ) ತಪಸ್ಸಿನ ಆಂಶಿಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲದೆ ಮನಬಂದಂತೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದು, ಶೀತೋಷ್ಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಮುಂತಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು.

‘ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್’ - [ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರ ಉದ್ದೇಶವೇ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದೇ, ಅವರ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯರು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿಡದೆ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರೇ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಕರೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ, ಪೂಜೆ, ದಂಭಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೂ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಕರೆಯಲು ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ, ಪೂಜೆ ಇವುಗಳಾದರೋ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ಬಡಪಾಯಿಗಳು ದಂಭವೂ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಪಶುಗಳಿಂದಲೂ ಕೀಳಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸ್ವತಃ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರೂ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಃ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.]

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಮೂಢಗ್ರಾಹೇಣ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ತಮೋಗುಣವಿದೆ, ಆದರೆ- ‘ಪರಸ್ಯೊತ್ಸಾದನಾರ್ಥಮ್’ ಇದರಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಮೂಢತೆ ತಮೋಗುಣವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ, ಕ್ರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿ ರಾಜಸವಾಗಿವೆ. ಕ್ರೋಧವು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ, ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತದೆ- ‘ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ’ (2/63).

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ದಾನದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ಯದ್ದಾನಂ ದೀಯತೇನುಪಕಾರಿಣೇ ।

ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ಚ ಪಾತ್ರೇ ಚ ತದ್ದಾನಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥

ದಾತಮ್ಯಮ್ - ದಾನಕೊಡುವುದು ಕರ್ತಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ, ಯತ್ - ಯಾವ, ದಾನಮ್ - ದಾನವನ್ನು, ದೇಶೇ - ದೇಶ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಾಲೇ - ಕಾಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪಾತ್ರೇ - ಪಾತ್ರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅನುಪಕಾರಿಣೇ - ಉಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಅರ್ಥಾತ್ - ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ, ದೀಯತೇ - ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಆ, ದಾನಮ್ - ದಾನವು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು, ಸ್ಮೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥20॥

ದಾನಕೊಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಯಾವ ದಾನವನ್ನು ದೇಶ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ದಾನವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ.

(1) ‘ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ಯದ್ದಾನಂ ದೀಯತೇ ಅನುಪಕಾರಿಣೆ’ ಮತ್ತು (2) ‘ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ಚ ಪಾತ್ರೇ ಚ’ ‘ದಾತವ್ಯಮಿತಿ...........ದೇಶೀ ಕಾಲೇ ಚ ಪಾತ್ರೇ ಚ’- ಕೇವಲ ಕೊಡುವುದೇ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ನಾನು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವೆನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ್ನು ನನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆನು. ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವನ ಮೇಲೆಯೇ ಕೊಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊಡುವುದು ಮಾತ್ರ ನನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ- ಈ ಭಾವದಿಂದ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದರ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಏನಾಗಬಹುದು, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಏನಾಗ ಬಹುದು? ಈ ಭಾವ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರಬಾರದು. ‘ದಾತವ್ಯ’ದ ತಾತ್ವರ್ಯ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲೇ ಇದೆ.

ಈಗ ಯಾರಿಗೆ ಕೊಡಬಹುದು? ‘ದೀಯತೇನು ಪಕಾರಿಣೇ’, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರು ಮೊದಲು ನಮಗೆ ಎಂದೂ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿಲ್ಲವೋ, ಈಗಲೂ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವೋ, ಮುಂದೆಯು ನಮಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲವೋ-ಇಂತಹ ‘ಅನುಪಕಾರಿ’ಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೊಡಬೇಕು. ಇದರ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಯಾರು ನಮಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿರುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಕೊಡಬಾರದು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ದಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕಾರಣ- ಕೇವಲ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತ್ರದಿಂದ ನಿಜವಾದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತೀರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಕಾರಿಯ ಸೇವೆ- ಸಹಾಯತೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ದಾನದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಬಾರದು. ಉಪಕಾರದ ಆಸೆಯನ್ನಿರಿಸಿ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಆ ದಾನವು ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ಚ ಪಾತ್ರೇ ಚ’ - ಪದಗಳ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ.*

* ಇಲ್ಲಿ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪಾತ್ರ-ಮೂರರಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯ ಚ ಭಾವೇನ ಭಾವಲಕ್ಷಣಮ್’ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಪ್ತಮೀ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

(1) ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ, ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುವುದು; ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಡುವುದು; ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಅದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತನಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕೊಡುವುದು.

(2) ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಗೋದಾವರಿ, ಕಾವೇರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ನದಿಗಳು, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ತೀರ್ಥರಾಜ ಪ್ರಯಾಗ, ಕಾಶೀ, ರಾಮೇಶ್ವರ ಮುಂತಾದ ಪವಿತ್ರ ದೇಶಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ದಾನಕೊಡುವುದು; ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ಅಕ್ಷಯತೃತೀಯಾ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪವಿತ್ರ ಪರ್ವಕಾಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ದಾನ ಕೊಡುವುದು; ವೇದಪಾಠೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರೀ ಭಿಕ್ಷುಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಉತ್ತಮ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ದಾನಕೊಡುವುದು.

‘ದೇಶೀ ಕಾಲೇ ಚ ಪಾತ್ರೇ ಚ’ - ಪದಗಳಿಂದ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

‘ತದ್ದಾನಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್’ - ಹೀಗೆ ಕೆಟ್ಟದಾನವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ವರ್ಯ-ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳು ಎಲ್ಲರದ್ದಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಇವೆ; ನಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಪಕಾರೀ ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ಕೂಡ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅವನದೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಕೊಡಬೇಕು. ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಆ ವಸ್ತು ಸೇರುತ್ತದೋ ಅದರ ಹಕ್ಕು ಅವನದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ವಸ್ತು ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆಯವರು ಬಯಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ಅವನು ಕೊಡಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ-ಅವನ ವಸ್ತುವನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ಕೊಡುವುದಿದೆ, ತನ್ನ ವಸ್ತು (ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು) ಅವನಿಗೆ ಕೊಡವುದಲ್ಲ-ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲಿಂದಲೇ ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ತಾತ್ವರ್ಯ- ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ವಸ್ತುವು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅದನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದ್ದೇವೆ, ಅದನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅವನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನಿಗೇ ಕೊಡುವುದು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ದಾನವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ವಸ್ತು, ಫಲ, ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೋ- ಆ ದಾನವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ದಾನವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಇದು - ‘ಒಂದುದಾನ ಸಾವಿರಪಟ್ಟು ಪುಣ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ದಾನವಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದಾನದಿಂದ (ಸಾವಿರದೊಂದಿಗೆ) ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.* ಆದರೆ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ದಾನದ ಬದಲಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದು ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ - ‘ಯತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಾರ್ಥಮ್’ (17/21). ಈ ರಾಜಸ ಭಾವವನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಪಕಾರಿಣೇ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

* ಸುಪಾತ್ರದಾನಾಚ್ಚ ಭವೇದ್ಧನಾ ಢ್ಯೋ ಧನಪ್ರಭಾವೇಣ ಕರೋತಿ ಪುಣ್ಯಮ್ ।
ಪುಣ್ಯ ಪ್ರಭಾವಾತ್ಸುರಲೋಕವಾಸೀ ಪುನರ್ಧನಾಢ್ಯಃ ಪುನರೇವ ಭೋಗೀ॥
ಕುಪಾತ್ರದಾನಾಚ್ಚ ಭವೇದ್ದರಿದ್ರೋ ದಾರಿದ್ಯ್ರದೋಷೇಣ ಕರೋತಿ ಪಾಪಮ್ ।
ಪಾಪಪ್ರಭಾವಾನ್ನರಕಂ ಪ್ರಯಾತಿ ಪುನರ್ದರಿದ್ರಃ ಪುನರೇವ ಪಾಪೀ ।।

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುಣವು ತ್ಯಾಗದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಅನಾಮಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (14/6). ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ (ತ್ಯಾಗ) ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಜೋಗುಣ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ, ತಮೋಗುಣವು ಮೂಢತೆ ತಂದು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ‘ಯಜ್ಞ’ ವಾಗಿದೆ, ಯಾವಾಗಲು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ರುವುದು ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ, ಅವನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಡುವುದು ದಾನವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಯಜ್ಞ-ತಪಸ್ಸು-ದಾನ ಮಾಡುವುದು ಆಸರೀ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸೀ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಯತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಾರ್ಥಂ ಫಲಮುದ್ದಿಶ್ಯ ವಾ ಪುನಃ ।

ದೀಯತೇ ಚ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ತದ್ದಾನಂ ರಾಜಸಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವ(ದಾನವು) ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಮ್ - ಕಷ್ಟದಿಂದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಾರ್ಥಮ್ - ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಫಲಮ್ - ಫಲದ, ಉದ್ದಿಶ್ಯ - ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ, ದೀಯತೇ - ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಆ, ದಾನಮ್ - ದಾನವನ್ನು, ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ಸ್ಮೃತಮ್ -ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥21॥

ಆದರೆ ಯಾವ ದಾನವು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸಿ ಅಥವಾ ಫಲದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ದಾನವನ್ನು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಾರ್ಥಮ್’ - ರಾಜಸ ದಾನವು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ- ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಯಾವುದಾದರು ವಿಶೇಷ ಅವಕಾಶದಲ್ಲಿ ದಾನದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ತೆಗೆದಿಡುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ಹತ್ತಿರದ ನೆಂಟರ ಕುಲಪುರೋಹಿತರಿಗೇ ನಾನು ದಾನಮಾಡುವೆನು, ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ನೆಂಟರು ನಮ್ಮ ಕುಲಪುರೋಹಿತರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ಕುಲಪುರೋಹಿತರ ಬಳಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದು. ಇಂತಹ ಪುರೋಹಿತರು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯವರಾಗಿದ್ದು, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ನಾವು ದಾನಕೊಟ್ಟರೆ, ಅವರು ಎಂದಾದರು ಯಾತ್ರೆಯ, ಮಕ್ಕಳ ಮದುವೆಯ, ಹೊಸ ಮನೆಕಟ್ಟುವ, ಬಾವಿ ಅಗೆಸುವ ಮಹೂರ್ತಗಳನ್ನು ಹೇಳುವರು. ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ನಮಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನಾವು ಸಹಾಯವಾಗಿ ಹಣಕೊಟ್ಟರೆ ಅವರು ಎಂದಾದರು ನಮಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವರು, ನಮ್ಮ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವರು; ಏಕೆಂದರೆ, ದಾನದಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಅವರು ನಮಗೆ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಡುವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಅವರು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಫಲಮುದ್ದಿಶ್ಯ ವಾ ಪುನಃ’ - ಫಲದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಕೊಡುವ ದಾನದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ದೇಶ (ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಕಾವೇರಿ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ), ಕಾಲ (ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಗ್ರಹಣ ಇತ್ಯಾದಿ), ಪಾತ್ರ (ವೇದಪಾಠೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇತ್ಯಾದಿ) ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡುವನು ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳನ್ನೂ ನೋಡುವನು; ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ದಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಆ ದಾನವು ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ರಾಜಸದಾನದಲ್ಲಿ ‘ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ಚಪಾತ್ರೇ’ ಪದಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುನಃ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಯಾರಿಂದ ಏನಾದರು ಉಪಕಾರ ಪಡೆದಿರುವನೋ, ಅಥವಾ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಸಿಗುವ ಸಂಭವ ವಿದೆಯೋ, ಇದನ್ನು ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ದಾನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

‘ದೀಯತೇ ಚ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಮ್’ - ರಾಜಸ ದಾನವು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ - ವಕ್ತಾಬಂದಿರುವನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದಾನಕೊಡಬೇಕಲ್ಲ. ಇಷ್ಟು ದಾನಮಾಡಿದರೆ ಅಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಲ್ಲ. ಇಷ್ಟು ಹಣಕೊಟ್ಟರೆ ಅಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಆಯಿತಲ್ಲ. ಅವರು ಎಂದಾದರು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕಲ್ಲ. ಇಷ್ಟರಲ್ಲೆ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದುಹೋದರೆ ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಇಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಕೆಲಸ ಸಾಗುವುದಾದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಏಕೆ ಕೊಡಬೇಕು? ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡಲು ಎಲ್ಲಿಂದ ತರಲಿ? ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಪಡೆಯುವವರ ಸ್ವಭಾವ ಕೆಟ್ಟು ಹೋದೀತು. ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ನಷ್ಟವಾದರೆ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ಸಾಗುವುದು? ಆದರೆ ಇಷ್ಟು ಕೊಡಲೇ ಬೇಕಲ್ಲ! ಇತ್ಯಾದಿ ಅವರು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ದಾನವಾದರೋ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಚೌಕಾಶಿ ಮಾಡಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

‘ತದ್ದಾನಂ ರಾಜಸಂ ಸ್ಮೃತಮ್’ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗುವ ದಾನವು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಅದೇಶಕಾಲೇ ಯದ್ದಾನಮಪಾತ್ರೇಭ್ಯಶ್ಚ ದೀಯತೇ ।

ಅಸತ್ಕ್ರತಮವಜ್ಞಾತಂ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತವ್ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ದಾನಮ್ - ದಾನವನ್ನು, ಅಸತ್ಕೃತಮ್ - ಸತ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅವಜ್ಞಾತಮ್ - ಅವಜ್ಞೆಯಿಂದ, ಅದೇಶಕಾಲೇ - ಅಯೋಗ್ಯ ದೇಶ - ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಪಾತ್ರೇಭ್ಯಃ - ಕುಪಾತ್ರನಿಗೆ, ದೀಯತೇ - ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಆ(ದಾನವನ್ನು) ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥22॥

ಯಾವ ದಾನವನ್ನು ಸತ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಹಾಗೂ ಅವಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅಯೋಗ್ಯ ದೇಶ-ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುಪಾತ್ರನಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ದಾನವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥22॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಸತ್ಕೃತಮವಜ್ಞಾತಮ್’ - ತಾಮಸ ದಾನವು ಸತ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಅವಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ-ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ದಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯಾರಾದರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬಂದರೆ ಅವನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೋಡಿ, ಪುರೋಹಿತರೇ! ನಮ್ಮ ತಾಯಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಳಾದಾಗಲೂ ನೀವು ಬಂದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು, ನೀವು ನಮ್ಮ ಮನೆ ಪುರೋಹಿತರಾಗಿದ್ದೀರಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಕೊಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು - ನೀನು ಏಕೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ತೊಂದರೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿ? ಯಾರಿಗಾದರು ಬಡವರಿಗೆ ಕೊಡು ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಯಾರಿಗೆ ಯಾರೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ಇದೇ ದಾನವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾದರೋ ಬೇರೆಯವರು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಬಡಪಾಯಿ ಬಡವನಿಗೆ ಯಾರು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ? ಪುರೋಹಿತರು ಏಕೆ ಬಂದರು, ಇದಾದರೋ ನಾಯಿ ಬಂದಿದೆ; ಏನಾದರು ಎಸೆದುಬಿಡು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದು ಬೊಗಳೀತು ಇತ್ಯಾದಿ ಅಂದುಕೊಂಡು ದಾನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಈ ದಾನವು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅದೇಶಕಾಲೇ ಯದ್ದಾನವ್’- ಮೂಢತೆಯ ಕಾರಣ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾತೇ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ದಾನಮಾಡಲು ದೇಶ-ಕಾಲದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಬಯಸಿದಾಗ ಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು. ಯಾವುದಾದರು ವಿಶೇಷ ದೇಶ-ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಪುಣ್ಯವಾಗುವುದಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಸಿಗಲಾರದೇ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಸಮಯ ಬರಬೇಕು, ಇಂತಹ ಪರ್ವಬರಬೇಕು ಇದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ನಮ್ಮ ವಸ್ತು ಖರ್ಚುಮಾಡುವುದಿದೆ, ಬೇಕಾದಾಗ ಕೊಡು ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಅನಾದರ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ- ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಮಹತ್ವವಿರದೆ ಹಣದ ಮಹತ್ವವಿರುತ್ತದೆ.

‘ಅಪಾತ್ರೇಭ್ಯಶ್ಚ ದೀಯತೇ’ - ತಾಮಸ ದಾನವನ್ನು ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ತರ್ಕ-ವಿತರ್ಕ ಮಾಡಿ ಪಾತ್ರದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪಾತ್ರದ ಮಾತುಗಳು ಸುಮ್ಮನೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ; ಯಾರಾದರು ಇಲ್ಲಿ ದಾನ ಪಡೆದರೆ ಅವರ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬುವುದಿಲ್ಲವೇ? ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಾರದೇ? ಪಾತ್ರನಿಗೆ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯವಾಗುವುದಾದರೆ, ಇವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಪುಣ್ಯವಾಗಲಾರದೇ? ಇವರೇನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲದೇ? ಇವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತೇನು? ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಸಾಧನೆಗಾಗಿಯೇ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಕುತರ್ಕತೆಗೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.

‘ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್’ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ದಿಂದ ಕೊಡಲಾದ ದಾನವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ- ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಅಧೋಗತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ- ‘ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18) ಮತ್ತು ರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಕೊಟ್ಟದಾನವು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ‘ಜೇನ ಕೇನ ಬಿಧಿ ದೀನ್ಹೇಂ ದಾನ ಕರಇ ಕಲ್ಯಾನ॥’ (ಮಾನಸ-7/103ಖ) ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಬರುತ್ತದಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ - ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ-ಈ ಕಾನೂನು ದಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೊಂದು ವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಚರಣಗಳಿವೆ- ‘ಸತ್ಯಂ ದಯಾ ತಪೋ ದಾನ ಮಿತಿ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-12/3/18). ಈ ನಾಲ್ಕು ಚರಣಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೇ ಚರಣ ‘ದಾನ’ವು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದೆ- ‘ದಾನಮೇಕಂ ಕಲೌ ಯುಗೇ’ (ಮನುಸ್ಮೃತಿ-1/86). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೋಸ್ವಾಮಿಯವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-

ಪ್ರಗಟ ಚಾರಿ ಪದ ಧರ್ಮ ಕೇ ಕಲಿ ಮಹು ಏಕ ಪ್ರಧಾನ ।

ಜೇನ ಕೇನ ಬಿಧಿ ದೀನ್ಹೇಂ ದಾನ ಕರಇ ಕಲ್ಯಾನ ॥

(ಮಾನಸ 7/103 ಖ)

ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ತಾತ್ವರ್ಯ-ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಲಾದರೂ ದಾನವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು, ಅದರಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನಗೆ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಾಮಸದಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಆಂಶಿಕ ತ್ಯಾಗವಿರುವು ದರಿಂದ ದಾನ ಕೊಡುವವನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಲಾರನು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು - ಈ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣವು ತುಂಬಾ ಮಲಿನವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ-ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಮಾಡಿದ ದಾನವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೊಂದು ಸವಲತ್ತು ಇದೆ. ಇದರಿಂದ ದಾನಕೊಡುವ ಸ್ವಭಾವ ವಾದರೋ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇದ್ದೀತು, ಅದು ಮುಂದೆ ಎಂದಾದರು ಯಾವುದಾದರು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ದಾನದ ಕ್ರಿಯೇಯೇ ನಿಂತುಹೋದರೆ, ಮತ್ತೆ ಕೊಡುವ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುವ ಯಾವ ಅವಕಾಶವೂ ಸಿಗಲಾರದು. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಓರ್ವ ಋಷಿಯು - ‘ಶ್ರದ್ಧಯಾ ದೇಯಮಶ್ರದ್ಧಯಾದೇಯಮ್’ (ತೈತ್ತಿರೀಯ-1/11) - ಈ ಶ್ರುತಿಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ- ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪದದ ಅರ್ಥವಾದರೋ- ‘ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೊಡಬೇಕು’ ಎಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಎರಡನೇ ಪದದ ಅರ್ಥ-‘ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ ಅದೇಯವ್’ (ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೊಡಬಾರದು) -ಹೀಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ- ‘ಅಶ್ರದ್ಧಯಾದೇಯಮ್’ (ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದಾನ ಕೊಡಬೇಕು) - ಈ ಪ್ರಕಾರವೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ದಾನ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಅನ್ನ, ಜಲ, ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧಿ-ಈ ನಾಲ್ಕರ ದಾನದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ-ಕುಪಾತ್ರದ ವಿಚಾರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದು. ಇವರಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನೇ ನೋಡಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪಾತ್ರ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆ, ಸಿಗದಿದ್ದರೂ ಏನೂ ತೊಂದರೆ ಇಲ್ಲ. ನಾವಾದರೋ ಹಸಿದವನಿಗೆ, ಅನ್ನ ಕೊಡಬೇಕು, ಬಾಯಾರಿದವನಿಗೆ ನೀರು ಕೊಡಬೇಕು, ವಸ್ತ್ರ ಹೀನನಾದವನಿಗೆ ವಸ್ತ್ರಕೊಡಬೇಕು, ರೋಗಿಗೆ ಔಷಧಿಕೊಡಬೇಕು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರಾದರು ಯಾರನ್ನಾದರು ಅನುಚಿತವಾಗಿ ಭಯಭೀತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ದುಃಖಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವನನ್ನು ಅವನಿಂದ ಬಿಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಅಭಯದಾನ ಕೊಡುವುದೂ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕುಪಾತ್ರನು ಪುನಃ ಹಿಂಸಾದಿ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ನಾಗುವಷ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಅನ್ನ-ನೀರು ಕೊಡಬಾರದು; ಯಾರಾದರು ಹಿಂಸಕ ಮನುಷ್ಯನು ಅನ್ನ-ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿಯುವಷ್ಟು, ಬದುಕುಷ್ಟು ಅನ್ನ-ನೀರು ಕೊಡಬೇಕಾದುದು ಹೌದು! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕರ ದಾನದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರತೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ನೊಡುವುದಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನೂ ಕೂಡ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಭುವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ- ಈ ರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಬಂದಿರುವನೆಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದಾನ ಮಾಡುವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಪೂಜೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ- ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ’ (18/46) ತಾತ್ವರ್ಯ-ಭಕ್ತನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗಿರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಫಲ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗಿನ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನಗಳೆಲ್ಲವೂ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾಗಳೆಲ್ಲವೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ.

ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ರಾಜಸ’ ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ ಇವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟ ಹಾಗೂ ಅದೃಷ್ಟ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ದೃಷ್ಟದ ಎರಡು ಫಲಗಳಿವೆ-ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕವೆಂದು. ರಾಜಸ ಭೋಜನದ ನಂತರ ಆಗುವ ತೃಪ್ತಿಯು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಫಲವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ರೋಗಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು ಆಂತರಿಕ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅದೃಷ್ಟಕ್ಕೂ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ದಂಭದಿಂದ- ‘ದಂಭಾರ್ಥಮವಿ ಚೈವ ಯತ್’ (17/12), ಸತ್ಕಾರ ಮಾನಪೂಜೆಗಾಗಿ- ‘ಸತ್ಕಾರ ಮಾನಪೂಜಾರ್ಥಮ್’ (17/18) ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪ ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ- ‘ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಾರ್ಥಮ್’ (17/21) ಮಾಡಲಾದ ರಾಜಸ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ದಾನಗಳ ಫಲ ಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಇದೇ ಶರೀರ ಇರುವಾಗಲೇ ಸಿಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.* ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪರಮ ಪ್ರಾತ್ಯವಸ್ತುವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಫಲವು ‘ಪಾರಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ರಾಜಸ ಯಜ್ಞ- ‘ಅಭಿಸಂಧಾಯ ತು ಫಲಮ್’ (17/12) ಮತ್ತು ದಾನ- ‘ಫಲಮುದ್ದಿಶ್ಯ ವಾ ಪುನಃ’ (17/21) ಇದರ ಪುಲವು ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎರಡೂ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರು (2/42-43 ಮತ್ತು 9/20-21) ಮತ್ತು ಕೇವಲ ದಂಭ, ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ, ಪೂಜೆ, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಇವುಗಳಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ ಮಾಡುವವರು (17/12, 18 ಮತ್ತು 21) ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.+ ಆದರೆ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವ (17/13, 19) ತಾಮಸ ಪುರುಷರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ- ‘ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18) ‘ಪತಂತಿ ನರಕೇಶುಚೌ’ (16/16) ‘ಆಸುರೀಷ್ಟೇವ ಯೋನಿಷು’ (16/19) ‘ತತೋ ಯಾಂ ತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್’ (16/20).

* ರಾಜಸದ ದೃಷ್ಟದ ಫಲ ಕಾಲಾಂತಿಕ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟದ ಲೌಕಿಕ ಫಲ-ಎರಡೂ ಒಂದೇಯಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ-ಭೋಜನದ ಪರಿಣಾಮ ಸ್ವರೂಪೀ ಆಗುವ ರೊಗಾದಿಗಳು ಭೌತಿಕ (ಕಲಾಂತರಿಕ) ಫಲವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅದರಲ್ಲಿ ನೇರವಾದ ಭೋಜನದ್ದೇ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಮತ್ತು ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ ಯಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲವು ಆಧಿದೈವಿಕ (ಲೌಕಿಕ) ಫಲವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಅದು ಪ್ರಾರಬ್ಧವಾಗಿ ಫಲ (ಪುತ್ರಾದಿ) ದ ರೂಪದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

+ ರಾಜಸ ಪುರಷರ ದಂಭವು (17/12 ಮತ್ತು 18) ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆದರೆ ಅವರು ನರಕಗಳಿಗೂ ಹೋಗಬಲ್ಲರು.

ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಯಜ್ಞಾದಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಉಚ್ಚ, ಮಧ್ಯಮ, ಕನಿಷ್ಠ-ಹೀಗೆ ಮೂರು ರೀತಿಯ ದರ್ಜೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉಚ್ಚ ದರ್ಜೆಯವರು ತಮ್ಮ ಸಮಾನ ದರ್ಜೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಇವರು ನಮಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಂದರು? ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಈರ್ಷ್ಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ, ಕನಿಷ್ಠ ದರ್ಜೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ- ನಾವು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವರು ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಧ್ಯಮ ಶ್ರೇಣಿಯವರು ತಮ್ಮಿಂದ ಉಚ್ಚ ದರ್ಜೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವರ ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಇವರಿಗೆ ಮತ್ಸರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ದರ್ಜೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕನಿಷ್ಠ ಶ್ರೇಣಿಯವರಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ದರ್ಜೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿ ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಭೋಗ-ಸಾಮಗ್ರಿ ಏಕಿದೆ? ಅವರು ಇಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ತಲುಪಿದರು? ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ತಮಗೆ ಸಮಾನರಾದ ದರ್ಜೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಇವರು ನಮ್ಮ ಸಮಾನ ಹೇಗೆ ಬಂದು ಕುಳಿತರು? ಎಂಬ ಈರ್ಷ್ಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಾರದಿರುವವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾವು ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನವಾದ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕೂಡ ನಿತ್ಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಣಿಯವರಲಿ, ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಅವರೂ ಕೂಡ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಕ್ಷಿಣೇ ಪುಣ್ಯೇ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಂ ವಿಶಂತಿ’ (9/21) ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇರಲಾರದು, ಒಂದು ದಿನ ಹೊರಟುಹೋದೀತು ಎಂಬ ಚಿಂತೆ, ಭಯ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖ, ಉರಿ, ಈರ್ಷ್ಯೆ ಇವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಅಸುರರ ಅನಾಚಾರಗಳಿಂದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ; ಯಾರಾದರು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಹೃದಯಲ್ಲಿ ಜ್ವಾಲೆ ಏಳುತ್ತದೆ, ಭಯಭೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಗಳ ಫಲವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರತಿಬಂಧಕರೂಪೀ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ- ‘ಪೂತಪಾಪಾಃ’ (9/20) ಮತ್ತು ಅವರು ಯಜ್ಞದ ಪುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖ, ಉರಿ, ಭಯ ಇವುಗಳು ಯಾವ ಪಾಪಗಳ ಫಲ? ಇದರ ಉತ್ತರ-ಇವೆಲ್ಲವು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಪಶುಹಿಂಸೆಯ ಪಾಪದ ಫಲವಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು — ಯಜ್ಞಾದಿ ಸಕಾಮಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ದೋಷಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ- ‘ಸರ್ವಾರಂಭಾಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ’ (18/48) ಅರ್ಥಾತ್- ಹೊಗೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವುದಾದರು ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಕ್ರಿಯಾದಲ್ಲೇ ದೋಷಗಳಿರುವಾಗ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಾದರೋ (ಸಕಾಮ ಭಾವ ಇರುವುದರಿಂದ) ದೋಷಗಳ ಸಂಭವವು ಹೆಚ್ಚೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ದೋಷಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡಿದ ನಂತರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಾನದಿಂದ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷ (ಪಾಪ)ಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ? ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆಯೂ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಕೊಳೆಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸೋಪಿನಿಂದ ತೊಳೆದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ನೂಲಿನೊಳಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೊಳೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣ-ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕೂಲ-ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಜನ್ಯ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ದೋಷಗಳ ಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವಸಹಿತ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ. ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂತೆಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಪೂರ್ವಕ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಶುದ್ಧಿ (ದೋಷ ನಿವೃತ್ತಿ) ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಆಗುವಷ್ಟು ಶುದ್ಧಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.*

* ಬೇರೆಯವರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸದಿರುವುದು, ಈರ್ಷ್ಯೆ ಉಂಟಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲ ಪೂರ್ವಕೃತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಲ್ಲ. ಆ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲ ಅಂತಃಕರಣದ ಅಶುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಂಶಿಕ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಕರಣದ ಅಶುದ್ಧಿಯು -ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಉದ್ದೇಶವಾದಾಗ ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮೂರನೆಯ ಮಾತು-ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು- ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆ ಏಕೆ ಮಾಡು ತ್ತಾನೆ? ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು- ‘ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಧವಃ’ (3/37) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಕಾಮನೆಯೇ ಪಾಪಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ರಾಜಸ ಯಜ್ಞದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳಾಗಬಲ್ಲವು.

ರಾಜಸ ಹಾಗೂ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞಾದಿ ಮಾಡುವವರು ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞಾದಿ ಮಾಡುವವರು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ‘ರಾಗ’ ಉಂಟಾದರೆ ರಜೋ ಗುಣದ ಧರ್ಮವಾಗವುದರಿಂದ ಆ ರಾಗವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ (14/6).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ದಾನವೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಮಾಡಲಾಗುವ ದಾನವು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಕೋಡುವ, ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿರಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ದಾನ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂಧನಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡುವ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ (ಭಾವ, ವಿಧಿ, ಕ್ರಿಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ) ಕೊರತೆಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ನಿರ್ದೇಶೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತಃ ।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಸ್ತೇನ ವೇದಾಶ್ಚ ಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ವಿಹಿತಾಃ ಪುರಾ ॥

ಓಂ - ಓಂ, ತತ್ - ತತ್, ಸತ್ - ಸತ್, ಇತಿ - ಈ, ತ್ರಿವಿಧಃ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - (ಯಾವ) ಪರಮಾತ್ಮನ, ನಿರ್ದೇಶಃ - ನಿರ್ದೇಶ (ಸಂಕೇತ) ಸ್ಮೃತಃ - ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ತೇನ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ, ಪುರಾ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ವೇದಾಃ - ವೇದಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯಜ್ಞಾಃ - ಯಜ್ಞಗಳು, ವಿಹಿತಾಃ - ರಚನೆಯಾಗಿವೆ. ॥23॥

ಓಂ, ತತ್, ಸತ್-ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ದೇಶ (ಸಂಕೇತ) ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಗಳು ರಚನೆಯಾಗಿವೆ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ನಿರ್ದೇಶೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತಃ’ - ಓಂ, ತತ್, ಸತ್- ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ದೇಶವಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. (ಈ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವನು).

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಸ್ತೇನ ವೇದಾಶ್ಚ ಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ವಿಹಿತಾಃ ಪುರಾ’ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಮೊದಲು (ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ) ವೇದಗಳನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ವೇದಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಅನುಷ್ಠಾನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಜ್ಞಗಳಿವೆ. ಈಗ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಕೊರತೆಗಳು ಉಳಿದರೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ ಆ ಕೊರತೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುವವರು ಹಿಟ್ಟು ಕಲಿಸುವಾಗ ನೀರು ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಅವರೇನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಹಿಟ್ಟು ಬೆರೆಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಾದರು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅದರಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಕೊರತೆ-ಅಂಗ-ವೈಗುಣ್ಯ ಉಳಿದರೆ, ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಭಗವಂತನ ನಾಮವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುವುದರಿಂದ ಅಂಗವೈಗುಣ್ಯಗಳು ಸರಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಮಹಾನಿರ್ವಾಣ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ-

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಮಂತ್ರೇಣ ಯೇ ಯತ್ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರೇತ್

ಗೃಹಸ್ಥೋ ವಾಪ್ಯುದಾಸೀನಸ್ತಸ್ಯಾಭೀಷ್ಟಾಯ ತದ್ ಭವೇತ್॥

ಜಪೋ ಹೋಮಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ಯಖಿಲಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ

ಓಂ ತತ್ಸನ್ಮಂತ್ರನಿಷ್ಪನ್ನಾಃ ಸಂ ಪೂರ್ಣಾಃಸ್ಯುರ್ನ ಸಂಶಯಃ ॥

(14/154/155)

‘ಓಂ ತತ್ ಸತ್’ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಗೃಹಸ್ಥ ಅಥವಾ ಉದಾಸೀನ (ಸಾಧು) ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಂಭಿಸು ತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಇದರಿಂದ ಅಭೀಷ್ಟ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಪ, ಹೋಮ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಸಂಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಓಂ ತತ್ ಸತ್’ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಸಫಲವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯುದಾಹೃತ್ಯ ಯಜ್ಞ ದಾನತಪಃಕ್ರಿಯಾಃ ।

ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ವಿಧಾನೋಕ್ತಾಃ ಸತತಂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಮ್ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಮ್ - ವೈದಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವ ಪುರುಷರ, ವಿಧಾನೋಕ್ತಾಃ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾದ, ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕ್ರಿಯಾಃ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸತತಮ್ - ಸದಾಕಾಲ, ಓಂ - ಓಂ, ಇತಿ - ಎಂಬ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮವನ್ನು ಉದಾಹೃತ್ಯ - ಉಚ್ಚರಿಸಿಯೇ, ಪ್ರವಂರ್ತತೇ - ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ॥24॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೈದಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವ ಪುರುಷರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಓಂ ಎಂಬ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿಯೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ॥24॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯುದಾಹೃತ್ಯ......... ಬ್ರಹ್ಮ- ವಾದಿನಾಮ್’ - ವೇದವಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್-ವೇದಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪುವಂತಹ ಯಾವ ವೈದಿಕ ಸಂಪ್ರ ದಾಯವಿದೆಯೋ, ಅವರಿಗಾಗಿ, ‘ಓಂ’ ಇದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ‘ಓಂ’ವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿಯೇ ವೇದಪಾಠ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಗೂಳಿಯಲ್ಲದೆ ಗೋವುಗಳು ಗಬ್ಬವಾಗು ವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಗಳ ಎಷ್ಟು ಋಚೆಗಳಿವೆಯೇ, ಶ್ರುತಿಗಳಿವೆಯೇ ಅವೆಲ್ಲ ‘ಓಂ’ ಇದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸದೆ ಫಲಪ್ರದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಫಲ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಓಂ’ ವನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಏಕೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ? ಕಾರಣ-ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಓಂ-ಪ್ರಣವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆ ಪ್ರಣವಕ್ಕೆ ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳಿವೆ. ಆ ಮಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ತ್ರಿಪದಾ ಗಾಯತ್ರೀ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ತ್ರಿಪದಾ ಗಾಯತ್ರಿಯಿಂದ ಋಕ್, ಸಾಮ, ಯಜುಃ- ಈ ವೇದತ್ರಯೀ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಓಂ ಕಾರವು ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಗಾಯತ್ರಿಯೂ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳೂ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ವೈದಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಓಂ ಕಾರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ತದಿತ್ಯನಭಿಸಂಧಾಯ ಫಲಂ ಯಜ್ಞತಪಃಕ್ರಿಯಾಃ ।

ದಾನಕ್ರಿಯಾಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಃ ಕ್ರಿಯಂತೇ ಮೋಕ್ಷಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ ॥

ತತ್ - ‘ತತ್’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಇತಿ - ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಮೋಕ್ಷಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ - ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ, ಫಲಮ್ - ಫಲದ, ಅನಭಿಸಂಧಾಯ, - ಇಚ್ಛಾರಹಿತರಾಗಿ, ವಿವಿಧಾಃ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ, ಯಜ್ಞತಪಃಕ್ರಿಯಾಃ - ಯಜ್ಞ ತಪರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ದಾನಕ್ರಿಯಾಃ - ದಾನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಕ್ರಿಯಂತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 25 ॥

‘ತತ್’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಫಲೇಚ್ಛಾರಹಿತರಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞ ತಪರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನ ರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 25 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತದಿತ್ಯನಭಿಸಂಧಾಯ........ಮೋಕ್ಷ ಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ’ - ಕೇವಲ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಕಾರಣ-ವಿಹಿತ-ನಿಷಿದ್ಧ, ಶುಭ-ಅಶುಭ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ-ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲದ ಸಂಯೋಗ- ವಿಯೋಗವಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಫಲದ ಭೋಗವೂ ಪ್ರಾರಂಭ-ಸಮಾಪ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಆ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಫಲಭೋಗದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲೂ ಇದ್ದ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಫಲಭೋಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಬಳಿಕವೂ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯಾ-ಫಲಭೋಗದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಗಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆಯು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿದೆ. ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹ ಈ ಸತ್ತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ‘ತತ್ ಇತಿ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಶೀಲ ಫಲದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಹರಿಸದಿರುವುದರಲ್ಲೇ ‘ಅನಭಿಸಂಧಾಯ ಫಲವ್’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವಂತಹ ತತ್ತ್ಪದ ಸ್ಮೃತಿ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಫಲದ ಅಭಿಸಂಧಿ (ಇಚ್ಛೆ) ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರಬಾರದು.

ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ವಿಯುಕ್ತ (ಅಗಲುವ)ವಾಗುವ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲು, ಕೇಳಲು, ತಿಳಿಯಲು ಬರುವುದನ್ನೇ ನಾವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ,ಬಲವನ್ನು ಸಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಈ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ, ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಮಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಪ್ರಪಂಚದ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ (ನಾನು-ನನ್ನದು)ಯ ತ್ಯಾಗ ಗೈದು, ಅವನೇ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಅವನದೆಂದೇ ತಿಳಿದು, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನ ನಿಜವಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ಪುರುಷಾರ್ಥ)ದ ಸಫಲತೆ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಿರಾಕರಣ ಮಾಡಿ, ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಆ ‘ತತ್’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತವಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.

ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು (ಭಗವಂತನ ಉದ್ದೇಶ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡು) ‘ತತ್’ ಪದಬೋಧಕ ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ ಗೋವಿಂದ, ನಾರಾಯಣ, ವಾಸುದೇವ, ಶಿವ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಯಜ್ಞದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ, ಜಪ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಧ್ಯಾನ ಸಮಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ, ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಯಾವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ನಮ್ಮವುಗಳಲ್ಲ. ಶರೀರಾದಿಗಳೇ ನಮ್ಮದಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮನೆ, ಜವಿಾನು, ಸಂಪತ್ತು, ಹಣ-ಕಾಸು, ಕುಟುಂಬ ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ನಮ್ಮವಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಭುವಿನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಪ್ರಭುವಿನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಹಾಗೂ ನಾವು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಭುವಿನವರೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ನಾವು ಭಗವಂತನವರು- ಭಗವಂತ ನಮ್ಮವ-ಈಭಾವದಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಚಕ ‘ತತ್’ (ಅದು) ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪರಮಾತ್ಮನು ಅಲೌಕಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ’ (15/17) ಅವನು ವಿಚಾರದ ವಿಷಯನಾಗಿರದೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ವಿಷಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರದ ಹಾಗೂ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಶಬ್ದದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ಸತ್’ ಶಬ್ದದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಸದ್ಭಾವೇ ಸಾಧುಭಾವೇ ಚ ಸದಿತ್ಯೇತ್ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ।

ಪ್ರಶಸ್ತೇ ಕರ್ಮಣಿ ತಥಾ ಸಚ್ಛಬ್ದಃ ಪಾರ್ಥ ಯುಜ್ಯತೇ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ!, ಸತ್ - ಸತ್, ಇತಿ - ಎಂಬ, ಏತತ್ - ಈಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮವು, ಸದ್ಭಾವೆ - ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಾಧುಭಾವೇ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ - ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಪ್ರಶಸ್ತೇ - ಪ್ರಶಂಸನೀಯ, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ, ಸತ್ ಸತ್, ಶಬ್ದಃ - ಶಬ್ದವನ್ನು, ಯುಜ್ಯತೇ - ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥26॥

ಹೇಪಾರ್ಥಾ! ‘ಸತ್’ ಎಂಬ ಈ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮವು ಸತ್ತಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೂ ಸತ್ ಶಬ್ದವನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 26 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸದ್ಭಾವೇ’-‘ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸತ್ತೆ (ಇರುವಿಕೆ)ಯ ಹೆಸರು ಸದ್ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ರೂಪಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ವಿಷ್ಣು, ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ಗಣೇಶ, ಸೂರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಅವತಾರಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ‘ಸದ್ಭಾವ’ದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗದಿರುವಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಾವ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿವೆಯೋ, ಅನೇಕ ನಾಮಗಳಿವೆಯೋ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಲೀಲೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ‘ಸದ್ಭಾವ’ ದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಇವೆ.

‘ಸಾಧು ಭಾವೇ’- ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೃದಯದ ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವಗಳೆಲ್ಲ ‘ಸಾಧುಭಾವೇ’ ಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.

‘ಸದಿತ್ಯೇತತ್ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ’- ಸತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಯಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಸದಾಕಾಲ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕೊರತೆ, ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ-ಇಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಇರುವ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಸತ್ಯ, ಕ್ಷಮೆ, ಉದಾರತೆ, ತ್ಯಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸತ್-ತತ್ತ್ವ, ಸದ್ಗುಣ, ಸದ್ಭಾವ ಎಂಬುದಾಗಿ ಸತ್, ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಪ್ರಶಸ್ತೇ ಕರ್ಮಣಿ ತಥಾ ಸಚ್ಛಬ್ದಃ ಪಾರ್ಥ ಯುಜ್ಯತೇ’- ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವ ಆಚರಣೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ‘ಪ್ರಶಸ್ತೇ ಕರ್ಮಣಿ’ಯ ಅಂತರ್ಗ ತವಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ, ಉಪನಯನ, ವಿವಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು; ಅನ್ನದಾನ, ಭೂದಾನ, ಗೋದಾನ ಮುಂತಾದ ದಾನಗಳು; ಕೆರೆ-ಭಾವಿ ಕಟ್ಟಿಸುವುದು, ಧರ್ಮಶಾಲೆಕಟ್ಟಿಸುವುದು, ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣ, ಹೂದೋಟ ಮಾಡುವುದು ಮುಂತಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ‘ಪ್ರಶಸ್ತೆ ಕರ್ಮಣಿ’ ಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಸದಾಚಾರ, ಸತ್ಕರ್ಮ, ಸತ್ಸೇವಾ, ಸದ್ವ್ಯವಹಾರ ಹೀಗೆ ‘ಸತ್’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗದಿರುವ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಅಥವಾ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ‘ಸದ್ಭಾವ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ- ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16). ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಆಸ್ತಿಕರು-ಸರ್ವೋಪರಿ, ಸರ್ವನಿಯಂತಾ, ಯಾವುದೋ ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಕ್ತಿ ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು, ಅಭಾವವಾಗುವುದನ್ನು ‘ಇದೆ’ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿರವೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು? ಕಾರಣ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತೆವೋ, ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೋ ಆ ಪ್ರಪಂಚವು ಮೊದಲಿರಲಿಲ್ಲಿ, ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದು ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂದುಹೋಗುತ್ತಿದೆ.-ಇದು ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೋ, ತಿಳಿಯುತ್ತೆವೆಯೋ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಪಂಚವಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಾಣುವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ನಿಜವಾಗಿ ಇರುವುದಾದರೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗುವು ದಾದರೆ ‘ಇಲ್ಲ’ವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಇರುವಿಕೆಯು ಪ್ರಪಂಚ- ಶರೀರಾದಿಗಳದ್ದಾಗಿರದೆ ಸತ್-ತತ್ತ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನ ದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಿರೂ ಪ್ರಪಂಚವು ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಕರಣದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವಗಳನ್ನು ‘ಸಾಧುಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುವಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವಗಳಿಗಾಗಿ ‘ಸತ್’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸ ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾವ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾ ಚಾರಗಳು ದೈವೀಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ. ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿದೆ. ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ‘ಸತ್’ ಆಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಬಂಧನಕಾರಕವಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಸತ್ತಾಗಿವೆ. ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಅಸತ್ ಆಗಿವೆ ಆದರೆ ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ. ಸತ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಅಸತ್ತಿನ ತ್ಯಾಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವಷ್ಟು ಸತ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅಸತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ತಂದುಕೊಂಡ ‘ಸತ್’ ಮೇಲಿನಿಂದ ಅಂಟಿಸಿದಂತಿರುತ್ತದೆ, ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಸತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಸತ್’ ಒಳಗಿನಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅಸತ್ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಸತ್’ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ, ಪೂಜೆ-ಪಾರಾಯಣೆ, ವಿವಾಹಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಶಂಸನೀಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಕರ್ಮ ಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇವನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳದೆ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ದೈತ್ಯ-ದಾನವರೂ ಕೂಡ ತಪಸ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದರೂ ಅಸದ್ಭಾವ, ಅರ್ಥಾತ್-ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಅಹಿತದ ಭಾವವಿರುವುದರಿಂದ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಅಸತ್-ಕರ್ಮ ಗಳಾಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ. (17/19). ಅವುಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಆಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿ- ನೋರ್ಜುನ’ (8/16). ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ- ‘ನ ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಕೃತ್ಕಶ್ಚಿದ್ ದುರ್ಗತಿಂ ತಾತ ಗಚ್ಛತಿ’ (6/40); ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಫಲ ಸತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತದ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳೇ ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಸತ್ಕರ್ಮವಾಗಿವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಯಜ್ಞೇ ತಪಸಿ ದಾನೇ ಚ ಸ್ಥಿತಿಃ ಸದಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ।

ಕರ್ಮ ಚೈವ ತದರ್ಥೀಯಂ ಸದಿತ್ಯೇವಾಭಿಧೀಯತೇ ॥

ಯಜ್ಞೇ - ಯಜ್ಞ, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಪಸಿ - ತಪಸ್ಸು, ಚ - ಮತ್ತು, ದಾನೇ - ದಾನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ , ಸ್ಥಿತಿಃ, ಏವ - ಸ್ಥಿತಿ (ನಿಷ್ಠೆ)ಯೂ ಕೂಡ, ಸತ್ - ಸತ್, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ತದರ್ಥೀಯಮ್ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಏವ - ಕೂಡ, ಸತ್ - ಸತ್, ಇತಿ - ಎಂದು, ಅಭಿಧೀಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 27॥

ಯಜ್ಞ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನರೂಪಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಿತಿ (ನಿಷ್ಠೆ)ಯೂ ಕೂಡ ಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳುಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 27 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜ್ಞೇ ತಪಸಿ ದಾನೇ ಚ ಸ್ಥಿತಿಃ ಸದಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ’- ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನರೂಪೀ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಿತಿ (ನಿಷ್ಠೆ) ಯು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ದಾನದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಿತಿ-ನಿಷ್ಠೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೊಂದು ವಸ್ತುಗಳ ಕುರಿತು ಹೃದಯಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ತತ್ಪರತೆಯುನ್ನು ‘ಸನ್ನಿಷ್ಠಾ’ (ಸತ್-ನಿಷ್ಠಾ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಚ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಜನರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶ್ರದ್ಧೆ-ನಿಷ್ಠೆಯಂತೆಯೇ ಕೆಲವರಿಗೆ ವರ್ಣಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಸತ್ಯವ್ರತ ಪಾಲನೆ ಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವರಿಗೆ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಯಮುನೆಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರಿಗೆ ತೀರ್ಥರಾಜ ಪ್ರಯಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುವ ಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಶ್ವಾಸ, ತತ್ಪರತೆಯನ್ನು ಕೂಡ ‘ಸನ್ನಿಷ್ಠೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕರ್ಮ ಚೈವ ತದರ್ಥೀಯಂ ಸದಿತ್ಯೇವಾಭಿಧೀಯತೇ’- ಆ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲದೆ, ಕರ್ಮಗಳು- ಲೌಕಿಕ (ಸ್ವರೂಪತಃ ಪ್ರಪಂಚ ಸಂಬಂಧೀ) ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ (ಸ್ವರೂಪತಃ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ) ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಿರುತ್ತವೆ.

(1) ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ, ಅಧ್ಯಾಪನ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಕೃಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ನಡೆದಾಡುವುದು, ಕುಳಿತು-ಏಳುವುದು, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾರೀರಿಕ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲ ‘ಲೌಕಿಕ’ವಾಗಿವೆ.

(2) ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಪೂಜೆ-ಪಾರಾಯಣೆ, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನ, ಶ್ರವಣ-ಮನನ, ಚಿಂತನ-ಧ್ಯಾನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡಲಾಗು ವುದೆಲ್ಲ ‘ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ’ ವಾಗಿವೆ.

ಇವೆರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸುಖ-ಸಂತೋಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಭಗವತ್ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಮಾಡದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ‘ತದರ್ಥೀಯಕಮ್’ ಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಭಗವದರ್ಥ ವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಫಲ ‘ಸತ್’ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸತ್ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು’ ಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಹರಳನ್ನು ಬೆಂಕಿಯು ಅಗ್ನಿರೂಪವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹರಳೂ ಕೂಡ ಅಗ್ನಿರೂಪ ವಾಗುವುದರ ಎಲ್ಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆ ಅಗ್ನಿಯದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಸತ್, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವ ರೂವಾಗುತ್ತವೆ, ಅಂದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ವಿಶೇಷತೆಯೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಧದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಶೇಷತೆಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತದರ್ಥೀಯಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಭೋಗ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಬಯಸದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಬಯಸುವವನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧನೆ ಎಷ್ಟು ಆಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲ ‘ಸತ್’ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಯಾರದೂ ಕೂಡ ದುರ್ಗತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/40); ಇಷ್ಟೇ ಮಾತಲ್ಲ, ಯೋಗ (ಸಮತೆ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವ)ದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿರು ವವನೂ ಕೂಡ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮಿರಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ (6/44) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಕಾರಣ-ಆ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಫಲ ಕೊಟ್ಟು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಾಧನೆ-ಕರ್ಮ ನಾಶವಾಗದೆ ‘ಸತ್’ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮಾತು ಬಂದಿತ್ತು- ‘ಅನಭಿಸಂಧಾಯ ಫಲಮ್’. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ - ‘ಮೋಕ್ಷಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ’ (17/25) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (9/26-27-28).

ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಕರ್ಮ ‘ಸತ್’ ಅರ್ಥಾತ್-ಸತ್ಫಲ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ತ್ಯಾಗವಾದ್ದರಿಂದಲೂ ಕರ್ಮ ಸತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಸತ್ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶ ರಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರಬಹುದು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ ಹುತಂ ದತ್ತಂ ತಪಸ್ತಪ್ತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯತ್ ।

ಅಸದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಪಾರ್ಥ ನ ಚ ತತ್ಪ್ರೇತ್ಯ ನೋ ಇಹ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಹುತಮ್ - ಮಾಡಿದ ಹವನ, ದತ್ತಮ್ - ಕೊಟ್ಟದಾನ, ತಪ್ತಮ್ - ತಪಿಸಿದ, ತಪಃ - ತಪವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯತ್ - (ಇನ್ನೂಕೂಡ) ಏನೆಲ್ಲ ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಲಾದ (ಎಲ್ಲವೂ) ಅಸತ್ - ಅಸತ್, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ - ಅದರ (ಫಲ) ನೋ, ಇಹ - ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ನ, ಪ್ರೇತ್ಯ - ಸತ್ತನಂತರವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್ಫಲ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಹವನ, ಕೊಟ್ಟದಾನ, ತಪಿಸಿದ ತಪವನ್ನು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಅಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಫಲವು ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಪ್ಫಲ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ ಹುತಂ ದತ್ತಂ ತಪಸ್ತಪ್ತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯತ್’- ಅಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ‘ಕೃತಂ ಚ ಯತ್,* ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ಇರುವಂತಹ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ ಅವೆಲ್ಲ ‘ಅಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ - ‘ಸಹಚರಿತಾ ಸಹ ಚರಿತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸಹಚರಿತ ಸ್ಯೈವ ಗ್ರಹಣಮ್’ - ವ್ಯಾಕರಣದ ಈ ನ್ಯಾಯಕ್ಕನುಸಾರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಹಚರ್ಯದಿಂದ ‘ಕೃತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮವೇ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.

‘ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ’- ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಅಭಾವದ ವಾಚಕ ‘ನಞ, ಸಮಾಸವಿದೆ. ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಆಸುರ ಜನರು ಪರಲೋಕ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ಧರ್ಮ, ಈಶ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.—

ಬರನ ಧರ್ಮ ನಹಿಂ ಆಶ್ರಮ ಚಾರೀ ।

ಶ್ರುತಿ ಬಿರೋಧ ರತ ಸಬ ನರ ನಾರೀ ।।

(ಮಾನಸ. 7/98/1).

ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಭಾವವನ್ನಿರಿಸಿ ಅವರು ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗಾದರೆ ಅವರು ಯಜ್ಞಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಜನರಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರನ್ನು ಜನರು ಆದರಿಸುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯವನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಯಜ್ಞಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಎಣಿಸ ಲೋಸುಗ ಅವರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಸದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಪಾರ್ಥ ನ ಚ ತತ್ಪ್ರೇತ್ಯ ನೋ ಇಹ’-

ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮ ಗಳೆಲ್ಲ ‘ಅಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರ ಫಲ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ- ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಫಲ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಹಾಗೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಧನ-ವೈಭವ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಯಾಗಬಲ್ಲದು. ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಹಾಗೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಫಲ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಫಲವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಎಷ್ಟು ಪಾಪ-ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾಗು ತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದಾಗ ಅವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಫಲವು ಉಂಟಾಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗ-ಭೋಗಿಸುವ, ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅನ್ಯಾಯ, ಅತ್ಯಾಚಾರ, ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೇ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಶಿಕ್ಷೆಯೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ! ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ರಾಗೀ ಪುರುಷನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರ ಫಲ ಕರ್ತೃವು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆ ಇದು ಕರ್ಮಗಳ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಸುರೀ-ಸಂಪ ತ್ತುಳ್ಳವರಿಗೆ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳ, ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಾಧಾರಣ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ ಆ ಕರ್ಮ ‘ಸತ್’ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಾವೂ ಕೂಡ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡ ಲಾದರೆ ಆ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಫಲಕೊಟ್ಟು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ ಅವೆಲ್ಲ ಅಸತ್ ಆಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಸತ್ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರದೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಾವದ್ದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ.

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸದ್ಭಾವ, ಸಾಧುಭಾವ, ಪ್ರಶಸ್ತ ಕರ್ಮ, ಸತ್ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ತದರ್ಥೀಯ ಕರ್ಮ ಇವು ಐದೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಸತ್- ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ‘ಸತ್’ ಎಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅಸತ್’ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತವೆ? ವೇದಗಳು, ಭಗವಂತನು, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಕೃಪೆಗೈದು ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಈ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವರು. ಆದರೆ ಈ ಮೂರರ ಮೇಲೆ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರರ ಮೇಲಿನ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ನರಕಾದಿ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಸಿಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳು ಶುಭ (ಒಳ್ಳೆಯ)ವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವುದೇ ಫಲ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ- ಇದೇ ಅವನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಾಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಗೈದು ಮಾನವ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಶುಭ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನಗೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೆ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಈಗ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವಾಗಲಿ- ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಕೃತಂ ಚ ಯತ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನಾಮಜಪ, ಕೀರ್ತನಾದಿಗಳು ಬರಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವು ಕರ್ಮವಾಗಿರದೆ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಶ್ರದ್ಧಾತ್ರಯ ವಿಭಾಗಯೋಗೋನಾಮ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥17॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಾತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗ’ವೆಂಬ ಹದಿನೇಳನೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥17॥

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲಾಗಿವೆ. ಈ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವವನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ಶ್ರದ್ಧೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವನು. ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಲೇ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ) ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ-ಸಂಬಂಧದ ಅನುಭವವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾತ್ರಯ ವಿಭಾಗಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಹದಿನೇಳನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ, ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 4, ಶ್ಲೋಕಗಳ 338 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 358 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 8, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 13, ಶ್ಲೋಕಗಳ 896 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 51 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 968 ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉವಾಚವಿದೆ.

ಹದಿನೇಳನೆ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 28 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಸಂಕೀರ್ಣ-ವಿಪುಲಾ’, 10ನೇ ಮತ್ತು 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ 25ನೇ 26ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; 16ನೇ, 17ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’ ಸಂಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಾಗಿವೆ. ಉಳಿದ 19 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಅಥ ಅಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ — ಮೋಕ್ಷಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ

ಅವತರಣಿಕೆ

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ ತೇಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೆ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶ್ರುಣು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಾತನ್ನೇ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು. ಆ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ 7 ರಿಂದ 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೇಳುವ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಲ್ಲಿವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ 3ರಿಂದ 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ಆ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ನಾನು ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು-‘ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಇತ್ತೀಚಿನದು, ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಇದಕ್ಕುತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು-ತನ್ನ ಅವತಾರ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲೆ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜನನಿಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು - ‘ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ ಸೇವಯಾ’ ಮತ್ತು 42ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು- ‘ಛಿತ್ವೈನಂ ಸಂಶಯಂ ಯೋಗಮಾತ್ತಿಷ್ಠೋತ್ತಿಷ್ಠ ಭಾರತ’ ಈ ಎರಡು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಜ್ಞೆಗಳ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿ ತಾನಾಗಿಯೇ 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 33, 34ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಭಗವಂತನು ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಪುನಃ ಅರ್ಜುನನು 37ರಿಂದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನ ಗತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು. ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು.

ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನು 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿ, ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಗತಿವಿಷಯಕ-ಏಳನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಪುನಃ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಹೋದ ವಿಷಯವನ್ನು 9ನೇ ಮತ್ತು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದನು. 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 9, 10, 11ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವನ ಮೇಲಿನ ಕೃಪೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ಸಂತಸಗೊಂಡನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಿತನೂ ಆದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು 12ರಿಂದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸುತ್ತಿಸಿ, ಅವನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ತುಂಬಾ ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ನಿನಗೇನಿದೆ? ನಾನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನನ್ನ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದೇ ಮಾತಿಗಾಗಿ 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಭಗವಂತನು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ-ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ದರ್ಶನ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ-ಈ ಮೂರೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ (4/34-37; 5/13-26; 6/24-28 ಮತ್ತು 8/11-13) ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದ ಉಪಾಸನೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವರೆಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಕೇಳಿದನು. ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು 13ನೇ, 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ಸಾಧನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 21ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು; ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ತನ್ನ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅದರ (ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಯ) ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ ಸರ್ವವಿದ್ ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾಂತರದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೂ ಕೂಡ 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 15ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12, 13ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ದೈವೀ ಹಾಗೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.

ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಾಂತ್ಯ (ಕೊನೆಯ ಮೊದಲ) ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭ ನಿಷ್ಠೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು. 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಬಳಿಕ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಭಗವಂತನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. —* ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಹದಿನೆಂಟು ಪರ್ವಗಳಿವೆ. ಆ ಪರ್ವಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಅನೇಕ ಅವಾಂತರ ಪರ್ವಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ (ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದ ಅಂತರ್ಗತ) ಈ ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಪರ್ವ’ವಿದೆ. ಇದು ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ತತ್ತ್ವಮಿಚ್ಛಾಮಿ ವೇದಿತುಮ್ ।

ತ್ಯಾಗಸ್ಯ ಚ ಹೃಷಿಕೇಶ ಪೃಥಕ್ಕೇಶಿನಿಷೂದನ ॥*

* ಅರ್ಜುನನ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಏನೇನು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನೋ, ಅವುಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಬೇರೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಅನುಮಾನಿಸಬಹುದು. ಅವು ಇಂತಿವೆ-

(ಕ) ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ತತ್ತ್ವಮಿಚ್ಛಾಮಿ ವೇದಿತುಮ್ -

(1) ಯಾವುದನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು (18/17)

(2) ಸಂನ್ಯಾಸಿಯು ಹೇಗಿರಬೇಕು? ರಾಗ ರಹಿತ, ಅನಹಂವಾದೀ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರಬೇಕು (18/26).

(3) ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ಸಾಧನೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳವನು, ಏಕಾಂತವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡುವವನು, ಶರೀರ-ವಾಣೀ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಯಮ ಮಾಡುವವನು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗಿರಬೇಕು. (18/51-53).

(4) ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು (18/23).

(5) ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ಭಾವ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಸಮಸ್ತ ವಿಭಕ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗರಹಿತ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡಬೇಕು (18/20)

(6) ಸಂನ್ಯಾಸದ ಫಲವೇನಾಗುತ್ತದೆ? ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗುವುದು (18/55).

(ಖ) ತ್ಯಾಗಸ್ಯ ಚ ಹೃಷಿಕೇಶ ಪೃಥಕ್ಕೇಶಿನಿಷೂದನ -

(1) ಯಾವುದನ್ನು ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು (18/6)

(2) ತ್ಯಾಗಿಯು ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಬೇಕು (18/11)

(3) ತ್ಯಾಗದ ಸಾಧನೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ (18/9)

(4) ತ್ಯಾಗಿಯ ಆಚರಣೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದಿರುವುದು (18/10 ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ)

(5) ತ್ಯಾಗಿಯ ಭಾವ ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡುವುದು (18/9)

(6) ತ್ಯಾಗದ ಫಲವೇನಾಗುತ್ತದೆ? ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದು (18/10ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ)

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಹೃಷೀಕೇಶ - ಹೇಹೃಷಿಕೇಶಾ! ಕೇಶಿನಿಷೂದನ-ಹೇ ಕೇಶಿನಿಷೂದನಾ! ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ-(ನಾನು) ಸಂನ್ಯಾಸ, ಚ - ಮತ್ತು, ತ್ಯಾಗಸ್ಯ - ತ್ಯಾಗದ, ತತ್ತ್ವಮ್ - ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ, ವೇದಿತುಮ್ - ತಿಳಿಯಲು, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥1॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು-ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಹೇ ಹೃಷೀಕೇಶಾ! ಹೇ ಕೇಶಿನಿಷೂದನಾ! ನಾನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥1॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ....ಪೃಥಕ್ಕೆ-ಶಿನಿಷೂದನ’ - ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಭಾವವು-ನೀನು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಮರ್ಥನಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ಸರಳವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಸಮಾಧಾನ ನೀನೇ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ.

ಹೃಷೀಕೇಶ - ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವವು-ನಾನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಆವಶ್ಯಕ ಮಾತುಗಳಿವೆಯೋ, ಅವನ್ನು ನೀನು (ನಾನು ಕೇಳದಿದ್ದರೂ) ಹೇಳು ಎಂದಾಗಿದೆ.

‘ಕೇಶಿನಿಷೂದನ’ - ಸಂಬೋಧನೆಯು ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವುದರ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವವು-ನೀನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವಂತೆ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೂ, ಅರ್ಥಾತ್- ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂಶಯವನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸು ಎಂದಾಗಿದೆ.

ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.-

(1) ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು (2) ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ. ಕೇವಲ ಓದುವುದಕ್ಕಾಗಿ (ಕಲಿಯಲು) ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರು ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬರೆಯಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು.* ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತತ್ಪರರಾಗುವವರೇ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು.

* ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಸರ್ವೋಪರಿ ಲಕ್ಷ್ಯವೆಂದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ,

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇರದೆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ.

‘ಏಷಾ ತೇಽಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ’ (2/39) ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯ ‘ಪದವೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸವನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಚೀ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು; 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 2ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಃ’, 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೌ’, 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ಸಾಂಖ್ಯೈಃ’ ಮತ್ತು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸತ್ತು’ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯವನ್ನೇ ಸಂನ್ಯಾಸ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶ್ರುಣು’ (2/39) ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯೋಗ’ ಪದವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಾಗ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಯೋಗ (ಕರ್ಮಯೋಗ) ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು; 2ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 48ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ ಹಾಗೂ 51ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 3ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್’. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಮ್’; 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೌ’, 5ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತದ್ಯೋಗೈರಪಿಗಮ್ಯತೇ’, 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’; 12ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಾಗಾತ್’ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೇ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಇಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ವಾಗಿದೆ - ‘ಸಮ್ಯಕ್ ನ್ಯಾಸಃ ಸಂನ್ಯಾಸಃ’. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ತ್ಯಾಗ’ವಾಗಿದೆ. 6ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದವನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಬಂದಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ಅರ್ಜುನನು 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿರುವನು, 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸ್ತುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿದ್ವಾಂಸರ ನಾಲ್ಕು ಮತಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಕಾಮ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ನ್ಯಾಸಂ ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕವಯೋ ವಿದುಃ ।

ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ಪ್ರಾಹುಸ್ತ್ಯಾಗಂ ವಿಚಕ್ಷಣಾಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ದೋಷವದಿತ್ಯೇಕೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ।

ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ ನ ತ್ಯಾಜ್ಯಮತಿ ಚಾಪರೇ ॥

ಕವಯಃ - (ಕೆಲವು) ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಕಾಮ್ಯಾನಾಮ್ - ಕಾಮ್ಯ, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳ, ನ್ಯಾಸಮ್ - ತ್ಯಾಗವನ್ನು, ಸಂನ್ಯಾಸಮ್ - ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ(ಮತ್ತು) ವಿಚಕ್ಷಣಾಃ - (ಕೆಲವು) ವಿದ್ಯಾಂಸರು, ಸರ್ವಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು, ತ್ಯಾಗಮ್ - ತ್ಯಾಗವೆಂದು, ಪ್ರಾಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಏಕೇ - ಕೆಲವು, ಮನೀಷಿಣಃ - ವಿದ್ಯಾಂಸರು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ದೋಷವತ್ - ದೋಷಗಳಂತೆ, ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್ - ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು ಇತಿ - ಎಂದು, ಪ್ರಾಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು ಅಪರೇ - ಬೇರೆ ವಿದ್ಯಾಂಸರು, ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ನ, ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು, ಇತಿ - ಎಂದು, (ಪ್ರಾಹುಃ) ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥2-3॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾಂಸರು ಕಾವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾಂಸರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾಂಸರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದೋಷಗಳಂತೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ವಿದ್ಯಾಂಸರು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥2-3॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿದ್ಯಾಂಸರ ನಾಲ್ಕು ಮತಗಳಿವೆ-

(1) ‘ಕಾಮ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ನ್ಯಾಸಂ ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕವಯೋ ವಿದುಃ’ - ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾಂಸರು-ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(2) ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ಪ್ರಾಹುಸ್ತ್ಯಾಗಂ ವಿಚಕ್ಷಣಾಃ’ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ತ್ಯಾಗ’ ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ತ್ಯಾಗ’ವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(3) ‘ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ದೋಷ*ವದಿತ್ಯೇಕೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ’ - ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾಂಸರು-ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದೋಷಗಳಂತೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ‘ದೋಷವತ್’ ಪದವು ವ್ಯಾಕರಣದ ‘ವತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಮತುಪ್’ ಎರಡೂ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಎರಡರ ಅರ್ಥ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವತಿ’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ದೋಷವತ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದೋಷಗಳಂತೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಬೇಕು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಮತುಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ದೋಷವತ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ದೋಷವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ವತಿ’ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ‘ಮತುಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯದ್ದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಮತುಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಅರ್ಥ ಭಗವಂತನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರವಿದೆ (18/48), ದಾರ್ಶನಿಕರ ಮತಕ್ಕನುಸಾರವಿಲ್ಲ.

ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸ - ‘ವತಿ’ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಅವ್ಯಯವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಶೇಷಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಮತುಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ವಿಶೇಷಣವಾಗುತ್ತದೆ.

(4) - ‘ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ ನ ತ್ಯಾಜ್ಯಮಿತಿ ಚಾಪರೇ’ - ಬೇರೆ ವಿದ್ಯಾಂಸರು-ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲೀ, ಆದರೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕೂ ಮತಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಾಗ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ-ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಮತವು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ)ದ್ದಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇಯ ಮತವು ‘ತ್ಯಾಗ’ (ಕರ್ಮಯೋಗ)ದ್ದಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ-ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಮೊದಲನೇ ಮತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಮತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಎರಡನೇ ಮತದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಮತದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ನಿಷೇಧವಿದೆ.

ದಾರ್ಶನಿಕರ ಮೇಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಮತಗಳಲ್ಲಿ ಏನೇನು ಕೊರತೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ವಿಲಕ್ಷತೆಗಳಿವೆ? ಅದರ ವಿವೇಚನೆ ಇಂತಿದೆ —

(1) ‘ಕಾಮ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ನ್ಯಾಸಂ ಸಂನ್ಯಾಸಮ್’ - ಸಂನ್ಯಾಸದ ಈ ಮೊದಲ ಮತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಾಮ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇವಲ್ಲದೆ ನಿತ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ.+ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮತವು ಪೂರ್ಣವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-‘ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಹಂಕೃತ ಭಾವ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೂಡ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ- ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

+ ಕರ್ಮಗಳು ಐದು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆ-

(1) ನಿತ್ಯಕರ್ಮ - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಪ್ರತಿದಿನ ಮಾಡಲಾಗುವ ಆವಶ್ಯಕ ದೈನಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ನಿತ್ಯಕರ್ಮ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಸಂಧ್ಯಾ-ಗಾಯತ್ರಿಜಪ ಇತ್ಯಾದಿ.

(2) ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮ - ದೇಶ, ಕಾಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೋ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಗಂಗಾ, ಪ್ರಯಾಗ, ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯ, ಪುಷ್ಕರ ಮೊದಲಾದ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ‘ದೇಶಕೃತ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ. ಏಕಾದಶೀ, ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ಗ್ರಹಣ, ಹೋಳಿ, ದೀಪಾವಳಿ ಅಕ್ಷಯ ತೃತೀಯಾ ಮುಂತಾದ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಕಾಲಕೃತನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ; ಮಗುಹುಟ್ಟಿದಾಗ, ಪುತ್ರ ಅಥವಾ ಪುತ್ರಿಯ ವಿವಾಹವಾದಾಗ, ಯಾರದಾದರು ಮೃತ್ಯುವಾದಾಗ, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಸಂಗದೊರೆತಾಗ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಪರಿಸ್ಥಿತಿಕೃತ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ.

(3) ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮ - ನಮಗೆ ಮಾನ-ಸಮ್ಮಾನವಾಗಲೀ, ಜನರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲೀ, ನಮಗೆ ಮಕ್ಕಳಾಗಲೀ, ನಮಗೆ ತುಂಬಾ ಹಣಸಿಗಲೀ, ನಾವು ಎಣಿಸಿದಂತೆ ಆಗಲೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಇಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ರೋಗಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗಲೀ, ತೊಂದರೆಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗಲೀ, ಸಾಲತೀರಲೀ, ಇತ್ಯಾದಿ ಅನಿಷ್ಟ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳೆಲ್ಲ ‘ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮ’ ಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ.

(4) ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಕರ್ಮ - ನಮ್ಮಿಂದಾದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಕರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಯಾರ ಕೈಯಿಂದಾದರು ಇಲಿ, ಬೆಕ್ಕು, ಪಾರಿವಾಳ ಇವುಗಳು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಈ ಜ್ಞಾತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಧರ್ಮಸಿಂಧು, ನಿರ್ಣಯಸಿಂಧು ಇತ್ಯಾದಿ ಧರ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು ‘ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಕರ್ಮಗಳು, ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾತ-ಅಜ್ಞಾತ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು, ಗಂಗಾಸ್ನಾನ, ಏಕಾದಶೀವ್ರತ, ನಾಮಜಪ, ಸೇವೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕರ್ಮ’ ಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

(5) ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ-ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ನೌಕರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ’ಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ.

2 - ‘ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ದೋಷವದಿತ್ಯೇಕೇ’ - ಸಂನ್ಯಾಸದ ಈ ಎರಡನೇ ಮತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದೋಷಗಳಂತೆ ಬಿಡುವ ಮಾತು ಇದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು (3/5) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗಲಾರದು (3/8). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಮಾಡುವ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ರಾಜಸ-ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/7-8).

3 - ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಮ್’ - ತ್ಯಾಗದ ಈ ಮತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಅಂತರ್ಗತ ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತೇ ಬಂದಿದೆ.* ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಇದರ ಅಂತರ್ಗತ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಹೀಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ದಾರ್ಶನಿಕರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲಾರದು. ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಆಸಕ್ತಿ-ಎರಡರ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲಾನಿ ಚ’ (18/6).

* ಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವಲ್ಲಿಯೇ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವು ಆಗಲಾರದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವು ಫಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ-ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಕೃಷಿ ಮಾಡಿದರೆ ಧಾನ್ಯದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು? ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಲಾಭತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುವನು? ಧಾನ್ಯ ಬೆಳೆಯುವುದು ಕೃಷಿಯ ಫಲವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಧಾನ್ಯ ಬೆಳೆಯದಿರುವುದೂ ಕೃಷಿಯಫಲವೇ ಆಗಿದೆ. ಲಾಭವಾಗುವುದು ವ್ಯಾಪಾರದ ಫಲವಿರುವಂತೆ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗುವುದೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಫಲದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ (18/12). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮನಾಗಿರುವ ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮತೆ ಹೇಳಿರುವನು (2/48); ಏಕೆಂದರೆ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಎರಡೂ ಕರ್ಮದ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಡದಿರುವುದು ಅಥವಾ ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದಿರುವುದು.

4 - ‘ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ ನ ತ್ಯಾಜಮ್’ - ತ್ಯಾಗ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗದ ಈ ಎರಡನೇ ಮತದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡದಿರುವ ಮಾತು ಇದೆ, ಆದರೆ ಈ ಮೂರರಲ್ಲದೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ-ಇದು ಇದರಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ-ಈ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಇವಲ್ಲದೆ ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ, ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಫಲ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಾಡಬೇಕು. (18/5-6).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿದ್ವಾಂಸರ ನಾಲ್ಕು ಮತಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ಬಳಿಕ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ನಿಶ್ಚಯಂ ಶೃಣು ಮೇ ತತ್ರ ತ್ಯಾಗೇ ಭರತಸತ್ತಮ ।

ತ್ಯಾಗೋ ಹಿ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ತ್ರಿವಿಧಃ ಸಂಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ॥

ಭರತಸತ್ತಮ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು) ತತ್ರ - ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು, ತ್ಯಾಗೇ - ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಮೇ - ನನ್ನ, ನಿಶ್ಚಯಮ್ - ನಿಶ್ಚಯನ್ನು, ಶ್ರುಣ - ಕೇಳು; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಪುರುಷ ವ್ಯಾಘ್ರ - ಹೇ ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠ ! ತ್ಯಾಗಃ - ತ್ಯಾಗವು, ತ್ರಿವಿಧಃ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಂಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥4॥

ಹೇ ಭರತ ವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳು; ಏಕೆಂದರೆ, ಹೇ ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ತ್ಯಾಗವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥4॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು 5ನೇ ಮತ್ತು 6ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ-ಮತವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ 7ರಿಂದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೇಗಿನ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಶರೀರ ಮತ್ತು ಶರೀರೀಯ ವಿವೇಕ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಿಗಾಗಿ ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು (2/11 ರಿಂದ 30ರವರೆಗೆ) ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಹಾಗೆಯೇ ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ತ್ಯಾಗ’ದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.]

‘ನಿಶ್ಚಯಂ ಶ್ರುಣು ಮೇ ತತ್ರ ತ್ಯಾಗೇ ಭರತಸತ್ತಮ’ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನಾ! ಈಗ ನಾನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ-ಎರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮತವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು, ಅದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳು.

‘ತ್ಯಾಗೋ ಹಿ ಪುರುಷ ವ್ಯಾಫ್ರ ತ್ರಿವಿಧಃ ಸಂಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ’ - ಹೇ ಪುರುಷ ವ್ಯಾಘ್ರ! ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಎಂದು ಮೂರು ವಿಧದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.- ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವೇ ‘ತ್ಯಾಗ’ವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಕೂಡ ವರ್ಣಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಅದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಥವಾ ತುಲನೆ ಮಾಡಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಪಡಿಸಲು ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಇರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಧಕನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ ನ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮೇವ ತತ್ ।

ಯಜ್ಞೋ ದಾನಂ ತಪಶ್ಚೈವ ಪಾವನಾನಿ ಮನೀಷಿಣಾಮ್ ॥

ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ - ಯಜ್ಞ ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ನ, ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್ - ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು (ಅಲ್ಲದೆ) ತತ್ - ಅವುಗಳನ್ನಾದರೋ, ಕಾರ್ಯಮ್ ಏವ - ಮಾಡಲೇಬೇಕು (ಏಕೆಂದರೆ) ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞ, ದಾನಮ್ - ದಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ತಪಃ ಏವ - ತಪಸ್ಸು ಈ ಮೂರೇ ಕರ್ಮಗಳು, ಮನೀಷಿಣಾಮ್ - ಮನೀಷಿಗಳನ್ನು, ಪಾವನಾನಿ - ಪವಿತ್ರಮಾಡುವಂತಹುಗಳು.॥5॥

ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಅವುಗಳನ್ನಾದರೋ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಈ ಮೂರೇ ಕರ್ಮಗಳು ಬುದ್ಧಿವಂತರನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹುಗಳು.॥5॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ ನ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮೇವ ತತ್’- ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆಯವರ ಮತ (3ನೇ ಶ್ಲೋಕ)ವನ್ನು ಸರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಭಗವಂತನು ಕಠೋರ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಯಾರ ಮತವನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಬೇರೆಯವರ ಮತದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆಯವರ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು- ‘ಕಾರ್ಯಮೇವ ತತ್’. ಕಾರಣ-ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ- ಮೂರೂ ಕರ್ಮಗಳು ಬುದ್ಧಿವಂತರನ್ನು ಪವಿತ್ರ ವಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಯಜ್ಞೋ ದಾನಂ ತಪಶ್ಚೈವ ಪಾವನಾನಿ ಮನೀಷಿಣಾಮ್’- ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೈವ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಿತ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ, ಜೀವನಸಂಬಂಧೀ, ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ಕೂಡ ಮನೀಷಿಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಮಬುದ್ದಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರೇ ಮನೀಷಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ- ‘ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ’ (2/51) ಇಂತಹ ಮನೀಷಿಗಳನ್ನು ಆ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಮನೀಷಿಯಲ್ಲ ದವರನ್ನು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿ ಇರದವರನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ತಮ್ಮ ಸುಖ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞ, ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸದೆ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತವೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞದಾನತ ಪಃಕರ್ಮ’ ಹೀಗೆ ಸಮಾಸಯುಕ್ತ ಪದವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞೋ-ದಾನಂ ತಪಃ’ ಹೀಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪದಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನು ಸಮಾಸಯುಕ್ತ ಪದದಿಂದ-ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ ಇವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಪದಗಳಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೊಂದು ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಮನೀಷಿಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನೀಷಿಯ ಅರ್ಥ-ವಿಚಾರ ಶೀಲನೆಂದು. ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆಯನ್ನಿಡದೆ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹುವುಗಳು, ಅರ್ಥಾತ್-ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರ, ಪಾಪವೇ ಆದಿ ಮಲವನ್ನು ದೂರಗೈದು ಮಹಾನ್ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕಾಮನೆಯನ್ನಿರಿಸಿ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಹಿತ ಮಾಡಲು ಮಾಡಲಾದರೆ ಅವು ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹವು ಅರ್ಥಾತ್-ಲೋಕ-ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಏತಾನ್ಯಪಿ ತು ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲಾನಿ ಚ ।

ಕರ್ತವ್ಯಾನೀತಿ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಮತಮುತ್ತಮಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇಪಾರ್ಥಾ! ಏತಾನಿ-ಈ (ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ) ಕರ್ಮಾಣಿ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತು-ಹಾಗೂ, ಅಪಿ-(ಬೇರೆ) ಕೂಡ, (ಕರ್ಮಗಳನ್ನು) ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿ, ಚ - ಮತ್ತು ಫಲಾನಿ - ಫಲಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಗೈದು, ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ-ಮಾಡಬೇಕು - ಇತಿ - ಎಂಬುದು, ಮೇ - ನನ್ನ, ನಿಶ್ಚಿತಮ್ - ನಿಶ್ಚಿತವಾದ, ಉತ್ತಮಮ್ - ಉತ್ತಮ, ಮತಮ್ - ಮತವಾಗಿದೆ.॥6॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಈ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮಾಡಬೇಕು, ಎಂಬುದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಉತ್ತಮ ಮತವಾಗಿದೆ. ॥6॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಏತಾನ್ಯಪಿ ತು ಕರ್ಮಾಣಿ..........ನಿಶ್ಚಿತಂ ಮತಮುತ್ತಮವ್’- ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತಾನಿ’ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸುರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ, ಕೃಷಿ-ವ್ಯಾಪಾರ, ಇತ್ಯಾದಿ ಜೀವನ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು, ಓಡಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾರೀರಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಆವಶ್ಯಕ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಈ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ ನಮಗಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುತ್ತವೆ-ನಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ನಷ್ಟವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಸಂಗ (ಆಸಕ್ತಿ)ದ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಗ ಮತ್ತು ಫಲ ಎರಡರ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಸಂಗತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲಿ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಗತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲ ಅರ್ಜುನನು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು- ಸಂಗ (ಆಸಕ್ತಿ) ಮತ್ತು ಫಲ ಎರಡನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ತ್ಯಾಗದ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನಿರಿಸಬಾರದು, ಫಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬಾರದೆಂಬ ಅರಿವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಬೇಕು. ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಕರಣ(ಉಪಕರಣ)ದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (5/11).

ಸಂಗ (ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧ) ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಸ್ಥೂಲವಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಗ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವ ತನಕ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣಾದಿ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ- (13/21). ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಸಿದ ಸಂಬಂಧವು ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವ ಅಸಂಗತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು. ಅನೇಕ ದಾರ್ಶನಿಕರು ಈ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಮೊದಲು ಇದ್ದಿಲ್ಲ, ನಂತರವೂ ಇರಲಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಕೆಲವು ದಾರ್ಶನಿಕರ ಮತದಂತೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಶರೀರದಂತೆ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಯಾವಾಗಲೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಎಂದೂ ಒಂದೇ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾದರೂ ಕೂಡ ಈ ಪ್ರಪಂಚವು ನೀರಿನಂತೆ (ನೀರೆ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ, ಮೋಡ, ಆವಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾಣು ರೂಪವಾದರೂ ಸ್ವರೂಪತಃ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗದೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಸದಾಕಾಲವಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಅನೇಕ ಮತಭೇದಗಳಿವೆ ಆದರೂ ನಾಶವುಳ್ಳ ಜಡದ ಸಂಬಂಧ ನಮ್ಮ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ ದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದಾರ್ಶನಿಕರ ಮತ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅದೇ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

ಪ್ರಕೃತಿ ಸತ್ತಾಗಿದೆಯೋ, ಅಸತ್ತೋ, ಅಥವಾ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆಯೋ? ಅನಾದಿ ಸಾಂತವಾಗಿದೆಯೇ, ಅನಾದಿ ಅನಂತವಾಗಿದೆಯೇ? ಈ ಜಗಳದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡದೆ ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿಸ ಬೇಕು, ಅದು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ತಾನಾಗಿ ಆಗುವ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವನ್ನು ಕೇವಲ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಶರೀರವಾದರೋ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪದಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಫಲವೆಂದರೇನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಈಗ ನಮಗೆ ದೊರೆತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವಸ್ತು ದೇಶ, ಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮಗಳ ‘ಪ್ರಾಪ್ತಫಲ’ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ‘ಅಪ್ರಾಪ್ತಫಲ’ವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಾಪ್ತ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಕಾರಣವೇ ಪ್ರಾಪ್ತದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲಾನಿತ ಚ’* ಎಂದು ಹೇಳಿ ಫಲಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಫಲಾನಿ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಫಲಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ- ‘ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋ ವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ (2/41). ಅವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಮಾನ-ಸಮ್ಮಾನ, ಯಶ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಫಲಗಳ, ಇಚ್ಛೆಗಳ ತ್ಯಾಗವಿದೆ.

ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಫಲವು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಕಾರಣ- ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಫಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ-ಅಂತ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಫಲವೂ ಕೂಡ ದೊರೆತು, ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಫಲದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ, ಕಾಮನೆಯದ್ದೆ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯು ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರದೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರದು. ಯಾವ ವಸ್ತು ನಮ್ಮದಲ್ಲವೋ ಅದರ ತ್ಯಾಗವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳು ಬಿದ್ದಿವೆ, ಆದರೆ ಅವನ್ನು ನಾವು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವೆವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ವಸ್ತುಗಳು ನಮ್ಮವುಗಳು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ನಮ್ಮದಲ್ಲದ ಆದರೆ ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ವಸ್ತುವಿನದ್ದೇ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನಮ್ಮದಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ್ನು ನಮ್ಮದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಈ ನಮ್ಮದೆಂಬ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನೇ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಬರುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ, ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು - ‘ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ’. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ನಿಷೇಧದಿಂದ ‘ಇಂತಹ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು, ಇಂತಹುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು’- ಎಂಬ ವಿಚಾರವಾದರೋ ಮಾಡಲೇಬೇಕು; ಆದರೆ ‘ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ದೊಡ್ಡದು, ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಚಿಕ್ಕದು’ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬಾರದು. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವಲ್ಲಿ- ಈ ಕರ್ಮ ದೊಡ್ಡದು, ಇದು ಚಿಕ್ಕದು; ಈ ಕರ್ಮದ ಫಲ ದೊಡ್ಡದು, ಈ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಚಿಕ್ಕದು ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಕರ್ಮವು ದೊಡ್ಡದಿದೆ, ಚಿಕ್ಕದಿದೆ ಎಂದು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛೇಯ ತ್ಯಾಗವಿರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ರಾಗದ ಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಗದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ರಾಗ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್- ಮಾಡುವರಾಗವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ- ‘ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇ ರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೆ’ (6/3). ‘ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಶ್ನುತೆ’ (3/4). ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಾಡುವ ರಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಲ್ಲಾಗುವ ‘ಕ್ರಿಯೆ’, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಲ್ಲಾಗುವ ‘ಪರಹಿತ-ಚಿಂತನೆ’ ಹಾಗೂ ಕಾರಣಶರೀರದಲ್ಲಾಗುವ ‘ಸ್ಥಿರತೆ’-ಮೂರೂ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮಾಡುವ ರಾಗವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ರಾಗವೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗವಿಲ್ಲವಾದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ (4/38).

‘ಕರ್ತವ್ಯ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ-ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಬಲ್ಲೆವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದನ್ನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೋ, ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ನಿತ್ಯ ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಅನುತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವುದು ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಎಂದೂ ವಿನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆ. ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿರೂಪೀ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದೇ ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲದೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ- ಪತಂಗ, ವೃಕ್ಷ-ಲತೆ, ನಾರಕೀಯ-ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲವೋ, ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ‘ನಿಶ್ಚಿತಮ್’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಈ ಮತದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಸ್ಪದವಿಲ್ಲ, ಇದು ಅಚಲವಾದ ಮತವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಇದು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ‘ಉತ್ತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಈ ಮತದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರದೆ ಇದು ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತಿ-ಎರಡರ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಕರ್ಮಾಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಯೋಗಾರೂಢ ನಾಗುತ್ತಾನೆ - ‘ಯದಾ ಹಿ ನೇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ನ ಕರ್ಮಷ್ವನುಷಜ್ಜತೇ’ (6/4)

ಶುಭ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವಿರು ವುದರಿಂದಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವಂತಹುದು. ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶುಭ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಆಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋಽರ್ಜುನ’ (8/16).

ಸಂಬಂಧ — ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ತ್ರಿವಿಧ ತ್ಯಾಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ನಿಯತಸ್ಯ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಣೋ ನೋಪಪದ್ಯತೇ ।

ಮೋಹಾತ್ತಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಸ್ತಾಮಸಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ ॥

ನಿಯತಸ್ಯ - ನಿಯತವಾದ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳ, ತು - ಆದರೋ, ಸಂನ್ಯಾಸಃ - ತಾಗ್ಯ ಮಾಡುವುದು, ನ, ಉಪಪದ್ಯತೇ-ಉಚಿತವಲ್ಲ, ತಸ್ಯ-ಅದನ್ನು, ಮೋಹಾತ್-ಮೋಹದಿಂದ, ಪರಿತ್ಯಾಗಃ-ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು, ತಾಮಸಃ-ತಾಮಸ, ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ-ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥7॥

ನಿಯತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಮೋಹದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥7॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು - ‘ಶ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೇಕೆ’ (2/5); ಆದ್ದರಿಂದ ತ್ರಿವಿಧ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಮಾನ್ಯ (ಇಷ್ಟ)ವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುವುದಿತ್ತು. ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ-ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಗುಣಗಳುಸಾರ ಶ್ರದ್ಧಾ, ಆಹಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಜುನನು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ತ್ಯಾಗದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.]

‘ನಿಯತಸ್ಯ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಣೋ ನೋಪಪದ್ಯತೇ’ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಉತ್ತಮ ಮತವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಈ ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಥಾ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದಬಂದಿದೆ.

ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಎಂದೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವುಗಳು ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿವೆ. ಬಲಿ-ವೈಶ್ವದೇವ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದು, ಯಾರಾದರು ಅಥಿತಿ ಬಂದರೆ ಗೃಹಸ್ಥ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನಿಗೆ ಅನ್ನ-ನೀರು ಕೊಡುವುದು, ವಿಶೇಷ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣದ ದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಊಟ ಹಾಕುವುದು, ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡುವುದು; ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಸಾಯಂ-ಪ್ರಾತಃ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.

‘ಮೋಹಾತ್ತಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಸ್ತಾಮಸಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ’ - ಇಂತಹ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮೂಢತೆಯಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್- ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು ತಾಮಸತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಸಂಗ, ಸಭೆ, ಸಮಿತಿ, ಇವುಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆಲಸ್ಯದಿಂದ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುವುದು; ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು, ಅಥವಾ ಮಲಗಿ ಬಿಡುವುದು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಕಾಯಿಲೆ ಇದ್ದಾರೆ, ಅವರಿಗಾಗಿ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕರೆಯಲು ಅಥವಾ ಔಷಧಿ ತರಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೊ ಇಸ್ಪೇಟ್-ಚೌಕಬಾರ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ತಾನು ಆಟಕ್ಕೆ ಕುಳಿತು ಬಿಟ್ಟ ಹಾಗೂ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕರೆಯುವುದನ್ನು ಔಷಧಿತರುವುದನ್ನು ಮರೆತುಹೋಗುವುದು; ಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮೊಕದ್ದಮೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾಗುವಾಗ ಹಾಸ್ಯ-ವಿನೋದ, ಆಟ-ತಮಾಷೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಸಮಯ ಕಳೆದು ಹೋಯಿತು; ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಶೌಚ-ಸ್ನಾನಾದಿ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದದ ಕಾರಣ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು-ಇವೆಲ್ಲ ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ನಿಯತ ಕರ್ಮ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ? ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿವೆಯೇ ಅವೆಲ್ಲ, ‘ವಿಹಿತಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಪಾಲಿಸಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾರ-ತಿಥಿಗಳ ವ್ರತ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೇ ಎಲ್ಲ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ರತ-ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಊಟ ಎಂದು ಮಾಡುವುದು? ಇದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯ ಆವಶ್ಯಕವಿರುತ್ತದೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದು ‘ನಿಯತಕರ್ಮ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ-ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಯವ-ಯವ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಸಂಬಂಧೀ ಎಷ್ಟು ನಿಯಮಗಳಿವೋ ಆಯಾಯಾ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವೆಲ್ಲವು ‘ನಿಯತ ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ.

ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮೋಹದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ತ್ಯಾಗವು ‘ತಾಮಸ’ವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸುಖ- ಸೌಲತ್ತುಗಳಿಗಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಾಗ ಆ ತ್ಯಾಗವು ‘ರಾಜಸ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಖೇಚ್ಛೆ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ತ್ಯಾಗವು ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆಯುವುದು ತಾಮಸ ಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಸುಖದಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆಯುವುದು ರಾಜಸ ಪುರುಷರ ಸ್ಪಭಾವವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವೆರಡರಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತ್ಯಾಗವೇ ಅಲ್ಲ.

ಜನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪತಃ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದನ್ನೇ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅದೇ ತ್ಯಾಗ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಒಳಗಿನ ಕಾಮನೆ-ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೇ ಜನ್ಮ ಮರಣದ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ (13/21).

ಹೊರಗಿನ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಯುವವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರದಾದರೋ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಇನ್ನೇನು-ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳವ ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಆ ವಸ್ತುಗಳ ನೆನಪು ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಳಗಿನ ತ್ಯಾಗವೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಒಳಗಿನ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುಗಳು ತನ್ನ ಬಳಿ ಇದ್ದರೂ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವಿಹಿತಕ್ಕಿಂತ ನಿಯತಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾರನ್ನಾದರು ಕಾವಲಿಗಿಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ನೀರು ಹಂಚಲು ಅರವಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದರೆ ಇದು ಅವನಿಗೆ ನಿಯತ ಕರ್ಮವಾಯಿತು. ಅವನ ಮೇಲೆ ಅದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ನಿಯತ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗದ ದೋಷ ಹೆಚ್ಚು ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ನಿಯತದ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ವಿಪ್ಲವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಣ ಕಡಿಮೆ ಸಿಗಲೀ, ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗಲೀ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕಡಿಮೆ ಸಿಗಲೀ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗಲೀ, ತನ್ನ ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಎಂದೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು. ನಿಯತ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಇಂದು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಯಾರನ್ನಾದರು ಯಾವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಅವನು ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಏನು ಗತಿಯಾದೀತು? ನಿಯತಕರ್ಮವನ್ನು ಮೋಹದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಫಲ ಅಧೋಗತಿ ಉಂಟಾದೀತು - ‘ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18).

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ದುಃಖಮಿತ್ಯೇವ ಯತ್ಕರ್ಮ ಕಾಯಕ್ಲೇಶಭಯಾತ್ತ್ಯಜೇತ್ ।

ಸ ಕೃತ್ವಾ ರಾಜಸಂ ತ್ಯಾಗಂ ನೈವ ತ್ಯಾಗಫಲಂ ಲಭೇತ್ ॥

ಯತ್ - ಏನೆಲ್ಲ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವಿದೆಯೋ(ಅದು) ದುಃಖಮ್, ಏವ - ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ ಇತಿ - ಎಂದು (ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರಾದರು) ಕಾಯಕ್ಲೇಶಭಯಾತ್ - ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಶ್ರಮದ ಭಯದಿಂದ (ಅದನ್ನು) ತ್ಯಜೇತ್ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಸಃ-ಅಂತಹ, ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗಮ್ - ತ್ಯಾಗ, ಕೃತ್ವಾ, ಏವ - ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ, ತ್ಯಾಗಫಲಮ್ - ತ್ಯಾಗದ ಫಲವು, ನ, ಲಭತೆ - ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥8॥

ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅದು ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರಾದರು ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಶ್ರಮದ ಭಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಅಂತಹ ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗದ ಫಲವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥8॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ‘ದುಃಖಮಿತ್ಯೇವ ಯತ್ಕರ್ಮ’ ಯಜ್ಞ, ದಾನಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದುಃಖವೇ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಏನಿದೆ ಅದರಲ್ಲಿ? ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹಣ ಖರ್ಚು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜಸ ಪುರುಷರಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದುಃಖವೇ ದುಃಖ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ದುಃಖವು ಕಂಡು ಬರುವ ಕಾರಣ-ಅವರಿಗೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಕಾಯಕ್ಲೇಶ ಭಯಾತ್ತ್ಯಜೇತ್’ — ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆ ಮತ್ತು ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಿಶ್ರಮದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.* ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಗುರು, ಒಡೆಯ ಮುಂತಾದವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಾಧೀನತೆ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನತೆ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಅನುಭವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ-ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರರಾದಿ ನಮಗೆ ಅನುಕೂಲರಾಗಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಕುಟುಂಬಿಗಳು ಸತ್ತು ಹೋದರು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಯಾರೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಸ್ವತಃ ಕಷ್ಟ ಭೋಗಿಸ ಬೇಕಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧು ಆದರೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರ ಬಹುದು, ಊಟ-ಬಟ್ಟೆ ಫುಕ್ಕಟೆಯಾಗಿ ದೊರೆಯಬಹುದು, ಪರಿಶ್ರಮಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಕೆಲಸ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದು ಹಣ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗುವಂತಹ ಒಂದು ಸರಕಾರಿ ನೌಕರಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಕೆಲಸದಿಂದ ತೆಗೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೌಕರಿ ಬಿಟ್ಟರೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ವೇತನ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಚಾರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ವಿಚಾರಗಳ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಮನೆಯ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರು ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

* ಕ್ಲೇಶದ ಅನುಭವವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದೆ(13/8) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ-ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದಲ್ಲ? ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ-ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವಿರದೆ ಇವೆರಡರ ವಿಷಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ (13/8) ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತು ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ನಿಯತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತು ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ವಿಷಯವಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ವಿಷಯವಿದೆ. ಭೋಗಗಳನ್ನಾದರೋ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕು, ಆದರೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು. ಕಾರಣ-ಯಾವ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ ಬುದ್ಧಿ, ಗುಣ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೋ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದೀತು. ಅದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು; ಆದರೆ ನಿಯತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಪರಾಧೀನತೆ ಹಾಗೂ ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾದೀತು- ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ’ (3/9) ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ, ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಭೋಸಾಸಕ್ತಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೊದೀತು, ಅದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆದೀತು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖನೋಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದೀತು, ಅದರಿಂದ ಪತನವಾದೀತು.

ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮ (ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ, ಅತಿನಿದ್ರಾ ಇತ್ಯಾದಿ)ದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ತಾಮಸವಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರ ಫಲ ಅಧೋಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ-‘ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18).

ಸತ್ಸಂಗ, ಭಗವತ್ಕಥೆ, ಭಕ್ತಚರಿತ್ರೆ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನು ಪ್ರಭುವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ-ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರ ತ್ಯಾಗವು ರಾಜಸ ಅಥವಾ ತಾಮಸವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಧ್ಯೇಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ನಿಜವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ನಿಜವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಾದಿ ದೋಷಗಳು ಬರಲಾರವು. ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಅಭಿರುಚಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಾದಿ ದೋಷಗಳು ಬರಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ರುಚಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

‘ಸ ಕೃತ್ವಾ ರಾಜಸಂ ತ್ಯಾಗಂ ನೈವ ತ್ಯಾಗಫಲಂ ಲಭೇತ್’ - ತ್ಯಾಗದ ಫಲ ‘ಶಾಂತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗದ ಫಲ (ಶಾಂತಿ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅವನು ಮಾಡಿದ ತ್ಯಾಗವು ತನ್ನ ಸುಖ-ಸುವಿಧೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿರುವನು. ಇಂತಹ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ತಮ್ಮ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಶಾಂತಿಯಾದರೋ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಫಲ ಶಿಕ್ಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಭೋಗಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತ್ಯಾಗದ ಫಲ ಶಾಂತಿಯಾಗಿದೆ- ‘ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್’ (12/12) ಮತ್ತು ರಾಗದ ಫಲ ‘ದುಃಖ’ವಾಗಿದೆ - ‘ರಜಸತ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮ್’ (14/16). ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತ್ಯಾಗದ ಫಲ ಶಾಂತಿಯಾದರೋ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಗದ ಫಲ ದುಃಖವಾದರೋ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯೇವ ಯತ್ಕರ್ಮ ನಿಯತಂ ಕ್ರಿಯತೇರ್ಜುನ ।

ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲಂ ಚೈವ ಸ ತ್ಯಾಗಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಮತಃ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಕಾರ್ಯಮ್, ಏವ - ಕೇವಲ ಕರ್ತಮ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡುವುದಿದೆ, ಇತಿ - ಎಂದು (ತಿಳಿದುಕೊಂಡು) ಯತ್ - ಯಾವ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಫಲಮ್ - ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಕ್ರಿಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಸಃ, ಏವ - ಅದನ್ನೇ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ತ್ಯಾಗಃ - ತ್ಯಾಗವೆಂದು, ಮತಃ - ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥9॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವ ಕರ್ಮ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ॥9॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯೇವ ಯತ್ಕರ್ಮ ನಿಯತಂ ಕ್ರಿಯತೇರ್ಜುನ’ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾರ್ಯಮ್’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಇತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಫಲಾಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯ ಸುಖಭೋಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಮಾತ್ರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನಕಾರಕ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ-‘ಪಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (5/12).

ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೇಶ, ಕಾಲ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಸಾಧುವು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಗೃಹಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು, ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯಾರು ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವೆಲ್ಲ ನಿಯತ ಕರ್ಮ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಉಪೇಕ್ಷೆ, ಉದಾಸೀನತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಚಾರ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (3/9 ಮತ್ತು 19).

‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲಂ ಚೈವ’ — ಸಂಗ ತ್ಯಾಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಉಪಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಮಮತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಲ್ಲದಿರಲಿ; ಫಲ ತ್ಯಾಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪರಿಣಾಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು. ಇವೆರಡರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಿರಲಿ.

‘ಸ ತ್ಯಾಗಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಮತಃ’—* ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ತ್ಯಾಗವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಯ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ಹಾಗೂ ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಮೋಹಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ತತ್ವರತೆಯಿಂದ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲರೂಪೀ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ (ಆಂತರಿಕವಾಗಿ) ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಶರೀರ ಕಷ್ಟದ ಭಯದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮೋಹಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಮೋಹದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದಾಗ ಮುಕ್ತಿ (ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ) ವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ (7/12; 14/5 ರಿಂದ 18 ಮತ್ತು 22; 17/1, 2, 8 ರಿಂದ 10, 11ರಿಂದ 13, 17ರಿಂದ 22;18/20ರಿಂದ 28, 30 ರಿಂದ 35 ಹಾಗೂ 37ರಿಂದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ) ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ-ಇದೇ ಕ್ರವವನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಇಲ್ಲಿ (18/7-9) ವ್ಯತಿಕ್ರಮವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ತಮ, ರಜ, ಸತ್ತ್ವ-ಹೀಗೆ ಕ್ರಮ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ(1) ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಬಳಿಕವೇ (7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನ ನಿಶ್ಚಿತ ಮತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. (2) ಯಾವುದೇ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತುವಿನ ಉತ್ತಮತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲು, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅನುತ್ತಮ ವಸ್ತುವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಉತ್ತಮತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲೀಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಅನುತ್ತಮ ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. (3) ಮುಂದೆ 10ರಿಂದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ’ಸಾತ್ತ್ವಿಕ-ತ್ಯಾಗಿ’ಯ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಹತ್ತಿರ (9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗದ ಬಳಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗಿಯ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಲಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ (ಮೂರ್ಖತೆ) ಇದೆ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ ಇದೆ. ಆದರೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ, ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ ಇರದೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರವೆಂದರಿತು ಎಲ್ಲ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು-ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರ ವೆಂದರಿತು ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಲೌಕಿಕ ಸಾಧನ (ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ದಲ್ಲಿ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರವೆಂದರಿತು ಮಾಡಬೇಕು. ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರವೆಂದರಿತು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.*

* ಅಲೌಕಿಕ ಸಾಧನೆ(ಭಕ್ತಿಯೋಗ)ಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಕೀರ್ತನಾದಿಗಳು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದರಿತು ಮಾಡದೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯತಮನ ಕೆಲಸ (ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ) ವೆಂದರಿತು, ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಬೇಕು. ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವು (ನಾಮ, ರೂಪ ಮುಂತಾದ) ಪ್ರಿಯವಾಬೇಕು. ಭಗವಂತನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆನಂದವಾಗಬೇಕು. ಔಷಧಿಯನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದರಿತು ಕುಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಊಟ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದರಿತು ಮಾಡದೆ ತನ್ನ ಹಸಿವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತನು ಜಪ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದರಿತು ತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡದೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿಸಲು ಮಾಡಬೇಕು. ಅವನು ಜಪ, ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದರಿತು ಮಾಡಿದರೆ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧ ಜಾಗ್ರತವಾಗಲಾರದು, ಪ್ರೇಮದ ಉದಯವಾಗಲಾರದು.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ, ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬಂದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಇದು ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗ’ ಹೇಗಾಯಿತು? ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು-ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ-ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ತೃವಿನಲ್ಲಿ ಮೋಹ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರವಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ‘ತ್ಯಾಗ’ವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಜಡ-ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು, ಚೇತನದೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಬೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಚೇತನವು (ಶರೀರೀ) ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸದೆ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯಲಾರದು. ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಕಾರಣ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ತ್ಯಾಗ’ ವೆಂದಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲ ಎರಡರ ಜೊತೆಗೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏತಾನಿ’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿತು’ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಹಾಗೂ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವಿರಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ನ ದ್ವೇಷ್ಟ್ಯ ಕುಶಲಂ ಕರ್ಮ ಕುಶಲೇ ನಾನುಷಜ್ಜತೇ ।

ತ್ಯಾಗೀ ಸತ್ತ್ವಸಮಾವಿಷ್ಟೋ ಮೇಧಾವೀ ಛಿನ್ನ ಸಂಶಯಃ ॥

ಅಕುಶಲಮ್ - (ಯಾರು) ಅಕುಶಲ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನ,ದ್ವೇಷಿ - ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಮತ್ತು) ಕುಶಲೇ - ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ನ, ಅನುಷಜ್ಜತೇ - ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ತ್ಯಾಗಿ - (ಆ) ತ್ಯಾಗಿಯು, ಮೇಧಾವೀ - ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಛಿನ್ನಸಂಶಯಃ - ಸಂದೇಹರಹಿತ (ಮತ್ತು) ಸತ್ತ್ವಸಮಾವಿಷ್ಟಃ - ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥

ಯಾರು ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ತ್ಯಾಗಿಯು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಸಂದೇಹ ರಹಿತ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥10॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ದ್ವೇಷ್ಟ್ಯಕುಶಲಂ ಕರ್ಮ’ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವಾಗುತ್ತದೋ (2/42 ರಿಂದ 44 ಮತ್ತು 9/20,21) ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪ-ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೋ (16/7 ರಿಂದ 20) ಅವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅಕುಶಲ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕನು ಇಂತಹ ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದ್ವೇಷದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲಾದರೋ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದ್ವೇಷದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕಾಮ್ಯ-ಕಮಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ.

‘ಕುಶಲೇ ನಾನುಷಜ್ಜತೇ’ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ನಿಯತವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುವು ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಕುಶಲ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕನು ಇಂತಹ ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ತ್ಯಾಗೀ’ - ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ರಾಗವಿರುವುದ್ಲಿಲವೋ ಮತ್ತು ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.* ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿರಂತರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇದ್ದಾಗ ಆ ತ್ಯಾಗವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ (3/18 ಮತ್ತು 4/18). ಹೀಗಾದಾಗ ಸಾಧಕನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ (6/4).

* ದೋಷಬುದ್ಧ್ಯೋಭಯಾತೀತೋ ನಿಷೇಧಾನ್ನ ನಿವರ್ತತೇ । ಗುಣಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ವಿಹಿತಂ ನ ಕರೋತಿ ಯಥಾರ್ಭಕಃ ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-11/7/11).

ಯಾವ ಪುರುಷನು ಅನುಕೂಲತೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತಾ ರೂಪೀ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮಿರಿರುವನೋ, ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದ್ವೇಷ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಗುಣಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ರಾಗ ಪೂರ್ವಕವಲ್ಲ. ಅಂಬೆಗಾಲಿನಿಂದ ನಡೆಯುವ ಮಗುವಿನ ನಿವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಉಭಯಾತೀತ ಪುರುಷನ ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. (ಮಗುವಿನಲ್ಲಾದರೋ ಅಜ್ಞತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ‘ವಿಜ್ಞತೆ’ ಇರುತ್ತದೆ.)

‘ಮೇಧಾವೀ’ — ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗುತ್ತವೋ ಸಂಕಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆ ಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಸ್ಮವಾಗಿವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಪಂಡಿತರೂ ಪಂಡಿತನೆಂದು (ಮೇಧಾವಿ ಅಥವಾ ಬುದ್ದಿವಂತ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (4/19). ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗದಿರುವುದು ದೊಡ್ಡ ಬುದ್ದಿವಂತಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಮೇಧಾವಿಯನ್ನು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ ಬುದ್ದಿಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು’ ಪದಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಛಿನ್ನಸಂಶಯಃ’ — ಆ ತ್ಯಾಗೀ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಕಾರಣ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸಂದೇಹ ಉಳಿಯುವ ಸಂಭವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಧಂಬರ್ಧ ಜ್ಞಾನವಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಸಂದೇಹವಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕೆಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಸತ್ತ್ವಸಮಾವಿಷ್ಟಃ’ — ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ, ಚಿನ್ಮಯತೆಯಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಸತ್ತ್ವಸಮಾವಿಷ್ಟಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನೇ 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ರಾಗ ಪೂರ್ವಕವಲ್ಲ. ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕವಲ್ಲ. ಇವನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಗವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಇಷ್ಟು ತೊಂದರೆ ಏಕೆ ಪಡೆಯಬೇಕು? ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಏಕೆ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು?- ಈ ಶಂಕೆಯನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ನ ಹಿ ದೇಹಭೃತಾ ಶಕ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತುಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಶೇಷತಃ ।

ಯಸ್ತು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗೀ ಸ ತ್ಯಾಗೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ॥

ಹಿ - ಕಾರಣ, ದೇಹಭೃತಾ - ದೇಹಧಾರೀ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ, ಅಶೇಷತಃ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಕ್ತುಮ್ - ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು, ನ,ಶಕ್ಯಮ್ - ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ತು - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಯಃ - ಯಾರು, ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗೀ - ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಅವನೇ, ತ್ಯಾಗೀ - ತ್ಯಾಗಿ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಅಭಿಧೀಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥11॥

ಕಾರಣ ದೇಹಧಾರೀ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವನೇ ತ್ಯಾಗೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥11॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಹಿ ದೇಹಭೃತಾ* ಶಕ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತುಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯ ಶೇಷತಃ’ - ದೇಹಧಾರೀ ಅರ್ಥಾತ್-ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸ್ವತಃ ಕ್ರಿಯಾ ಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದ್ಮಾತ್ಯ (ಏಕತೆ) ವನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡವನು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಹೇಗೆ ರಹಿತನಾದಾನು? ಮನುಷ್ಯನು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಡಬಲ್ಲನೆಂಬುದು ಹೌದು! ಆದರೆ, ಅವನು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಓಡಾಡುವುದು, ಬರುವುದು-ಹೋಗುವುದು, ಮಲಗುವುದು, ಏಳುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳವುದು ಮುಂತಾದ ಆವಶ್ಯಕ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಿಡಬಲ್ಲನು?

* ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಭೃತಾ’ ಪದವನ್ನು ದೇಹಾಭಿಮಾನಿ ಅರ್ಥಾತ್-ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಗುಣಾತೀತ ಮಹಾಪುರುಷರ ದೇಹದಿಂದಲೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಒಳಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ. ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಅದು ಎಂದಿನವರೆಗೆ ಬಿಟ್ಟೀತು? ಯಾರಾದರೂ ಸಮಾಧಿ ಹತ್ತಿದರೆ ಆಗ ಹೊರಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಮಾಧಿಯೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ, ಒಂದು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಕಾರಣ- ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ವ್ಯತ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾರೇ ದೇಹಧಾರಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಲಾರನು (3/5). ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ (ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ) ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ (ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ)ಯೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಾರದು (3/4).

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪುರುಷ (ಚೇತನ) ಸದಾ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಏಕರಸವಾಗಿ ಇರುವವನು; ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸದಾ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-‘ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕರಣಂ (ಭಾವೇ ಲ್ಯುಟ್) ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಃ’.

ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು (ತಾದಾತ್ಮ್ಯ) ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾರನು. ಕಾರಣ-ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಿಯಾರಹಿತನಾಗಲಾರನು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಕೇವಲ ಪುರುಷನೇ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂದ ಬೆಳೆಸಲಿಲ್ಲ. ವಿವೇಕವಿರುವಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ವಿವೇಕವನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧದ ಸದ್ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿ ರುವನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವನು. ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಂಬಂಧ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ-ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು. ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರ ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಅಹಂತೆ’ ಹಾಗೂ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಮಮತೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂತಾ, ಮಮತಾರೂಪೀ ಸಂಬಂಧವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುವುದೇ ದೇಹಧಾರಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ದೇಹಧಾರಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಡಲಾರನು.

ಯಸ್ತು+ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗೀ ಸ ತ್ಯಾಗೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ’ — ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಫಲದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ತ್ಯಾಗಿಯಾ ಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕುಶಲ-ಅಕುಶಲ, ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಅವನು ತ್ಯಾಗಿಯಲ್ಲ.

+ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಅವ್ಯಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಸಾರೀ ಪುರುಷನಿದ್ದಾನೋ ಅವನಿಗಿಂತ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ-ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವ, ಆರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಈ ಪುರುಷನು ಪ್ರಾಕೃತ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರೀತಿಯ ಹೆಸರೇ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ವರ್ತಮಾನದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ‘ಕರ್ಮಾಸಕ್ತಿ’ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ‘ಫಲಾಸಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಫಲತ್ಯಾಗದ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗತೊಡಗುತ್ತವೆ, ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ದೊರಕಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ತನ್ನದಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವನಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದು; ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಸದಾ ನಿರ್ಮಿಕಾರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ವಿಕೃತನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ವಿವೇಕವು ಉಂಟಾದಾಗ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆ ವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಭಿಮಾನ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಆದರ ಫಲ-ಎರಡೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವಿಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧ ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು-ಯಾರು ಕರ್ಮ ಫಲದ ತ್ಯಾಗಿಯೋ ಅವನನ್ನೇ ತ್ಯಾಗಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ನಿರ್ವಿಕಾರಿಗೆ ವಿಕಾರೀ ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೆ ಎಂದೂ ಸಂಬಂಧವಿರಲಿಲ್ಲ, ಇಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅವಿವೇಕದ ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಆ ಅವಿವೇಕವು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಹೆಸರು ತ್ಯಾಗಿ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಸ ತ್ಯಾಗೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ’.

ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಂಬಂಧದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ-ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮನೆ-ಪರಿವಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿಜ ಹೃದಯದಿಂದ ಸಾಧು-ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾದರೆ, ಅನಂತರ ಮನೆಯವರ ಎಷ್ಟೇ ಉನ್ನತಿಯಾಗಲೀ, ಅಥವ ಅವನತಿಯಾಗಲೀ, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ತುಹೋದರೂ, ಅವರು ಹೇಳ-ಹೆಸರಿಲ್ಲ ದಂತಾದರೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ-ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ಸಂಬಂಧವೂ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಪರಿವಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಪರಿವಾರವೂ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಪುರುಷನ ಕಡೆಯಿಂದಲೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ (ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದ) ಸಂಬಂಧವೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಾದರೆ, ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ (ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರ) ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ!

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ಪಾಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗವಿರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗಲಾರದು. ಶರೀರವೂ ಕರ್ಮಫಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತೆ ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಹೇಗಾಗಬಹುದು? ಭೋಜನ ಮಾಡಿದಾಗ ತೃಪ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಹೇಗಾದೀತು? ಕೃಷಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಧಾನ್ಯದ ತ್ಯಾಗಹೇಗಾಬಹುದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಿದೆ. ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗ ಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಹೊರಗಿನ ತ್ಯಾಗವು ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿರದೆ ಒಳಗಿನ ತ್ಯಾಗವೇ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಹೊರಗಿನಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಏಕಾಂತವನ್ನು ಸೇರಿದರೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೀಜ ಶರೀರವಾದರೋ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಸಾಯುವವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು, ಪ್ರಪಂಚವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಯಜ್ಞಾ-ಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ’ (4/23).

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಅನಿಷ್ಟಮಿಷ್ಟಂ ಮಿಶ್ರಂ ಚ ತ್ರಿವಿಧಂ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಮ್ ।

ಭವತ್ಯತ್ಯಾಗಿನಾಂ ಪ್ರೇತ್ಯ ನ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಕ್ವಚಿತ್ ॥

ಅತ್ಯಾಗಿನಾಮ್ - ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳ, ಇಷ್ಟಮ್ - ಇಷ್ಟವಾದ, ಅನಿಷ್ಟಮ್ - ಅನಿಷ್ಟವಾದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಿಶ್ರಮ್ - ಮಿಶ್ರವಾದ, ತ್ರಿವಿಧಮ್ - (ಈ) ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ಫಲಮ್ - ಫಲವು, ಪ್ರೇತ್ಯ - ಸತ್ತನಂತರವೂ, ಭವತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ತು - ಆದರೆ, ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮ್ - ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರಿಗೆ, ಕ್ವಚಿತ್ - ಎಲ್ಲಿಯೂ, ನ - ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥12॥

ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ-ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಫಲವು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನಿಷ್ಟಮಿಷ್ಟಂ ಮಿಶ್ರಂ ಚ ತ್ರಿವಿಧಂ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಮ್’- ಕರ್ಮದ ಫಲ-ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಎಂದು ಮೂರು ರೀತಿಯಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ‘ಇಷ್ಟ’ ಕರ್ಮಫಲವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ‘ಅನಿಷ್ಟ’ ಕರ್ಮಫಲವಾಗಿದೆ. ಯವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗ ಇಷ್ಟದ ಹಾಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗ ಅನಿಷ್ಟದ ಇರುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಮಿಶ್ರ’ ಕರ್ಮಫಲವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮಿಶ್ರಿತಫಲವೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಹಣವಿದ್ದರೆ ಅನುಕೂಲ (ಇಷ್ಟ) ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ (ಅನಿಷ್ಟ) ಎರಡೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಹಣದಿಂದ ನಿರ್ವಾಹ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅನುಕೂಲತೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಟ್ಯಾಕ್ಸ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಹಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಳುವಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಇಷ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ಆಂಶಿಕ ಅನಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ಆಂಶಿಕ ಇಷ್ಟ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. (18/40); ಈ ಜನ್ಮವೂ ದುಃಖಾಲಯ (8/15) ಮತ್ತು ಸುಖರಹಿತ (9/33) ವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟ (ಅನುಕೂಲ) ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇರಲಿ, ಅನಿಷ್ಟ (ಪ್ರತಿಕೂಲ) ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇರಲಿ ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಇಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಅನು ಕೂಲತೆಯ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ (18/48).

‘ಭವತ್ಯತ್ಯಾಗಿನಾಂ ಪ್ರೇತ್ಯ’ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಫಲಗಳು ಅತ್ಯಾಗಿಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಫಲರೂಪೀ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಸಂಬಂಧ ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೇ ಇದೆ, ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ) ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಅವುಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವನು ಭೋಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ತ್ಯಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅತ್ಯಾಗಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಹಿಂದಿನ ಎರಡು (10ನೇ, 11ನೇ) ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ತ್ಯಾಗಿಗಳ ಮಾತು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಾವ ತ್ಯಾಗಿ ಇಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಅತ್ಯಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ಮುಂದೆ ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ, ಮಿಶ್ರ-ಮೂರು ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖೀ -ದುಃಖಿಯಾಗುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಸುಖಿಯಾಗುವುದೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗುವ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನು ಎಂದೂ ದುಃಖದಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಅವನು ಸುಖಭೋಗಿಸುತ್ತಿರುವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖಿ ಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುವನು. ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ, ಭಯ, ಉದ್ದೇಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಎಂದೂ ಬಿಡಲಾರವು ಮತ್ತು ಇವನೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲಾರನು.

‘ಪ್ರೇತ್ಯ ಭವತಿ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಿಯಲ್ಲದವರಿಗೆ ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ, ಮಿಶ್ರ-ಈ ಮೂರೂ ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಸತ್ತ ನಂತರ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ನ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಕ್ಚಚಿತ್’ ಪದಗಳಿಂದ-ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗಿಯಾದವನಿಗೆ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ - ಇಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ತನಂತರವೂ ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅತ್ಯಾಗಿಗಳಿಗೆ ಸತ್ತನಂತರವಾದರೋ ಕರ್ಮಫಲ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುವಾಗಲೂ ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಸಿಗಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಕ್ವಚಿತ್’ — ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ (ತ್ಯಾಗಿಗಳಿಗೆ) ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಥಾತ್ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸತ್ತನಂತರವೂ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮುಂದೆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಾದರೋ ಬರುತ್ತಿರುವುದು ನಿಜ, ಆದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿವೇಕದ ಬಲದಿಂದ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಭೋಗಿಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥಾತ್-ತ್ಯಾಗಿಗಳಿಗೆ ಫಲ ಏಕೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಕಾರಣ-ಅವರು ತಮಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಸತ್ಸ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮತ್ತು ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಅವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ತನಗಾಗಿ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಾಧಕನು ಏನಾದರು ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಿಂತ ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ - ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಹಿತವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ಸ್ವತಃ ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಪರಹಿತ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಸ್ಥಿರತೆ-ಮೂರೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ-ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವುದೇ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಅದು ತನ್ನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗೀ (ಕರ್ಮ ಯೋಗಿ) ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ) ಇಬ್ಬರ ಏಕತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು (ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ) ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಫಲದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಮಮತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ, ‘ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗವೂ ಕೂಡ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಮಮತೆ ತ್ಯಾಗವು ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಬಳಿಕ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಿರುವನು-‘ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ’ (2/71) ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಬಳಿಕ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು-‘ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಂ ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಪರಿಗ್ರಹಮ್, ವಿಮುಚ್ಯ ನಿರ್ಮಮಃ’ (18/53). ಇವರಿಬ್ಬರ ಈ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ; ಆದರೆ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಕಾರ್ಯ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದ ರೊಂದಿಗೂ ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್- ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಹಾಗೂ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮ್’ ಪದದಿಂದ-ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ-ತನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ-ತನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ತನಗಾಗಿ ಏನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗಾಗಿ ‘ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ’ - ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿ ಇಬ್ಬರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಾಗಿನಾಮ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡದೆ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯೇ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (5/4-5). ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಈಗ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮ್’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಮುಂದೆ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಿದನು.

ಕರ್ಮಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಇವೆರಡುಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎಂದಿಗೂ ಪರಿವರ್ತನ ರಹಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ರಿಯೆ ಪುರುಷನ ‘ಕರ್ಮ’ ವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದಾಗ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪ್ರಾಕೃತ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಮಮತೆಯ ಕಾರಣ ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಇರುವತನಕ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ.

ತಾದಾತ್ಮ್ಯವು ಬಿಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಅದೇ ಕರ್ಮ ಪುರುಷನಿಗೆ ‘ಅಕರ್ಮ’ ವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಕರ್ಮವು ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಫಲಜನಕತೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ - ಇದು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ಅಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಅಕರ್ಮ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ವಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ‘ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ (4/18). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತನ್ನ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಆಗದಿರುವಾಗಲೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಶರೀರದಿಂದ ತಾನು ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದರ ಅನುಭವ ಆಗದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗುತ್ತವೆ (3/27 ಮತ್ತು 13/29).

ಕರ್ಮಗಳು ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ಸಂಚಿತ, ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈಗ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಕ್ರಿಯಮಾಣ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಅಥವಾ ಮೊದಲಿನ ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಗೃಹಿತವಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಸಂಚಿತ’ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಚಿತದಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಫಲಕೊಡಲು ಮುಂದಾಗುವವೋ (ಉನ್ಮುಖ) ಅರ್ಥಾತ್-ಜನ್ಮ, ಆಯು ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಲು ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತವೋ ಅವು ‘ಪ್ರಾರಬ್ಧ’ ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ (4/12 ಮತ್ತು 15/2) ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಯೋನಿಗಳು ಕೇವಲ ಕರ್ಮ ಫಲ-ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.

ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮ

18_Image%201.jpg 

ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳು ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮದ ಒಂದು ಫಲ-ಅಂಶ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಸ್ಕಾರ ಅಂಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ.

ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮದ ಫಲ-ಅಂಶದ ದೃಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ದೃಷ್ಟದ- ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಹಾಗೂ ಕಾಲಾಂತರಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಊಟಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಿಗುವ ರಸ, ಆಗುವ ಸುಖ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ತೃಪ್ತಿ ಇವು ದೃಷ್ಟದ ‘ತಾತ್ಕಾಲಿಕ’ ಫಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಊಟದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಆಯುಸ್ಸು, ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ ಇವುಗಳು ಬೆಳೆಯುವುದು ದೃಷ್ಟದ ‘ಕಾಲಾಂತರಿಕ’ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಖಾರ ತಿನ್ನುವ ಸ್ವಭಾವ ಉಳ್ಳವನು ಹೆಚ್ಚು ಖಾರವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಂದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ, ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಖಾರದ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯಿಂದ ಬಾಯಿ, ನಾಲಿಗೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ಕಣ್ಣು-ಮೂಗಿನಿಂದ ನೀರು ಬರುತ್ತದೆ, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಬರುತ್ತದೆ, ಇದು ದೃಷ್ಟದ ‘ತಾತ್ಕಾಲಿಕ’ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಕುಪಥ್ಯದ ಕಾರಣ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಊರಿ ಮತ್ತು ರೋಗ, ದುಃಖಗಳಾಗುವುದು ದೃಷ್ಟದ ‘ಕಾಲಾಂತರಿಕ’ ಫಲವಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅದೃಷ್ಟದ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಫಲ ಸಿಗಲಿ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವ್ರತ, ಮಂತ್ರಜಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಇಲ್ಲೇ ಪುತ್ರ, ಧನ, ಯಶ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಕೂಲತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ರೋಗ, ದಾರಿದ್ಯ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ನಿವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದು ಅದೃಷ್ಟದ ಲೌಕಿಕ ಫಲವಾಗಿದೆ.* ಸತ್ತ ನಂತರ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿ ಈ ಭಾವದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾ -ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಸತ್ತನಂತರ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಅದೃಷ್ಟದ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ದರೋಡೆ ಮಾಡುವುದು, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದು, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಇಲ್ಲೇ ಸೆರೆವಾಸ, ಜುಲ್ಮಾನೆ, ಗಲ್ಲುಶಿಕ್ಷೆಗಳಾ ಗುವುದು ಅದೃಷ್ಟದ ಲೌಕಿಕ ಫಲವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ಸತ್ತ ನಂತರ ನರಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಅದೃಷ್ಟದ ಪಾರಲೌಕಿಕ ಫಲವಾಗಿದೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟದ ಕಾಲಾಂತರಿಕ ಫಲ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟದ ಲೌಕಿಕ ಫಲ-ಎರಡೂ ಫಲಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಾಲಾಂತರಿಕ ಫಲವು ನೇರವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾರಬ್ಧವಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಲೌಕಿಕಫಲವೂ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಾಗಿಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯದ ಈ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಫಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತಿದೆ-ಯಾವ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಇಲ್ಲೆ ಸೆರೆವಾಸ, ಜಲ್ಮಾನೆ, ಅಪಮಾನ, ನಿಂದೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೋಗಿಸಿದೆಯೋ, ಆ ಪಾಪಗಳ ಫಲ ಸತ್ತಮೇಲೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪಾಪಗಳು ಎಷ್ಟು ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದುವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಭೋಗ ಎಷ್ಟು ಮಾತ್ರೆಯಲ್ಲಾಯಿತು ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಅವನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಭೋಗಿಸಿದನೇ ಅಥವಾ ಅರ್ಧವನ್ನೇ ಭೋಗಿಸಿದನೇ ಇದರ ಪೂರ್ಣವಾದ ಅರಿವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಇದರ ಯಾವುದೇ ಅಳತೆ-ತೂಕ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಇದರ ಪೂರ್ಣ ಅರಿವಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕಾನೂನಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಆ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಭೋಗಿಸಿದನೋ, ಅಷ್ಟನ್ನು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸತ್ತಬಳಿಕ ಬೋಗಿಸಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು-ನನ್ನ ಪಾಪ ವಾದರೋ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಹೆಚ್ಚು ಭೋಗಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು, ಅಥವಾ ನಾನಾದರೋ ಪಾಪ ಮಾಡಿಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷೆ ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು ಹೀಗೆ ಸಂದೇಹ ಪಡಬಾರದು. ಕಾರಣ-ಇದು ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವಸುಹೃದ್, ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ-ಪಾಪಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಕ್ಷೆ ಯಾರೂ ಭೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ದೊರಕಿದ ಶಿಕ್ಷೆಯು ಯಾವುದಾದರು ಪಾಪದ ಫಲವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.+

+ ಇದೊಂದು ಕೇಳಿದ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ-ಒಂದು ಊರಿನಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಜ್ಜನರು ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಓರ್ವ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನ ಮನೆ ಇತ್ತು. ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ ಬರುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನು ಒಡವೆಗಳಾಸಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಹಣಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ಅವನ ಬಳಿ ಹೆಚ್ಚು ಚಿನ್ನ ಜಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪಹರೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಸೀಪಾಯಿಗೆ ಇದರ ಸುಳಿವು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಆ ಕಾವಲುಗಾರನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನವಿಟ್ಟ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಟುಹೋದನು. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಇದಿರು ಮನೆಯ ಸಜ್ಜನನು ಲಘುಶಂಕೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ಅವನು ಪಹರೆಕೊಡುವವನಿಗೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಈ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಕಾವಲುಗಾರನು ಹೇಳಿದನು-ನೀನು ಸುಮ್ಮನಿರು, ಗದ್ದಲಮಾಡಬೇಡ. ಇದರಲ್ಲಿ ನೀನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ತೆಗೆಕೋ ಉಳಿದುದು ನಾನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳವೆ. ಸಜ್ಜನರು ಹೇಳಿದರು-ನಾನು ಹೇಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ! ನಾನು ಕಳ್ಳನೇನು? ಕಾವಲುಗಾರ ಹೇಳಿದನು-ನೋಡು! ನೀನು ತಿಳಿದುಕೋ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೋ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದುಃಖ ಪಡಬೇಕಾದೀತು. ಆದರೆ ಆ ಸಜ್ಜನರು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಕಾವಲುಗಾರನು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಆ ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಜೋರಾಗಿ ಬಿಗಿಲು ಊದಿದನು. ಬಿಗೀಲು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಪಹರೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿ ಬಂದರು. ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು-ಇವನು ಈ ಮನೆಯಿಂದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಕದ್ದಿರುವನು. ನಾನು ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡಿರುವೆ. ಆಗ ಸೀಪಾಯಿಗಳು ಮನೆಯೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು ನೋಡಿದರೆ ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗನು ಸತ್ತು ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಅವರು ಆ ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೊಲೆಯ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಿದರು. ಕೊರ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆಯಾದಾಗ ಸಜ್ಜನನು ಹೇಳಿದನು-ನಾನು ಕೊಂದಿಲ್ಲ ಆ ಕಾವಲುಗಾರನೇ ಕೊಂದಿರುವನು. ಎಲ್ಲ ಸೀಪಾಹಿಗಳು ಒಂದಾಗಿದ್ದರು, ಅವರು ಹೇಳಿದರು- ಇಲ್ಲ ಇವನೇ ಕೊಂದಿರುವನು, ನಾವು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಇವನನ್ನು ಹಿಡಿದ್ದೇವೆ; ಇತ್ಯಾದಿ.

ಖಟ್ಲೆ ನಡೆಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಆ ಸಜ್ಜನನಿಗೆ ಫಾಸಿಯ ಶಿಕ್ಷೆಯಾಯಿತು. ಫಾಸಿಯ ತೀರ್ಪು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಆ ಸಜ್ಜನನ ಬಾಯಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳು ಹೊರಟವು-ನೋಡಿ ಸ್ವಾಮಿ! ಇದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನ್ಯಾಯವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಭಗವಂತನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನ್ಯಾಯ ವಿಲ್ಲವೇ! ನಾನು ಕೊಂದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನನಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಕೊಂದಿರುವನೋ ಅವನು ನಿರಪರಾಧಿ ಎಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿರುವನು ಜುಲ್ಮಾನೆಯೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ಇದು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ! ಈ ಮಾತುಗಳ ಪ್ರಭಾವ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ನಿಜವಾಗಿ ಇವನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುತ್ತಿರುವನು. ಇದರ ವಿಚಾರಣೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಒಂದು ಷಡ್ಯ್ಯಂತ್ರ ರಚಿಸದನು.

ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಓರ್ವವ್ಯಕ್ತಿ ಅಳುತ್ತಾ-ಕಿರುಚುತ್ತಾ ಬಂದು ಹೇಳಿದ-ಸ್ವಾಮಿ! ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಕೊಲೆಯಾಗಿದೆ! ಇದರ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಆಗ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಅದೇ ಸೀಪಾಯಿ ಮತ್ತು ಖೈದಿ ಸಜ್ಜನನನ್ನು ಸತ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಣವನ್ನು ತರಲು ಕಳಿಸಿದರು. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಣ ಬಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ತಲುಪಿದರು. ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಹೆಣದ ಮೇಲೆ ಬಟ್ಟೆ ಹೊದಿಸಿತ್ತು, ರಕ್ತವೂ ಅತ್ತ ಇತ್ತ ಚೆಲ್ಲಿತ್ತು. ಇಬ್ಬರೂ ಆ ಮಂಚವನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಟರು. ಜೊತೆಯವನು ಸುದ್ದಿ ಮುಟ್ಟಿಸಲು ಮುಂದೆ ಓಡಿ ಹೋದನು. ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ ಸಿಪಾಯಿಯು ಖೈದೀ ಸಜ್ಜನನ ಬಳಿ ಹೇಳಿದನು-ನೋಡು! ನೀನು ಆ ದಿನ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಚಿನ್ನವೂ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು, ಫಾಸಿಯೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ನೋಡಿದೆಯಲ್ಲ ಸತ್ಯದ ಫಲವನ್ನು. ಖೈದಿ ಹೇಳಿದನು-ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಫಾಸಿ ಆದರೆ ಆಯಿತು. ಕೊಂದದ್ದು ನೀನು, ಶಿಕ್ಷೆ ನನಗೆ ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು! ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವೇ ಇಲ್ಲ.

ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಸುಳ್ಳಾಗಿಯೇ ಸತ್ತವನಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಮುಂದೆ ಮಂಚ ಇರಿಸಿದಾಗ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸರಿಸಿ ಅವನು ಎದ್ದು ನಿಂತನು ಹಾಗೂ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಿಪಾಯಿ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಮತ್ತು ಖೈದಿ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ಸೀಪಾಯಿಯೂ ಕೂಡ ಕಂಗಾಲಾದನು. ಸೀಪಾಯಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೆರೆಯಲ್ಲಿಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಖೈದಿಯನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕರೆಸಿ ಕೇಳಿದರು- ಈ ಖಟ್ಲೆಯಲ್ಲಾದರೋ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳು! ನೀನು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರು ಕೊಂದಿರುವೆಯಾ? ಅವನೆಂದ-ಸ್ವಾಮಿ! ತುಂಬಾ ಮೊದಲಿನ ಘಟನೆ. ಓರ್ವ ದುಷ್ಟನಿದ್ದ, ಅವನು ಕದ್ದು-ಅಡಗಿ ನನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿದ್ದನು. ನಾನು ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಗೂ ಅವನಿಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕರೆದು ಸಮಜಾಯಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಅವನು ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು, ನಾನು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಹೋದೆ. ನನಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂದು ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಕತ್ತನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ ಮನೆಯ ಹಿಂದಿನ ನದಿಗೆ ಹೆಣ ಎಸೆದುಬಿಟ್ಟೆ. ಈ ಘಟನೆ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರೆಂದರು-ನಿನಗೆ ಈಗ ಫಾಸಿಯಾಗುವುದೇ; ನಾನು ಎಂದೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ಲಂಚ ತಿಂದಿಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಮೋಸಮಾಡಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಫಾಸಿಯ ತೀರ್ಪು ಹೇಗೆ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದರು. ಈಗ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಅದೇ ಪಾಪದ ಫಲ ನಿನಗೆ ಈಗ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾದೀತು. ಸೀಪಾಯಿಗೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಫಾಸಿಯಾದೀತು.

[ಆ ಸಜ್ಜನರು ಕಳ್ಳ ಸೀಪಾಯಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು. ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ದೊರಕಿದ ಶಿಕ್ಷೆಯು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಫಲವಾಗಿರದೆ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಹತ್ಯೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಆದರೆ ಕೊಲ್ಲುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಕೊಲ್ಲುವ ಅಧಿಕಾರ ರಕ್ಷಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ರಾಜನದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಆ ಪಾಪ (ಹತ್ಯೆ)ದ ಫಲ ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿತು, ಪರಲೋಕದ ಭಯಂಕರ ಶಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅವನ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಕಾರಣ-ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೋಗಿಸಲಾದ ಶಿಕ್ಷೆಯು ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಡುಗಡೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಭಯಂಕರ (ಬಡ್ಡಿಸಹಿತ) ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.]

ಈ ಕಥೆಯಿಂದ-ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವಾಗ ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ಫಲ ಯಾವಾಗ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬುದರ ಸುಳಿವು ಸಿಗಲಾರದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನವು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಪುಣ್ಯವು ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುವ ತನಕ ಉಗ್ರ ಪಾಪದ ಫಲವೂ ಕೂಡ ತತ್ಕಾಲಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹಳೆಯ ಪುಣ್ಯಗಳು ಮುಗಿದಾಗ ಆ ಪಾಪದ ಸರದಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಪಾಪದ ಫಲ (ಶಿಕ್ಷೆ)ವಾದರೋ ಭೋಗಿಸಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಬೇಕಾದರೆ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿರಲೀ, ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿರಲಿ ಭೋಗಿಸಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವಶ್ಯಮೇವ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಶುಭಾಶಭಮ್ ।
ನಾಭುಕ್ತಂ ಕ್ಷೀಯತೇ ಕರ್ಮ ಜನ್ಮಕೋಟಿಶತೈರಪಿ ॥

ಇದೇ ರೀತಿ ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಮಾನ, ಆದರ, ಪ್ರಶಂಸೆ, ನಿರೋರಗತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಎಷ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಭೋಗಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಅಂಶವಾದರೋ ನಷ್ಟವೇ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಭೋಗಿಸಬಹುದು. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲೇ ಭೋಗಿಸಲ್ಪಟರೆ ಪುಣ್ಯವು ಇಲ್ಲೇ ಮುಗಿದು ಹೋಗಬಹುದು.

ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಅಂಶದ - ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಅಪವಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕಾರ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರ, ನೀತಿ, ಲೋಕಮ ರ್ಯಾದೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಅಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ.

ಈ ಎರಡೂ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸ್ವಭಾವ (ಪ್ರಕೃತಿ-ಅಭ್ಯಾಸ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಗಳಲ್ಲಿನ ಅಶುದ್ಧ ಅಂಶವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಮಾಡಿದಾಗ ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲ, ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಗಳ ಭಿನ್ನತೆಯ ಕಾರಣ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿಯೂ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವಗಳ ಕಾರಣವೇ ಅವರಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ದೋಷಿಯಾಗದೆ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ಕಾರ ಅಂಶದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸ್ವಭಾವವು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ - ‘ಸ್ವಭಾವೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವರ್ತತೇ’. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ* ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಇತ್ಯಾದಿ ವರ್ಣಗಳ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಪರವಶನಾಗಿ ಮಾಡುವಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. (18/60)

* ವ್ಯಾಫ್ರಸ್ತುಷ್ಯತಿ ಕಾನನೇ ಸುಗಹನಾಂ ಸಿಂಹೋ ಗುಹಾಂ ಸೇವತೇ ಹಂಸೋ ವಾಂಛತಿ ಪದ್ಮಿನೀಂ ಕುಸುಮಿತಾಂ ಗೃಧ್ರಃ ಶ್ಮಶಾನೇ ಸ್ಥಲೇ । ಸಾಧುಃ ಸತ್ಕೃತಿಸಾಧುಮೇವ ಭಜತೇ ನೀಚೋಪಿ ನೀಚಂ ಜನಂ ಯಾಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ವಭಾವಜನಿತಾ ಕೇನಾಪಿ ನ ತ್ಯಜ್ಯತೇ ॥

ಹುಲಿಯು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸಿಂಹವು ಗಹನವಾದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಹಂಸವು ಅರಳಿದ ಕಮಲವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ, ಹದ್ದು ಶ್ಮಶಾನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲು ಮೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಸಜ್ಜನರು ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನೀಚರು ನೀಚ ಜನರಲ್ಲಿ ಇರಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಯಾರ ಪ್ರಕೃತಿ ಹೇಗೆ ಇದೆಯೋ, ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ-ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಈಗ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವಂತಹ ಮಾತೊಂದಿದೆ- ಒಂದು ಕಡೆ ಯಾರೂ ಬಿಡಲಾರದಂತಹ ಸ್ವಭಾವದ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಬಲತೆ ಇದೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಉದ್ಯೋಗದ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಬಲತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಗೆಲ್ಲುವುದು, ಯಾವುದು ಸೋಲುವುದು? ಇದರಲ್ಲಿ ಸೋಲು ಗೆಲುವಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪ್ರಬಲವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸ್ವಭಾವ ಬಿಡದಿರುವ ಮಾತು ಜಾತಿವಿಶೇಷ ಸ್ವಭಾವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ ಜೀವಿಯು ಯಾವ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವನೋ, ಹೇಗೆ ರಜವೀರ್ಯವಿತ್ತೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಉಂಟಾದ ಯಾವ ಸ್ವಭಾವವಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ಬದಲಿಸಲಾರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ವಭಾವವು ದೋಷಿಯಲ್ಲ, ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಇತ್ಯಾದಿ ವರ್ಣಗಳ ಯಾವ ಸ್ವಭಾವವಿದೆಯೋ ಆ ಸ್ವಭಾವವು ಬದಲಾಗದು ಮತ್ತು ಬದಲಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಕೂಡ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿರುವ ಅಶುದ್ಧ-ಅಂಶ (ರಾಗ-ದ್ವೇಷ)ವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಭಾವವು ಅಶುದ್ಧವಾಗಿ ದೆಯೋ, ಆ ದೋಷಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ (3/34), ಬೇಕಾದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ (18/62). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿ(ಸ್ವಭಾವ)ಯ ಪ್ರಬಲತೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವಿದೆ ಹಾಗೂ ಅಶುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ.

ಕಬ್ಬಿಣದ ಖಡ್ಗಕ್ಕೆ ಪರಶುಮಣಿ ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ಖಡ್ಗವೇನೋ ಚಿನ್ನದ್ದಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಹೊಡೆತ, ಅಲಗು, ಆಕಾರ ಇವು ಮೂರೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚಿನ್ನದ್ದಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಶುವಿನ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಹೊಡೆತ, ಅಲಗು, ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಉಳಿಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಜನರ ಕರ್ಮಗಳೂ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ಧವಾದರೂ ಕೂಡ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಸಾಧನಾ ಪದ್ಧತಿ, ಮಾನ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನುಸಾರ ಪರಸ್ಪರ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ತತ್ತ್ವಬೋಧವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನು ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾವಿತ್ಯ್ರವನ್ನಿಡುವನು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂಪಾಕವನ್ನೇ ಊಟ ಮಾಡುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಹರಿಜನಾದಿ ಸಾಧಾರಣ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಬೋಧ ಉಂಟಾದರೆ ಅವರು ಊಟ-ತಿಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆ ಇರಿಸಲಾರರು ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ಎಂಜಲನ್ನೂ ತಿಂದುಬಿಡುವರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಸ್ವಭಾವವು ಅವರಿಗಾಗಿ ದೋಷಿಯಾಗಲಾರದು.

ಜೀವಿಗೆ ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವ ಸ್ವಭಾವವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವನು ಮತ್ತು ಪದೇ-ಪದೇ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಬಲ್ಲನು. ಅಥಾತ್-ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅಳಿಸಬಲ್ಲನು. ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಅಳಿದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಉಳಿಯುವ ಸ್ವಭಾವವು ದೋಷಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸ್ವಭಾವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಳಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಯ ಬಿಟ್ಟು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ, ಕಬ್ಬಿಣವು ಪರಶುಮಣಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಚಿನ್ನವಾಗುವಂತೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವವು ಶುದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ದೋಷಿ ಹಾಗೂ ಪಾಪಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ (18/47). ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದ ಮೇಲೆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಭಕ್ತನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವು ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (5/29) ಭಕ್ತನೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ‘ಸುಹೃದಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗ 3/25/21).

ಇದೇ ರೀತಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷವನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಾಗ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವವು ಅಳಿದುಹೋಗಿ ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತದ ಭಾವವು ತಾನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಇರುವಂತೆ, ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸರ್ವಭೂತ ಸುಹೃತ್ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಆ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸುಹೃತ್-ಶಕ್ತಿಯು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆ ಸರ್ವಭೂತಸುಹೃತ್-ಶಕ್ತಿಯು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ತೆರೆದಿಟ್ಟಿದೆ; ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಕಾರಣ ಆ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ) ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಈ ಶಕ್ತಿಯು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತದೆ.

18_Image%202.jpg 

ಮನುಷ್ಯನು ಅನೇಕ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮ (ಫಲ-ಅಂಶ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಅಂಶ)ಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅವನ್ನು ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ-ಅಂಶದಿಂದ ‘ಪ್ರಾರಬ್ಧ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ-ಅಂಶದಿಂದ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಫುರಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಯಾವ ಹೊಸ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಚಿತದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೋ, ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವುಗಳದ್ದೇ ಸ್ಫುರಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಎಂದಾದರು ಸಂಚಿತದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಹಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ಫುರಣೆಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.* ಯಾವುದಾದರು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಈರುಳ್ಳಿ ಹಾಕಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗೋದಿ, ಕಡಲೆ, ರಾಗಿ, ಅಕ್ಕಿ ಹಾಕಿದರೆ, ತೆಗೆಯುವಾಗ ಯಾವುದು ಕೊನೆಗೆ ಹಾಕಿದೆಯೋ ಅದೇ (ಅಕ್ಕಿ) ಮೊದಲಿಗೆ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಂದೀತು, ಆದರೆ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಈರುಳ್ಳಿಯ ಫಾಟು ಬಂದೀತು. ಆದರೆ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈರುಳ್ಳಿ, ಗೋದಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಾವಯವ ಪದಾರ್ಥವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳು ನಿರವಯವಾಗಿವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವು-ಹೊಸ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಗಾಗ ಹಳೇಯ ಕರ್ಮಗಳ ಕೂಡ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಕೇವಲ ಇಷ್ಟೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

* ಸ್ಫುರಣೆಯು ಸಂಚಿತಕ್ಕನುಸಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಂಚಿತಕ್ಕನುಸಾರ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಪುರಣೆಯು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಂಚಿತದ ಸ್ಫುರಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾದರೆ ಆದು ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ ವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಫುರಣೆಯು (ಫಲ-ಭೋಗಿಸಲು) ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲೇಂದೇ ಬಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಇರುವುದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಬಲಗೊಳಿಸಿ ನಿಷಿದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿದೆ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇದೇ ರೀತಿ ನಿದ್ದೆ ಬಂದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯು ಅದುಮಿ ಹೋದ ಕಾರಣ ಸಂಚಿತದ ಆ ಸ್ಫುರಣೆಯು ಸ್ವಪ್ನರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೇ ಸ್ವಪ್ನಾವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಸ್ವಪ್ನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಕ್ರಮ, ವ್ಯತಿಕ್ರಮ, ಅನುಕ್ರಮ ಇವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆಂದರೆ ನಗರ ದಿಲ್ಲಿಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪೇಟೆ ಮುಂಬಾಯಿಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂಗಡಿಗಳು ಕೊಲ್ಕತ್ತೆಯದು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಯಾರೋ ಜೀವಿತ ಮನುಷ್ಯ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಯಾರೋ ಸತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಭೇಟೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮಾತು ಕತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿ.

* ಜಾಗ್ರತ್-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂರೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಹೇಗೆ-ಮನುಷ್ಯನು ಜಾಗ್ರತ್-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರೆ ಇದು ಜಾಗ್ರತದಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತ್-ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಕೆಲಸವಲ್ಲದೆ ಅಚಾನಕ ಬೇರೆ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಜಾಗ್ರತ್ದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಆ ಕೆಲಸದ ಹಾಗೂ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವುದೇ ಸ್ಫುರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವೃತ್ತಿರಹಿತ ಅವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಆದು ಜಾಗ್ರತ್ದಲ್ಲಿ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವೇಗ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನ ಅವಸ್ಥೆಗಳಾದರೋ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಸಾಧಕನು ಜಾಗ್ರತದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸುಷುಪ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವನ ಸಾಧನೆ ತುಂಬಾ ತೀವ್ರವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಾಗ್ರತ್ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿರಾವರಣರೂಪದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಂತ ಸುಷುಪ್ತಿ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿ-ವೃತ್ತಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಾಗ್ರತ್-ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಜಾಗ್ರತ್ ಇರುವುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಜಾಗ್ರತ್-ಸುಷುಪ್ತಿಯೂ ಸಮಾಧಿಗಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಸ್ವತಃ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಏಕಾಗ್ರ ಹಾಗೂ ನಿರುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾರ್ಥವು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಜಾಗ್ರತ್-ಸುಷಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ವೃತ್ತಿಗಳು ತಾನಾಗಿ ನಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಮನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲಿನ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಧಿಕಾರ ದೂರವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಮನ ಬಂದಂತೆ ಮಾತಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಉಚಿತ-ಅನುಚಿತದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹುಚ್ಚನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಉಚಿತವೆನಿಸಿದ್ದನ್ನೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದುದನ್ನು ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು ವುದರಿಂದ ಅವನು ಜಾಗರೂಕವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ‘ಚತುರಹುಚ್ಚ’ನಾಗಿದ್ದನೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವ ತನಕ ಅವನು ಸ್ಫುರಣೆಗಳಿಂದ ಬದುಕುಳಿಯ ಲಾರನು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಫುರಣೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಪವಿತ್ರ ಕೆಟ್ಟ ವಿಚಾರ ಎಂದೂ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶ (ವ್ಯಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರಣವಶ) ಎಂದಾದರು ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪುವುದು, ಉನ್ಮಾದ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಂತಃ ಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಮಾತಾಡುವುದು, ಅಥವಾ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಚಿತದಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಫಲಕೊಡಲು ಸಮ್ಮುಖ ವಾಗುತ್ತವೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.+ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾದರೋ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿ ಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ (1) ಸ್ವೆಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ, (2) ಅನಿಚ್ಛಾ (ದೈವೇಚ್ಛಾ) ಪೂರ್ವಕ, (3) ಪರೇಚ್ಛಾ ಪೂರ್ವಕ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ-

+ ‘ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಆರಬ್ಧಃ ಪ್ರಾರಬ್ಧಃ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಚೆನ್ನಾದ ರೀತಿಯಿಂದ ಫಲಕೊಡಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರುವುದು ‘ಪ್ರಾರಬ್ಧ’ವಾಗಿದೆ.

(1) ಯಾರೋ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಸಾಮಾನು ಖರೀದಿಸಿದ ಅದರಲ್ಲಿ ಲಾಭವಾಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಬೇರೆಯಾರೋ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಸಾಮಾನು ಖರೀದಿಸಿದ ಅದರಲ್ಲಿ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಲಾಭವಾಗುವುದು, ನಷ್ಟವಾಗುವುದಾರೋ ಅವರ ಶುಭಾ-ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದಾದ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಸಾಮಾನು ಖರೀದಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸ್ವೆಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕವೇ ಆಗಿದೆ.

(2) ಯಾರೋ ಸಜ್ಜನರು ಎಲ್ಲಿಗೋ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನದಿಗೆ ನೆರೆ ಬಂದು ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಣದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತೇಲಿ ಬಂತು; ಸಜ್ಜನರು ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರೋ ಸಜ್ಜನರು ಎಲ್ಲಿಗೋ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರ ಮೇಲೆ ಮರದ ಟೊಂಗೆಯೊಂದು ಬಿದ್ದು ಪೆಟ್ಟಾಯಿತು. ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಹಣ ಸಿಗುವುದು, ಏಟಾಗುವುದು ಅವರ ಶುಭಾ-ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಹಣದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಗುವುದು, ಮರದ ಟೊಂಗೆ ಬೀಳುವುದು ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅನಿಚ್ಛಾ (ದೈವೇಚ್ಛೆ) ಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ.

18_Image%203.jpg 

(3) ಯಾರೋ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಯಾವುದೋ ಮಗುವನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ್ನು ಪುತ್ರರೂಪದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತನ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತು ಆ ಮಗುವಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ಕಳ್ಳರು ಯಾರದೋ ಧನವನ್ನು ದೋಚಿದರು. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮಗುವಿಗೆ ಸಂಪತ್ತು ಸಿಗುವುದು ಮತ್ತು ಕಳ್ಳತನದಿಂದ ಹಣ ಹೊರಟುಹೋಗುವುದು ಅವರ ಶುಭಾ-ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಾರಬ್ದದ ಫಲವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ದತ್ತು ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಕಳ್ಳತನವಾಗುವುದು-ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಪರೆಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು-ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಕರ್ಮವಾಗಿರದೆ ‘ಪರಿಸ್ಥಿತಿ’ ಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೊಸ (ಕ್ರಿಯಮಾಣ) ಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಮತ್ತೆ ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ’ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರದ, ಹಿರಿಯರ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ ನಿರರ್ಥಕವಾದೀತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಮೊದಲು ಹೇಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇವೋ ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರ ಜನ್ಮವಾದೀತು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದು ಎಂದಾದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಪುನಃ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಹುಟ್ಟುಹಾಕೀತು, ಅದರಿಂದ ಈ ಕರ್ಮ ಪರಂಪರೆಯ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದೀತು ಅರ್ಥಾತ್-ಇದರ ಕೊನೆ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು.

ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಫಲದ-ಪ್ರಾಪ್ತ ಫಲ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ಫಲ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮುಂದೆ ಈಗ ಬಂದಿರುವ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ‘ಪ್ರಾಪ್ತ’ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರಲಿರುವ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ‘ಅಪ್ರಾಪ್ತ’ ಫಲವಾಗಿದೆ.

ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವ ಫಲ-ಅಂಶ ಸಂಚಿತದಲ್ಲಿ ಜಮೆಯಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಾಗಿ ಅನುಕೂಲ, ಪ್ರತಿಕೂಲ, ಮಿಶ್ರಿತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳಿರುವ ತನಕ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧವು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ ಆಗಲು ಬಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದೇ ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುರಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಬೆಳೆಸದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವಾಧೀನ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಪರಾಧೀನನಲ್ಲ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ವಿವೇಕೀ ಪುರುಷನು ಎಂದಿಗೂ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಅದು ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆಯೋ ಅಥವಾ ಪರುಷಾರ್ಥದ್ದೊ? ಅಥವಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ, ಪುರುಷಾರ್ಥವೋ? ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಂಕೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಮತ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥ ಎಂದರೇನು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಧನದ, ಎರಡನೇ ಧರ್ಮದ, ಮೂರನೇ ಭೋಗದ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯ ಬಯಕೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಚಲಿತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇವೇ ನಾಲ್ಕಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ-

(1) ಅರ್ಥ-ಧನಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಧನವು ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಹಣ, ಭೂಮಿ, ಸಂಪತ್ತು, ಮನೆ ಇವುಗಳು ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಸು, ಎಮ್ಮೆ, ಕುದುರೆ, ಕುರಿ, ಆಡು ಇವುಗಳು ಜಂಗಮವಾಗಿದೆ.

(2) ಧರ್ಮ-ಸಕಾಮ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ವ್ರತ, ತೀರ್ಥ ಇವುಗಳನ್ನು ‘ಧರ್ಮ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(3) ಕಾಮ-ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಭೋಗಗಳಿಗೆ ‘ಕಾಮ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸುಖ ಭೋಗವು-ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಎಂಬ ಎಂಟು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

(ಕ) ಶಬ್ದ-ಶಬ್ದವು ವರ್ಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಕರಣ, ಕೋಶ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಾದಂಬರೀ, ಗಲ್ಪ, ಕಥೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವರ್ಣಾತ್ಮಕ ಶಬ್ದಗಳಾಗಿವೆ.* ಚರ್ಮ, ತಂತಿ ಮತ್ತು ಊದುವುದು ಹೀಗೆ ಮೂರು ವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ತಾಳದ ಅರ್ಧ ವಾದ್ಯ ಈ ಮುರೂವರೆ ಪ್ರಕಾರದ ವಾದ್ಯಗಳು ‘ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ.+ ಈ ವರ್ಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಧ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ಶಬ್ದದ ಸುಖವಾಗಿದೆ.

* ವರ್ಣಾತ್ಮಕ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿಯೂ-ಶೃಂಗಾರ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರಣ, ಕೌದ್ರ, ವೀರ ಭಯಾನಕ, ಬೀಭತ್ಸ, ಅದ್ಭುತ, ಶಾಂತ ಮತ್ತು ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಎಂಬ ಹತ್ತು ರಸಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಹತ್ತೂ ರಸಗಳು ಚಿತ್ತ ದ್ರವಿತ ವಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಹತ್ತೂ ರಸಗಳ ಉಪಯೋಗ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ರಸಗಳು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಮಾಡುವಂತ ಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖಭೋಗಿಸಿದರೆ ಇವೆಲ್ಲ ರಸಗಳು ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

+ ಡೋಲು, ತಬಲಾ, ಮೃದಂಗ, ಪಖವಾಜ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಚರ್ಮದ; ಸಿತಾರ, ಸಾರಂಗಿ, ಪಿಟೀಲು, ವೀಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ ತಂತಿಯ; ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ, ಕೊಳಲು, ಪೂಂಗಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಾಳಿಯ; ತಾಳ, ಚಿಟಿಕೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ತಾಳ ವಾದ್ಯಗಳಿರುತ್ತವೆ.

(ಖ) ಸ್ವರ್ಶ-ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಮಿತ್ರ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ತಂಪಾದ, ಬಿಸಿಯಾದ, ಕೋಮಲ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳು ತ್ವಚೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ಸ್ಪರ್ಶಸುಖ ವಾಗಿದೆ.

(ಗ) ರೂಪ-ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆಟ, ತಮಾಷೆ, ಸೀನೇಮಾ, ಡೊಂಬರಾಟ, ವನ, ಪರ್ವತ, ಸರೋವರ, ಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ರೂಪದ ಸುಖವಾಗಿದೆ.

(ಘ) ರಸ-ಮಧುರ (ಸಿಹೀ) ಅಮ್ಲ(ಹುಳಿ) ಲವಣ (ಉಪ್ಪು) ಕಟು (ಕಹಿ) ತಿಕ್ತ (ಖಾರ) ಮತ್ತು ಕಷಾಯ (ಒಗರು) ಈ ಆರು ರಸಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ರಸದ ಸುಖವಾಗಿದೆ.

(ಙ)ಗಂಧ-ಮೂಗಿನಿಂದ ಅತ್ತರು, ಪರಿಮಳದ ಎಣ್ಣೆ, ಹೂವು, ಕಸ್ತೂರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ, ಈರುಳ್ಳಿ ಇತ್ಯಾದಿ ದುರ್ಗಂದವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮೂಸುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ಗಂಧದ ಸುಖವಾಗಿದೆ.

(ಚ)ಮಾನ-ಶರೀರದ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರವಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ಮಾನದ ಸುಖವಾಗಿದೆ.

(ಛ)ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ-ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಹೊಗಳಿಕೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖವು ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಸುಖವಾಗಿದೆ.

(ಜ) ವಿಶ್ರಾಂತಿ-ಶರೀರದಿಂದ ಪರಿಶ್ರಮಪಡದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಏನೂ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲದೆ ಮಲಗಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಸುಖವು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಸುಖವಾಗಿದೆ.

(4) ಮೋಕ್ಷ-ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸು, ಉದ್ಧಾರ, ಮುಕ್ತಿ, ಭಗವದ್ದರ್ಶನ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ಇವುಗಳ ಹೆಸರು ಮೋಕ್ಷವಾಗಿದೆ.

ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ (ಅರ್ಥ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ) ನೋಡಿದರೆ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎರಡೇ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದು- ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿಸುವಂತಹುದು, ಅರ್ಥಾತ್- ಅರ್ಥದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಥದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದರೆ ಆ ಧರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿ ಮಾಡಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಆ ಅರ್ಥವೂ ಕೂಡ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗೈದು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕಾಮನೆಯು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ‘ಮಹಾಶನ’ (ತುಂಬಾ ತಿನ್ನುವವ) ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅದರ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು (3/37ರಿಂದ 43).

ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮಾಡಲಾದರೆ ಅದು ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಧನವನ್ನು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಬೇರೆಯವರ ಉಪಕಾರದಲ್ಲಿ, ಹಿತದಲ್ಲಿ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಖರ್ಚುಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ಕೂಡ ಅಂತಃ ಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಥ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ-ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥ’ (ಧನ) ಮತ್ತು ‘ಕಾಮ’ (ಭೋಗ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಗೌಣತೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ‘ಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಮೋಕ್ಷ’ದಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಗೌಣತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಮತ್ತು ಪುರುಷಾರ್ಥ-ಎರಡರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಎರಡೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-

ಸಂತೋಷಸ್ತ್ರಿಷು ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸ್ವದಾರೇ ಭೋಜನೇ ಧನೇ ।

ತ್ರಿಷು ಚೈವ ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಜಪದಾನಯೋಃ ॥

ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಪರಿವಾರ, ಭೋಜನ ಮತ್ತು ಧನದಲ್ಲಾದರೋ ಸಂತೋಷ ಪಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಪಾರಾಯಣೆ-ಪೂಜೆ, ನಾಮ-ಜಪ, ಕೀರ್ತನ ಮತ್ತು ದಾನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸಂತೋಷ ಪಡಬಾರದು (ಎಂದೂ ತೃಪ್ತನಾಗಬಾರದು). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲ-ಧನ ಮತ್ತು ಭೋಗದಲ್ಲಾದರೋ ಸಂತೋಷ ಪಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಎಷ್ಟು ಸಿಗಬೇಕೋ, ಅಷ್ಟೇ ಸಿಗಬಹುದು, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಗಲಾರವು. ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸಂತೋಷ ಪಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಹೊಸ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪುರುಷಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರೆತಿದೆ.

ಕರ್ಮದ ಶುಭ (ಪುಣ್ಯ) ಮತ್ತು ಅಶುಭ (ಪಾಪ) ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಶುಭ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು. ಕರ್ಮಗಳು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಹೊರಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಒಳಗೆ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖೀ ಹಾಗೂ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಶುಭಾ-ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಫಲವಾಗಿ ರದೆ ತನ್ನ ಮೂರ್ಖತೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಆ ಮೂರ್ಖತೆ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ, ಭಗವಂತನಮೇಲೆ* ಅಥವಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಮೇಲೆ+ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾದರೆ ಅತಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಆದೀತು, ಹರ್ಷವಾದೀತು. ಕಾರಣ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ, ಮುಂದೆ ಪಾಪ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾದ್ದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

* ಲಾಲನೇ ತಾಡನೇ ಮಾತುರ್ನಾಕಾರುಣ್ಯಂ ಯಥಾರ್ಭಕೇ । ತದ್ವದೇವ ಮಹೇಶಸ್ಯ ನಿಯಂತುರ್ಗುಣ ದೋಷಯೋಃ ॥

ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮಗುವಿನ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ತಾಡನೆ ಮಾಡಲು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ತಾಯಿಯ ಅಕೃಪೆ (ಸಿಟ್ಟು) ಎಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಿಗಳ ಗುಣ-ದೋಷಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡುವಂತಹ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರ ಮೇಲೆಯೂ ಅಕೃಪೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

+ ಯದ್ಭಾವಿ ತದ್ಭವತ್ಯೇವ ಯದಭಾವ್ಯಂ ನ ತದ್ಭವೇತ್ । ಇತಿ ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧೀನಾಂ ನ ಚಿಂತಾ ಬಾಧತೇ ಕ್ಚಚಿತ್ ॥

(ನಾರದಪುರಾಣ, ಪೂರ್ವ-37/47).

ಯಾವುದು ಆಗಬೇಕೋ ಅದು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಆಗಬಾರದೋ ಅದು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ- ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರಿಗೆ ಚಿಂತೆ ಎಂದೂ ಕಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧಕನು ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ದುರುಪಯೋಗವಲ್ಲ. ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೆ ಅನುಕೂಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವಾಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಖರ್ಚು ಮಾಡುವುದು ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭೋಗಿಸುವುದು ದುರುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೆ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ‘ನನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಮಾಡದಂತೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರಭು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಿದೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವುದು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸದುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ದುರುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಸುಖ-ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವುದಲ್ಲ. ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವ ಸ್ಥಾನ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಭೋಗಿಸುವ ಸ್ಥಾನ ನರಕ ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವು ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಕರ್ಮಯೋನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಕರ್ಮಯೋನಿಯು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚವಾಗಿರದೆ, ಕೇವಲ ಜನ್ಮ ಮರಣದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿರುವರೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಇದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಸುಖ-ದುಃಖದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆರಲು ಅರ್ಥಾತ್-ಮುಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋನಿ ಎಂದು ಹೇಳದೆ ‘ಸಾಧನಯೋನಿ’ ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು.

ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಬರುವ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಎರಡೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಮನುಷ್ಯನು ಪರತಂತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅದನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡ ಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಮಾಡುವುದರ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಟ್ಟ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖ ಕೊಟ್ಟ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಶ್ಯಾಮಣ್ಣನು ರಾಮಣ್ಣನಿಗೆ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ರಾಮಣ್ಣನು ಇಂತಹ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಡ್ಡಿ ಸಹಿತ ಹಣವನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವೆನು ಎಂದು ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ತಿಂಗಳು ಕಳೆದು ಹೋಯಿತು ಆದರೆ ರಾಮಣ್ಣನು ಹಣ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಶ್ಯಾಮಣ್ಣನು ರಾಮಣ್ಣನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ-ಕೇಳಿದನು-ನೀನು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಹಣಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಕೋಡು. ಆಗ ರಾಮಣ್ಣನು ಹೇಳಿದನು-‘ಈಗ ನನ್ನ ಬಳಿ ಹಣವಿಲ್ಲ ನಾಡಿದ್ದು ಕೊಡುವೆ.’ ಶ್ಯಾಮಣ್ಣನು ಮೂರನೇ ದಿನ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದ-ಎಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹಣ ಕೊಡು. ರಾಮಣ್ಣ ಹೇಳಿದು-ಈಗ ನಿನ್ನ ಹಣವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ನಾಳಿದ್ದು ನಿನ್ನ ರೂಪಾಯಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕೊಡುವೆನು. ಪುನಃ ಶ್ಯಾಮಣ್ಣನು ಮೂರನೇ ದಿನ ಹೋಗಿ ಕೇಳಿದ-ಹಣ ಕೊಡಯ್ಯ. ಆಗ ರಾಮಣ್ಣ ಹೇಳಿದ ನಾಳೆ ಖಂಡಿತ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಮರುದಿನ ಶ್ಯಾಮಣ್ಣ ಪುನಃ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದ-ಕೊಡು ನನ್ನ ಹಣ. ರಾಮಣ್ಣ ಹೇಳಿದ-ರೂಪಾಯಿ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಬಳಿ ಹಣವಿಲ್ಲ, ನಾನೆಲ್ಲಿಂದ ಕೊಡಲಿ? ನಾಡಿದ್ದು ಬಾ. ರಾಮಣ್ಣನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಶ್ಯಾಮಣ್ಣನಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂತು. ನಾಡಿದ್ದು, ನಾಡಿದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿ, ಆದರೆ ರೂಪಾಯಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ರಾಮಣ್ಣನಿಗೆ ಎಕ್ಕಡದಿಂದ ಐದು ಏಟು ಹೊಡೆದು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾವಣ್ಣನು ಕೋರ್ಟಿನಲ್ಲಿ ದಾವೆ ಹೂಡಿದನು. ಶ್ಯಾಮಣ್ಣನನ್ನು ಕರೆಸಿ ಕೇಳಲಾಯಿತು. ಏನಯ್ಯ! ನೀನು ಇವನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಎಕ್ಕಡದಿಂದ ಹೊಡೆದೆಯಾ? ಶ್ಯಾಮಣ್ಣ ಹೇಳಿದ-ಹೌದು ಸ್ವಾಮಿ! ನಾನು ಹೊಡೆದಿದ್ದೇನೆ, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಕೇಳಿದರು- ಏಕೆ ಹೊಡೆದೆ?

ಶ್ಯಾಮಣ್ಣ ಹೇಳಿದ-ಇವನಿಗೆ ನಾನು ಹಣ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಇವನು ಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂತಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ. ತಿಂಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಇವನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ರೂಪಾಯಿ ಕೇಳಿದಾಗ ನಾಳೆ-ನಾಡಿದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಿ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ತೊಂದರೆ ಕೊಟ್ಟ. ಆಗ ನನಗೆ ಸಿಟ್ಟುಬಂದು ಎಕ್ಕಡದಿಂದ ಐದು ಏಟು ಹೊಡೆದುಬಿಟ್ಟೆ. ಸ್ವಾಮಿ! ಐದು ಎಕ್ಕಡ ಏಟಿಗೆ ಐದು ರೂಪಾಯಿ ಕಳೆದು ಉಳಿದ ರೂಪಾಯಿ ನನಗೆ ಕೊಡಿಸಿ ಕೊಡಿ.

ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು-ಇದು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಕೋರ್ಟ್ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಣ ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವ ಕಾನೂನು ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವ ಕಾನೂನು ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಎಕ್ಕಡದಿಂದ ಹೊಡೆದ ಬದಲಿಗೆ ಸೇರೆವಾಸ ಅಥವಾ ಜುಲ್ಮಾನೆ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾದೀತು. ನಿನಗೆ ಹಣ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾದರೆ ಸಿವ್ಹಿಲ್ ಕೊರ್ಟಿಗೆ ಹೋಗಿ ದಾವೆ ಹೂಡು. ಅಲ್ಲಿ ಹಣ ಕೊಡಿಸುವ ಕಾನೂನು ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ರೀತಿ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಆಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸ್ವರೂಪ ದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾದ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಸಿವ್ಹಿಲ್ ಆಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು (ಪುಣ್ಯ) ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು (ಪಾಪ) ಇವುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇವೆರಡೂ ಒಂದು-ಮತ್ತೊಂದರಿಂದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಪಾಪಗಳಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಪಾಪ ಕಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಕಳೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ (ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತರೂಪವಾಗಿ) ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಪಾಪಗಳು ಕಳೆಯಬಲ್ಲದೆಂಬುದೇನೋ ಹೌದು!

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ, ಸದಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ದುಃಖ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೋರ್ವ ಪಾಪಾತ್ಮಾ, ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದು ಸುಖ ಭೋಗಿ ಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ‘ಇದರಲ್ಲಿ ದೇವರ ನ್ಯಾಯ ಏಲ್ಲಿದೆ?’* ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ-ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನು ಈಗ ಪಡುವ ದುಃಖವು ಹಿಂದಿನ ಯಾವುದೋ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ಫಲವಾಗಿದೆ, ಈಗ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯದ ಫಲವಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಪಾಪತ್ಮನು ಈಗ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಸುಖವು ಇದೂ ಕೂಡ ಹಿಂದಿನ ಯಾವುದೋ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯದ ಫಲವಾಗಿದೆ, ಈಗ ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ಫಲವಲ್ಲ.

* ಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದಿನ ದ್ರೌಪದಿಯು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಬಳಿ -ನೀವು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನೀವು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ದುಃಖಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ದುರ್ಯೋಧನನು ಧರ್ಮದ ಪರಿವೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಮಾಡದೆ, ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಸುಖ ಭೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ? ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ-ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು-ಯಾರು ಸುಖಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಧರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಪಶುಗಳಂತೆ ಸುಖ ಭೋಗಿಸಲು ಲೋಲುಪರು ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಭಯಭೀತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಆ ಬಡಪಾಯಿಗಳು ಧರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಲ್ಲರು! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಪರಿವೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ) ವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಮನುಷ್ಯನ ಮನುಷ್ಯತ್ವ ಇದರಲ್ಲೇ ಇದೆ.

ಇದರಲ್ಲಿ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಮಾತು ಇನ್ನೊಂದಿಗೆ-ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸುಖವೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬರುವ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ದುಃಖವೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕೆಳಗಿನವರಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೀಮಂತನನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಈರ್ಷ್ಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವನ ಸಂಪತ್ತು ಹೇಗೆ ನಾಶವಾದೀತು ಎಂಬ ದುರ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗಿ, ಅವನನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಸುಖ-ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸುಖಿಯಾಗಿರ ಲಾರನು. ಆದರೆ ಹೊರಗಿನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆ ಜನರಿಗೆ ಅವನು ತುಂಬಾ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ-ಯಾರೋ ವಿರಕ್ತ ಹಾಗೂ ತ್ಯಾಗೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ- ಬಡಪಾಯಿಯ ಬಳಿ ಧನ-ಸಂಪತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಗ್ರಿ ಇಲ್ಲ, ತುಂಬಾ ದುಃಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಿರಕ್ತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಶಾಂತಿ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಧನದ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರೇ ಶ್ರೀಮಂತನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧನವಿರುವುದು ಮಾತ್ರ ಸುಖವಲ್ಲ, ಧನದ ಅಭಾವ ಮಾತ್ರ ದುಃಖವಲ್ಲ. ಸುಖ ಎಂಬುದು ಹೃದಯದ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಾಗಿದೆ. ದುಃಖ ಎಂಬುದು ಹೃದಯದ ಉರಿ ಹಾಗೂ ಸಂತಾಪವಾಗಿವೆ.

ಪುಣ್ಯದ ಮತ್ತು ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಪುಣ್ಯವಾದರೋ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಮುಗಿದು ಹೋಗಬಲ್ಲುದು; ಆದರೆ ಪಾಪವು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಮುಗಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾಪದ ಫಲವಾದರೋ ಭೋಗಿಸಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗ ಬಲ್ಲವು? ಅರ್ಪಿಸುವವನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬಲ್ಲನು? ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮಗಳೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಇದೆ-

ಓರ್ವ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಹಿತ ಹರಿದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು. ಅವನೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಜನರಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ರೈತನು ಇದ್ದನು. ಆ ರೈತನು ಯೋಚಿಸಿದ ಈ ವ್ಯಾಪಾರೀ ಜನರು ತುಂಬಾ ಚತುರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾವೂ ಕೂಡ ಅವರ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಂತೆ ನಡೆದರೆ ನಾವೂ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗಬಹುದು. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಅವನು ಓರ್ವ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದನು. ಹರಿದ್ವಾರದ ಬ್ರಹ್ಮಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಪಂಡಾ (ಪುರೋಹಿತರು) ದಾನ-ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಸ ತೊಡಗಿದಾಗ ಆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಹೇಳಿದನು- ‘ನಾನು ಇಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಇಂದು ಅದನ್ನು ನಾನು ದಾನವಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಪಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಪಂಡಾ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಸಿದ. ರೈತನು ನೋಡಿದನು ಇವರು ಒಂದು ಕಾಸೂ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಇವನು ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ದಾನ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಜನರಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಎಷ್ಟು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನೇನು ಕಮ್ಮಿ! ಪಂಡಾ ರೈತನಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಸಿದಾಗ ರೈತ ಹೇಳಿದ- ‘ಇಂತಹ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ನನಗೆ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಆ ನೂರು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೃಷ್ಣಾರ್ಪಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’. ಅವನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಷೆ ಪಂಡಾಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಸಿ ಬಿಟ್ಟ. ಇದರಿಂದ ರೈತನು-ನಾನು ವ್ಯಾಪಾರಿಯಂತೆ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ದಾನ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಸಂತಸಗೊಂಡ.

ಎಲ್ಲರೂ ಊರು ಸೇರಿದರು. ಸರಿಯಾದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೈರು ಬೆಳೆಯಿತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರೈತನ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಫಸಲು ಬಂತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು -ಸೇಠಜೀ! ನೀವು ಬಯಸುವಿಯಾದರೆ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ದವಸ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ. ಇದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಲಾಭ ವಾಗಬಹುದು. ನನಗಾದರೋ ನಿಮ್ಮ ಸಾಲ ತೀರಿಸ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿ ಹೇಳಿದನು. -ಸ್ವಾಮಿ! ನಾನು ಹರಿದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ನಿಮಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸಾಲವನ್ನು ನಿಮಗೆ ದಾನಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹೇಳಿದ-ಸೇಠಜೀ! ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲ ಪಡೆದದ್ದೆ ದಾನವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಡ್ಡಿ ಸಹಿತ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೀರಿಸುವೆನು. ವ್ಯಾಪಾರೀ ಹೇಳಿದನು- ನೀವು ಕೊಡಲೇ ಬೇಕಾದರೆ ನಿಮ್ಮ ತಂಗಿಗೋ,, ಮಗಳಿಗೋ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಡಿ. ನಾನು ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರೆ. ಈಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಏನು ಮಾಡಿಯಾನು? ಅವನು ಮನೆಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದ.

ಈಗ ಯಾವ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ರೈತನಿಗೆ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಅವನು ರೈತನ ಹೊಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದನು- ನನ್ನ ಹಣ ಕೊಡಯ್ಯ! ರೈತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೊಡಲು ಬಂದರೂ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಅವನಿಂದ ಹಣ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೂ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆಲ್ಲ, ನಾನು ಏಕೆ ರೂಪಾಯಿ ಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ರೈತ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು- ನಾನು ಇಂತಹ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಂತೆ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಎಲ್ಲ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಪಣ ಮಾಡಿರುವೆನು. ನಾನು ಏಕೆ ಹಣ ಕೊಡಬೇಕು? ವ್ಯಾಪಾರಿ ಹೇಳಿದ- ನೀನು ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಲ ತೀರಿ ಹೋಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆದಿದ್ದೆ, ನೀನು ಬಿಟ್ಟಾಕ್ಷಣ ಹೇಗೆ ತೀರಿ ಹೋದೀತು? ನಾನಾದರೋ ನನ್ನ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಡ್ಡಿ ಸಹಿತ ವಸೂಲು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ಕೊಡು ನನ್ನ ಹಣ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ರೈತನಿಂದ ತನ್ನ ಹಣಕ್ಕೆ ದವಸ ಕೊಂಡು ಹೋದನು.

ಈ ಕಥೆಯಿಂದ-ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಬೇರೆಯವರ ಸಾಲವನ್ನು ನಾವು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗದು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾವು ಭಗವದಾ ಜ್ಞಾನುಸಾರ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದ ಬಲ್ಲೆವು, ಆದರೆ ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನಾದರೋ ನಾವು ಭೋಗಿಸಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಾನೂನು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸು ವುದರಿಂದ ಋಣ ಮತ್ತು ಪಾಪ-ಕರ್ಮ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವ ನಿಯಮವಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋದಾರು; ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಸಂಭವಿಸಲಾರದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತಿದೆ! ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಅರ್ಥಾತ್- ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವು ದೆಂಬುದು ಹೌದು! (18/66).

ಧನ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮಕ್ಕನು ಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ-ಇಂತಹ ಮಾತು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇನ್ಕಂ ಟ್ಯಾಕ್ಸ್, ಸೇಲ್ಸ ಟ್ಯಾಕ್ಸ್ ಇವುಗಳ ಕಳ್ಳತನ ದಿಂದ ಹಣ ಬರುವುದು ಟಾಕ್ಯಕೊಡುವುದರಿಂದ ಹೋಗು ವುದು ಪ್ರಾರಬದ್ಧಕ್ಕಧೀನ ಎಲ್ಲಾಯಿತು? ಇದಾದರೋ ಕಳ್ಳತನಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಯಿತಲ್ಲ? ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದರ ಉತ್ತರ-ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಧನ ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಿಗೋ ಧನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿರುತ್ತದೆ, ಭೋಗದ್ದು ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೋ ಭೋಗದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿರುತ್ತದೆ, ಧನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯದಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಗೋ ಧನ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಎರಡರ ಪ್ರಾರಬ್ಧವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಧನ-ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಾರಬ್ಧವೇನೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಭೋಗದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಬಳಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿಗಳಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕಾಯಿಲೆಯ ಕಾರಣ ವೈದ್ಯ, ಡಾಕ್ಟರರು ತಡೆದ ಕಾರಣ ಅವನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಾರನು, ಅವನಿಗೆ ಊಟದಲ್ಲಿ ಸಾದಾ-ಒರಟು ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ತಿನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಭೋಗದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವೇನೋ ಇದೆ ಆದರೆ ಧನದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಬಳಿ ಧನದ ಅಭಾವವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಸುಖ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಯವುದೇ ರೀತಿಯ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.+ ಅವನಿಗೆ ಯಾರದೋ ದಯೆಯಿಂದ, ಮಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯ ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

+ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಿಗೂ ಕೂಡ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳು ತುಂಬಾ ಸಿಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ, ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರಲೀ ಈ ಮಾತು ಬೇರೆ) ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಾದರೋ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಧನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧನದ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಧನಕ್ಕೆ ಅಧೀನನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಧನದ ಒಂದು ಹೊಸ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ತ್ಯಾಗವೂ ಕೂಡ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪುಣ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ತತ್ಕಾಲ ಒಂದು ಹೊಸ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧನದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಧನ ಸಿಗಲಾರದು, ಕಳ್ಳತನವು ಯಾವುದೋ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಉಳಿದ ಧನವೂ ಹೊರಟು ಹೋದೀತು ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷೆಯೂ ದೊರೆಯಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಸಿಗಲೀ ಸಿಗದಿರಲಿ, ಆದರೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಿಗುವುದೇ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಬದುಕುಳಿಯಲಾರನು. ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಧನವು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಕೂಡ ಆ ಧನದ ಉಪಭೋಗ ಆಗಲಾರದು. ಆ ಧನವು ಕಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿ, ಕಳ್ಳತನದಲ್ಲಿ, ದರೋಡೆಯಲ್ಲಿ, ಕೋರ್ಟು ಖಟ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ಮೋಸದಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಆ ಧನವು ಎಷ್ಟು ದಿನ ಉಳಿಯಬೇಕೋ ಅಷ್ಟೇ ದಿನ ಉಳಿದೀತು ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇನ್ಕಂ ಟ್ಯಾಕ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬಿದ್ದಿರುವೆಯೋ ಆ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಜನ್ಮ- ಜನ್ಮಾಂತರದವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಲು ಪ್ರೊತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾ ಇರುವವು ಮತ್ತು ಅವನು ಅದರ ಶಿಕ್ಷೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುವನು.

ಧನದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿದ್ದರೆ ಯಾರಾದರು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳ ಬಹುದು ಅಥವಾ ಸಾಯುವ ಯಾರೋ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ಉಯಿಲು ಬರೆದು ಕೊಡಬಹುದು ಅಥವಾ ಮನೆಕಟ್ಟಲು ಅಡಿಪಾಯ ತೋಡುವಾಗ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದ ಧನ ಸಿಕ್ಕಿ ಬಿಡಬಹುದು ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾರದ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾವ ಧನ ಸಿಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದು ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುವುದು.* ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಮೇಲಾದರೋ ವಿಶ್ವಾಸ ವಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕನಿಷ್ಟ ತನ್ನ ಪುರಷಾರ್ಥದ ಮೇಲಾದರೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದಗಳಿಸಿ ತಿನ್ನುವೆವು ಇದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕಳ್ಳತನವೇ ಆದಿ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉರಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಅಡಗಿರ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಶಿಕ್ಷೆ ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ. ಮನುಷ್ಯನು ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷ ವಿರಿಸಿದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಶಾಂತಿ, ಆನಂದ, ಸಂತೋಷ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬರುವಂತಹ ಧನವೂ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ಬದುಕುವ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹದ ಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಯಾವುದಾದರೂ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

* ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಮರ್ಥಂ ಲಭತೇ ಮನುಷ್ಯೋ ದೈವೋಪಿ ತಂ ಲಂಘಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ತಃ ।
ತಸ್ಮಾನ್ನ ಶೋಚಾಮಿ ನ ವಿಸ್ಮಯೋ ಮೇ ಯದಸ್ಮದೀಯಂ ನ ಹಿ ತತ್ಪರೇಷಾಮ್ ॥

(ಪಂಚ ತಂತ್ರ-ಮಿತ್ರಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿ 112)

ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವಂತಹ ಧನವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಯೇ ಸಿಗುವುದು. ದೈವವೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದು ನಮ್ಮದಿದೆಯೋ ಅದು ಬೇರೆಯವರದು ಆಗಲಾರದು.

ಹೇಗೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾಗುವುದು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರ ಸಾವು ಆಗುವುದು, ಕಾರಣ ವಿಲ್ಲದೆ ಅಪಯಶ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನವಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಯನ್ನು ಯಾರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು. ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ-

ಸುಖಮೈಂದ್ರಿಯಕಂ ರಾಜನ್ ಸ್ವರ್ಗೇ ನರಕ ಏವ ಚ ।

ದೇಹಿನಾಂ ಯದ್ ಯಥಾ ದುಃಖಂ ತಸ್ಮಾನ್ನೇಚ್ಛೇತ ತದ್ ಬುಧಃ (11/8/1)

ರಾಜನೇ! ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ದುಃಖ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಜನ್ಯ ಸುಖಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನರಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಸುಖಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸಬಾರದು.

ಹೇಗೆ ಧನದ ಮತ್ತು ಭೋಗದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೋ, ಅರ್ಥಾತ್- ಕೆಲವರಿಗೆ ಧನದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರಿಗೆ ಭೋಗದ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿರುವಂತೇಯೇ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ಪುರುಷಾರ್ಥವೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಯಾರೋ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಯಾರೋ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವ ಹಾಗೂ ವಿಚಾರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಗುವುದಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ವಿಭಾಗಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಮಾಡುವ ವಸ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗುವ ವಸ್ತು ಫಲವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ವಿದೆ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ- ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ’ (2/47). ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಆಗುವುದರ ಪೂರ್ಣತೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಇದು ಆಗಬೇಕು, ಇದು ಆಗಬಾರದು’ ಇಂತಹ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕ-ಮರ್ಯಾದೆ ಗನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು. ’ಮಾಡುವುದು’ ಪುರುಷಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಆಗುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕೆ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ-‘ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು ಹಾಗೂ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ಸಂಚಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಮೂರೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಯಾವ ಉಪಾಯವಿದೆ?

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇವು ಎರಡಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನೇ ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾವಾಗ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಸಂಬಂಧೀ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರವಿವೆ-

(1) ಬೋಧ ಉಂಟಾದಮೆಲೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನಿಯ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ- ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವಿದೆ. ಕಾರಣ-ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಘಟನೆಯು ಘಟಿಸುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖ ಕೊಡುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಕೆಲಸವಾಗಿರದೆ ಅಜ್ಞಾನದ ಕೇಲಸವಾಗಿದೆ. ಅಜ್ಞಾನವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖೀ-ದುಃಖೀ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನ ದೋಷಿಯಾಗಿರದೆ ಸುಖ-ದುಃಖ ರೂಪೀ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(2) ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿದ್ದಂತೆ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಒಂದೇ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಮಾಲನ್ನು ಮಾರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೋರ್ವನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪೇಟೆ ತೇಜಿಯಾದಾಗ ಮಾರಿದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ನಷ್ಟದಾಗುತ್ತದೆ, ಕೊಂಡುಕೊಂಡ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಪೇಟೆಯು ಮಂದಿಯಾದಾಗ ಮಾರಿದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೊಂಡುಕೊಂಡ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ನಷ್ಟ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಮಾರುವ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಲಾಭ-ನಷ್ಟದ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಮೊದಲಿಗೆ ಬುದ್ದಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಫಲ ಭೋಗಿಸಲಾಗುವುದು. ಆದರೆ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಮಾರುವ ಕ್ರಿಯೆ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಅನ್ಯಾಯ ಯುಕ್ತ ಮಾಡುವುದು ಇದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಕ್ರಿಯಮಾಣ (ಹೊಸ ಕರ್ಮ) ವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಾರಬ್ಧವಲ್ಲ.

(3) ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಗಾಜಿನ ಪಾತ್ರೆ ಬಿದ್ದು ಒಡೆದು ಹೋದರೆ ಇದು ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿರುವುದೋ, ಪ್ರಾರಬ್ಧವೋ?

ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗಲಾದರೋ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು, ಆದರೆ ಯಾವುದು (ಒಳ್ಳೆಯ ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟ) ಆಗಿ ಹೋಯಿತೋ, ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧ- ಭವಿತವ್ಯ ವೇಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆಗ ನೀನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಗ್ಲಾಸು ಒಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಾನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನಿಡಬೇಕು, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಇಂತಹ ತಪ್ಪು ಆಗಬಾರದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನು ಆಗಿಹೋಯಿತೋ ಅದನ್ನು ಮರೆವು ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭವಿತವ್ಯವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ವಾಗಿರಬೇಕು.

(4) ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗ ಮತ್ತು ಕುಪಥ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾತ್ಯಾಸವೇನಿದೆ?

ಕುಪಥ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ರೋಗವು ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ವಾಸಿಯಾಗಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಜನ್ಯ ರೋಗವು ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ವಾಸಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಜಪ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳಿಂದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಜನ್ಯ ರೋಗಗಳೂ ವಾಸಿಯಾಗಬಲ್ಲವು.

ರೋಗದ ಆಧಿ (ಮಾನಸಿಕ ರೋಗ) ವ್ಯಾಧಿ (ಶಾರೀರಿಕ ರೋಗ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರ ಇವೆ. ಆಧಿಯದ್ದು ಒಂದು ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ ಇತ್ಯಾದಿ, ಮತ್ತೊಂದು ಹುಚ್ಚುತನ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಚಿಂತಾ, ಶೋಕ ಇವುಗಳು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹುಚ್ಚುತನ ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಚಿಂತಾ- ಶೋಕಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಹುಚ್ಚುತನ ಇರಬಲ್ಲದು. ಹುಚ್ಚು ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನಿಯ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಅನುಚಿತ, ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

(5) ಆಕಸ್ಮಿಕ ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು ಇದರಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ? ಯಾರಾದರು ವ್ಯಕ್ತಿ ಹಾವು ಕಡಿದು ಸತ್ತುಹೋದರೆ, ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಮೇಲಿಂದ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತುಹೋದರೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸತ್ತುಹೋದರೆ, ಹಾರ್ಟಫೈಲ್ ಆಗಿ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ, ಯಾವುದಾದರು ದುರ್ಘಟನೆಯಿಂದ ಸತ್ತುಹೋದರೆ ಇದು ಅವನ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಮೃತ್ಯುವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಾಗ) ಆಗುತ್ತದೆ.

ಯಾರಾದರು ತಿಳಿದು ಆತ್ಮಹತ್ಮೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಹಗ್ಗ ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು, ಬಾವಿಗೆ ಹಾರಿ, ರೈಲಿನ ಅಡಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ಮಾಡಿನಿಂದ ಧುಮುಕಿ, ವಿಷ ತಿಂದು, ಶರೀರಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಇದು ಅವನ ‘ಅಕಾಲಮೃತ್ಯು’ ಆಗಿದೆ. ಈ ಸಾವು ಆಯುಸ್ಸು ಬಾಕಿ ಇರುವಾಗಲೂ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಹೊಸ ಪಾಪ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಾರಬ್ಧವಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೈದು ನಾಶಮಾಡುವುದು ಮಹಾಪಾಪವಾಗಿದೆ.

ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕಿರುತ್ತಾನೆ, ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರಾರಬ್ಧದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ಬದುಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಯಾರಿಗೋ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಗ ಹುಟ್ಟುವುದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ ಆ (ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟಲಿರುವ) ಹುಡುಗನ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಅವನನ್ನು ಸಾಯ ಗೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ವಿಶೇಷವಾದ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಆಗುವುದಿದ್ದರೆ, ಜನರ ಉಪಕಾರವಾಗುವುದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಇದೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಯಾವುದೋ ಉತ್ಕಟ ಭೋಗ (ಸುಖ-ದುಃಖ) ಬರುವುದಿದ್ದರೆ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಸಾಯಲಾರನು.

(6) ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಇನ್ನೊರ್ವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ಇದು ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಂಡ ಮತ್ತು ಸಾಯುವವನು ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲುವವನ ದೋಷವೇನು?

ಕೊಲ್ಲುವವನ ದೋಷವಿದೆ. ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವುದು ಶಾಸಕನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ, ಸರ್ವಸಾಧಾರಣರ ಅಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹತ್ತು ಗಂಟೆಗೆ ಫಾಸಿಯಾಗುವುದಿದೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಆ (ಫಾಸಿಯಾಗುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು) ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೊಲೆಗಡುಕ ರಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಹತ್ತು ಗಂಟೆಗೆ ಕೊಲೆ ಮಾಡಿದನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಫಾಸಿ ಆಗುವುದು. ಈ ಆಜ್ಞೆ ರಾಜನು ಕೊಲೆಗಡುಕರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಇವನಿಗೆ ಯಾರು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು?

ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ ನಾನು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸೇಡು ತೀರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಇದು ನೆನಪಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನಾದರೆ ಇದು ಅವನ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಸಾಯಲು ಯಾರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ತನ್ನ ವಿವೇಕದ ಅನಾದರವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ವಿವೇಕಕ್ಕನುಸಾರ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿವೇಕದ ಅನಾದರ ಮಾಡಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲುವ ನಿಯತ್ತು ಇರಿಸುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸೇಡು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ತೀರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ಸರಪಳಿ ಎಂದೂ ಮುಗಿಯಲಾರದು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು.

ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸೇಡು ಬೇರೆ(ಹಾವು ಇತ್ಯಾದಿ) ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯು ಸೇಡು ತೀರಿಸಲು ಇರುವುದಲ್ಲ. ಹೌದು ಹೀಗಾಗಬಲ್ಲದು! ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಕೊಲೆಗಡುಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗಿ ಕಾಣಲಾರನು, ಕೆಟ್ಟವನಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟವನೆಂದು ಕಾಣುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಹೊಸ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಹೇಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಿತ್ತೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನ ಬುದ್ದಿ ಉಂಟಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ದೋಷ ಯಾವ ಮಾತಿನದು?

ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ದೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು-ಇದೇ ದೋಷ ವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಅದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗದೆ ವಿವೇಕವನ್ನು ಆದರಿಸಬೇಕು. ಗೀತೆಯು ಹೇಳುತ್ತದೆ- ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ (3/40), ಅವುಗಳ ವಶನಾಗಬಾರದು- ‘ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್’(3/34).

(7) ಪ್ರಾರಬ್ದ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ?

ಈ ಜೀವಿಗೆ ಏನೆಲ್ಲ ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ವಿಧಾನದ ವಿಧಾತಾ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ-ಕರ್ಮಗಳು ಜಡವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಲಾರವು, ಅವುಗಳಾದರೋ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನದಿಂದಲೇ ಫಲಕೊಡುತ್ತವೆ. ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರದೋ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ದಿನವಿಡೀ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಜೆ ಕೆಲಸಕ್ಕನುಸಾರ ಹಣ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಹೊಲದ ಒಡೆಯನಿಂದ.

ಹಣವಾದರೋ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆ ಸಿಗುತ್ತದೇನು?

ಹಣವಾದರೋ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಒಡೆಯನಿಲ್ಲದೆ ಯಾರು ಹಣ ಕೊಡುವರು? ಯಾರಾದರು ಅಡವಿಗೆ ಹೋಗಿ ದಿನವಿಡೀ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಹಣ ಸಿಗಬಹುದೇ? ಸಿಗಲಾರದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಯಾರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇತ್ತು ಇದನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾದೀತು.

ಯಾರಾದರು ಆಳು ಕೆಲಸವನ್ನು ತುಂಬಾ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ, ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನಾದರೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಒಡೆಯನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ; ಎಂದಾಗ ಒಡೆಯನು ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಳಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಹೊಲದ ಪಾಲುದಾರನ್ನಾಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವನ ಕರ್ಮಕ್ಕನು ಸಾರ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ, ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸಮರ್ಪಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.* ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಆಳನ್ನು ತನ್ನ ಒಡೆಯನ ನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನನ್ನು ತನ್ನ ಒಡೆಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಉದಾರತೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಭು ವಿನಲ್ಲೆ ಇದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಭುವಿನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗದೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಕೃತ-ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿಗೆ ಪರಾಧೀನನಾಗಿರುವವನ, ಬುದ್ಧಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಭ್ರಷ್ಟ ವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಮಗೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆಸರೆ ಕೊಡಬಲ್ಲವು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಅವರು ತಿಳಿಯಲಾರರು.

* ಏವಂ ಸ್ವಭಕ್ತಯೋ ರಾಜನ್ ಭಗವಾನ್ ಭಕ್ತಭಕ್ತಿಮಾನ್ । (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/86/59)

ಸಂಬಂಧ — ಹೇಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತ ದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ-ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾನೆ.—

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಪಂಚೈತಾನಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾರಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ ।

ಸಾಂಖ್ಯೇ ಕೃತಾಂತೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಸಿದ್ಧಯೇ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥

ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಕೃತಾಂತೇ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಂತ್ಯವಾಗಿಸುವ ಸಾಂಖ್ಯೇ - ಸಾಂಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ, ಸಿದ್ಧಯೇ - ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಏತಾನಿ - ಈ, ಪಂಚ - ಐದು, ಕಾರಣಾನಿ - ಕಾರಣಗಳನ್ನು, ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ - ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಮೇ - (ಅದನ್ನು ನೀನು) ನನ್ನಿಂದ, ನಿಬೋಧ - ತಿಳಿ. ॥13॥

ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಂತ್ಯವಾಗಿಸುವ ಸಾಂಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಈ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಅದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿದು ಕೋ. ॥13॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪಂಚೈತಾನಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾರಣಾನಿ’ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಅಂತ್ಯವಾಗುವಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಹಿತ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಐದು ಹೇತು (ಕಾರಣ)ಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ‘ಸ್ವಯಂ’ (ಸ್ವರೂಪ) ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೇತುವಲ್ಲ.

‘ನಿಬೋಧ ಮೇ’ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಲ್ಲಿ ‘ನಿಬೋಧ’ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು (18/13 ಮತ್ತು 50) ಬೇರೆ ಕಡೆ ‘ಶ್ರುಣು’ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು (18/4,19,29, 36, 45, ಮತ್ತು 64) ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಂಖ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಾದರೋ ‘ನಿಬೋಧ’ ಪದದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುಣು’ ಪದರಿಂದ ಕೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದನ್ನು ತಾನೇ-ತನ್ನಿಂದ (ಸ್ವಯಂ) ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಆಗಲೇ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗಬಹುದು.

‘ಸಾಂಖ್ಯೇ ಕೃತಾಂತೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಸಿದ್ದಯೇ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್’ — ಕರ್ಮಗಳು ಬೇಕಾದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ವಾಗಿರಲೀ, ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿರಲೀ; ಬೇಕಾದರೆ ಶಾರೀರಿಕ ವಾಗಿರಲಿ, ಮಾನಸಿಕವಾಗಿರಲಿ, ವಾಚಿಕವಾಗಿರಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿರಲಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರಲಿ-ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಐದು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಪುರುಷನಿಗೆ ಈ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವಾಗ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹ ಎರಡೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಪುರಷನಿಗೆ ಈ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಯಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ, ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ, ಮರಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ ಇತ್ಯಾದಿ-ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಜನಕ ಅಥವಾ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ಕರಣ, ಚೇಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ದೈವ-ಈ ನಾಲ್ಕು ಹೇತುಗಳೇ ಇರುತ್ತವೆ- (18/14).

ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವರ್ಣನೆ ನಡಿಯುತ್ತಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಯೇ’ ಎಂಬ ಕರ್ಮಗಳ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಎತ್ತಿದನು? ಕಾರಣ-ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧವು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಸಾಂಖ್ಯದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಎರಡೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲ ಎಂಬು ದನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾದರೋ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಅವಿನಾಶೀ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸಂಬಂಧ- ವಿಚ್ಛೇದವೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿವೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಾದರೋ ಫಲದ ಅರ್ಥಾತ್-ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಯ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅಹಂತೆಯ ಹಾಗೂ ಅಹಂತೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ನನ್ನ ಮಾತೇ ಉಳಿಯ ಬೇಕು, ನನ್ನ ಮಾತು ಮಿರದಿರಲಿ-ಇದು ನಾನೆಂಬುದರ ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನದು ಎಂಬುದೂ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಮತೆ (ನನ್ನತನ)ಯನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಅಹಂತೆ(ನಾನೆಂಬುದು)ಬಿಟ್ಟ ಹೋಗುತ್ತದೆ.* ಹೀಗೆಯೇ ಮೊದಲು ಅಹಂತೆ ಇರುವಾಗ ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಮೊದಲು ‘ನಾನು’ ಇದ್ದಾಗ ‘ನ್ನನ್ನದು’ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಹಂತೆ(ನಾನೆಂಬುದು)ಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಮಮತೆ (ನನ್ನದು) ಹೇಗೆ ಉಳಿದೀತು? ಅದೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು.

* ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಜೀವಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಜೀವಿಯು ಅಹಂತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು, ಅದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ವಿವೇಕಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಕಲಿತನ, ತಿಳಿವಳಿಕಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ (ನಾನೆಂಬುದು) ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಬಿಟ್ಟಹೋಗುವ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಮತೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ನನಗೇನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ನನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಲ್ಲ’ ಈ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು (ಕಾರಣ-ಕರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ‘ಪರ’ ದ ಕುರಿತು ಇದೆ, ‘ಸ್ವ’ದ ಕುರಿತು ಇಲ್ಲ) ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಮತೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು, ಮಮತೆ ಬಿಡುತ್ತಲೇ ಅಹಂತೆಯೂ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದೀತು.

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಿಂದ ಪರಹಿತ ಚಿಂತನೆ, ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಸ್ಥಿರತೆ (ಏಕಾಗ್ರತೆ)- ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಿತದ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತಾ-ಆಗುತ್ತಾ ತಾನಾಗಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಎರಡರ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದರಿಂದ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಸಿಗುವ ಶಾಂತಿಯು ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರದೆ, ಅದಾದರೋ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ- ‘ಯೋಗಾರೂಢಸ್ಯ ತಸ್ಯೈವ ಶಮಃ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ’ (6/3) ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಸಿಗುವ ಶಾಂತಿಯು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ- ‘ಶಾಂತಿಂ ನಿರ್ವಾಣ ಪರಮಾಮ್’ (6/15).

ಈಗ ಸಾಧಕನು ಆ ಸಾಧನಜನ್ಯ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಭೋಗಿಸಬಾರದೆಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆವಿರಿಸಬೇಕು. ಭೋಗಿಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಸ್ವತಃವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭೂತಿ ಉಂಟಾದೀತು ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸಿದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಸಿಕ್ಕಿ ಬಿಳುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಆತ್ಮನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಐದರಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಕರ್ಮಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಂತ್ಯ (ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ) ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ಹೇತುಗಳು ಯಾವುವು? ಇದನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಅಧಿಷ್ಠಾನಂ ತಥಾ ಕರ್ತಾ ಕರಣಂ ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಮ್ ।

ವಿವಿಧಾಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ಚೇಷ್ಟಾ ದೈವಂ ಚೈವಾತ್ರ ಪಂಚಮಮ್ ॥

ಅತ್ರ-ಇದರಲ್ಲಿ (ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ), ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್-ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ತಥಾ-ಹಾಗೂ, ಕರ್ತಾ-ಕರ್ತಾ, ಚ-ಮತ್ತು, ಪೃಥಗ್ವಿಧಮ್-ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ, ಕರಣಮ್-ಕರಣ, ಚ-ಹಾಗೆಯೇ, ವಿವಿಧಾಃ-ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ, ಪೃಥಕ್-ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಚೇಷ್ಟಾ-ಚೇಷ್ಟೆಗಳು, ಚ,ಏವ-ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ, ಪಂಚಮಮ್-ಐದನೇ ಕಾರಣ, ದೈವಮ್-ದೈವ (ಸಂಸ್ಕಾರ) ವಾಗಿದೆ. ॥14॥

ಇದರಲ್ಲಿ (ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ) ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಹಾಗೂ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಕರಣ ಹಾಗೆಯೇ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಐದನೇ ಕಾರಣ ದೈವ (ಸಂಸ್ಕಾರ)ವಾಗಿದೆ. ॥14॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್’- ಶರೀರ ಮತ್ತು ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಶರೀರ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೇ ಆ ದೇಶವು ‘ಅಧಿಷ್ಠಾನ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ಕರ್ತಾ’ - ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬೇಕಾದರೆ ಸಮಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾಗಲೀ, ವ್ಯಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾಗಲೀ; ಆದರೆ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಅಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರಿಗೆ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಜಡದ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅವಿವೇಕೀ ಪುರುಷನೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ಕರ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ.* ಇಂತಹ ಕರ್ತಾನೇ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಗುತ್ತಾನೆ.

* ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ-ಇದನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ-

(1) ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ- ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಸರ್ವಶಃ’ (13/29), ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ-‘ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ’ (3/27).

(2) ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ-‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ (3/28), ದ್ರಷ್ಟಾನು ಗುಣಗಳನ್ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ-‘ನಾನ್ಯಂ ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕರ್ತಾರಂ ಯದಾ ದ್ರಷ್ಟಾನು ಪಶ್ಯತಿ’ (14/19).

(3) ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅರ್ಥ (ವಿಷಯ)ಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ- ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ (5/9).

(4) ಇಲ್ಲಿ (18/14) ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಐದು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ.

ಇವೆಲ್ಲದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರಷ-ಇವೆರಡರಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಪುರಷುನು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಾದರು ಮನುಷ್ಯನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಾನು ವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಿಮಾನವೇ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಮನಷ್ಯನಲ್ಲ. ಅವನು ಕುಳಿತಲ್ಲೆ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪುರುಷನು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ- ‘ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27).

ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿವೇಕೀ ಪುರುಷನು-ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ- ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ (5/8).

‘ಕರಣಂ ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಮ್’ - ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹದಿಮೂರು ಕರಣಗಳಿವೆ. ಪಾಣಿ, ಪಾದ, ವಾಕ್, ಉಪಸ್ಥ, ಪಾಯು-ಈ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರೋತ್ರ, ಚಕ್ಷು, ತ್ವಕ್, ರಸನೆ, ಘ್ರಾಣ-ಈ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಈ ಹತ್ತು ಬಹಿಃ ಕರಣಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ- ಈ ಮೂರು ಅಂತಃಕರಣವಾಗಿವೆ.

‘ವಿವಿಧಾಶ್ವ ಪೃಥಕ್ಚೇಷ್ಟಾಃ’ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ 13 ಕರಣಗಳ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ-‘ಪಾಣಿ’ (ಕೈ) ಕೊಟ್ಟು-ಕೊಳ್ಳವುದು, ‘ಪಾದ’ (ಕಾಲು) ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು ಓಡಾಡುವುದು, ‘ವಾಕ್’-ಮಾತಾಡುವುದು, ಉಪಸ್ಥ- ಮಾತ್ರತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು, ಪಾಯು (ಗುದ)-ಮಲತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು, ಶ್ರೋತ್ರ-ಕೇಳುವುದು, ಚಕ್ಷು-ನೋಡುವುದು, ತ್ವಕ್ (ಚರ್ಮ)-ಮುಟ್ಟುವುದು, ರಸನಾ-ರಚಿ ನೋಡುವುದು, ಘ್ರಾಣ-ಮೂಸುವುದು, ಮನಸ್ಸು-ಮನನ ಮಾಡುವುದು, ಬುದ್ಧಿ-ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವುದು, ಅಹಂಕಾರ-ನಾನು ಹೀಗಿದ್ದೇನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಭಿಮಾನ ಪಡುವುದು.

‘ದೈವಂ ಚೈವಾತ್ರ ಪಂಚಮಮ್’ — ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಹೇತುವಿನ ಹೆಸರು ‘ದೈವ’ ವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೈವ ಹೆಸರು ಸಂಸ್ಕಾಗಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಂತಹ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹುದೇ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಶುಭ ಕರ್ಮದ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಮುಂದೆ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಸ್ಫುರಣೆ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತವೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಷ್ಟೇ ಸುಗಮವಾಗಿ ತೊಡಗಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಿಶೇಷ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಶ್ರಮ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಕೇಳುತ್ತಾನೋ, ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ್ನು ಕೂಡ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನು ಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೋ, ಅವುಗಳನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ಕರ್ತಾ, ಕರಣ, ಚೇಷ್ಟಾ, ಮತ್ತು ದೈವ-ಈ ಐದು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರಾದರು ಎಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಧಿಷ್ಠಾನ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಕರ್ತಾ ಇಲ್ಲದೆ ಕ್ರಿಯೆ ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕರ್ತಾ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಧನ (ಉಪಕರಣ) ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ತಾ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕರಣ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಮಾಡುವ ಸಾಧನೆ ಇದ್ದರೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗಾದೀತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಚೇಷ್ಟಾ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಕರ್ತೃವು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನುಸಾರವೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವನು, ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ದೈವ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಐದು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಕರ್ತಾ’-ಅಹಂಕಾರ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯು ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧ (ಸಜಾತೀಯತೆ) ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ದೈವಮ್’ - ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಎಲ್ಲರೊಳಗೂ ಇರುತ್ತವೆ- ‘ಸುಮತಿ ಕುಮತಿ ಸಬ ಕೇ ಉರ ರಹಹೀ’ (ಮಾನಸ ಸುಂದರ-40/3). ಸಂಗ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ-ಈ ಮೂರರಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಬಲಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಶರೀರವಾಙ್ಮನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ ।

ನ್ಯಾಯ್ಯಂ ವಾ ವಿಪರೀತಂ ವಾ ಪಂಚೈತೇ ತಸ್ಯ ಹೇತವಃ ॥

ನರಃ-ಮನುಷ್ಯನು, ಶರೀರವಾಙ್ಮನೋಭಿಃ-ಶರೀರ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಮುಲಕ, ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ, ವಾ -ಅಥವಾ, ವಿಪರೀತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ, ಯತ್, ವಾ - ಏನೆಲ್ಲ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಪ್ರಾರಭತೇ - ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ತಸ್ಯ - ಅದಕ್ಕೆ ಏತೇ-ಈ (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ) ಪಂಚ - ಐದೂ, ಹೇತವಃ-ಹೇತುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ॥15॥

ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದಕ್ಕೆ ಈ (ಹಿಂದೆಹೇಳಿದ) ಐದೂ ಹೇತುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ॥15॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶರೀರವಾಙ್ಮನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ......... ಪಂಚೈತೇ ತಸ್ಯ ಹೇತವಃ’ - ಹಿಂದಿನ (14ನೇ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಿ ಐದೂ ಹೇತುಗಳು ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ- ‘ಶರೀರ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿತು, ‘ವಾಕ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹಿಃಕರಣ ಮತ್ತು ‘ಮನ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿತು, ‘ನರಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ತಾ’ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಾರಭತೆ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಬಂದು ಬಿಟ್ಟವು. ಈಗ ಉಳಿಯಿತು ‘ದೈವ’ದ ಮಾತು. ಈ ದೈವ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳು ಸ್ಟಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಅರಿವು ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಕೆಲವು ಶರೀರದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ, ಕೆಲವು ವಾಣಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ, ಕೆಲವು ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ಬೇಕಾದರೆ ನ್ಯಾಯವಾದ-ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ವಿರಲೀ, ವಿಪರೀತ-ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾಗಿರಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಈ (ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ) ಐದು ಹೇತುಗಳಿರುತ್ತವೆ.

ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸು -ಈ ಮೂರರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಕಾಯಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧಿ ಬಂದಾಗಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂರರ (ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸು) ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ, 15ನೇ, 16ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಕಾಯಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ದ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ತಪಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. 17ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವ ತಪಸ್ಸು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತಪಸ್ಸು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿರದೆ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ತಪಸ್ಸು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಈ ಶರೀರ, ವಾಣೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ವಿಚಾರದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಮೂಲಕ ಸಾಂಖ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಾತುಗಳು ಅರಿವಿಗೆ ಬರಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ‘ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸ್ವಷ್ಟಬೋಧವಾಗಲಾರದು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳು ತುಂಬ ಬೇಗ ಶುದ್ಧವಾಗುವವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ಇವುಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಬೇಕಾದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಬಲ ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಇವುಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ತಾನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ಸಮಷ್ಟಿ-ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ, ಅದೇ ಸಮಷ್ಟಿ-ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿರುವ ಕಾರಣ ‘ಸ್ವಯಂ’ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿನ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು ಓಡಾಡುವುದು-ಕುಳಿತಿ ರುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಫಲೋತ್ಪಾದಕ ಅರ್ಥಾತ್-ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ತರುಣನಾಗುವುದು, ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವುದು, ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾಗಿ ರಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮುಂತಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹ ಅರ್ಥಾತ್-ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಇರದಿದ್ದಾಗ ‘ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ- ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗುವುದು ಮಾನಸಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.

‘ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು. ‘ವಿಪರೀತಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಕರ್ಮ, ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು. ‘ನ್ಯಾಯ್ಯಂ ವಾ ವಿಪರೀತಂ ವಾ’ ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಮಾಡಿದ ಉಪಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಐದು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ ಕರ್ತಾರಮಾತ್ಮಾನಂ ಕೇವಲಂ ತು ಯಃ ।

ಪಶ್ಯತ್ಯಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾನ್ನ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ದುರ್ಮತಿಃ ॥

ತು-ಆದರೆ, ಏವಮ್-ಇಂತಹ ಐದು ಹೇತುಗಳು, ಸತಿ-ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಯಃ-ಯಾರು, ತತ್ರ-ಆ (ಕರ್ಮಗಳ) ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲಮ್-ಕೇವಲ (ಶುದ್ಧ) ಆತ್ಮಾನಮ್-ಆತ್ಮವನ್ನು, ಕರ್ತಾರಮ್-ಕರ್ತಾ ಎಂದು, ಪಶ್ಯತಿ-ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ-ಆ, ದುರ್ಮತಿಃ-ದುಷ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ನ, ಪಶ್ಯತಿ-ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್-(ಏಕೆಂದರೆ) ಅವನಬುದ್ಧಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ॥16॥

ಆದರೆ ಇಂತಹ ಐದು ಹೇತುಗಳು ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾರು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ದುಷ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ॥16॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ.........ಪಶ್ಯತಿ ದುರ್ಮತಿಃ’- ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ಕರ್ತಾ, ಕರಣ, ಚೇಷ್ಟಾ, ದೈವ-ಈ ಐದು ಹೇತುಗಳಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ ‘ಅಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್’, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಜಡ-ಚೇತನದ, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷನ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವ ವಿವೇಕ, ಬೇರ್ಪಡಿಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ಗಮನಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ದೋಷ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಆ ದೋಷದ ಕಾರಣ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವು ಒಂದೇರೀತಿಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದೆ. ‘ಅಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್’ ಪದವು ಹೇತು ರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ ಪದವು ಕರ್ತೃವಿನ ವಿಶೇಷಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತೃವು ದುರ್ಮತಿಯಾಗುವುದಲ್ಲಿ ಅಕೃತ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಹೇತು ಆಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅರ್ಥಾತ್-ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ದುರ್ಮತಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ವಿವೇಕವನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಿದ್ದರೆ ಅವನು ದುರ್ಮತಿಯಾ ಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ-‘ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (13/31). ಆದರೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣ ನಾನು ಮಾಡವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಬೋಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೋಧವಾಗದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಅಕೃತಬುದ್ಧಿ’ಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸದ ಆ ದುರ್ಮತಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ.

‘ಕೇವಲಮ್’ ಪದವು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗ-ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ವಿವೇಕದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರು ವುದರಿಂದ ಶರೀರ, ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಏಕತೆಯು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಏಕತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಲೇ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಪದವು ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ದಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ- ‘ಕಾಯೇನ ಮನಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕೇವಲೈರಿಂದ್ರಿಯೈರಪಿ’ (5/11)

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಐದು ಹೇತುಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಿವೇಕದಿಂದ ಮೋಹವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೋಹವು ಇಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು? ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲಮ್’ ಪದವು ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ- ‘ಕೇವಲಮ್ ಆತ್ಮಾನಮ್’.

ಈಗ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಕೊಡುವಂತಹ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ-ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲ’ ಶಬ್ದವು ಶರೀರ, ಮನ ಬುದ್ದಿ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಅಹಮ್’ ಕೂಡ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಹೋದಿತು ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆಯೇ-ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದು ಹೋದಿತು. ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ‘ಕೇವಲ’ ಶಬ್ದವಿರುವುದರಿಂದ ‘ನಾನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನಾನು ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೀತಿಯಿಂದ ‘ಅಹಮ್’ವಿನ ಗಂಧ ಉಳಿದೀತು. ‘ನಾನು ನಿರ್ಲೇಪನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ’ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯು ತುಂಬಾ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ‘ಅಹವ್’ ಕೂಡ ತಾನಾಗಿ ತೊಡಗಿ ಹೋದಿತು, ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋದೀತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಎಲ್ಲ ಕಾರಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ ಮುಖ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ತಾನಲ್ಲಿ ಚೇತನದ ಪ್ರಭೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಕಾರಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಕರ್ತಾ’ ಹೆಸರು ಚೇತನದ್ದಲ್ಲ. ಇವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ಅಹಂ ಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ’ (3/27) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧವಿಲ್ಲ, ಅವನು ದುರ್ಮತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿರುವನು. ಕಾರಣ- ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೈತ್ವ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲ - ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕಾಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’’

(13/31). ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳಿಲ್ಲ ಅದರಿಂದಲೇ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವಗಳು ಭಗವಂತನು ಉಂಟುಮಾಡಿದುದಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯದಲ್ಲ, ಜೀವಿಯೇ ಉಂಟು ಮಾಡಿರುವನು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ತಾ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಚೇತನ ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ, ಜಡವೂ ಅಲ್ಲ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಕರ್ತಾ ತಿಳಿಯಲೇ ಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಜಡದಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು; ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್- ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದೆ- (13/29); ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವಾಗುತ್ತವೆ, ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಗುಣಗಳೇ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದೆ (3/27, 28 ಮತ್ತು 14/23); ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಕರ್ತಾ ಆಗಿವೆ (5/9). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ತೃತ್ವ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರು ‘ನಾನು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ- ‘ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮಿತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್’ (5/8). ಮನುಷ್ಯನು ಗುಣಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನಾದರು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಕ್ರಿಯಾ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯಾರೂ ಕರ್ತಾ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವ ತನ್ನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅಸಂಬದ್ಧನೆಂದು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ* ಅವನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (14/19).

* ಸ್ವರೂಪವು (ಆತ್ಮಾ) ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿದೆ- ‘ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್’ (13/31). ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಾಶ್ಯವಾಗಿದೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿವೆ, ಸ್ವರೂಪವು ಅಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಗುಣ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ, ಸ್ವರೂಪ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ನಿರ್ಗುಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವರೂಪವು ಗುಣಗಳ ಸಂಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ-ಕಾರಣಂ ಗುಣ ಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21).

ಸಾಧಕನು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಲೌಕಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನಾದರೋ ವಿಚಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲ್ಲಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಅವನು ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಆಗುವವು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಇದು ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯು ಬೇಕಾದರೆ ಅತಿ ಉತ್ತಮವಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅತಿ ಕನಿಷ್ಟವಿರಲಿ ಅದು ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ (ಪ್ರಾಕೃತ)ದಾಗಿದೆ. ದಂಡತಿರುಗಿಸುವುದು, ಮಾಲೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು (ಜಪಮಾಡುವುದು)-ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿಯವರೇಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸದೆ ಕ್ರಿಯೆಯು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲೇ ಬಾರದು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಆಗುವವು ಹಾಗೂ ತನಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕ್ರಿಯೆ ಬೇಕಾದರೆ ಲೌಕಿಕವಾಗಿರಲೀ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವಾಗಿರಲೀ ಅದರ ಮಹತ್ವ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಡದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೂ ಕೂಡ ಜಡತೆಯದ್ದೇ ಮಹತ್ವವಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.+ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಪರಮಾತ್ಮನಿರುವುದರಿಂದ ಅವು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಗೌಣತೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಮುಖ್ಯತೆ ಬೆಳೆದಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಯೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದ್ದಾಗ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಲಾಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮಹತ್ವವಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯತೆ ಉಂಟಾಗಬೇಕು. ಪ್ರಿಯತೆಯೇ ಭಜನೆಯಾಗಿದೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ.

+ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆ ಪ್ರಧಾನವಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯಾ, ಕರ್ಮ, ಉಪಾಸನೆ, ವಿವೇಕ-ನಾಲ್ಕು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ‘ಕ್ರಿಯೆ’ಯು ಯಾವುದರೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದಿಲ್ಲ! ಕರ್ಮ, ಅನುಕೂಲ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (ಫಲ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ! ಉಪಾಸನೆ’ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ವಿವೇಕ’ ಜಡ-ಚೇತನದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿವೇಕರಹಿವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್- ಯಾರು ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ದುರ್ಮತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬೋಧದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯು ವಿವೇಕದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯ ಶುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಹಾಯಕ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಶುದ್ಧಿ ಆದಂತೆ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತ್ವ ಕೊಡದಿರುವುದು ಎಷ್ಟು ದೋಷಿಯಾಗಿದೆಯೋ, ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣ-ಅಷ್ಟು ದೋಷಿಗಳಲ್ಲ. ವಿವೇಕ ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣಗಳಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾಗಬಲ್ಲದು. ಪಾಪದಿಂದ ವಿವೇಕವು ನಾಶವಾಗದೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ವವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವವನೇ ದುರ್ಮತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡುವ ದುರ್ಮತಿಯು ಸರಿಯಾಗಿ ನೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುವವನು ಯಾರು? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಯಸ್ಯ ನಾಹಂಕೃತೋ ಭಾವೋ ಬುದ್ಧಿರ್ಯಸ್ಯ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ।

ಹತ್ವಾಪಿ ಸ ಇಮಾಂಲ್ಲೋಕಾನ್ನ ಹಂತಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥

ಯಸ್ಯ-ಯಾರಲ್ಲಿ; ಅಹಂಕೃತಃ, ಭಾವಃ-ಅಹಂಕೃತಭಾವ (ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ), ನ-ಇಲ್ಲವೋ (ಮತ್ತು) ಯಸ್ಯ-ಯಾರ, ಬುದ್ಧಿಃ-ಬುದ್ಧಿಯು, ನ, ಲಿಪ್ಯತೇ-ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ-ಅವನು (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ), ಇಮಾನ್-ಈ, ಲೋಕಾನ್-ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಹತ್ವಾ-ಕೊಂದರೂ, ಅಪಿ-ಕೂಡ, ನ,ಹಂತಿ-ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು) ನ,ನಿಬಧ್ಯತೆ- ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ . ॥17॥

ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಹಂಕೃತ ಭಾವ (ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆಂಬ) ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೂಡ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಸ್ಯ ನಾಹಂಕೃತೋ ಭಾವೋ ಬುದ್ದಿರ್ಯಸ್ಯ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’- ಯಾರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಅಹಂಕೃತ ಭಾವವಿಲ್ಲವೋ, ಮತ್ತು ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ‘ನನಗೆ ಫಲಸಿಗಬಹುದು’ ಎಂಬ ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದ ಲೇಪವಿಲ್ಲವೋ; ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು-ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶದ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಕಾಶವು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕಾಶವು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಡಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸ್ವರೂಪದ ಸತ್ತೆಯಲ್ಲದೆ ವಿಹಿತ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ-ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಆ ಸತ್ತೆಯು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಡಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ-ಹೀಗೆ ಯಾರಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ, ಅವನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು’-ಎಂಬ ಅಹಂಕೃತ ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ವಸ್ತು ಬೇಕು, ಇಂತಹ ವಸ್ತು ಬೇಡ, ಇಂತಹ ಘಟನೆ ನಡೆಯಬೇಕು, ಇಂತಹ ಘಟನೆ ನಡೆಯಬಾರದು-ಎಂಬ ಲೇಪ (ದ್ವಂದ್ವಮೋಹ) ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕೃತಭಾವ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೇಪ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವ-ಎರಡೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಇವೆರಡೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ, ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಕೇವಲ ಅದರ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ-ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಅಹಂಕೃತಭಾವ ಉಂಟಾಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂಕೃತಭಾವವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಹಂಕೃತಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ‘ಫಲವು ನನಗೆ ಸಿಗಲೀ’ ಇಂತಹ ಲೇಪವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಹಂಕೃತಭಾವ ಒಂದು ಮನೋವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಮನೋ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಈ ಭಾವ ಸ್ವಯಂ (ಕರ್ತಾ)ನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತೃತ್ವ ಭಾವವು ಸ್ವಯಂನೇ ಸ್ವಿಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಹತ್ವಾಪಿ ಸ ಇಮಾಂಲ್ಲೋಕಾನ್ನ ಹಂತಿ ನ ನಿಬದ್ಧ್ಯತೇ’- ಅವನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರೂ ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಬಂಧಿತನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವನಿಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಅನುಭವ ವಾಗದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಪುರುಷನು (ಚೇತನ) ಕರ್ತಾ ಹಾಗೂ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಕಾರಣ-ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಿಯೆಯಾದಾಗ ಕರ್ತಾ, ಕರಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮೂರೂ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಗಲೇ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಹಂಕೃತ ಉಳಿಯವಿಲ್ಲವೋ, ಕೇವಲ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ, ಆಶ್ರಯ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಚೇತನವೇ ಉಳಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಹೇಗೆ ಯಾರನ್ನಾದರು ಕೊಂದಾನು? ಮತ್ತು ಯಾವುದ ರಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಂಧಿತನಾದಾನು? ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಹಾಗೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ (2/19).

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೆಂದರೇನು? ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಹಂಕೃತಭಾವವಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೇಪವಿಲ್ಲವೋ-ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರ ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನ ಇದಿರು ಬರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ತಾನಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೆ ಅವನು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬಂಧಿತನಾ ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅವನಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ ಇಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆಯೂ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಹತ್ವಾಪಿ’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರೆಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಭಾವವು- ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿಪ್ರವೃತ್ತೋಪಿ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ’ (4/20) ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ಸಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ’ (6/31) ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆ ಯೋಗಿಯು ನನ್ನಲ್ಲೆ ಇರುತ್ತಾನೆ. ‘ಶರೀರಸ್ಥೋಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’ (13/31) ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಪ್ರವೃತ್ತವಾದ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪತೆಯು ಹೇಗಿದೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರು ವುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ -ಕ್ರಿಯಾವಿಭಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಅಹಂಭಾವ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ) ವೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಅಹಂಭಾವ ಇಲ್ಲದಿ ರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಭಿನ್ನತೆಯ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಕೇವಲ ಎಲ್ಲರ ಆಶ್ರಯ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚೇತನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ತೃವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಫಲದ ಭೋಕ್ತೃವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಫಲದ ಭೋಕ್ತಾ ಅವನು ಮೊದಲೂ ಕೂಡ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನೋ ಅದೇ ಅಹಂಭಾವದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃತ್ವ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ.

‘ಅಹಮ್’ - ಅಹಂಸ್ಫೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ‘ಅಹಂಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಗಾಢವಾದ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಏಳುತ್ತಲೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ (ಸತ್ತೆಯ) ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅಹಂಸ್ಫೂರ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದಾದನಂತರ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಇಂತಹ ಹೆಸರು, ವರ್ಣ ಆಶ್ರಮದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’- ಹೀಗೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ. ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತಾದ್ಮಾತ್ಯ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ‘ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’- ಇಂತಹ ಭಾವ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ‘ಅಹಂಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಹಂನಿಂದಲೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪರಿಚ್ಛನ್ನತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಹಂಸ್ಫೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿತ್ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ (ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ) ಇರಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಈ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಬಂಧನಕಾರಕ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಹಂಸ್ಥೂರ್ತಿ ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅಹಂಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಗುಣ-ದೋಷದ ಆರೋಪವಾಗಲಾರದು. ಅಹಂಕೃತಿ ಬರುವುದರಿಂದಲೇ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಗುಣ-ದೋಷದ ಆರೋಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಅಹಂಸ್ಫೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯು ಸುಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನ ಹಂತಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಇದರ ಭಾವನೇನು? ಒಂದು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವಿರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಅವಸ್ಥೆಯು ಸಾಧನ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಉತ್ಥಾನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ-ಅರ್ಥಾತ್-ಅದು ಏಕರಸವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ-ಅವಸ್ಥೆಯಿಂದಲೂ ಅಸಂಗತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧವು ಸಾಧನ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪತೆಯು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಭಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ-ಬೋಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಬೋಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಗೊಂದಲಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದೇ ‘ನ ಹಂತಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ ಯ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಅಹಂಕೃತಭಾವ ಮತ್ತು ಬುದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಲೇಪ ಇರದಿರಲು ಉಪಾಯವೇನು? ಕ್ರಿಯಾರೂಪದಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಆರಂಭ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪದಿಂದ ಸಿಗುವ ಪದಾರ್ಥದ್ದೂ ಕೂಡ ಸಂಯೋಗ- ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ. ಎರಡರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಂಯೋಗ- ವಿಯೋಗವಾದಾಗಲೂ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಕ ರೂಪದಿಂದ ಹೇಗಿದೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದಿಂದ ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಅಹಂಕೃತ ಭಾವ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೇಪ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅಹಂಕೃತಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅಹಂತಾರಹಿತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಲಿಪ್ತವಾಗದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು.

ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದ್ದನು- ‘ಪಾಪಮೇವಾಶ್ರ ಯೇದಸ್ಮಾನ್ ಹತ್ವೈತಾನಾತತಾಯಿನಃ’ (1/36) ಮತ್ತು ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಪಾಪ ಬಂದೀತು- ‘ಗುರೂನಹತ್ವಾ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾನ್.......’ (2/5). ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ-ಇವರನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು ಎಂಬ ಮಾತೇನು, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದಲೂ ಪಾಪವು ತಟ್ಟಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪತಗಲುವ ಕಾರಣ-ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಲಿಪ್ತತೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಮುಳುಗಿ ಸತ್ತರೆ ಗಂಗೆಗೆ ಪಾಪ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾರಾದರೂ ಗಂಗೆಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದರೆ, ಸ್ನಾನಮಾಡಿದರೆ, ಆ ನೀರಿನಿಂದ ಕೃಷಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಗಂಗೆಗೆ ಪುಣ್ಯ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಳೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಜೀವರು ಸಾಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಜೀವನ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮಳೆಗೆ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ, ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಅಹಂಕೃತಭಾವ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಲೇಪವಿಲ್ಲ. ವೈದ್ಯನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶಸ್ತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿದರೂ ಪಾಪ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅಹಂಕೃತಭಾವವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಪಾಪ ತಗಲುವ ಮಾತಾದರು ಏನಿದೆ?

ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ‘ಅಹಂಕೃತಭಾವ’ ದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ‘ಬುದ್ಧಿಯ ಲಿಪ್ತತೆ’ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ನಾಶವಾದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಹಂಕೃತಭಾವದ ಕಾರಣವೇ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷದ ಇಚ್ಛೆುಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಹಂಕೃತಭಾವವು ಅಳಿದಾಗ ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ-‘ಬುದ್ಧಿರ್ಯಸ್ಯ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ’. ಭೋಗೇಚ್ಛೆಯು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಮೋಕ್ಷದ ಇಚ್ಛೆಯೂ ತಾನಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೋಕ್ಷವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಕ್ರಿಯೆ) ದೋಷಿಯಾಗಿರದೆ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವೇ ದೊಷಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಪರಿಜ್ಞಾತಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಕರ್ಮಚೋದನಾ ।

ಕರಣಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತೇತಿ ತ್ರಿವಿಧಃ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹಃ ॥

ಜ್ಞಾನಮ್-ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯಮ್-ಜ್ಞೇಯ, ಪರಿಜ್ಞಾತಾ-ಪರಿಜ್ಞಾತಾ, ತ್ರಿವಿಧಾ-ಈ ಮೂರರಿಂದ, ಕರ್ಮಚೋದನಾ- ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಹಾಗೂ) ಕರಣಮ್-ಕರಣ, ಕರ್ಮ-ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ-ಕರ್ತಾ, ಇತಿ-ಈ, ತ್ರಿವಿಧಃ-ಮೂರರಿಂದ, ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹಃ-ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ॥18॥

ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ, ಪರಿಜ್ಞಾತಾ ಈ ಮೂರರಿಂದ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರಣ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ-ಈ ಮೂರರಿಂದ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ॥18॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 14ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ಕರ್ತಾ, ಕರಣ, ಚೇಷ್ಟಾ, ದೈವ (ಸಂಸ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಐದು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು- ಈ ಐದರಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಹೇತು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂಲಹೇತುವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು 16ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಭಾವ ಇರುವವರನ್ನು ತುಂಬಾ ನಿಂದಿಸಿದನು ಮತ್ತು 17ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವವರನ್ನು ತುಂಬಾ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದರು. ಕರ್ತೃತ್ವ ಭಾವವು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರಬಾರದು ಎಂದು ಸ್ವಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲೆಂದೇ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.]

‘ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಪರಿಜ್ಞಾತಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಕರ್ಮ ಚೋದನಾ’- ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ, ಪರಿಜ್ಞಾತಾ ಈ ಮೂರರಿಂದ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜ್ಞಾನ’ ವನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಹೇಳುವ ಭಾವ-ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರು ಕುಡಿಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಮೊದಲು ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನು ನೀರಿನಿಂದ ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಇಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ನೀರು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ ವಿಷಯದ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಜ್ಞೇಯ’ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಅವನು ‘ಪರಿಜ್ಞಾತಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ, ಪರಿಜ್ಞಾತಾ-ಈ ಮೂರು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಪರಿಜ್ಞಾತಾ’- ಯಾರು ‘ಪರಿತಃ’ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸ್ಫುರಣೆಯ ಜ್ಞಾತಾನನ್ನೆ ಪರಿಜ್ಞಾತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಕೇವಲ ‘ಜ್ಞಾತಾ’ ಮಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸ್ಫುರಣೆ ಮಾತ್ರದ ಜ್ಞಾನ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನಾದರೂ ಬಯಸುವ ಅಥವಾ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಭಿಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವ ಸ್ಫುರಣೆ ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿವಿಶೇಷದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ-ಈ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಕೇಳುವವ, ಮುಟ್ಟುವವ, ನೋಡುವವ, ತಿನ್ನುವವ, ಮೂಸುವವ-ಈ ರೀತಿ ಅನೇಕ ಕರ್ತೃಗಳು ಇರಬಲ್ಲರು; ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಒಬ್ಬನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಜ್ಞಾತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಕರಣಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತೇತಿ ತ್ರಿವಿಧಃ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹಃ’ - ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕರಣ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ-ಎಂಬ ಮೂರು ಹೇತುಗಳಿವೆ. ಈ ಮೂರರ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಕರ್ತಾ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆ ಸಾಧನೆ (ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳು) ಗಳನ್ನು ‘ಕರಣ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು, ಓಡಾಡುವುದು, ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಕರ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಮೂರರ ಕೂಡುವಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುವುದೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನಕಾರಕ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಕರ್ಮಗಳಾಗುವ ಮೂರು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಮೂಲ ಹೇತು ‘ಕರ್ತಾ’ ನನ್ನು ಹೇಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಬಂಧ ಕರ್ತಾನೊಂದಿಗೇ ಇದೆ. ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ‘ಕರಣ’ ಹೇತುವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರಣ ಕರ್ತಾನ ಅಧೀನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃವು ಬಯಸಿದಂತೆ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕರ್ಮ’ವೂ ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಹೇತುವಲ್ಲ. ಸಾಂಖ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತ ಕ್ಕನುಸಾರ-ಅಹಂಕೃತಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಲೂ ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಹಂಕೃತಭಾವ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮವು ಫಲಜನಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮೂಲದ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಹಂಕೃತಭಾವದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಕರಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನು ಮೊದಲಿಗಿರಿಸಿ ಕರ್ತೃವನ್ನು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಸಿರುವನು, ಅದರಿಂದ, ಬಂಧಿಸುವವನು ಕರ್ತಾನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದ್ದನು (18/1), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾ ಮೊದಲು ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಐದು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು (18/13,14, 15). ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಈಗ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುವಾಗ ಜ್ಞಾತಾ-ಜ್ಞಾನ-ಜ್ಞೇಯರೂಪೀ ತ್ರಿಪುಟಿಯಿಂದ ‘ಕರ್ಮ ಪ್ರೇರಣೆ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಗಳು ಹೇಗಾಗುತ್ತವೆ-ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕರ್ತಾ ಚ ತ್ರಿಧೈವ ಗುಣಭೇದತಃ ।

ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಗುಣಸಂಖ್ಯಾನೇ ಯಥಾವಚ್ಛೃಣು ತಾನ್ಯಪಿ ॥

ಗುಣಸಂಖ್ಯಾನೇ-ಗುಣಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಗುಣಭೇದತಃ-ಗುಣಗಳ ಭೇದದಿಂದ, ಜ್ಞಾನಮ್-ಜ್ಞಾನ, ಚ-ಮತ್ತು, ಕರ್ಮ-ಕರ್ಮ, ಚ-ಹಾಗೂ, ಕರ್ತಾ-ಕರ್ತಾ, ತ್ರಿಧಾ, ಏವ-ಮೂರು-ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೇ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ-ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ, ತಾನಿ-ಅವುಗಳನ್ನು ಅಪಿ-ಕೂಡ (ನೀನು) ಯಥಾವತ್-ಯಥಾರ್ಥಾವಾಗಿ, ಶೃಣು-ಕೇಳು. ॥ 19॥

ಗುಣಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಕರ್ತಾ ಮೂರು-ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನೀನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳು. ॥19॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಗುಣ ಸಂಖ್ಯಾನೇ’ - ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದಾರ್ಥದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭೇದಗಳ ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ನಾನು ನಿನಗೆ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ ಇವುಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

‘ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕರ್ತಾ ಚ ತ್ರಿಧೈವ ಗುಣಭೇದತಃ’ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮದ ಪ್ರೇರಣೆಯಾ ಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಹಾಗೂ ಮೂರೇ ಹೇತುಗಳನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹ ವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.* ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ-ಈ ಮೂರನ್ನು ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮ ಪ್ರೇರಕ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿನ ವಿವೇಚಿಸಲು ಕೇವಲ ‘ಜ್ಞಾನ’ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಪ್ರೇರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಬಳಿಕವೇ ಕಾರ್ಯವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ‘ಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ತಾ’ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿವೆ. ಕರ್ಮವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾನೇ ಮುಖ್ಯವಿದ್ಯಾಗ್ಯೂ ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಕಾರಣ-ಕರ್ತಾ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃವು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವು ಆಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಸಂಗಹದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ತಾ’ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರೂ-(ಜ್ಞಾನ,ಕರ್ಮ,ಕರ್ತಾ) ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು, ರಾಜಸ-ತಾಮಸವಾದ್ದರಿಂದ ಆಗಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಕ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾತಾ’ ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞೇಯ’ ನನ್ನು ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರಣ’ವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.

* ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯಾದರೋ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹವು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ, ಜ್ಞಾತಾ-ಇವು ಮೂರು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ, ಕರಣ, ಕರ್ತಾ ಈ ಮೂರೂ ಸ್ಥೂಲ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಪ್ರೇರಕವಿಭಾಗದ ‘ಜ್ಞಾತಾ’ ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞೇಯ’ದ ವಿವೇಚನೆ ಏಕೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ? ಕಾರಣ-ಜ್ಞಾತಾ ಕ್ರಿಯೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದಾಗ ಅವನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ತೃವಿನ ಮೂರು (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ) ಭೇದಗಳ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಜ್ಞಾತಾನ ಕೂಡ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾತಾನು ಜ್ಞಪ್ತಿಮಾತ್ರ ಇರುವಾಗ ಅವನ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಿಲ್ಲ. ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಿರುವುದ ರಿಂದಲೇ ಅವನ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೃತ್ತಿ-ಜ್ಞಾನವೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ‘ಜ್ಞೇಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಿಳಿಯುವ ವಿಷಯಗಳು ಅನೇಕವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಬೇರೆ ಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ಏಕಮಾತ್ರಲಕ್ಷ್ಯ ‘ಸುಖ’ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರು ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಹಣಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ, ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನದ ಲಕ್ಷ್ಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಸುಖವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಯುವುದರಲ್ಲಿ -ಹೆಚ್ಚು ಓದಿ, ಹೆಚ್ಚು ಹಣಗಳಿಸಿಯೇನು, ಮಾನವನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನು ಸುಖಿಯಾಗುವೆನು ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಸುಖವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞೇಯದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ‘ಸುಖ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (36 ರಿಂದ 39 ತನಕ) ಮಾಡಿರುವನು.

ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಕರಣದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಕರಣಗಳು ಸಾಧನಮಾತ್ರವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಯದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಕರಣಗಳಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಬುದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಕ (ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ) ವಾಗಿಯೇ ಮಾಡು ತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕರಣದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ‘ಬುದ್ಧಿ’ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ (30ರಿಂದ 32ರ ತನಕ) ಮಾಡಿರುವನು.

ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಇರಿಸಲು ‘ಧೃತಿ’ಯು ಬುದ್ಧಿಯ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಕಡೆ (6/25 ಹಾಗೂ 18/51) ಬುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಧೃತಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಧೃತಿಯ ವಿಶೇಷ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಧೃತಿಯ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು (33 ರಿಂದ 35ರಲ್ಲಿ) ಹೇಳಿರುವನು.

‘ತ್ರಿಧೈವ’- ಪದದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರೇ ಭೇದ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ)ಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವಿದೆ. ಕಾರಣ-ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ-‘ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಭವಾಃ’ (14/5) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂರರಿಂದ ಮೂರೇ ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

‘ಯಥಾವತ್’- ಗುಣ ಸಂಖ್ಯಾನ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯದ ವರ್ಣನೆಯಾದಂತೆಯೇ ನಿನಗೆ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ.

‘ಶೃಣು’- ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳು. ಕಾರಣ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ- ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿನ ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ’ ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಬೋಧ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದು. ರಾಜಸ ವಸ್ತುಗಳು ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ‘ತಾಮಸ’ ವಸ್ತುಗಳು ಪತನವಾಗಿಸುವವು ಅರ್ಥಾತ್ ನರಕಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ನೀಚಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಕೇಳಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

‘ತಾನಿ’- ಈ ಜ್ಞಾನಾದಿಗಳು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಸದಾ ನಿರ್ಲೇಪವಾಗಿದೆ.

‘ಅಪಿ’- ಇವುಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಾಗ- ‘ಯಸ್ಯ ನಾಹಂಕೃತೋಭಾವೋ.....ನ ಹಂತಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ’ (18/17) ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸರಿಯಾದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾ ದೀತು ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧ ಉಂಟಾದೀತು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಸರ್ವ ಭೂತೇಷು ಯೇನೈಕಂ ಭಾವಮವ್ಯಯಮೀಕ್ಷತೇ ।

ಅವಿಭಕ್ತಂ ವಿಭಕ್ತೇಷು ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ವಿದ್ದಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್ ॥

ಯೇನ-ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ (ಸಾಧಕನು) ವಿಭಕ್ತೇಷು,ಸರ್ವಭೂತೇಷು-ಸಮಸ್ತ ವಿಭಕ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಿಭಕ್ತಮ್-ವಿಭಾಗರಹಿತ, ಏಕಮ್-ಒಂದು, ಅಮ್ಯಯಮ್-ಅವಿನಾಶೀ, ಭಾವಮ್-ಭಾವ (ಸತ್ತೆ)ವನ್ನು, ಈಕ್ಷತೇ- ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ತತ್-ಆ, ಜ್ಞಾನಮ್-ಜ್ಞಾನವನ್ನು (ನೀನು) ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್- ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ-ತಿಳಿ. ॥20॥

ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕನು ಸಮಸ್ತ ವಿಭಕ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗ ರಹಿತ ಒಂದು ಅವಿನಾಶೀ ಭಾವ (ಸತ್ತೆ)ವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿ. ॥20॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಯೇನೈಕಂ....ಅವಿಭಕ್ತಂ ವಿಭಕ್ತೇಷು’- ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಇದೆ, ಎಂಬುದು ಕಾಣುತ್ತದೋ ಅದು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳದ್ದಲ್ಲ; ಅಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗದಿರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಸ್ತು ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಜ್ಞತೆ (ಮೂರ್ಖತೆ) ಯಿಂದ ಅವುಗಳ ಸತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞತೆ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ, ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆ ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಸತ್ತೆಯಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ ಸತ್ತೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿವೆ.

ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಪರಿವರ್ತನ ರಹಿತ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ (13/27). ಮತ್ತೆ ಅವನು ವಿಭಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್-ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗರಹಿತ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ (13/16). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವ್ಯವಹಾರವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಈ ವಿಕಾರೀ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಅವನು ನೋಡುವುದರ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ.

‘ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ವಿದ್ಧಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್’ - ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿ. ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳು, ವೃತ್ತಿಗಳು ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಬಂಧ ರಹಿತವಾದಾಗ ಇದೇ ಜ್ಞಾನವು ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯ ‘ಜ್ಞೇಯತತ್ತ್ವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಜ್ಞೇಯಂ ಯತ್ತತ್ಪ್ರವಕ್ಷಾಮಿ ಯಜ್ಞ್ಜತ್ವಾಮೃತಮಶ್ನುತೆ’ (13/12).

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಪ್ರಪಂಚದ ಜ್ಞಾನವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ದಿಯ ಜ್ಞಾನವು ಸ್ವಯಂ (ನಾನು) ನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ‘ನಾನು’ ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯ-ಈ ಮೂರನ್ನು ತಿಳಿ ಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರದೂ ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶ ಕವಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ಅರಿವು ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಕಾಶ ಸರ್ವದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ,ಆದರೆ ‘ನಾನು’ ಏಕದೇಶಿಯ, ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ಆ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದರ ಅರಿವಾದಂತೆ ‘ನೀನು’ ‘ಇದು’, ‘ಅದು’ ಇವುಗಳ ಅರಿವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಕಾಶವು ಯವುದರ ವಿಷ ಯವೂ ಅಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಪ್ರಕಾಶ ನಿರ್ಗುಣವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ವಸ್ತುವಿವೇಷದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ (ವೃತ್ತಿಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ) ಅದನ್ನು ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ರಮದಿಂದ ತಿಳಿಯ ಬೇಕು. ‘ನಾನು’, ‘ನೀನು’ ‘ಇವನು’ ‘ಅವನು’ - ಈ ನಾಲ್ಕು ಯಾವುದೋ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಈ ನಾಲ್ಕರ ಅಂತರ್ಗತ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕವು ಅವಿಭಕ್ತ (ವಿಭಾಗರಹಿತ) ವಾಗಿದೆ.

ಮಾತಾಡುವವನು ‘ನಾನು’, ನನ್ನ ಇದಿರು ಇರುವವನು ‘ನೀನು’, ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವವನು ‘ಇವನು’ ದೂರದಲ್ಲಿರುವನು ‘ಅವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಮಾತಾಡುವ ವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದಿರಿಗಿರು ವವನನ್ನು ‘ನೀನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವವನ್ನು ‘ಇವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ದೂರದಲ್ಲಿರವವನನ್ನು ‘ಅವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ‘ನೀನು’ ಆಗಿತ್ತೋ ಅದು ‘ನಾನು’ ಆದರೆ, ‘ನಾನು’ ಇರುವವನು ‘ನೀನು’ ಆದಾನು ಮತ್ತು ಇವನು-ಅವನು ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವರು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ಇವನು’ ಹೇಳುವವನು ‘ನಾನು’ ಆದರೆ ‘ನೀನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ‘ಇವನು’ ಆದಾನು ಹಾಗೂ ‘ನಾನು’ ಹೇಳುವವನು ‘ನೀನು’ ಆಗುವನು. ‘ಅವನು’ ಪರೋಕ್ಷ ವಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ಉಳಿದನು. ಈಗ ‘ಅವನು’ ಹೇಳುವವನು ‘ನಾನು’ ಆದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’, ‘ನೀನು’, ‘ಇವನು’ ಹೇಳುವವರೆಲ್ಲರು ‘ಅವನು’ ಆದಾರು.* ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ನಾನು’ ‘ನೀನು’ ಅವನು, ಇವನು-ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರೂ ಆಗಬಲ್ಲರು.

* ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ -ರಾಮ, ಶ್ಯಾಮ, ಗೋವಿಂದ, ಗೋಪಾಲ ಈ ನಾಲ್ಕು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮ ಮತ್ತು ಶ್ಯಾಮ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಇದಿರುಬದರು ಇದ್ದಾರೆ. ಗೋವಿಂದ ಅವರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಗೋಪಾಲನು ಅವರಿಂದ ದೂರ ಇದ್ದಾನೆ. ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಶ್ಯಾಮನನ್ನು ‘ನೀನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಗೋವಿಂದನನ್ನು ‘ಇವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಗೋಪಾಲನನ್ನು ‘ಅವನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಶ್ಯಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ರಾಮನನ್ನು ‘ನೀನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು; ಗೋವಿಂದನನ್ನು ಇವನು, ಗೋಪಾಲನನ್ನು ಅವನು ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಇದೇ ರೀತಿ ಗೋವಿಂದನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಶ್ಯಾಮನನ್ನು ‘ಇವನು’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು, ರಾಮನನ್ನು ನೀನು, ಅಥವಾ ಶ್ಯಾಮನನ್ನು ನೀನು, ರಾಮನನ್ನು ಇವನು ಎಂದು ಹೇಳುವನು ಹಾಗೂ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಗೋಪಾಲನನ್ನು ಅವನು ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಈ ಗೋಪಾಲನು ತನ್ನನ್ನು ‘ನಾನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ರಾಮ, ಶ್ಯಾಮ, ಗೋವಿಂದ-ಈ ಮೂವರನ್ನು ‘ಅವರು’ ಎಂದು ಹೇಳುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಮ, ಶ್ಯಾಮ, ಗೋವಿಂದ, ಗೋಪಾಲ-ಇವರು ನಾಲ್ವರೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು, ನೀನು, ಅವನು, ಇವನು ಆಗಬಲ್ಲರು.

‘ನಾನು’ ‘ನೀನು’ ‘ಇವನು’ ‘ಅವನು’-ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಉಳಿಯುವವರಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವಿಕರಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವಿಕ ರಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾಸ್ತವಿಕವಾದರೋ ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’, ‘ನೀನು’ ‘ಇವನು’ ‘ಅವನು’ ಇವುಗಳ ಅರಿವಾಗುತ್ತವೋ, ಆ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ‘ನೀನು’ ‘ಇವನು’ ‘ಅವನು’ -ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಇರದೆ ಅದರಿಂದ ಈ ನಾಲ್ವರಿಗೆ ಸತ್ತೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕಾರಣ-‘ನಾನು’ ‘ನೀನು’ ‘ಇವನ’ ‘ಅವನು’ ಇವರ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಕಾಶಕತೆಯ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಪ್ರಕಾಶಕವು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶ-ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು’ ‘ನೀನು’ ‘ಇವನು’ ‘ಅವನು’ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ವಿಭಕ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವುದು ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ, ವಿಭಾಗರಹಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ನಿಜವಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.

ವಿಭಾಗವುಳ್ಳ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವುಳ್ಳ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳ ಎಷ್ಟು ವಸ್ತುಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಕೂಡ ನಿರ್ಮಲ, ವಿಕಾರ ರಹಿತವಾಗಿದೆ- ‘ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಂ ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕಾಶಕಮನಾ ಮಯಮ್’ (14/6). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕಾಶ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿ (ಸಂಬಂಧ)ಯಿಂದ ‘ಪ್ರಕಾಶಕ’ ಮತ್ತು ವಿಭಕ್ತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಅವಿಭಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಭಕ್ತದಿಂದ ರಹಿತವಾದಾಗ ಇದು ನಿರ್ಗುಣ, ನಿರಪೇಕ್ಷ, ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನ’ವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವಂತೆ, ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ವ್ಯಾಪಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ಒಂದಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಸ್ವಯಂ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಒಂದಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸತ್ತೆಯೂ ಇರುವ ಕಾರಣ ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನವು (ವಿವೇಕ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲದಿದ್ದು, ಕೇವಲ ಅವಿನಾಶಿ ಸತ್ತೆಯೇ ಇದ್ದರೆ ಈಗುಣಾತೀತ ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ’ (ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ)ವೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಸತ್ತೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆ ಸತ್ತೆಯೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಏಕತೆ ಇದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ತು ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ ನಾನಾಭಾವಾನ್ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್ ।

ವೇತ್ತಿ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾಜಸಮ್ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು, ಸರ್ವೇಷು - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತೇಷು - ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ - ಬೇರೆ - ಬೇರೆ, ನಾನಾಭಾವಾನ್ - ಅನೇಕ ಭಾವಗಳನ್ನು, ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್ - ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ರೂಪದಿಂದ, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ತತ್ - ಆ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು (ನೀನು) ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥21॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ರಾಜಸವೆಂದು ತಿಳಿ. ॥21॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ತು* ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ ನಾನಾಭಾವಾನ್ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್’- ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ರಾಗದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ- ‘ರಜೋ ರಾಗಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಧಿ’ (14/7). ರಾಗವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ-ಇದು ರಾಗದ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಈ ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ, ವೃಕ್ಷ-ಲತೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿರುವ ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾದ ಆಕೃತಿ, ಸ್ವಭಾವ, ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಒಂದೇ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವು ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲು ಬಂದಿದೆ.

‘ವೇತ್ತಿ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾಜಸಮ್’ - ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ, ಸ್ವಭಾವ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ಜ್ಞಾನವು ‘ರಾಜಸ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಜಡ-ಚೇತನದ ವಿವೇಕವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ-ಎರಡಕ್ಕೂ ಸತ್ತೆ ಕೊಟ್ಟು ಅದರೊಂದಿಗೆ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲವೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ತಾಮಸ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಯತ್ತು ಕೃತ್ಸ್ನವದೇಕಸ್ಮಿನ್ಕಾರ್ಯೇ ಸಕ್ತಮಹೈತುಕಮ್ ।

ಅತತ್ತ್ವಾರ್ಥವದಲ್ಪಂ ಚ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವ ಜ್ಞಾನವು ಏಕಸ್ಮಿನ್ - ಒಂದೇ, ಕಾರ್ಯೇ - ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ, ಕೃತ್ಸವತ್ - ಸಂಪೂರ್ಣದಂತೆ, ಸಕ್ತಮ್ - ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಚ - ಹಾಗೂ (ಯಾವ), ಅಹೈತುಕಮ್ - ಯುಕ್ತಿರಹಿತ, ಅತತ್ತ್ವಾರ್ಥವತ್ - ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ರಹಿತ (ಮತ್ತು) ಅಲ್ಪಮ್ - ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸ, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥ 22 ॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವು ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣದಂತೆ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವ ಯುಕ್ತಿರಹಿತ ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ರಹಿತ ಮತ್ತು ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಾಮಸನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತ್ತು* ಕೃತ್ಸ್ನವದೇಕಸ್ಮಿನ್ ಕಾರ್ಯೇ ಸಕ್ತಮ್’- ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣನಂತೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವ ಈ ಪಾಂಚಭೌತಿಕ ಶರೀರವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು-‘ನಾನೇ ಸಣ್ಣ ಮಗುವಾಗಿದ್ದೆ, ನಾನೇ ಯುವಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನೇ ಮುದುಕನಾಗುವೆನು, ನಾನೇ ಭೋಗಿ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಾನೇ ಶ್ರೀಮಂತ ನಾಗಿದ್ದು ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಸಮಾನರು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಮಾನ್ಯತೆ ಮೂಢತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಆಗುತ್ತದೆ- ‘ಇತ್ಯಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತಾಃ’ (16/15)

* ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ತಾಮಸ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ತು’ ಪದಬಂದಿದೆ.

‘ಅಹೈತುಕಮ್’- ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಶರೀರವು ಯಾವಾಗಲೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಶರೀರಾದಿ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತವೆ, ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯ ಅದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗಿರುವೆಯೇ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಿಯೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ನೀನು ಹೇಗೆ ಒಂದಾಗಬಲ್ಲೆ?- ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅತತ್ತ್ವಾರ್ಥವದಲ್ಪಂ ಚ’- ಈ ಶರೀರ ಮತ್ತು ನಾನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದೇವೆ-ಈ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನ(ವಿವೇಕ) ದಿಂದ ಅವನು ರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ತುಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತ ಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲು ಸಂಕೋಚವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ತಾಮಸ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮೂಢತೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡದೆ ‘ಯತ್’ ಮತ್ತು ‘ತತ್’ ಪದಗಳನ್ನೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿರುವನು.

‘ತತ್ತಾಮಸ ಮುದಾಹೃತಮ್’- ಯುಕ್ತಿರಹಿತ, ಅಲ್ಪ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡುವುದೇ ‘ತಾಮಸ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಾಮಸ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಜ್ಞಾನವೇ ಅಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಕೋಚವಾದರೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಏಕೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ? ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು 19ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ತ್ರಿವಿಧ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಉಪಕ್ರಮ ಮಾಡಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಬಳಿಕ ತಾಮಸವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇತ್ತು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತಾಮಸ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೇಳದಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಜ್ಞಾನವಾಗಿರದೆ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದು ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ‘ಪಶುಬುದ್ದಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.-

ತ್ವಂ ತು ರಾಜನ್ ಮರಿಷ್ಯೇತಿ ಪಶುಬುದ್ಧಿಮಿಮಾಂ ಜಹಿ ।

ನ ಜಾತಃ ಪ್ರಾಗಭೂತೋದ್ಯ ದೇಹವತ್ತ್ವಂ ನ ನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 12/5/2)

ಶುಕದೇವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಹೇ ರಾಜಾ! ನಾನು ಸತ್ತುಹೋದೇನು ಎಂಬ ಈ ಪಶುಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಿಡು. ಶರೀರವು ಮೊದಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಹಾಗೂ ಸತ್ತು ಹೋದೀತು ಹಾಗೆಯೇ ನೀನು ಮೊದಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಬಳಿಕ ಹುಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತು ಹೋಗುವೆ-ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ನಿಯತಂ ಸಂಗರಹಿತಮರಾಗದ್ವೇಷತಃ ಕೃತಮ್ ।

ಅಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುನಾ ಕರ್ಮ ಯತ್ತತ್ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮುಚ್ಯತೇ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ನಿಯತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾಗಿಸಿದೆಯೋ, ಸಂಗರಹಿತಮ್ - ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ, ಅಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುನಾ - ಫಲೇಚ್ಛಾರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ, ಅರಾಗದ್ವೇಷತಃ - ರಾಗ - ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.॥23॥

ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾಗಿಸಿದೆಯೋ, ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛಾರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥23॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿಯತಂ ಸಂಗರಹಿತಮ್........ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮುಚ್ಯತೇ’ - ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಾಗಿ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮವು ‘ನಿಯತ’ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಒಂದು ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಸಂಗರಹಿತಮ್’ - ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಆ ನಿಯತ ಕರ್ಮವು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾ ಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಭಾವ-ಹೇಗೆ ವೃಕ್ಷಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ ಇದ್ದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅರಿವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವುಗಳದ್ದೂ ಕೂಡ ಋತು ಬಂದಾಗ ಎಲೆಗಳು ಉದುವುದು, ಹೊಸ ಎಲೆಗಳು ಚಿಗುರುವುದು, ಕೊಂಬೆ ಕಡಿದಾಗ ಗಾಯ ಕೂಡಿಕೊಳ್ಳವುದು, ಕೊಂಬೆಗಳು ಬೆಳೆಯುವುದು, ಹೂವು, ಹಣ್ಣು ಬಿಡುವುದು, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆಯೇ, ಇವೆಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ಬೆಳೆಯುದು, ಕುಗ್ಗುವುದು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಓಡಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸಮಷ್ಟಿ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಈಗ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ, ಮೊದಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಆಗಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದಾಗ ಅವನಿಂದ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಗರಹಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನರಹಿತವೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗವಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ‘ಅರಾಗದ್ವೇಷತಃ ಕೃತಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗರ- ಹಿತವ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಕರ್ತೃತ್ವ ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತವೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.*

* ಇಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸ-(ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ)ದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗರಹಿತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ-(ಕರ್ಮಯೋಗ)ದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲಂ ಚೈವ’ (18/9) ಪದಗಳಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಂಖ್ಯೆಯೋಗಿಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅಭಿಮಾನ ಇದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೀತು, ಅದು ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದೀತು; ಆದರೆ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಭಿಮಾನ ಇದ್ದರೂ ಅದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಂತೆ ಅಷ್ಟು ಬಾಧಕವಾಗಲಾರದು. ಕಾರಣ-(ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ತನಗಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ) ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವ ಅಭಿಮಾನ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಯಾವಾಗ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗಲೇ ಅದರಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಕರ್ತೃತ್ವ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯವು ಮುಗಿದಾಗ ಆ ಕರ್ತೃತ್ವ ಅಭಿಮಾನ ಅದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ಅರಾಗದ್ವೇಷತಃ ಕೃತಮ್’ - ಪದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ರಾಗ ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್- ಕರ್ಮದ ಸ್ವೀಕಾರ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಆಗದಿರಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧನ (ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ.

‘ಅರಾಗದ್ವೇಷತಃ’- ಪದದಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಗದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುನಾ’ ಪದದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಗದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವಂತಹ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾದರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾ ಅಸಂಗತಾ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾದರೆ ಅದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿರುವವರೆಗೆ ಇದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಈ ಕರ್ಮ ‘ಅಕರ್ಮ’ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ರಾಜಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವನು. —

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಯತ್ತು ಕಾಮೇಪ್ಸುನಾ ಕರ್ಮ ಸಾಹಂಕಾರೇಣ ವಾ ಪುನಃ ।

ಕ್ರಿಯತೇ ಬಹುಲಾಯಾಸಂ ತದ್ರಾಜಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು ಕಾಮೇಪ್ಸುನಾ - ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಸಾಹಂಕಾರೇಣ - ಅಹಂಕಾರದಿಂದ, ಪುನಃ - ಮತ್ತು, ಬಹುಲಾಯಾಸಮ್ - ಪರಿಶ್ರಮ ಪೂರ್ವಕ, ಕ್ರಿಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥24॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 24 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತ್ತು* ಕಾಮೇಪ್ಸುನಾ ಕರ್ಮ’ - ನಾವು ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದರೆ ನಮಗೆ ಪದಾರ್ಥಸಿಗಬಹುದು, ಸುಖ ಸಿಗಬಹುದು, ಭೋಗಗಳು ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರ-ಸನ್ಮಾನ ಸಿಗಬಹುದು, ಇತ್ಯಾದಿ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು.

* ರಾಜಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

‘ಸಾಹಂಕಾರೇಣ’- ಜನರೆದುರಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜನರು ನೋಡಿದರೆ ಮತ್ತು ಹೊಗಳಿದರೆ ಅಭಿಮಾನ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜನರಿಲ್ಲದ ಕಡೆ (ಏಕಾಂತ)ಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷತೆ, ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆ ಜನರು ನಮ್ಮಂತೆ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡವುದಿಲ್ಲ; ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ, ವಿದ್ಯೆ, ಚಾತುರ್ಯ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಿಗಲಾರದು; ನಾವು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೇಗನೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಭಿಮಾನ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮ ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

‘ವಾ ಪುನಃ’ - ಮುಂದೆ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಫಲಕ್ಕಾಗಿ (ಫಲೇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ) ಕರ್ಮಮಾಡಲಾದರೆ ಅಥವಾ-ವರ್ತ ಮಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ (ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕ) ಕರ್ಮಮಾಡಲಾದರೆ-ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭಾವವಿದ್ದರೂ ಆ ಕರ್ಮ ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾ ಪುನಃ’ ಪದಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಭಾವವಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮ ‘ರಾಜಸ’ ವಾದಾಗ ಎರಡೂ ಭಾವವಿರುವಾಗ ಆ ಕರ್ಮ ರಾಜಸವೇ ಆಗಿ ಹೋದೀತು.

‘ಕ್ರಿಯತೇ ಬಹುಲಾಯಾಸಮ್’ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವಾದರೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರಿಕ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಶ್ರಮವೆನಿಸುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಾದರೋ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಶಾರೀರಿಕ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆ ಮುಖ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗಲೂ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅಂತ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಬಲವಾದ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ವೃತ್ತಿ ಕಾಮಾನಾಪೂರ್ತಿಯ ಕಡೆಗೆ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ; ಶರೀರದ ಕಡೆಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶರೀರ ಸುಖದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಫಲೇಚ್ಛೇಯ ಅವಹೇಳನೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೇಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಶರೀರ ಸುಖದ ಅವಹೇಳನೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಜನರೆದುರಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಅಹಂಕಾರ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ತುತ್ತು ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಸುಖದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವಾಗ ಅಹಂಕಾರ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ತುತ್ತು ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಸುಖದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತದ್ರಾಜಸಮುದಾಹೃತಮ್’- ಇಂತಹ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮವು ‘ರಾಜಸ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಲಸದಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ತಾಮಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಅನುಬಂಧಂ ಕ್ಷಯಂ ಹಿಂಸಾಮನವೇಕ್ಷ್ಯ ಚ ಪೌರುಷಮ್ ।

ಮೋಹಾದಾರಭ್ಯತೇ ಕರ್ಮ ಯತ್ತತ್ತಾಮಸಮುಚ್ಯತೆ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಅನುಬಂಧಮ್ - ಪರಿಣಾಮ, ಕ್ಷಯಮ್ - ಹಾನಿ, ಹಿಂಸಾಮ್ - ಹಿಂಸೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪೌರುಷಮ್ - ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು, ಅನವೇಕ್ಷ್ಯ - ನೋಡದೆ, ಮೋಹಾತ್ - ಮೋಹಪೂರ್ವಕ, ಆರಭ್ಯತೇ - ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥25॥

ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪರಿಣಾಮ, ಹಾನಿ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೋಡದೆ ಮೋಹಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥25॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅನುಬಂಧಮ್’ - ಫಲದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡು ತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರವೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಗ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ನಷ್ಟವಾಗಬಹುದು? ಎಷ್ಟು ಅಹಿತವಾಗುವುದು ಈ ಅನುಬಂಧ ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡದೆ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಕ್ಷಯಮ್’ — ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರಗಳ ಹಾನಿ ಎಷ್ಟಾದೀತು; ಹಣ ಮತ್ತು ಸಮಯ ಎಷ್ಟು ಹಾಳಾದೀತು; ಇದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಪಮಾನ, ನಿಂದೆ, ತಿರಸ್ಕಾರಗಳು ಎಷ್ಟಾಗಬಹುದು, ಲೋಕ-ಪರಲೋಕ ಕೆಟ್ಟು ಹೋದೀತು ಇತ್ಯಾದಿ ನಷ್ಟಗಳನ್ನು ನೋಡದೆಯೇ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಹಿಂಸಾಮ್’ — ಈ ಕರ್ಮದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಜೀವರ ಹತ್ಯೆಯಾದೀತು; ಎಷ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ, ಮಾನ್ಯತೆಗಳ ಹತ್ಯೆಯಾಗಿ ಹೋದೀತು; ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾನವತೆಯ ಭಾರಿ ಹಿಂಸೆಯಾಗಬಹುದು; ಈಗಿನ ಹಾಗೂ ಭಾವೀ ಜೀವರ ಶುದ್ಧ ಭಾವ ಆಚರಣೆ, ವೇಶ, ಭೂಷಣ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಎಷ್ಟು ಭಾರೀ ಹಿಂಸೆಯಾದೀತು; ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಎಷ್ಟು ಅಧಃಪತನವಾದೀತು ಇತ್ಯಾದಿ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ನೋಡದೆಯೇ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅನವೇಕ್ಷ್ಯ ಚ ಪೌರುಷಮ್’ — ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದೆ, ಎಷ್ಟು ಬಲವಿದೆ, ಸಾಮಥ್ಯವಿದೆ; ನನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಮಯವಿದೆ, ಎಷ್ಟು ಬುದ್ಧಿಯಿದೆ, ಎಷ್ಟು ಕಲೆ ಇದೆ, ಎಷ್ಟು ಜ್ಞಾನವಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ತನ್ನ ಪೌರುಷ (ಪುರುಷಾರ್ಥ)ವನ್ನು ನೋಡದೆಯೇ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಮೋಹಾದಾರಭ್ಯತೇ ಕರ್ಮ ಯತ್ತತ್ತಾಮಸಮುಚ್ಯತೇ’ — ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ, ಅದರಿಂದ ಆಗುವ ನಷ್ಟ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಯಾವುದೇ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ, ಯಾವಾಗ ಎಂತಹ ಭಾವ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂತೋ ಆಗಲೇ ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ಅಂತಹುದನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ‘ತಾಮಸ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ, ಪರಿಣಾಮ ಇವುಗಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ-ನಡು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಮಾತಿಗೆ ತೊಡಗುವುದು, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸೈಕಲ್ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಮುಂತಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಯಾಗುವಂತಹ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಆಗುವ ತೊಂದರೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ಗಮನವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವವು ಸ್ವತಃ ಉತ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತಿ ನಿಂತು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಸ್ವಭಾವವು ಸ್ವತಃ ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಮುಕ್ತಸಂಗೋನಹಂವಾದೀ ಧೃತ್ಯುತ್ಸಾಹಸಮನ್ವಿತಃ ।

ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋರ್ನಿರ್ವಿಕಾರಃ ಕರ್ತಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಕರ್ತಾ - (ಯಾವ) ಕರ್ತಾ, ಮುಕ್ತಸಂಗಃ - ರಾಗರಹಿತ, ಅನಹಂವಾದೀ - ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದರಹಿತ, ಧೃತ್ಯುತ್ಸಾಹಸಮನ್ವಿತಃ - ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ - ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ನಿರ್ವಿಕಾರಃ - ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೋ, (ಅವನು) ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕನೆಂದು ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 26 ॥

ಯಾವ ಕರ್ತಾ ರಾಗರಹಿತ, ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದರಹಿತ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಕೂಡಿ ಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥26॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮುಕ್ತಸಂಗಃ’- ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮ ಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಗವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತಾ ಕೂಡ ರಾಗರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಕಾಮನಾ, ವಾಸನಾ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ಪೃಹಾ, ಮಮತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದಲೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಲಿಪ್ತತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತಾ ಈ ಲಿಪ್ತತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಅನಹಂವಾದೀ’ — ಪದಾರ್ಥ, ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಾಗುವ ವಿಶೇಷತೆಯ ಅನುಭವವೇ ಅಹಂವದನಶೀಲತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಹಂವದನಶೀಲತೆಯು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತೃವಿನಲ್ಲಿ ಈ ಅಹಂವದನಶೀಲತೆ, ಅಭಿಮಾನವಾದರೋ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಈ ವಸ್ತುಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲ, ನಾನು ನಿರ್ಮಿಕಾರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸರ್ವಥಾ ನಿಷ್ಕಾಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ-ಈ ರೀತಿಯ ಅಹಂಭಾವವೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

‘ಧೃತ್ಯುತ್ಸಾಹಸಮನ್ವಿತಃ’ — ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ವಿಘ್ನ ಬಾಧೆಗಳು ಬಾರದಿದ್ದಾಗ ಇರುವ ಧೈರ್ಯ ದಂತೆ- ವಿಘ್ನಬಾಧೆಗಳು ಬಂದರೂ, ಆ ಕರ್ಮದ ಪರಿಣಾಮ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರದಿದ್ದರೂ, ಜನರಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಗೆ ಗುರಿಯಾದರೂ ಧೈರ್ಯವು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಧೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಸದಾ ಸಫಲತೆಯೇ ಸಿಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ, ಉನ್ನತಿ ಆಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ, ಜನರಲ್ಲಿ ಮಾನ, ಆದರ, ಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾಹೋದರೆ- ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿ, ಸಫಲತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ವಿಪರೀತ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಸಫಲತೆ, ಅವನತಿ, ನಿಂದೆ, ಇವುಗಳು ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಇರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಉತ್ಸಾಹ’ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತಾ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಧೃತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋರ್ನಿರ್ವಿಕಾರಃ’ — ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಬಾರದಿರುವುದು, ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀಳದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಕಾರ್ಯವು ಸರಿಯಾಗಿ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಪೂರ್ಣವಾದರೂ, ಅಥವಾ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿ, ತಿಳಿವಳಿಕೆ, ಸಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದರೂ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವುದು; ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲೀ, ಆಗದಿರಲೀ ಆದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಖಿನ್ನತೆ ಹರ್ಷ, ಶೋಕಗಳು ಆಗದಿರುವುದೇ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಕರ್ತಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಉಚ್ಯತೇ’ — ಇಂತಹ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರಹಿತ, ಧೈರ್ಯ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುವ ‘ಕರ್ತಾ’ನನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರು ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿವೆ-ಸಂಗ, ಅಹಂವದನಶೀಲತೆ, ಧೃತಿ, ಉತ್ಸಾಹ, ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ನಡುವಿನ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಸಮನಾಗಿರುವ ಮಾತು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ’ (2/48), ‘ಸಮಃ ಸಿದ್ಧಾವಸಿದ್ಧೌ ಚ’ (4/22) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋರ್ನಿರ್ವಿಕಾರಃ’ ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯು ನಮ್ಮ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿರುವುದು ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಅನಹಂವಾದೀ’ — ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನು ಮಾಡಿದಂತೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು’ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ-ಒಳಗಿನಿಂದ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಒಳಗೆ ಮಾತಾಡುವು ದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ರಾಜಸ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ರಾಗೀ ಕರ್ಮಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುರ್ಲುಬ್ಧೋ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕೋಶುಚಿಃ ।

ಹರ್ಷಶೋಕಾನ್ವಿತಃ ಕರ್ತಾ ರಾಜಸಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ ॥

ಕರ್ತಾ - (ಯಾವ) ಕರ್ತಾ, ರಾಗೀ - ರಾಗಿ, ಕರ್ಮಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುಃ - ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವನು, ಲುಬ್ಧಃ - ಲೋಭಿ, ಹಿಂಸಾತ್ಮಕಃ - ಹಿಂಸೆಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನು ಅಶುಚಿಃ - ಅಶುದ್ಧ (ಮತ್ತು) ಹರ್ಷಶೋಕಾನ್ವಿತಃ - ಹರ್ಷ-ಶೋಕದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವವನೊ,(ಅವನು) ರಾಜಸಃ - ರಾಜಸನೆಂದು ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥27॥

ಯಾವ ಕರ್ತಾ ರಾಗೀ, ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವನೋ, ಲೋಭಿಯೋ, ಹಿಂಸೆಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೋ, ಅಶುದ್ಧನೋ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ, ಶೋಕದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವನೋ ಅವನನ್ನು ರಾಜಸನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥27॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರಾಗೀ’- ರಾಗದ ಸ್ವರೂಪ ರಜೋ ಗುಣವಾದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ರಾಜಸ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ‘ರಾಗೀ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ರಾಗದ ಅರ್ಥ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ, ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಸೆಳೆತವಿರುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಇರುವುದು; ಈ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆರೆತು ಹೋಗಿರುವವನು ‘ರಾಗೀ’ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಕರ್ಮಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುಃ’ — ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೂ ಯಾವುದಾದರು ಫಲದ ಬಯಕೆಯಿಂದಲೇ ಮಾಡುವನು; ನಾನು ಇಂತಿಂತಹ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ದಾನ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಗಬಹುದು, ಮತ್ತು ಪರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಭೋಗ, ಸುಖಗಳೂ ಸಿಗಬಹುದು; ನಾನು ಇಂತಿಂತಹ ಔಷಧಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರ ನಿರೋಗಿಯಾಗಿರಬಹುದು ಇತ್ಯಾದಿ-ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ಲುಬ್ಧಃ’ — ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಅದರಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗದೆ (ಲಾಭವಾದಂತೆ ಲೋಭ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ) ಇನ್ನುಸಿಗುತ್ತಾ ಇರಲೀ, ಮತ್ತು ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆದರ, ಸತ್ಕಾರ, ಮಹಿಮೆ ಇವುಗಳು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಇರಲೀ; ಧನ, ಪುತ್ರ, ಪರಿವಾರ ಇವುಗಳು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರಲಿ-ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಬಯಕೆ, ಲೋಭ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

‘ಹಿಂಸಾತ್ಮಕಃ’ — ಅವನು ಹಿಂಸೆಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ನಷ್ಟದ, ದುಃಖದ ಪರಿವೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದಂತೆ ಬೇರೆ ಅಭಾವಗ್ರಸ್ತ ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಿಚ್ಚು ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ದುಃಖದ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವುದು ಹಿಂಸೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ತಾಮಸ ಕರ್ಮ(ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಕರ್ತಾ-ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮೂಢತೆಯ ಕಾರಣ ತಾಮಸ ಮನಷ್ಯನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಎದ್ದು ಕುಳಿತಾಗಲೂ ಅವನಿಂದ ಹಿಂಸೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗದಿರುವವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಿಚ್ಚು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಹಿಂಸೆಯು ಭೋಗಭೋಗಿಸುವವನಿಗೆ ತಗಲುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಯಾವುದೇ ಭೋಗವು ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಶುಚಿಃ’ — ರಾಗೀ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗ ಬುದ್ದಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳು, ಪದಾರ್ಥಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಹೊಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ವಾಸಿಸುವಲ್ಲಿಯ ವಾಯುಮಂಡಲವೂ ಅಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತೊಡುವ ಬಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತ ಬಳಿಕವೂ ಅವನ ಬಟ್ಟೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಯಾರೂ ಬಯಸದಿರುವ ಕಾರಣ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವನ ಶವವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗಲಾರದು. ಅಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಮರೆತು ಮಲಗಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕೆಟ್ಟ-ಕೆಟ್ಟ ಕನಸು ಬೀಳಬಹುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾದಂತೆ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತಾರೂಪೀ ಮಲಿನತೆ ಬರತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಎಲುಬು ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚು ಅಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಹರ್ಷಶೋಕಾನ್ವಿತಃ’ — ಅವನ ಇದಿರು ದಿನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಬಾರಿ ಸಫಲತೆ-ವಿಫಲತೆ, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಘಟನೆಗಳು ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಕರ್ತಾ ರಾಜಸಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ’ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಕರ್ತಾನನ್ನು, ‘ರಾಜಸ’ ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಹಿಂಸಾತ್ಮಕಃ’ ಮೊದಲು ತಾಮಸ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/25); ಏಕೆಂದರೆ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣ-ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಹತ್ತಿರವಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಎರಡರಿಂದ ದೂರವಿರುತ್ತದೆ. ರಜೋಗುಣವು ರಾಗಾತ್ಮಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ತಮೋಗುಣವು ಮೋಹಾತ್ಮಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಸತರ್ಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಮರೆವು ಅತರ್ಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ರಾಗ, ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವಷ್ಟು ಹಿಂಸೆಯು ಮೋಹ ಇರುವು ದರಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ರಾಗ, ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣ ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂಸಕನಾಗಿ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ತಾಮಸ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಅಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸ್ತಬ್ಧಃ ಶಠೋನೈಷ್ಕೃತಿಕೋಲಸಃ ।

ವಿಷಾದೀ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ ಚ ಕರ್ತಾ ತಾಮಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಕರ್ತಾ - (ಯಾವ) ಕರ್ತಾ, ಅಯುಕ್ತಃ - ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಲ್ಲದವನೋ, ಪ್ರಾಕೃತಃ - ಅಶಿಕ್ಷಿತನೋ ಸ್ತಬ್ದಃ - ಗರ್ವಿ ದಿಟ್ಟನೋ, ಶಠಃ - ಹಟಮಾರಿಯೋ, ಅನೈಷ್ಕೃತಿಕಃ - ಉಪಕಾರಿಗೆ ಅಪಕಾರಮಾಡುವವನೋ, ಅಲಸಃ - ಆಲಸಿಯೋ, ವಿಷಾದೀ - ವಿಷಾದಿಯೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ - ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಿಯೋ, (ಅವನು) ತಾಮಸಃ - ತಾಮಸ, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥28॥

ಯಾವ ಕರ್ತೃವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಲ್ಲದವನೋ, ಅಶಿಕ್ಷಿತನೋ, ಗರ್ವಿಷ್ಠ-ದಿಟ್ಟನೋ, ಹಠಮಾರಿಯೋ, ಉಪಕಾರಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುವವನೋ, ಆಲಸಿಯೋ, ವಿಷಾದಿಯೋ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಿಯೋ, ಅವನನ್ನು ತಾಮಸನೆಂದು ಹೆಳುತ್ತಾರೆ. ॥28॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಯುಕ್ತಃ’- ತಮೋಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮೂಢನಾಗಿಸುತ್ತದೆ (14/8). ಈ ಕಾರಣ-ಯಾವಾಗ ಯಾವ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು? ಯಾವ ರೀತಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಲಾಭವಾಗಬಹುದು, ಯಾವ ರೀತಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ನಷ್ಟವಾಗಬಹುದು? ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಅಯುಕ್ತ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಪ್ರಾಕೃತಃ’ — ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸತ್ಸಂಗ, ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ, ಉಪದೇಶ ಇವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೋ, ತನ್ನ ಜೀವನದ ಕುರಿತು ಯಾವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೋ, ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆ ಬರಿದಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಪ್ರಾಕೃತ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಶಿಕ್ಷಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಸ್ತಬ್ಧಃ’ — ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ದಿಟ್ಟತನವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರಿಗೆ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಗುರು, ಆಚಾರ್ಯ ಇವರ ಮುಂದೆ ಬಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮನಸ್ಸು-ಮಾತು ಶರೀರದಿಂದ ಎಂದೂ ಸರಳವಾಗಿ, ನಮ್ರತೆಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡದೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಸ್ತಬ್ದ’ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಶಠಃ’ — ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಹಠ ಇರುವುದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು, ಒಳ್ಳೆಯವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗಾದರೋ ಮೂರ್ಖತೆಯ ಕಾರಣ ತನ್ನ ವಿಚಾರಗಳೇ ಉತ್ತಮವೆನಿಸುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು, ಶಠ, ಅರ್ಥಾತ್-ಹಟಮಾರಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.*

* ಮೂರ್ಖಸ್ಯ ಪಂಚ ಚಿಹ್ನಾನಿ ಗರ್ವೀ ದುರ್ವಚನೀ ತಥಾ । ಹಠೀ ಚಾಪ್ರಿಯವಾದೀ ಚ ಪರೋಕ್ತಂ ನೈವ ಮನ್ಯತೇ ॥

‘ಅನೈಷ್ಕೃತಿಕಃ’ — ಯಾರಿಂದಾದರು ಉಪಕಾರ ಪಡೆದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನನ್ನು ‘ನೈಷ್ಕೃತಿಕ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡದೆ ಅವರಿಗೆ ಅಪಕಾರವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ಅನೈಷ್ಕೃತಿಕ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಅಲಸಃ’ — ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗಲೂ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮೂಢತೆಯ ಕಾರಣ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ನಿರರ್ಥಕ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಅಥವಾ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಆಲಸೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ವಿಷಾದೀ’ — ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು, ಅಕರ್ತವ್ಯವೇನು ಎಂಬ ವಿಚಾರಗಳೇ ಬರದಿದ್ದರೂ, ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ, ಜೀವನದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯದ ಎಷ್ಟು ದುರುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾರ್ಗದಿಂದ, ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನೊಳಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಒಂದು ವಿಷಾದ (ದುಃಖ, ಅಶಾಂತಿ) ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ವಿಷಾದೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ’ — ಇಂತಹ ಕೆಲಸ ಯಾವ ಕ್ರಮದಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯದು ಮತ್ತು ಬೇಗ ಆಗಬಲ್ಲುದು-ಇದನ್ನು ಯೋಚಿಸು ವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಅವಿವೇಕದಿಂದ ತೋಡಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನಿಂದ ಕೆಲಸವು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಕರ್ತಾ ತಾಮಸ ಉಚ್ಯತೇ’ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಂಟು ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳವನನ್ನು ‘ತಾಮಸ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ, ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ಕರ್ತೃವಿಗಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ತೃವು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಗುಣಗನುಸಾರವೇ ಕರ್ಮಗಳ ರೂಪವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃವು ಮಾಡುವ ಸಾಧನೆಯೇ ಅವನ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ತೃವಿನ ಇದಿರು ಇರುವ ಕರಣಗಳೂ ಕೂಡ ಅವನಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ತಾ ಇರುವಂತೆ ಕರ್ಮ, ಕರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ತಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ-ರಾಜಸ, ತಾಮಸವಾಗಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಾದಿಗಳೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸಗಳಾಬಹುದು.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತೃವು ತನ್ನ ಕರ್ಮ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಅಸಂಗತಾಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತಾನೆ- ‘ದುಃಖಾಂತಂ ಚ ನಿಗಚ್ಛತಿ’ (18/36). ಕಾರಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತೃವಿನ ಧ್ಯೇಯವು ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಭಿನ್ನನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಕರ್ತೃವು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಕರ್ಮ; ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾಗಿ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಲಾರನು. ಕಾರಣ-ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಕರ್ತೃವಿನ ಉದ್ದೇಶ ಪರಮಾತ್ಮನಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಬಂಧನವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ತೃವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕನಾಗುವುದೇನೋ ಸರಿ, ಆದರೆ ಕರ್ಮಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ-ಯಾವ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ತೃವಿನ ರಾಗವಿಲ್ಲವೋ, ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನವಿಲ್ಲವೋ, ಲೇಪ (ಫಲೇಚ್ಛೆ) ಇಲ್ಲವೋ ಆ ಕರ್ಮ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದಿಂದ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ವಾಯುಮಂಡಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿರ್ಮಲತೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ - ‘ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಂ ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್’ (14/6)

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಪತಂಜಲಿಯವರು ರಜೋ ಗುಣವನ್ನು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಪ್ರಕಾಶ ಕ್ರಿಯಾಸ್ಥಿತಿ ಶೀಲಂ ಭೂತೇಂದ್ರಿಯಾತ್ಮಕಂ ಭೋಗಾಪ ವರ್ಗಾರ್ಥಂ ದೃಶ್ಯಮ್’ (ಯೋಗ ದರ್ಶನ 2/18). ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರಾಗಾತ್ಮಕವೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ- ‘ರಜೋ ರಾಗಾತ್ಮಕಂವಿದ್ಧಿ’ (14/7). ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ‘ರಾಗ’ವೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸವೆಂದು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ (18/23 ರಿಂದ 25). ಕರ್ಮಮಾಡುವವನ ಭಾವವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು, ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ’ವಾಗಬಹುದು. ಭಾವವು ರಾಜಸ ವಾದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ರಾಜಸವಾಗಬಹುದು. ಭಾವವು ತಾಮಸವಾದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ತಾಮಸವಾಗಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ರಜೋಗುಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ವಿಷಾದೀ’ ಪದವು ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಬರಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ತಾಮಸ ವೃತ್ತಿಯು ವಿವೇಕದಿಂದ ವಿರೋಧವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿ-ಈ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಾಹಕ ಕರಣಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಈಗ ಮುಂದೆ ಅವುಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಬುದ್ಧೇರ್ಭೇದಂ ಧೃತೇಶ್ಚೈವ ಗುಣತಸ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಶೃಣು ।

ಪ್ರೋಚ್ಯಮಾನಮಶೇಷೇಣ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಧನಂಜಯ ॥

ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ಗುಣತಃ - ಗುಣಗಳನುಸಾರ, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಧೃತೇಃ, ಏವ - ಧೃತಿಯ ಕೂಡ, ತ್ರಿವಿಧಮ್ - ಮೂರುಪ್ರಕಾರದ, ಭೇದಮ್ - ಭೇದಗಳನ್ನು ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ - ಬೇರೆ - ಬೇರೆಯಾಗಿ, ಅಶೇಷೇಣ - (ನನ್ನಿಂದ) ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ, ಪ್ರೊಚ್ಯಮಾನಮ್ - ಹೇಳಲಾಗುವುದನ್ನು, (ಈಗ ನೀನು) ಶೃಣು - ಕೇಳು. ॥29॥

ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಕೂಡ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದನ್ನು ಈಗ ನೀನು ಕೇಳು. ॥29॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದ-ಕರಣ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ ಎಂಬ ಮೂರು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿ ಕರಣಗಳ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ-ಈ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬುದ್ಧಿಗನುಸಾರವೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಕರಣಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಬುದ್ದಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು, ವಿಚಾರವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿರಿಸುವ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸಲಾರದ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಧೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಧೃತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬುದ್ದಿಯು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಧೃತಿಯ ಕೂಡ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಅವಶ್ಯವಾಯಿತು.*

* ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಾದರೋ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬೇರೆ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬುದ್ದಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿ-ಎರಡನ್ನು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿವೆ ‘ಶನೈಃ ಶನೈರುಪರಮೇದ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಧೃತಿಗೃಹೀತಯಾ’ (6/25) ಮತ್ತು ‘ಬುದ್ಧ್ಯಾವಿಶುದ್ಧಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಧೃತ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ನಿಯಮ್ಯ ಚ’ (18/51).

ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸರಿಯಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ-ತಿಳಿದು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಧೈರ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಶಕ್ತಿಯು ತೀವ್ರವಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವಂತಹ ಶಕ್ತಿ-ಧೃತಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆಗ ಮನುಷ್ಯನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈಗ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಕ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃವಿನದೇ ಮುಖ್ಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ತೋಡಗಿರಲು ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಭೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವಿಶೇಷ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವುಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮೀರಿರಬಲ್ಲನು. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮೇಲೇರಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಬುದ್ಧಿ-ಧೃತಿಯು ಇರುವುದರಿಂದ ಮೇಲೆರಲು ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವೆರಡರ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಾವ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯಿಂದಲೇ ಸಾಧಕನು ಮೇಲೇರಬಲ್ಲನು, ರಾಜಸೀ- ತಾಮಸೀ ಬುದ್ಧಿ-ಧೃತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.]

‘ಧನಂಜಯ’- ಪಾಂಡವರು ರಾಜಸೂಯಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದ್ದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಅನೇಕ ರಾಜರನ್ನು ಗೆದ್ದು ಹೇರಳ ಧನವನ್ನು ತಂದಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಧನಂಜಯ’ ವೆಂದಾಯಿತು. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ- ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಗುಣಾತೀತ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಧನವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧನವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೋ, ಇದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಬುದ್ಧೇರ್ಭೇದಂ ಧೃತೇಶ್ಚೈವ ಗುಣತಸ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಶ್ರುಣು’- ಬುದ್ಧಿಯೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಆ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ-ವೆಂಬ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾ ಗುತ್ತವೆ. ಅದನ್ನು ನಾನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವೆನು ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವಿಶೇಷಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವೆನು, ಅದನ್ನು ನೀನು ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು, ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಧೃತಿಯು ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಚೈವ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ-ಹೇಗೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಧತಿಯ ಕೂಡ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುವೆನು. ಸಾಧಾರಣ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಧೃತಿಯೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ಗುಣವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯ ಒಂದು ಗುಣವಿದ್ದರೂ ಧೃತಿಯು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಧೃತಿಯು ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತೃವಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಧೃತಿಯ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯನು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬಲ್ಲನು. ಧೃತಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದಷ್ಟು ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾದಷ್ಟು ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿ (ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ) ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದೀತು. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮನದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂಬುದೆನೋ ಸರಿ; ಆದರೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.* ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದ್ದು, ಧೃತಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಧೃಢವಾಗಿ ತೊಡಗಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆರಡರ ಭೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ‘ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ’- ಅವುಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಅವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು.

* ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯ (ಲಕ್ಷ್ಯ)ವು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಕರ್ತೃವು ಸ್ವಯಂ ಆ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಮೊದಲು ಯಾವುದೇ ಭಾವ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳನಿರಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅತಿಪಾಪೀ- ಅತಿದುರಾಚಾರೀಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ‘ನನಗಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿದೆ’ ಈ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. (9/30).

‘ಪ್ರೋಚ್ಯಮಾನಮಶೇಷೇಣ’- ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವ-ಯಾವ ಆವಶ್ಯಕ ಮಾತುಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಯವುದೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಚ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯೇ ಭಯಾಭಯೇ ।

ಬಂಧಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಯಾ ವೇತ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ಸಾತ್ವಿಕೀ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾ - ಯಾವ (ಬುದ್ಧಿಯು) ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ - ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಚ - ಮತ್ತು, ನಿವೃತ್ತಿಮ್ - ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯೇ - ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಭಯಾಭಯೇ - ಭಯ ಮತ್ತು ಅಭಯವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಬಂಧಮ್ - ಬಂಧನ ಚ - ಮತ್ತು, ಮೋಕ್ಷಮ್ - ಮೋಕ್ಷವನ್ನು, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತದೋ, ಸಾ - ಆ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ॥ 30 ॥

ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಕರ್ತವ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಭಯ ಮತ್ತು ಅಭಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಚ’- ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಎಂದಾದರು ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದರೆ ಇದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಎಂದಾದರು ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇದು ನಿವೃತ್ತಿ-ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾಮನಾಸಹಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಾಸನಾಸಹಿತ ನಿವೃತ್ತಿ* ಇವೆರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾಮನಾರಹಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ವಾಸನಾರಹಿತನಿವೃತ್ತಿ ಇವೆರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ನಿವೃತ್ತಿ ಗಳಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಇವುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕಾಮನಾ-ವಾಸನಾರಹಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.

* ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾರಾದರು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನ ಇದಿರು ದ್ರವ್ಯ, ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಜ್ಞಾನೀ, ಧ್ಯಾನೀ, ಸಾಧಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರು, ನನ್ನ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರವಾಗಬಹುದು’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಳಗೆ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇಚ್ಛೆ ಇರುವುದನ್ನೇ ‘ವಾಸನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆಳವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ- ಕಾಮನಾ-ವಾಸನಾ ರಹಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸುಖ-ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅವೆರಡೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವೆರಡೂ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಾಮನಾ-ವಾಸನಾರಹಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಎರಡೂ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಸುಖ ಹಾಗೂ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅವೆರಡೂ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವೆರಡರಿಂದಲೂ ತನ್ನ ವ್ಯಕ್ತ್ತಿತ್ವ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಪ್ರಕಾಶಕ, ಅರ್ಥಾತ್-ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾಡಲಾದರೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರದ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯು ಪರಮ ವಿಶ್ರಾಮ ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯೇ’ — ಶಾಸ್ತ್ರ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕೆಲಸವು ‘ಕಾರ್ಯ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿ ಮರ್ಯಾದೆಗೆ ವಿರುದ್ಧ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕೆಲಸವು ‘ಅಕಾರ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಬಲ್ಲೆವೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಕಾರ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಬಾರದೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದ ರಿಂದ ಜೀವಿಯ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೋ ಅವನ್ನು ‘ಅಕಾರ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಅಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಲಾರೆವೋ ಅದು ಅಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ, ಅದಾದರೋ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಭಯಾಭಯೇ’- ಭಯ ಮತ್ತು ಅಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಈಗ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆಯೋ ಆ ಕರ್ಮ ‘ಭಯ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಭಯ ಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಈಗ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆಯೋ ಆ ಕರ್ಮವು ‘ಅಭಯ’ ಅರ್ಥಾತ್- ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಅಭಯವಾಗಿಸುವಂತಹುದು.

ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲುಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ಅಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾನದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಹಾನಿ, ನಿಂದೆ, ಅಪಮಾನವಾಗುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ತನ್ನ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾರ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಅಭಯವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಯವೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಯಪದ-ಪರುಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಬಂಧಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಯಾ ವೇತ್ತಿ’ — ಯಾರು ಹೊರಗಿನಿಂದಲಾದರೋ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆದರೆ ಒಳಗಿನಿಂದ ಅಸತ್, ಜಡ, ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಅವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮ ‘ಬಂಧ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವುದು, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಸತ್ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಲೇಶಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸದಿರುವುದು ‘ಮೋಕ್ಷ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕವಾಗಿದೆ.

ತನಗೆ ಸಿಗದಿರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅವುಗಳ ಅಭಾವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಆ ವಸ್ತುಗಳ ಪರತಂತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ದೊರಕಿದಾಗ ಸ್ವತಂತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ ನಾನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾದೆನು ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪರತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ಭಾವ ಇವೆರಡರ ಪರತಂತ್ರತೆಯಲ್ಲಿ-ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ಇರುವಾಗ ವಸ್ತುಗಳ ಪರತಂತ್ರತೆಯು ಪರತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಇಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆಗ ಮನುಷ್ಯನು ಕುರುಡನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ಪರತಂತ್ರತೆಯೇ ಆಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಪರತಂತ್ರತೆಯೇ ಬಂಧನ ವಾಗಿದೆ. ಅಭಾವದ ಪರತಂತ್ರತೆ ಪ್ರಕಟ ವಿಷವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾವದ ಪರತಂತ್ರತೆ ಅಡಗಿರುವ ಸಿಹಿವಿಷವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಎರಡೂ ವಿಷವೇ ಆಗಿವೆ. ವಿಷವು ಕೊಲ್ಲುವುದೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾಮನೆಯಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೊರತು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.* ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇದ್ದರೆ ವಸ್ತುವು ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಬಂಧನ, ಬಳಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬಂಧನ! ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವಸ್ತುವು ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಮೋಕ್ಷ, ಬಳಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮೋಕ್ಷ.

* ಒಂದು ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವವಾದಾಗ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ’- ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ, ಕಾರ್ಯ-ಅಕಾರ್ಯ, ಭಯ-ಅಭಯ, ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷ ಇವುಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ.

ಇವುಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು? ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ, ಕಾರ್ಯ-ಅಕಾರ್ಯ, ಭಯ-ಅಭಯ, ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷ ಇವುಗಳನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅಂತಹ (ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶಕ) ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ, ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಭಯ-ಅಭಯವನ್ನು, ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಇವುಗಳೆರಡನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗದಿದ್ದರೆ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಲ್ಲ, ಕಲಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯ ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆ’ ಗುಣಾತೀತವಾಗಿಸುವಂತಹುದು, ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದವರೆಗೆ ವಿಚಾರವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಬಂಧಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಯಾ ವೇತ್ತಿ’. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುವಂತಹ ವಿವೇಕವಿರುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲವೂ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ವಿವೇಕವತೀ ಬುದ್ಧಿಯು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ರಾಜಸೀ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುವನು. —

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಯಯಾ ಧರ್ಮಮಧರ್ಮಂ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಕಾರ್ಯಮೇವ ಚ ।

ಅಯಥಾವತ್ಪ್ರಜಾನಾತಿ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ರಾಜಸೀ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇಪಾರ್ಥಾ! ಯಯಾ - (ಮನುಷ್ಯನು) ಯಾವುದರಿಂದ, ಧರ್ಮಮ್ - ಧರ್ಮ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಧರ್ಮಮ್ - ಅಧರ್ಮವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕಾರ್ಯಮ್ - ಕರ್ತವ್ಯ, ಚ - ಮತ್ತು ಅಕಾರ್ಯಮ್ - ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಏವ - ಕೂಡ, ಅಯಥಾವತ್, ಪ್ರಜಾನಾತಿ - ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಾ - ಆ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ರಾಜಸೀ - ರಾಜಸೀಯಾಗಿದೆ.

ಹೇಪಾರ್ಥಾ! ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ರಾಜಸೀಯಾಗಿದೆ. ॥31॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಯಾ ಧರ್ಮಮಧರ್ಮಂ ಚ’ - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಏನೆಲ್ಲ ವಿಧಾನವಾಗಿಸಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಯಾವುದರ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸದ್ಗತಿ ಉಂಟಾಗು ತ್ತದೋ ಅದು ‘ಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿರುವುದು ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗತಿಯಾಗು ವಂತಹುದು ‘ಅಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಗುರು-ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಬೇರೆಯವರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತನು, ಮನ, ಧನ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದು ‘ಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ, ಕೆರೆ-ಬಾವಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆಸುವುದು, ಧರ್ಮಶಾಲೆ, ಔಷಧಾಲಯ ಕಟ್ಟಿಸುವುದು, ಅರವಟ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸುವುದು, ದೇಶ, ಗ್ರಾಮ, ಬಡಾವಣೆಯ ಅನಾಥ ಹಾಗೂ ಬಡ ಮಕ್ಕಳ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ತನ್ನದಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆವಶ್ಯಕತೆಗನುಸಾರ, ಅವರದ್ದೆಂದೇ ತಿಳಿದು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಉದಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಖರ್ಚುಮಾಡುವುದು ‘ಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ, ಬೇರೆಯವರ ಧನ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು, ಹಕ್ಕನ್ನು, ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಬಳಿಸುವುದು; ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಪಕಾರ, ಅಹಿತ, ಹತ್ಯೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು; ತನ್ನ ತನು, ಮನ, ಧನ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಂತಸ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುವುದು ‘ಅಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ.

ಜೀವಿಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವಂತಹುದೇ ವಾಸ್ತವವಾದ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಜೀವಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದೇ ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

‘ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಕಾರ್ಯಮೇವ ಚ’- ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ನಮಗೆ ನೀಡಿರುವ ಆಜ್ಞೆಯೇ ನಮಗೆ ‘ಕರ್ತವ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ಅವಕಾಶ ದೊರಕಿದಾಗ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲಿಸದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ‘ಅಕರ್ತವ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವುದು; ಯಜ್ಞ, ವಿವಾಹಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದು; ದಾನ-ದಕ್ಷಿಣೆ ಪಡೆಯುವುದು ಈ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರರಿಗಾಗಿ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಯಾವ-ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಅವರವರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿವೆ; ಯಾವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿವೆ.

ನೌಕರಿಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಸಮಯಕೊಡುವುದು, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಮಾಡು ವುದು, ಯಜಮಾನನ ಹಿತವಾಗುವಂತೆ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದು, ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೆ ‘ಕರ್ತವ್ಯ’ವಾಗಿವೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಸಮಯ ಕೊಡದಿರುವುದು, ಕೆಲಸವನ್ನು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡದಿ ರುವುದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಲಂಚ ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ತುಂಬಾ ನಷ್ಟಮಾಡುವುದು, ಐದು, ಹತ್ತು ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನ ಅಹಿತವನ್ನಾಗಿಸುವುದು-ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೆ ‘ಅಕರ್ತವ್ಯ’ವಾಗಿವೆ.

ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ, ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಲು ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಹಿತವಾಗಬಹುದು, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖ-ಸುವಿಧೆ, ಶಾಂತಿ ಸಿಗಬಲ್ಲಂತಹ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅವರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ ತುಚ್ಛ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ರಾಜ್ಯದ ನಷ್ಟಮಾಡುವುದು, ಜನರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದು ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅವರಿಗೆ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ, ಭಯ-ಅಭಯ, ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ ಚ’ ಪದದಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

‘ಅಯಥಾವತ್ಪ್ರಜಾನಾತಿ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ರಾಜಸೀ’- ರಾಗವಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸೀ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಪಕ್ಷಪಾತ, ವಿಷಮತೆ, ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಈ ದೋಷಗಳು ಇರುವಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ, ಕಾರ್ಯ-ಅಕಾರ್ಯ, ಭಯ-ಅಭಯ, ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷ ಇವುಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಧರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ? ಯಾವುದು ಅಧರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ? ಆ ಧರ್ಮವು ಯಾವ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ? ಯಾರಿಗಾಗಿ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ? ಯಾವುದರಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ? ಯವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಬುದ್ಧಿಯು ರಾಜಸೀ, ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ (ಆಸಕ್ತಿ) ಉಂಟಾದಾಗ ಅದು ಬೇರೆಯವರ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ನೋಡಲಾರನು. ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ-ಇವೆರಡರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಹೀಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯ ಲಾರನು. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರೇಮದಿಂದಾಗಲೀ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಗಲೀ.

ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾಗಲು ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜಸೀಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ರಾಗದ ಕಾರಣ ಮಸಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಕದಡಿದಾಗ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣ ಬರುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಾ ದಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸೀ ಬುದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ-ಯಾವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಷಯದ ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಮತ್ತು ತ್ಯಜಿಸಲು, ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರಲಾರನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಗ್ರಾಹ್ಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರನು ಹಾಗೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವಸ್ತುವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾರನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದವನು ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು? ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಬುದ್ಧಿಯು ರಾಗಾತ್ಮಿಕಾ ಆದಾಗ ಅವನು ಇವುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಗದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಂದ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡಲಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಅವನ ವಿವೇಕವು ಅಡಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ತಾಮಸೀ ಬುದ್ದಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಅಧರ್ಮಂ ಧರ್ಮಮಿತಿ ಯಾ ಮನ್ಯತೇ ತಮಸಾವೃತಾ ।

ಸರ್ವಾರ್ಥಾನ್ವಿಪರೀತಾಂಶ್ಚ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ತಾಮಸೀ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ತಮಸಾ - ತಮೋಗುಣದಿಂದ, ಆವೃತಾ - ಸುತ್ತುವರಿದ, ಯಾ - ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಅಧರ್ಮಮ್ - ಅಧರ್ಮವನ್ನು, ಧರ್ಮಮ್ - ಧರ್ಮ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳತ್ತದೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವಾ ರ್ಥಾನ್ - ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ವಿಪರೀತಾನ್ - ವಿಪರೀತವಾಗಿ (ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ) ಸಾ - ಅದು, ತಾಮಸೀ - ತಾಮಸಿಯಾಗಿದೆ.

ಹೇ ಪ್ರಥಾನಂದನಾ! ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಅದು ತಾಮಸೀಯಾಗಿದೆ. ॥32॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಧರ್ಮಂ ಧರ್ಮಮಿತಿ ಯಾ ಮನ್ಯತೇ ತಮಸಾವೃತಾ’ — ದೇವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು; ಶಾಸ್ತ್ರ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಲೋಕಮರ್ಯಾದೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು; ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರೊಂದಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ತಿಸದಿರುವುದು; ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮಾ, ಗುರು-ಆಚಾರ್ಯ ಇವರನ್ನು ಅಪಮಾನಗೊಳಿಸುವುದು; ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ, ಮತ್ಸರ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ ಭಕ್ಷಣ, ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ತಮ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆಯೊಳಗೆ ನಡೆಯುವುದು, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು; ತನು-ಮನ-ಧನದಿಂದ ಅವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು; ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಉಪದೇಶಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದುವುದು; ಕಲಿಸುವುದು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ-ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವುದು; ಶುದ್ಧ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ತಾಮಸೀ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ-ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ನಾನಾರೀತಿಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಜನರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಬಿಟ್ಟರು. ಅದರಿಂದ ಭಾರತವು ಪರತಂತ್ರವಾಯಿತು; ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಇರುವತನಕ ಭಾರತದ ಉತ್ಥಾನವಾಗಲಾರದು; ಭಾರತವು ಪಾರತಂತ್ರ್ಯದ ಶೃಂಖ ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡೀತು ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿಯುವುದೇ ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

‘ಸರ್ವಾರ್ಥಾನ್ವಿಪರೀತಾಂಶ್ಚ’ — ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಶರೀರವನ್ನೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು; ಈಶ್ವರನನ್ನು ಒಪ್ಪದೆ ದೃಶ್ಯಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು; ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ತಿಳಿದು ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು; ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಮೂರ್ಖರೆಂದು ತಿಳಿದು ತನ್ನನ್ನು ಓದಿದ ವಿದ್ವಾಂಸನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು; ಆಗಿಹೋದ ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಮಾನ್ಯತೆಗಿಂತ ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು; ನಿಜಸುಖದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಡದೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನೇ ನಿಜವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು; ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು; ಅಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು-ಇದೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಪರೀ ತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ತಾಮಸೀ’ — ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಬುದ್ದಿಯು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು, ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು-ಕೆಟ್ಟದೆಂದು, ಕೆಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು-ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಮಸೀಯಾಗಿದೆ. ಈ ತಾಮಸೀ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ- ‘ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ (14/18). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಇದನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತಾಮಸೀ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವವನಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ-ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ತಲೆಕೆಳಗಾ ಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉದಾಹರಣೆ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಪಶುಗಳ ವಿನಾಶವನ್ನು ‘ಮಾಂಸದ ಉತ್ಪಾದನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ! ಗರ್ಭಪಾತರೂಪೀ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನ ಉತ್ಪಾದಕ ಶಕ್ತಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ‘ಪರಿವಾರ ಕಲ್ಯಾಣ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲತೆಯನ್ನು, ಮರ್ಯದೆಯ ನಾಶವನ್ನು ‘ನಾರೀಮುಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಸ್ತ್ರೀಯು ಮನೆಯೊಡತಿ (ಗೃಹಲಕ್ಷ್ಮೀ) ಇರುತ್ತಿದ್ದಳು, ಈಗ ಮನೆಯ ಹೊರಗೆ ಅನೇಕ ಪುರುಷರ ಕೆಲಸದವಳಾಗುವುದು, ನೌಕರಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನತೆಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೈತಿಕ ಪತನವನ್ನು ಉನ್ನತಿಯ ಸಂಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಶುತ್ವವನ್ನು ಸಭ್ಯತೆಯ ಚಿನ್ಹೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವನ್ನು ಧರ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷವೆಂದು ಹೇಳಲಾ ಗುತ್ತದೆ. ವಿನಾಶಕಾಲವು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಇಂತಹ ವಿಪರೀತ, ತಾಮಸೀ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ (2/63). ‘ವಿನಾಶಕಾಲೇ ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿಃ’, ‘

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಧೃತ್ಯಾ ಯಯಾ ಧಾರಯತೇ ಮನಃಪ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಾಃ ।

ಯೋಗೇನಾವ್ಯಭಿಚಾರಿಣ್ಯಾ ಧೃತಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇಪಾರ್ಥಾ! ಯೋಗೇನ - ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಯಯಾ - ಯಾವ, ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣ್ಯಾ - ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ, ಧೃತ್ಯಾ - ಧೃತಿಯಿಂದ (ಮನುಷ್ಯನು), ಮನಃಪ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಾಃ - ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಧಾರಯತೇ - ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ (ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಯಮಿಸುತ್ತಾನೋ) ಸಾ - ಆ, ಧೃತಿಃ - ಧೃತಿಯು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ॥33॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯಾವ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಧೃತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸಂಯಮಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಧೃತಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ.॥33॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಧೃತ್ಯಾ ಯಯಾ ಧಾರಯತೇ.....ಯೋಗೇನಾವ್ಯಭಿಚಾರಿಣ್ಯಾ’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಆದರ-ನಿರಾದರ, ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ (ಸಮತೆ)ಯಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ್ನು ಬಯಸುವ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ, ಅಸಿದ್ಧಿ, ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ, ಸತ್ಕಾರ, ಪೂಜೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದು ‘ವ್ಯಭಿಚಾರ’ ವಾಗಿದೆ; ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸುಖ, ಭೋಗ, ವಸ್ತು, ಪದಾರ್ಥ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಬಯಸದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಯಸುವುದು ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಅವ್ಯಭಿಚಾರ ಇರುವ ಧೃತಿಯು ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ನಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆ, ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಲಕ್ಷ್ಯ, ಭಾವ, ಕ್ರಿಯೆ, ವೃತ್ತಿ, ವಿಚಾರ ಇವುಗಳನ್ನು ದೃಢ, ಅಚಲವಾಗಿರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಧೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗುವುದು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ತೋಡಗಿಸಬೇಕೋ ಅಲ್ಲೇ ತೊಡಗುವುದು, ಎಲ್ಲಿಂದ ದೂರ ಸರಿಸಬೇಕೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರಸರಿಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧೃತಿಯಿಂದ ಧಾರಣಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವಾಗ ರೇಚಕದಲ್ಲಿ ಪೂರಕವಾಗ ದಿರುವುದು, ಪೂರಕದಲ್ಲಿ ರೇಚಕವಾಗದಿರುವುದು, ಬಾಹ್ಯ ಕುಂಭಕದಲ್ಲಿ ಪೂರಕವಾಗದಿರುವುದು, ಆಭ್ಯಂತರ ಕುಂಭಕದಲ್ಲಿ ರೇಚಕವಾಗದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಾಣಾ ಯಾಮದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ ಶ್ವಾಸೋಚ್ಚಾಸ ಆಗದಿರುವುದೇ ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಈ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲವಾಗದಿರುವುದು, ಯಾವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಬಯಸುವೆವೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವುದು, ಯಾವ ವಿಷಯದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗ ಬೇಕೋ ಅದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವುದೇ ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಧೃತಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ’ — ಯಾವ ಧೃತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಿಪತ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ, ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಆ ಧೃತಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಿಗಾದರು ಹೋಗುವುದು ‘ವ್ಯಭಿಚಾರ’ವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರ’ವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ಸಾಗುವ ಧೃತಿಯೇ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ’ಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ರಾಜಸೀ ಧತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಯಯಾ ತು ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಾನ್ಧೃತ್ಯಾ ಧಾರಯತೇರ್ಜುನ ।

ಪ್ರಸಂಗೇನ ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷೀ ಧೃತಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ರಾಜಸೀ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನಾ! ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷೀ - ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಯಯಾ - ಯಾವ, ಧೃತ್ಯಾ - ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ, ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಾನ್ - ಧರ್ಮ, ಕಾಮ(ಭೋಗ) ಮತ್ತು ಧನವನ್ನು, ಪ್ರಸಂಗೇನ - ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಧಾರಯತೇ - ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಾ - ಆ, ಧೃತಿಃ - ಧೃತಿಯು, ರಾಜಸೀ - ರಾಜಸಿಯಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನಾ! ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮ, ಕಾಮ (ಭೋಗ) ಮತ್ತು ಧನವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಧೃಷಿಯು ರಾಜಸಿಯಾಗಿದೆ. ॥34॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಯಾ ತು ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಾನ್ಧೃತ್ಯಾ.. ಸಾ ಪಾರ್ಥರಾಜಸೀ’- ರಾಜಸೀ ಧಾರಣ-ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕಾಮನಾ-ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗ-ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ, ಅರ್ಥಾತ್-ಧನದ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ವ್ಯತಿಪಾತ ಇತ್ಯಾದಿ ಅವಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಪರ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು; ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವುದು; ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಧನ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು; ಎಂದಾದರು ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನ, ಭಾಗವತ ಸಪ್ತಾಹ ಮಾಡಿಸುವುದು-ಇವೆಲ್ಲ ಕೇವಲ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.*

* ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಧನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತು ಧನದ ಖರ್ಚನ್ನು ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ಧನ ಮತ್ತು ಧನದಿಂದ ಧರ್ಮ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಹಾಗೂ ಧನದ ಖರ್ಚು ಕೇವಲ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದರೆ ಧರ್ಮ (ಪುಣ್ಯ) ಮತ್ತು ಧನ-ಎರಡೂ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿ ಗೈದು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳಾದರೋ ಸಿಗಲೇ ಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭೋಗ-ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೇ ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ, ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿರುವಂತಹ ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಜೀವನವೇ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ-ಇಂತಹ ಧಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ತೊಡಗಿರುವುದು ‘ಕಾಮ’ ವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಧನವಿಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಕೆಲಸವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಧನದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಧನವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯಗಳು ಧನದಿಂದಲೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂದು ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳವರೆಲ್ಲರೂ ಧನದಿಂದಲೇ ಆದವರು. ಧನದಿಂದಲೇ ಜನರು ಆದರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧನವಿಲ್ಲದವನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರು ಕೇಳುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧನವನ್ನು ತುಂಬಾ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು- ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧನದಲ್ಲೇ ಕರಗಿ ಹೋಗುವುದು ‘ಅರ್ಥ’ವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ರಾಗ (ಆಸಕ್ತಿ) ವಿರುವ ಕಾರಣ ರಾಜಸ ಪುರುಷನು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ಏನೆಲ್ಲ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅದರಲ್ಲಿ - ಈ ಕರ್ಮದಿಂದ ನನಗೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಮಾನ, ಸನ್ಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಗಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳು ಸಿಗಲೀ ಎಂಬ ಕಾಮನೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳವರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯು ರಾಜಸೀಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ತಾಮಸೀ ಧೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಯಯಾ ಸ್ವಪ್ನಂ ಭಯಂ ಶೋಕಂ ವಿಷಾದಂ ಮದಮೇವ ಚ ।

ನ ವಿಮುಂಚತಿ ದುರ್ಮೇಧಾ ಧೃತಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ತಾಮಸೀ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇಪಾರ್ಥಾ! ದುರ್ಮೇಧಾಃ - ದುಷ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಯಯಾ - ಯಾವ ಧೃತಿಯಿಂದ, ಸ್ವಪ್ನಮ್ - ನಿದ್ದೆಯನ್ನು, ಭಯಮ್ - ಭಯವನ್ನು, ಶೋಕಮ್ - ಚಿಂತೆಯನ್ನು, ವಿಷಾದಮ್ - ದುಃಖವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮದಮ್ - ಗರ್ವವನ್ನೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ನ, ವಿಮುಂಚತಿ - ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೋ, ಸಾ - ಆ, ಧೃತಿಃ - ಧೃತಿಯು, ತಾಮಸೀ - ತಾಮಸೀಯಾಗಿದೆ. ॥35॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ದುಷ್ಟ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಧೃತಿಯಿಂದ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು, ಭಯವನ್ನು, ಚಿಂತೆಯನ್ನು, ದುಃಖವನ್ನು ಮತ್ತು ಗರ್ವವನ್ನು ಕೂಡ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಧೃತಿಯು ತಾಮಸೀಯಾಗಿದೆ. ॥35॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯಯಾ ಸ್ವಪ್ನಂ ಭಯಂ....ಸಾ ಪಾರ್ಥ ತಾಮಸೀ’- ತಾಮಸೀ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ದೆ, ಒಳ-ಹೊರಗಿನ ಭಯ, ಚಿಂತೆ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಗರ್ವ-ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಂದಾದರು ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ, ಎಂದಾದರು ಮೃತ್ಯು, ಕಾಯಿಲೆ, ಅಪಯಶ, ಅಪಮಾನ, ಆರೋಗ್ಯ, ಧನ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಭಯದಿಂದ ಭಯಭೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಎಂದಾದರು ಶೋಕ-ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಎಂದಾದರು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸಿಕ್ಕಿರುವುದರಿಂದ ಗರ್ವದಲ್ಲಿ ಬೀಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ನಿದ್ದೆ, ಭಯ, ಶೋಕ ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಪ್ರಮಾದ, ಅಭಿಮಾನ, ದಂಭ, ದ್ವೇಷ, ಈರ್ಷೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಹಿಂಸೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡು ವುದು, ಅವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದು, ಅವರ ಧನವನ್ನು ಹೇಗಾದರು ಕದಿಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ‘ಏವ ಚ’ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿದ್ದೆ, ಭಯ ಇವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುವ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳನ್ನು ಬಿಡದಿರುವ ಧೃತಿಯು ತಾಮಸೀಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು 33ನೇ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಧಾರಯತೆ’ ಪದದಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ-ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮಶಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ-ರಾಜಸ ಧೃತಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ತಾಮಸ ಧೃತಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ತುಂಬಾ ದುಷ್ಟವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞತೆ, ಮೂಢತೆ, ತುಂಬಿದೆಯೋ ಇಂತಹ ಮಲಿನ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನು ನಿದ್ದೆ, ಭಯ, ಶೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಒಂದಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ, ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ-ಈ ಮೂರು ಧೃತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ ಧೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ‘ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿ’ ಮತ್ತು ‘ದುರ್ಮೇಧಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಕರ್ತೃವಿನ ಉಲ್ಲೇಖಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಿನ ಉಲ್ಲೇಖಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕಾರಣ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಲೇಪ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ಧೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮಾನವ ಶರೀರವು ವಿವೇಕ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವಿಚಾರ ಪೂರ್ವಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಷ್ಟು ವಿವೇಕವು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನ ಧೃತಿ(ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿ)ಯಲ್ಲಿ -‘ನನಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೇ ನಡೆಯುವುದಿದೆ’ ಎಂಬ ವಿವೇಕವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನ ಧೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ವಿವೇಕವು ಹಾಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಕೂಡ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಮಾನ, ಆದರ ಸಿಗಲೀ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯಗತಿ ಸಿಗಲೀ, ಭೋಗಸಿಗಲೀ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯೂ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನ ಧೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರದಷ್ಟು ತಾಮಸ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಧೃಢತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನಾದರೋ ನಿದ್ದೆ, ಭಯ ಇತ್ಯಾದಿ ತಾಮಸ ಭಾವಗಳಲ್ಲೇ ಕರಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಷ್ಟು ಕ್ರಿಯೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ಥೂಲ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಸ್ಫೂಲಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಚಿಂತನೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಕಾರಣಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಕ್ರಿಯೆಗಳಾದರೋ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನನಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಥದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುವುದಿದೆ’ - ಇಂತಹ ಉದ್ದೇಶ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಯ ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ) ನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕನುಸಾರವೇ ತಾನಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವು ಎಂದೂ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಲಕ್ಷ್ಯದ ಧೃಢತೆಗಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿರಿಸಲು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ 30ರಿಂದ 35ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ 6 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ 6 ಬಾರಿ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಸಂಬೋಧನೆ ಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಅರ್ಜುನನ್ನು-ಹೇ ಪೃಥಾನಂದನಾ! ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಚಿಂತಿಸದೆ ನೀನು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕೂಡ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ಬರದಿರಲಿ-ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿದ್ದೆ, ಭಯ, ಚಿಂತೆ, ದುಃಖ, ಗರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇರುವವು, ದೂರವಾಗ ಲಾರವು-ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ‘ದುರ್ಮೇಧಾ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದೋಷಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಿಡುವ ಧೈರ್ಯವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರು ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ದೆಯು ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆವಶ್ಯಕ, ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯ ನಿದ್ದೆಯು ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/16-17).

ಸಂಬಂಧ — ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಸುಖವು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಸುಖಂ ತ್ವಿದಾನೀಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಶೃಣು ಮೇ ಭರತರ್ಷಭ ।

ಅಭ್ಯಾಸಾದ್ರಮತೇ ಯತ್ರ ದುಃಖಾಂತಂ ಚ ನಿಗಚ್ಛತಿ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಯತ್ತದಗ್ರೇ ವಿಷಮಿವ ಪರಿಣಾಮೇಮೃತೋಪಮಮ್ ।

ತತ್ಸುಖಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಪ್ರೊಕ್ತಮಾತ್ಮಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಜಮ್ ॥

ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಭರತ ವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನಾ! ಇದಾನೀವ್ - ಈಗ, ತ್ರಿವಿಧಮ್ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವನ್ನು, ತು - ಕೂಡ (ನೀನು) ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ ಶ್ರುಣು - ಕೇಳು. ಯತ್ರ - ಯಾವುದರಲ್ಲಿ, ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ - ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ, ರಮತೇ - ರಮಮಾಣನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು (ಯಾವುದರಿಂದ) ದುಃಖಾಂತಮ್ - ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯ, ನಿಗಚ್ಛತಿ - ಆಗುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಅಂತಹ ಆ, ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಜಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು (ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ) ಅಗ್ರೇ - ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ವಿಷಮ್, ಇವ - ವಿಷದಂತೆ, ಪರಿಣಾಮೇ - ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ, ಅಮೃತೊಪಮಮ್ - ಅಮೃತದಂತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ತತ್ - ಆ (ಸುಖವು) ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು, ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥ 36 - 27 ॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನಾ! ಈಗ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖವನ್ನೂ ಕೂಡ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ಯವುದರಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ರಮಮಾಣನಾಗುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಯಾವ ಸುಖವು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಇದ್ದು, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಆ ಸುಖವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥36-37॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭರತರ್ಷಭ’ - ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಭಾವ-ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಲುಬ್ಧ, ಮೋಹಿತನಾಗುವವನಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನಗಾಗಿ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವುದು ಯಾವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಲ್ಲ. ನೀನು ರಾಜಸ ಸುಖದ ಮೇಲೆಯೂ ವಿಜಯ ಪಡೆದಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರ್ಗದ ಊರ್ವಶೀಯಂತಹ ಸುಂದರ ಅಪ್ಸೆಯನ್ನು ಕೂಡ ನೀನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದಿಯೇ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನೀನು ತಾಮಸ ಸುಖದ ಮೇಲೆಯೂ ವಿಜಯ ಪಡೆದಿರುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ನಿದ್ದೆಯ ಸುಖ ತಾಮಸವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನೂ ನೀನು ಗೆದ್ದಿರುವೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಾಯಿತು.

‘ಸುಖಂ ತು ಇದಾನೀಮ್’ — ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿ ಇವುಗಳ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ಸುಖವೂ ಮೂರು ರೀತಿಯಿಂದ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಮಾತೊಂದಿದೆ-ಇಂದು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಥದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗದಿರಲು ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗದಿರಲು ವಿಘ್ನ-ತೊಂದರೆ ಇರುವುದಾದರೆ, ಅದು ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವೂ ಆಸಕ್ತಿಯಕಾರಣ ಬಂಧನಕಾರಕ ವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಧನಜನ್ಯ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಅದು ಕೂಡ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ-‘ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ’ (14/6). ಈ ವಿಷಯಲ್ಲಿ-ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಸುಖ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಆ ಸುಖವನ್ನು ನಾವು ಪಡೆಯಬಾರದೆ? ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಕೇಳಿದರೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಸುಖ ಪಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಅಕ್ಷಯ ಸುಖದ ಅನುಭವ ತಾನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ (5/21;6/21 ಮತ್ತು 28). ಸಾಧನಜನ್ಯ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸದಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಅಕ್ಷಯ ಸುಖವು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಅಕ್ಷಯ ಸುಖದ ಕಡೆಗೆ ವಿಷೇಶ ಗಮನ ಹರಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದಾನೀಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಅರ್ಜುನನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತ್ಯಾಗ, ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಧೃತಿಯ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಧ್ಯೇಯವಾದರೋ ಸುಖದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ನೀನು ಅದೇ ಧ್ಯೇಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸುಖದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ತ್ರಿವಿಧಂ ಶ್ರುಣು ಮೇ’ — ಜನರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಮಿರಿಯೂ ಯಾವುದೋ ಸುಖಸಿಗಬಲ್ಲದು; ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹದಿಂದ ಮಿರಿಯೂ ಯಾವುದೋ ಸುಖ ಸಿಗಬಲ್ಲದು; ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದ ಆಚೆಯೂ ಯಾವುದೋ ಸುಖವಿದೆ; ಅವರು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಅಯ್ಯಾ! ಆ ಸುಖವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸು ಹಾಗೂ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡು. ಕಾರಣ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಯುವುದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿ ಪತನವಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಅಭ್ಯಾಸಾದ್ರಮತೇಯತ್ರ’ — ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಈ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ತಾನಾಗಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ, ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭೋಗ ಸಂಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ, ಹೊರಳಿದಾಗ ನಿದ್ರಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ತಾನಾಗಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಯನಜನ್ಯ, ಅಭಿಮಾನಜನ್ಯ, ಪ್ರಶಂಸಾಜನ್ಯ, ನಿದ್ರಾಜನ್ಯ ಸುಖವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಯಿಯೇ ಆದಿ ನೀಚ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಆದರಿಸಿ ಖುಶಿಪಡುತ್ತವೆ. ಅನಾದರಿಸಿದರೆ ಸಿಟ್ಟಾಗುತ್ತಾವೆ, ದುಃಖಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸುಖವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೇರೆಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸವೆಂದರೇನು? ಶ್ರವಣ-ಮನನವು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ, ರಾಜಸೀ-ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುವುದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಹೊಸ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುವುದರ ಹೆಸರು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವು ದೇನೋ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ರಮಿಸುವುದು ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸಾದ್ರಮತೇ’ ಪದದ ಭಾವ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದು ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ರುಚಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇವುಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ದುಃಖಾಂತಂ ಚ ನಿಗಚ್ಛತಿ’ — ಆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ರುಚಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ನಾಶ ಆಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸುಖ, ಆನಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ (2/65).

‘ಚ’ ಅವ್ಯಯ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾಧಕನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ದುಃಖಗಳ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವ ಆಗಲಾರದು. ಕಾರಣ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-‘ಆತ್ಮ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಜವ್’. ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾದೀತು. ಇಂತಹ ಸುಖದಿಂದ ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯ ಹೇಗಾದೀತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಮಿರಿನಿಂತಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಗುಣಾತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಜಮ್’ — ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ, ಧನ-ಸಂಗ್ರಹ, ವಿಷಯಜನ್ಯಸುಖ ಇವುಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ವಿಷಯಕ ವಿಚಾರವೇ ಇರುತ್ತದೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ (2/64) ಅರ್ಥಾತ್- ಸ್ವಚ್ಛತೆಯಿಂದ ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖದಿಂದ ಬುದ್ದಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಉಪರತವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ.

‘ಯತ್ತದಗ್ರೇ ವಿಷಮಿವ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ತತ್’ ಎಂದು ಹೆಳುವ ಭಾವ- ‘ಯತ್’ ಯಾವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವಿದೆಯೋ, ‘ತತ್’ ಅದು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವರ ಅನುಭವ ಇನ್ನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಈಗಲಾದರೋ ಆ ಸುಖದ ಕೇವಲ ಉದ್ದೇಶ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ, ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದ ಅನುಭವ ಈಗಲೂ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಭವಜನ್ಯ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಯರೂಪವಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಒಣ ಪರಿಶ್ರಮ (ಅಭ್ಯಾಸ)ವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ- ‘ಅಗ್ರೇ ವಿಷಮಿವ’. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅನುಭವಜನ್ಯ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖವ ನ್ನಾದರೋ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಯವುಳ್ಳ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ-ಅದರ ರಸ ಇನ್ನು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖವನ್ನು ಅನೇಕಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಭೋಗಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಆ ಭೋಗಿಸಿದ ಸುಖದ ಸ್ಮೃತಿ ಬರುವುದ ರಿಂದ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಅಷ್ಟೊಂದು ಭೋಗಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟುಬೇಗ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ವಿಷದಂತೆ ಇರದೆ ರಾಜಸ- ತಾಮಸ ಸುಖದ ತ್ಯಾಗವು ವಿಷದಂತೆ ಇದೆ. ಹುಡುಗರಿಗೆ ಆಟವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಅವರು ಓದುವುದರಲ್ಲಿ ಕೈದಿಯಂತೆ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಓದುವುದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹತ್ತುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಇತ್ತ ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲತೆ, ಆಟ ಬಿಟ್ಟುಹೋದರೆ ಅವರಿಗೆ ಓದು ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಬಾಲಕರು ಓದುತ್ತಾ ಇದ್ದು ಒಂದೆರಡು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಪಾಸುಮಾಡಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಓದಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವರಿಗೆ ಓದು ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಓದಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ರುಚಿ, ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ರಾಜಸ- ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ರಾಗ ವಿರುವವರಿಗೇ ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳವರಿಗೆ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ಸಂತ್ಸಂಗ, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನೆ, ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿ ಇರುವವರಿಗೆ, ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಬುದ್ಧಿ, ಧೃತಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿರುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಈ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಅಮೃದಂತೆ ಆನಂದಕೊಡುವಂತ ಹುದಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ, ಪರಿಶ್ರಮ, ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಪರಿಣಾಮೇಮೃತೋಪಮರ್ಮ್’- ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವು ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಬರುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಬಂದಾಗ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭೆ, ಶಾಂತಿ, ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ ಮುಂತಾದ ಸದ್ಭಾವ-ಸದ್ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.* ಈ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಇದರಲ್ಲಿ ರಸವನ್ನು ಪಡೆಯದಿದ್ದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಕ್ಷಯ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (5/21).

* ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ-ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಮೂರ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇದರ ಪರಿಚಯ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11 ರಿಂದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದಿಂದ ಮಿರಿ ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಇದೆ.

‘ತತ್ಸುಖಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್’ — ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಸಂಕೀರ್ತನ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ ಚಿಂತನೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖವು-ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಹಣ, ಭೋಗಾದಿ ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲ್ಲ. ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆ ಇವುಗಳದ್ದೂ ಅಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸುಖವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತು- ‘ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ’ (14/6), ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ದುಃಖಗಳ ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹುದು- ‘ದುಃಖಾಂತಂ ಚ ನಿಗಚ್ಛತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇವರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲಿ ರಮಿಸು(ಭೋಗ)ವುದರಿಂದ ಅದು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಗುಣಾತೀತ ನಾಗಲುಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಮಿಸದಿದ್ದರೆ ಆ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖವು ದುಃಖಗಳ ನಾಶಮಾಡುವಂತಹದು. ಆಗುತ್ತದೆ. ಸುಖ ಭೋಗಿಸುವು ದರಿಂದ ದುಃಖಗಳ ನಾಶ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಿಂದಲೂ ಅಸಂಗನಾಗಿರಬೇಕು. ಸಂಗವಾಗುವುದರಿಂದ ಬಂಧನಕಾರಕ ರಾಜಸ ಗುಣ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣ ಬಂದಾಗ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದ ಕಾರಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನು ವಿವೇಕವನ್ನು ಆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣವುದು ರಾಜಸತನವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ದುಃಖದಾಯಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಸತನ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ವಿಷದಂತೆ ದುಃಖದಾಯಕ ವಾಗುತ್ತದೆ.ಅವನ ವಿದ್ದೇಶವಾದರೋ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದ್ದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಒಳಗೆ ರಾಜಸ ಭಾವ ತುಂಬಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ರಾಜಸ ಸುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯಸಂಯೋಗಾದ್ಯತ್ತದಗ್ರೇಮೃತೋಪಮಮ್ ।

ಪರಿಣಾಮೇ ವಿಷಮಿವ ತತ್ಸುಖಂ ರಾಜಸಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥

ಯತ್ - ಯಾವ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯಸಂಯೋಗಾತ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ (ಆಗುತ್ತದೋ) ತತ್ - ಅದು, ಅಗ್ರೇ - ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಅಮೃತೋಪಮಮ್ - ಅಮೃತದಂತೆ ಇದ್ದು, ಪರಿಣಾಮೇ - ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ, ವಿಷಮ್, ಇವ - ವಿಷದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ) ತತ್ - ಆ (ಸುಖವು) ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸ, ಸ್ಮೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥38॥

ಯಾವ ಸುಖವು ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಇದ್ದು, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸುಖವನ್ನು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 38 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯಸಂಯೋಗಾತ್’ - ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಈ ಪ್ರಾಣಿಯು ಯಾವುದೇ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷಯಗಳು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಆಗುವ ಸುಖವು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳ ಸುಖವು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ-ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಭ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅನುಕೂಲತೆ ಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದು, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಸರ ವಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಾಜಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

‘ಯತ್ತದಗ್ರೇಮೃತೋಪಮಮ್’ — ರಾಜಸ ಸುಖವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಭಾವವು- ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಭವದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗುವ ಸುಖದಷ್ಟು, ವಿಷಯಗಳು ದೊರೆತಾಗ ಸುಖ, ಸಂತೋಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ದೊರೆತಾಗಲೂ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ (ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತಲೇ) ಇರುವಷ್ಟು ಸುಖವು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ- ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಭೋಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಸುಖವಾಗದೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ (ಬೇಸರ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭೋಗ ಭೋಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಕ್ಷೀಣವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದರೆ ದುಃಖ, ಉರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸುಖವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಾಜಸ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅಮೃತದಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ-ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟಾಗ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೆ. ವಿಷಯಗಳ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ರಸವು ಭೋಗದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಟಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ;’ (2/42); ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳ ಸುಖವನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಆ ಸುಖವು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾತರರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸುಖಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಸುಖಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವು ಅಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಪರಿಣಾಮೇ ವಿಷಮಿವ’ — ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸುಖ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ-ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಆ ಸುಖವು ನೀರಸವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದಾಗ, ಆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಅರುಚಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅದೇ ಸುಖವು ವಿಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಎಷ್ಟು ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆಯೋ, ಅದರ ಕಾರಣ ನೋಡಿದರೆ-ಅವರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿರುವರು, ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಇದರಿಂದ ಅವರು ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನರಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕಾಣ ಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಸ ಸುಖದ ಪರಿಣಾಮ ದುಃಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ- ‘ರಜಸತ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮ್’ (14/16).

ಇಂದೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಜನರು ಗಾಬರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೋ, ದುಃಖಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪದಾರ್ಥಗಳ ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ದುಃಖ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿದ್ದು ಬಡವನಾದವನು ಎಷ್ಟು ದುಃಖಿ, ಸಂತಪ್ತನಾಗಿರುತ್ತನೋ ಅಷ್ಟು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬಡವನು ದುಃಖಿ, ಸಂತಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನೊಳಗೆ ಸುಖದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಶ್ರೀಮಂತನು ರಾಜಸ ಸುಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಭೋಗಿಸಿರುವನು, ಅವನೊಳಗೆ ಸುಖದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಬಿದ್ದಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಧನದ ಅಭಾವದ ದುಃಖ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಊಟ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಊಟದಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಆ ಕೊರತೆ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇಂದು ಊಟದಲ್ಲಿ ಚಟ್ನಿ ಇಲ್ಲ, ಸಿಹಿ ಇಲ್ಲ, ಖಾರ-ಹುಳಿ ಇಲ್ಲ ಮುಂತಾಗಿ ಇಲ್ಲ-ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದರ ಸರಣಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಒಣರೊಟ್ಟಿ ತಿಂದರೂ ಖುಶಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಊಟದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಕೊರತೆ ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸುಖ ಪಡೆದಿದ್ದನೋ ಅಷ್ಟೇ ಅದರ ಅಭಾವದ ಅನುಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಾವದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ದುಃಖವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಮನೆ ಇರುವ ಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೂ ವಸ್ತು ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಇಲ್ಲವೋ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿರುತ್ತದೆ. ವಸ್ತು ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಅದರ ಅಭಾವದ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಚೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಚ್ಛಾ ಪೂರ್ತಿಯು ಹೊಸ ಇಚ್ಚೆಯ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಚಾಪೂರ್ತಿಹಾಗೂ ಪುನಃ ಇಚ್ಛೆಯ ಹುಟ್ಟು-ಈ ಚಕ್ರ ನಡೀತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಇದರ ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಇಚ್ಛೆ ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಯು ಇರುವಾಗ ಅಭಾವವು ಚುಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಾವವೇ ವಿಷದಂತೆ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿದೆ.

ರಾಜಸ ಸುಖವು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೆ ರಾಜಸ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರೆಲ್ಲ ಜನರು ಸುಖ ಭೋಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ರಾಜಸ ಸುಖವು ವಿಷದಂತೆ ಕೊಲ್ಲದೆ ವಿಷದಂತೆ ಅರುಚಿಕಾರಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿದ್ದಂತೆ ರುಚಿಯು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಸುಖವು ವಿಷದಂತಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ರಾಜಸ ಸುಖವು ವಿಷದಂತೆ ಏಕಾಗುತ್ತದೆ? ಕಾರಣ-ವಿಷವಾದರೋ ಒಂದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಜಸ ಸುಖವು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಸುಖಪಡೆಯುವ ರಾಗೀ ಪುರುಷನು ಶುಭಕರ್ಮಗೈದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನಿಂದ ಮೇಲಿನ ದರ್ಜೆಯವರನ್ನು ನೋಡಿ ಇವರು ನಮ್ಮಿಂದ ಏಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದರು? ಎಂಬ ಈರ್ಷ್ಯೆ, ದುಃಖ, ಅಭಿಮಾನ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುಖವೆಲ್ಲಿ, ಶಾಂತಿ ಎಲ್ಲಿ? ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪುಣ್ಯಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಅವರು ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಕ್ಷೀಣೆ ಪುಣ್ಯೇ ಮರ್ತೃಲೋಕಂ ವಿಶಂತಿ’ (9/21). ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಪುನಃ ಶುಭಕರ್ಮಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿರುತ್ತಾನೆ- ‘ಗತಾಗತಂ ಕಾಮಕಾಮಾ ಲಭಂತೇ’ (9/21). ಅವನು ರಾಗದ ಕಾರಣ ಪಾಪ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾ ಎಷ್ಟು ಜನ್ಮಗಳ ವರೆಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತೋ ತಿಳಿಯದು, ಇದರ ಅಂತ್ಯವೆಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸುಖವನ್ನು ವಿಷದಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ತತ್ಸುಖಂ ರಾಜಸಂ ಸ್ಮೃತಮ್’- ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಯೊದರೋ (37ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ‘ಪ್ರೋಕ್ತಮ್’ ಪದ ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಜಸ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಮೃತಮ್’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮೊದಲಿಗೂ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಜಸ ಸುಖದ ಫಲವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು; ಆದರೆ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಅವನು ಸಂಯೋಗದ ಕಡೆಗೆ ಪುನಃ ಉತ್ಸುಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಸಂಯೋಗದ ಪ್ರಭಾವ ಅವನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪರಿಣಾಮದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ರಾಜಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು. ಸ್ಮೃತಿ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಪುರಾಣ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಇತಿಹಾಸಗಳು ಬಂದಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ರಾಜಸ ಸುಖದ ಕಾರಣ ತುಂಬಾ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಿದ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತಿನ ಸ್ಮರಣೆ ಕೊಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಮೃತಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದ ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಸದ್ಯದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸುಖದ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ಗಮನ ಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಜಸೀ ವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳನು ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅವನ ವೃತ್ತಿಯು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸುಖದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳವನು. ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಾದರೋ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಇದು ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಿದೆ- ‘ಯೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ’ (5/22). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಬೇಕು; ರಾಜಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳಬಾರದು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತಿದ್ದು, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನು ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭವಾದರೋ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಕಾಮನೆ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನು ಆರಂಭವನ್ನು ನೋಡದೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ‘ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ’ (5/22). ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡದಿರುವುದು ಪಶುತ್ವವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆರಂಭ (ಸಂಯೋಗ) ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯ (ವಿಯೋಗ) ವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಆರಂಭಕಾಲವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ-ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಆರಂಭ ಅನಿತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅನಿತ್ಯದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ದುಃಖಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಯೋಗ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಾಜಸೀ ವೃತ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಸಂಯೋಗ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಆರಂಭ ಕಾಲದ ಸುಖಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ದುಃಖ ಎಂದೂ ಬರಲಾರದು. ಆರಂಭವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಸುಖದಲ್ಲಿ ದುಃಖವೂ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಅತೀತ ಅಖಂಡ ಆನಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ತಾಮಸ ಸುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಯದಗ್ರೇ ಚಾನುಬಂಧೇ ಚ ಸುಖಂ ಮೋಹನಮಾತ್ಮನಃ ।

ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಪ್ರಮಾದೋತ್ಥಂ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥

ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಪ್ರಮಾದೋತ್ಥಮ್ - ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ಅಗ್ರೇ - ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನುಬಂಧೇ - ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ, ಚ - ಕೂಡ, ಆತ್ಮನಃ - ತನ್ನನ್ನು, ಮೋಹನಮ್ - ಮೋಹಿತ ಗೊಳಿಸುವಂತಹುದೋ, ತತ್ - ಆ (ಸುಖವು) ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥ 39 ॥

ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಯಾವ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ತನ್ನನ್ನು ಮೋಹಿತಗೊಳಿಸುವಂತಹುದೋ ಆ ಸುಖವು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥ 39 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಪ್ರಮಾದೋತ್ಥಮ್’- ರಾಗವು ಅತ್ಯಧಿಕ ಬೆಳೆದಾಗ ಅದು ತಮೋಗುಣದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮೋಹವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೋಹ (ಮೂಢತೆ)ದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವವನಿಗೆ ಗಾಢನಿದ್ದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಢ ನಿದ್ದೆ ಬಾರದಿರುವುದರಿಂದ ಜೊಂಪು (ತಂದ್ರಾ) ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನಗಳೂಹೆಚ್ಚು ಬೀಳುತ್ತವೆ. ತಂದ್ರಾ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಇದರಿಂದಲೇ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸುಖವನ್ನು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ವೃತ್ತಿಗಳು ಭಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಆಲಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆವಶ್ಯಕ ಕೆಲಸವು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಅವನು-ಮತ್ತೆ ಮಾಡಿದರಾಯಿತು, ಈಗ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯೋಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಲಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯರ್ಥ ಚಿಂತನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಶೋಕ, ವಿಷಾದ, ಚಿಂತೆ, ದುಃಖ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ.

ಇದರಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ತಮೋಗುಣ ಬೆಳೆದಾಗ ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪ್ರಮಾದವು- ಅಕ್ರಿಯಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಪ್ರಮಾದ ಎಂದು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಮನೆ, ಪರಿವಾರ, ಶರೀರ ಇವುಗಳ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಸುಮ್ಮನೇ ಕುಳಿತಿರುವುದು ‘ಅಕ್ರಿಯ ಪ್ರಮಾದ’*ವಾಗಿದೆ. ವ್ಯರ್ಥ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು (ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಯೋಚಿಸು ವುದು ಇತ್ಯಾದಿ) ಮಾಡುವುದು, ಬೀಡಿ, ಸಿಗರೇಟ, ತಂಬಾಕು, ಗಾಂಜಾ, ಶರಾಬು ಆಟ-ತಮಾಶೆ ಮುಂತಾದ ದುರ್ವ್ಯನಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಮತ್ತು ಕಳ್ಳತನ, ದರೋಡೆ, ಸುಳ್ಳ, ಕಪಟ, ಮೋಸ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಅಭಕ್ಷ-ಭಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ದುರಾಚಾರ ಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ‘ಸಕ್ರಿಯ ಪ್ರಮಾದ’ವಾಗಿದೆ.

* ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಿಯ ಪ್ರಮಾದ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದೆ. ಆಲಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಭಾರೀ ಆಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಿಯ ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮಾದದ ಕಾರಣ ತಾಮಸ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಿರರ್ಥಕ- ಸಮಯ ಹಾಳು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಮೋಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕೂಲಿ-ನೌಕರಿ ಮಾಡುವವರು ಹಣವೇನೋ (ಕೂಲಿ-ಸಂಬಳ) ಪುರಾ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ವೈದ್ಯರು ರೋಗಿಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ರೋಗಿಗಳು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ದುಡ್ಡು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಲು ಮಾರುವವರು ಹಣದ ಲೋಭದಿಂದ ಹಾಲಿಗೆ ನೀರು ಬೆರೆಸುತ್ತಾರೆ, ಹಣ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಟ್ಟರೂ ನೀರು ಬೇರೆಸುವುದನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಪಾಪರೂಪೀ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಘೋರ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಮಾದ ವೃತ್ತಿಯು ಉಂಟಾದಾಗ ಅದು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕುತ್ತದೆ. ತಮೋಗುಣದ ನಿದ್ರಾ-ಆಲಸ್ಯ-ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಕಾಶ ವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕ-ಜ್ಞಾನ ಮುಚ್ಚಿಹೋದಾಗ ಪ್ರಮಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕಾಶವು ಮುಚ್ಚಿಹೋದಾಗ ಆಲಸ್ಯ-ನಿದ್ದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತಾಮಸ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ ಪ್ರಮಾದ-ಮೂರರಿಂದಲೂ ಸುಖಸಿಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಾಮಸ ಸುಖವನ್ನು ಈ ಮೂರರಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಯುಕ್ತನಿದ್ರಾ ಮತ್ತು ಅತಿನಿದ್ರಾ ಎಂಬುದು ನಿದ್ದೆಯ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ. (1) ಯುಕ್ತನಿದ್ರಾ-ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಶರೀರ, ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ, ಅಂತಃಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ, ಸ್ಫೂರ್ತಿ, ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಲವಲವಿಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಲವಲವಿಕೆ ಬರುವು ದರಿಂದ ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಶಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಉತ್ಸಾಹ ವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯುಕ್ತನಿದ್ದೆ ದೋಷಿಯಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೂ ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಯುಕ್ತಸ್ವ- ಪ್ನಾವ ಬೋಧಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಭವತಿ ದುಃಖಹಾ’ (6/17).

ಲವಲವಿಕೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನಿದ್ದೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದಿರುವವರಿಗೆ ನಿದ್ದೆ ಬೇಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕಲ್ಪ ಶೀಲವುಳ್ಳವನಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯು ಬೇಗ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವು ನಿದ್ದೆಯ ಸುಖವೂ ಪಡೆಯಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿದ್ದೆ ಏಕೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ? ಕಾರಣ- ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಥಿರ-ತತ್ತ್ವವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಲನೀಡುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿದ್ದೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ನಿದ್ದೆಯು ತಾಮಸಿಯಾದಾಗ್ಯೂ ನಿದ್ದೆಯ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ರಾಂತಿಯು ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯ ವಿನಹ ವಿಶ್ರಾಂತಿತನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯೆ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಮೇಲಕ್ಕೇರಿದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಿರು ವಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಜಾಗ್ರತ್-ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಜಾಗ್ರತ್-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಗವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಮಹಾನ್ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಸಂಗನಾದಾಗ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧಕನಾಗಿರುವವರು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಮಲಗಬಾರದು. ಮೊದಲು ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಮಾಡುವಾಗ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು, ಈಗ ಮಲಗಿಕೊಂಡೇ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವಿರಬೇಕು.

(2) ‘ಅತಿನಿದ್ರಾ’- ಸಮಯಕ್ಕನುಸಾರ ಮಲಗುವುದು, ಎಚ್ಚರವಿರುವುದು ಯುಕ್ತನಿದ್ದೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗು ವುದು ‘ಅತಿನಿದ್ರಾ’ ಆಗಿದೆ. ಅತಿನಿದ್ದೆಯ ಮೊದಲು ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಶರೀರ ಭಾರವಾಗಿ ರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುವುದರ ಸ್ವಭಾವ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು, ಎರಡನೆದಾಗಿ ಆಲಸ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂರನೇಯದಾಗಿ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು -‘ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಸ್ತನ್ನಿ ಬಧ್ನಾತಿ ಭಾರತ’. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನಿದ್ದೆಯನ್ನು, ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಆಲಸ್ಯವನ್ನು, ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ಇರಿಸ ಲಾಗಿದೆ- ‘ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಪ್ರಮಾದೋತ್ಥವ್’. ಈ ವ್ಯತಿಕ್ರಮದ ಕಾರಣ- ಅಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ಬಂಧಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಪ್ರಮಾದವು ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅಧೋಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆಲಸ್ಯವು ಕೇವಲ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿದ್ದೆಯು ಆವಶ್ಯಕವಾದ್ದರಿಂದ ಬಂಧನ ಕಾರಕವಲ್ಲ. ಅತಿನಿದ್ದೆಯೇ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ವಿಪರೀತ ಕ್ರಮವಿರಿಸಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾದ್ದರಿಂದ ನಿದ್ದೆಯು ಅಷ್ಟೊಂದು ಪತನವಾಗಿಸು ವಂತಹುದಲ್ಲ. ನಿದ್ದೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಲಸ್ಯ ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾದ ಪತನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಮನುಷ್ಯನು ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ದೆಮಾಡಿದರೆ ವೃಕ್ಷಾದಿ ಮೂಢಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಆಲಸ್ಯ-ಪ್ರಮಾದ ಗೈದರೆ ಕರ್ತವ್ಯಚ್ಯುತನಾಗಿ ದುರುಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾದೀತು.*

* ತಮೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಯಾದ ಪ್ರಮಾದವಾದರೋ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆದು ಆಟ-ತಮಾಶೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯರ್ಥ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಮಾದದೊಂದಿಗೆ ರಾಗವು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ (ರಜೋಗುಣದ ರೂಪವಾದ) ಅದರಿಂದ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪಾಪ, ಅನರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಯದಗ್ರೇ ಚಾನುಬಂಧೇ ಚ ಸುಖಂ ಮೋಹನಮಾತ್ಮನಃ’- ನಿದ್ದೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ ಇವುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಮೋಹಿತ ವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿರು ವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ವಿವೇಕವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಈ ಸುಖವು ವಿವೇಕವನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಲು ಬಿಡುವುವಿಲ್ಲ. ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಯೋಚಿಸಲಾರವು. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವ ಸುಖದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು- ಈ ನಿದ್ರಾದಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸುಖದ ಪರಿಣಾಮ ನಮಗೇನಾದೀತು? ಅದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವಾಗಬಹುದು? ಯಾವ ಹಾನಿಯಾಗಬಹುದು? ಏನುಹಿತವಾಗಬಹುದು? ಏನು ಅಹಿತವಾಗಬಹುದು? ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿಲಾರನೋ, ಆ ಸುಖವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ- ‘ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತವ್’

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1) ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ-ಎರಡೂ ಅನಾದಿಯಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ‘ಇವೆರಡು ಇವೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇವುಗಳ ಪೃಥಕ್ತೆಯ ವಿವೇಕವೂ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿವೇಕವು ಪುರುಷನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪುರುಷನು ಈ ವಿವೇಕವನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ ಅವಿವೇಕದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಾಗ ಈ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ರಾಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.+

+ ರಾಗದಿಂದ ಅನೇಕ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷನು ಆ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಈ ಪುರುಷನು ಭೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ-ವಿಕಾರಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ವಿಕಾರಗಳ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವಂತಹ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸತ್ತೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಬೋಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ರಾಗವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವಾಗ ವಿವೇಕವು ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರಾಗವು ಬೆಳೆದಾಗ ವಿವೇಕವು ಅದುಮಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿವೇಕವು ಸರಿಯಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ರಾಗ ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್- ರಾಗವು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಗ ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೋ ಕಾರಣವಶ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸಿದಾಗ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಯತ್ತದಗ್ರೇವಿಷಮಿವ’ ಆದರೂ ರಾಗವು ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಆ ಸುಖವು ಅಮೃತದಂತಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಪರಿಣಾಮೇಮೃತೋಪಮಮ್’.

ರಾಗದ ಕಾರಣವೇ ರಜೋಗುಣೀ ಸುಖವು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಆ ಸುಖವು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ವಿಷದಂತೆ ಅನಿಷ್ಟಕಾರಕ, ಅರ್ಥಾತ್-ಮಹಾನ್ ದುಃಖರೂಪೀ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ದುಃಖದ ಪರಂಪರೆಯ ಅಂತ್ಯವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅದೇರಾಗವು ತಮೋಗುಣದ ರೂಪಧರಿಸಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ವೃತ್ತಿಗಳು ಭಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯನು ನಿದ್ದೆ,ಆಲಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಯವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗಿ ಅಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತಾಮಸ ಪುರುಷನಿಗೆ ಇವುಗಳಲ್ಲೇ ಸುಖ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ತಾಮಸ ಸುಖವು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತವಾಗಿಸುವಂತಹುದು.

(2) ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಂದುಹೋಗುವಂತಹುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವುದು ‘ಇಲ್ಲ’ ಇದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಅದರ ಆಧಾರವು ನಿಜವಾಗಿ ‘ಇದೆ’ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಿರಂತರ ಸತ್ತಾರೂಪ ದಿಂದ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಚಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೇ ‘ಆನಂದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಪರಮಾತ್ಮನದೇ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಿಯು ಇಂತಹ ವಸ್ತು ನನಗೆ ಸಿಗಲಿ ಎಂಬ ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಚೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆನಂದ-ಸುಖ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯು ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ, ಆ ಇಚ್ಛೆಯು ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ಆ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸುಖವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿರುವ ಸುಖರೂಪೀ ‘ತತ್ತ್ವ’ದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯು ತಲ್ಲೀನವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವಚ್ಛ, ನಿರ್ಮಲ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸುಖವೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸುಖ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಆ ಸುಖಕ್ಕೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿಯುತ್ತಲೇ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ’ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ವಸ್ತುವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂತು ಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಮನಬುದ್ದಿಯ ಸಂಬಂಧ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆ ಬಯಸಿದ ವಸ್ತುವು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಆ ವಸ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಲೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ವಸ್ತು ವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಅಭಾವದ ದುಃಖವು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸುಖದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಸುಖವು ವಸ್ತುವು ದೊರಕಿದ್ದರಿಂದ ಆಗಿರದೆ ರಾಗವು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅಳಿದುಹೊದ್ದರಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಾಜಸ ಪುರುಷನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಆ ಸುಖವು ವಸ್ತುವು ಸಿಕ್ಕಿದರಿಂದ ಆಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗ ಹೊರಗಿನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಒಳಗಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಳಗೆ ಆಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಹೊರಗಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳದೆ ಒಳಗೆ (ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲಿ) ನೆಲೆಸಿರುವ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ವಸ್ತುವು ಸಿಗುತ್ತಲೇ, ಅರ್ಥಾತ್-ಹೊರಗಿನಿಂದ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಒಳಗಿನಿಂದ ಆ ವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತಲೇ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸುಖದ ಆಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಆ ಸುಖವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸ್ಮೃತಿಯು ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಯೋಗದ ಕಾರಣ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸುಖದ ಆಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ನಿದ್ದೆಯ ಸುಖವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸುಖವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಬುದ್ಧಿಯು ತಮೋಗುಣಿ ಯಾದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಇಲ್ಲದಕಾರಣ ಆ ಸುಖವು ಸ್ವಷ್ಟವಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿದ್ದೆಯ ಸುಖವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.*

* ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ತಾಮಸ ಸುಖವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಇದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅದು ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ಸರ್ವಥಾ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗ್ರತ ಅವಸ್ಥೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅದುಮಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ತಾಮಸ ಸುಖವೆಂದು ಹೇಳುಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹಿತವಾಗದಿದ್ದರೆ ಇದೇ ಅವಸ್ಥೆ ‘ಸಮಾಧಿ’ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾಧಿಯಿಂದಲೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಈ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಸಿಗುವ ಲವಲವಿಕೆಯು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಲವಲವಿಕೆಯ ಸುಖಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಾಧಿಯ ಸುಖದಿಂದ ಅಸಂಗನಾದಾಗಲೇ ಗುಣಾತೀತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಶಾಂತ, ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿದೆ. ನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆ ನಿಶ್ಚಲ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಮಹತ್ವವಿರುವುದರಿಂದ ನಿದ್ದೆಯ ಬಳಿಕ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪುನಃ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಅದರಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ನಿಶ್ಚಲ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಲಾಭಾವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ಆಯಾಸವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆವನು ಭೋಗ ಐಶ್ಚರ್ಯದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿದ್ದೆಯ ಬಳಿಕವೂ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದೀತು.

ಇವೆಲ್ಲದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ತಲ್ಲೀನ ವಾಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ರಾಗದ ಕಾರಣ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ವಸ್ತುವು ಹೊರಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ; ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ನಿರರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ-ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಇರುವ ಸುಖರೂಪೀ ತತ್ತ್ವವು ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದ ಮೇಲೆ ರಾಗವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ಮತ್ತು ಬುದ್ದಿಯು ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಮೇಲೆ ಆಗುವ ಸುಖವು ಅದೇ ಸುಖದ ಅಭಾಸವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ವಿಮುಖವಾದಾಗ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು. ಒಳಗಿನಿಂದ ವಸ್ತುಗಳು ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ ರಾಜಸ ಸುಖವು ಮತ್ತು ಮೂಢತೆಯಿಂದ ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಮರೆತಾಗ ತಾಮಸ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾಯಿತು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾದ ಸುಖವು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸುಖದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಸುಖದಭೋಗ ಇವೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಕೊಡುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಪತನವಾಗಿಸುವಂತಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಈ ಮೂರೂ ಸುಖಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ - ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮೋಹವಿರುತ್ತದೆ- ‘ತಮಸ್ತ್ವಜ್ಞಾನಜಂ ವಿದ್ದಿ ಮೋಹನಂ ಸರ್ವದೇಹಿನಾವ್’ (14/8) ಮೋಹವು ವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿಯು ವಿವೇಕವನ್ನು ಜಾಗ್ರತವಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವು ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾರಂಭ-ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ 39ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು-ಗುಣಗಳ ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ- ಇದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ನ ತದಸ್ತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ವಾ ದಿವಿ ದೇವೇಷು ವಾ ಪುನಃ ।

ಸತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಮುಕ್ತಂ ಯದೇಭಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಿಭಿರ್ಗುಣೈಃ ॥

ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ದಿವಿ - ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ದೇವೇಷು - ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಪುನಃ - ಹಾಗೂ ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಯತ್ - ಯಾವ, ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ, ಏಭಿಃ - ಈ, ತ್ರಿಭಿಃ - ಮೂರು, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ, ಮುಕ್ತಮ್, ಸ್ಯಾತ್ - ರಹಿತವಾಗಿರುವಂತಹ, ತತ್ - ಯಾವುದೇ ಸತ್ತ್ವಮ್ - ವಸ್ತುವು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇಲ್ಲ. ॥40॥

ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ॥40॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ತ್ಯಾಗ-ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು- ತ್ಯಾಗಿಯಲ್ಲದವನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟ, ಇಷ್ಟ, ಮಿಶ್ರ-ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗೆ ಎಂದೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸ-ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವು ದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಿ ಐದು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. 16-17ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳವವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ, ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ ಸಿದನು. 18ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವ ತತ್ತ್ವವು ಕರ್ಮ-ಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಾಹಕವೂ ಅಲ್ಲ. ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಧೃತಿ, ಸುಖದ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಸುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅತಿ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಆಗುವ ಸುಖವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಸುಖವು ಗುಣಾತೀತವಾಗಿದೆ, ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ, ಅಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (6/21).

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ‘ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಸಾದಜಮ್’ - ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಜನ್ಯ (ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ) ವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಜನ್ಯ ವಸ್ತುವು ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಜನ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಆ ಜನ್ಯ ಸುಖದಿಂದಲೂ ಮಿರಿ ಇರಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —]

‘ನ ತದಸ್ತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ವಾ ದಿವಿ ದೇವೇಷು ವಾ ಪುನಃ’- ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಥಿವ್ಯಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ಕೆಳಗಿನ ಅತಲ, ವಿತಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ, ‘ದಿವಿ’ ಪದದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ, ‘ದೇವೇಷು’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಉಪಲಕ್ಷಣದ ರೂಪದಿಂದ, ಆಯಾಯಾ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮನುಷ್ಯ, ದೇವತೆ, ಅಸರು, ರಾಕ್ಷಸ, ನಾಗ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ವೃಕ್ಷಾದಿ ಎಲ್ಲ ಚರ-ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ‘ವಾ ಪುವಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಡಗಳ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತ್ರಿಲೋಕ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್- ಎಲ್ಲವೂ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ- ‘ಸತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಮುಕ್ತಂ ಯದೇಭಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಿಭಿರ್ಗುಣೈಃ’

ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ-ಇದೆಲ್ಲವೂ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಇವು ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವರೂಪವು ಅಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪವು ‘ಸ್ವ’ ಆಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ‘ಪರ’ವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಅಹಂಕಾರ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದು ಪರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಾಧೀನತೆ ಇದೆ ಎಂಬುದೊಂದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಪರಾಧೀನತೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ವಾಧೀನತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ರಜೇಗುಣ-ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕವಾದರೋ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಆಸಕ್ತಿ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಮಿರಿ ಇರಬೇಕು. ಇವುಗಳಿಂದ ಮಿರಿ ಇರಲೆಂದೇ ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಕರಣ ಬಂದಿದೆ.

ಸಾಧಕನಾದರೋ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಧೃತಿ, ಸುಖ-ಇವುಗಳ ಕುರಿತು ಗಮನ ಕೊಟ್ಟು ಇದಕ್ಕನುರೂಪ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಜಾಗರೂಕವಾಗಿ ರಾಜಸ-ತಾಮಸಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು. ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೇ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಕಾರಣ-ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಅರ್ಥಾತ್-ವಿವೇಕ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ತುಂಬಾ ಸಹಾಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಸಂಗ ವಾಗಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿ(ವಿಶ್ವಾಸ)ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವವು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು - ‘ನ ತದಸ್ತಿ ವಿನಾ ಯತ್ಸ್ಯಾನ್ಮಯಾ ಭೂತಂ ಚರಾಚರಮ್’ (10/39). ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕ)ದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ವಿವೇಕಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಇರುತ್ತಾನೆ - ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜನ’ (9/19). ವಿವೇಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ತಿನ ಗುಣಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ-ಈ ಮಾತು ಅಜ್ಞಾನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿರ್ಗುಣವಾಗಿದೆ (13/31).

ಸಂಬಂಧ — ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನಿಯತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಅವನ್ನು ಮೂಢತೆಯಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ತ್ಯಾಗವು ತಾಮಸವಾಗುತ್ತದೆ; ಶರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ತ್ಯಾಗವು ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ; ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆ ತ್ಯಾಗವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7,8,9ನೇ ಶ್ಲೋಕ). ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ಹೇತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತ, ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಮಾಡಿರುವನು (18/23). ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮ ನಿಯತ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು-ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶಾಂ ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಚ ಪರಂತಪ ।

ಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಾನಿ ಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವೈರ್ಗುಣೈಃ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶಾಮ್ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶೂದ್ರಾಣಾಮ್ - ಶೂದ್ರರ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವೈಃ - ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಗುಣೈಃ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ, ಪ್ರವಿಭಕ್ತಾನಿ - ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ॥41॥

ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ॥41॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶಾಂ ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಚ ಪರಂತಪ’ - ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ- ಈ ಮೂವರಿಗೆ ಒಂದು ಪದ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪದ ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರು-ಇವರು ದ್ವಿಜರಾ ಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರರು ದ್ವಿಜರಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಧಿಕಾರಗಳೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ.

‘ಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಾನಿ ಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವೈರ್ಗುಣೆಃ’- ಮನುಷ್ಯನು ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಕರ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಗಳನುಸಾರ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲಿನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲಿನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ-ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಗುಣವೃತ್ತಿಗಳ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ

(4/13). ಕಾರಣ-ಮನುಷ್ಯನು ಗುಣವೃತ್ತಿಗಳಿರುವಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

(1)

(1) ಜನ್ಮಾರಂಭಕ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು (2) ಭೋಗದಾಯಕ ಕರ್ಮ-ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಕರ್ಮಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೋ ಅವು ‘ಜನ್ಮಾರಂಭಕ ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ ಅವು ‘ಭೋಗದಾಯಕ ಕರ್ಮ’ಗಳಾಗಿವೆ. ಭೋಗದಾಯಕ ಕರ್ಮಗಳು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟ, ಅನಿಷ್ಟ, ಮಿಶ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/12).

ಆಳವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಭೋಗದಾಯಕವೇ ಆಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಜನ್ಮಾರಂಭಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೋಗ ದಾಯಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಭೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಚ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ನೀಚ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನ ಅನಾದರ, ತಿರಸ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳವರ ಆದರವಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳವರ ಅನಾದರವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಆದರ-ಅನಾದರರೂಪದಿಂದ ಭೋಗವಾ ದರೋ ಜನ್ಮಾರಂಭಕ ಮತ್ತು ಭೋದಾಯಕ ಎರಡೂ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜನ್ಮಾರಂಭಕ ಕರ್ಮ ಗಳಿಂದಾಗುವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಆದರ-ಅನಾದರ ರೂಪೀ ಭೋಗವು ಗೌಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆದರ-ಅನಾದರ ಎಂದಾದರು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಯಾವಾಗಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಭೋಗದಾಯಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬರುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿ ಕೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೋಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ.

ಭೋಗದಾಯಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ-ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯೂ ಆಗಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲರು. ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವವರು ಮೂರ್ಖರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವನ್ನು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಬುದ್ದಿವಂತ ಸಾಧಕರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣ-ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರಕಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೆಲ್ಲ ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಧನ-ಸಾಮಗ್ರಿ ಯನ್ನಾಗಿಸುವುದೆಂದರೇನು? ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೆ ಸುಖದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು. ಬೇರೆಯವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಸುಖೇಚ್ಛೇಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಇವೆರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ.

(2)

ಪುಣ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಜೀವಿಯು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಪಾಪಗಳ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಸಮಾನವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ವೇಶ, ಮುಂತಾದ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯರು ಸರ್ವಥಾ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಅಥವಾ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಆಗಲಾರನು.

ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಿದರೆ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳ ತಾರತಮ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.* ಹೀಗೆಯೇ ಗುಣಗಳ ವಿಭಾಗವೂ ಇದೆ. ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರು ಊರ್ಧ್ವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯುಳ್ಳವರು ಮಧ್ಯಲೇಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂವರಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

* ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಿದ್ದು, ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ, ಕೆಲವಿಷಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಂಕಗಳು ಬರುತ್ತವೋ ಅದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಾ ಫಲಿತಾಂಶ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಯಾವುದೋ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ, ಯಾವುದೋ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ಎಷ್ಟು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನಿಗೆ ಜನ್ಮ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೆ. ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದುವು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ತಾರತಮ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತು ಸತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಗೌಣತೆ ಯಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ಗೌಣತೆಯಿಂದ ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಶೂದ್ರರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಇದಾದರೋ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗುಣಗಳ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಇವುಗಳ ಅವಾಂತರ ತಾರತಮ್ಯದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ರಜೋಗುಣ-ಪ್ರಧಾನ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾದರು. ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರಲ್ಲಿಯೂ ಜನ್ಮದ ಭೇದದಿಂದ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಬೇಕಾ ದೀತು. ಹೀಗೆಯೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರರೂ ಕೂಡ ಜನ್ಮದಿಂದ ಉಚ್ಚ-ನೀಚರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ-ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/40).

ಮನುಷ್ಯೇತರ ಯೋನಿವುಳ್ಳ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ-ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಸು ಮುಂತಾದವು ಶೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ನಾಯಿ, ಹಂದಿ, ಕತ್ತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ನೀಚವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಪಾರಿವಾಳ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಕಾಗೆ ಗೂಬೆ ಮುಂತಾದವು ನೀಚವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಊರ್ಧ್ವಗತಿ, ಮಧ್ಯಗತಿ, ಅಧೋಗತಿಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಜಾತಿಭೇದ ಹಾಗೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ-ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ನಾನು ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿರುವೆನು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು-‘ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಶಃ’ (4/13). ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಭಕ್ತಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು- ‘ಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವೈರ್ಗುಣೈಃ’. 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳು ಹುಟ್ಟುವಮಾತು ಇದೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ಮಗಳ ಮಾತು ಇದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಹುಟ್ಟು ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದ ಗುಣಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ-ಹುಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಇಂತಿಂತಹವು ಆಗಿರಬೇಕು, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಗತಿಯಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಶಮೋ ದಮಸ್ತಪಃ ಶೌಚಂ ಕ್ಷಾಂತಿರಾರ್ಜವಮೇವ ಚ ।

ಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಾಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ ॥

ಶಮಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು, ದಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತಪಃ - ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸುವುದು, ಶೌಚಮ್ - ಹೊರ - ಒಳಗೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು, ಕ್ಷಾಂತಿಃ - ಬೇರೆಯವರ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು, ಆರ್ಜವಮ್ - ಶರೀರ, ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿರುವುದು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನವಿರುವುದು; ವಿಜ್ಞಾನಮ್ - ಯಜ್ಞವಿಧಿಯನ್ನು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತರುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಆಸ್ತಿಕ್ಯಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮ, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಕ್ಯ ಭಾವವಿರಿಸುವುದು, ಏವ - ಇವೆಲ್ಲವು, ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ, ಸ್ವಭಾವಜಮ್ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ॥42॥

ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸುವುದು, ಒಳ-ಹೊರಗೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು, ಬೇರೆಯವರ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು, ಶರೀರ ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿರುವುದು, ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನವಿರುವುದು, ಯಜ್ಞವಿಧಿಯನ್ನು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತರುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ-ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಭಾವ ವಿರಿಸುವುದು, ಇವೆಲ್ಲವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ॥42॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶಮಃ’- ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸಿದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ವುದು ಹಾಗೂ ಬೇಕಾದಲ್ಲಿಂದ ದೂರಸರಿಸುವುದು-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ‘ಶಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ದಮಃ’ — ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಬಯಸಿದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯವನ್ನು ಬಯಸಿದಲ್ಲಿಂದ ದೂರವಿರಿಸುವುದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳವುದು ‘ದಮ’ವಾಗಿದೆ.

‘ತಪಃ’- ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸಿನ ತಪಸ್ಸಿನ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ (17/14,15,16) ಆ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ತಪಸ್ಸಿನ ಅರ್ಥ-ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದಾಗ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

‘ಶೌಚಮ್’ — ತಮ್ಮ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವ್ಯವಹಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿರಿಸುವುದು-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶೌಚಾಚಾರ-ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವುದು ‘ಶೌಚ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಕ್ಷಾಂತಿಃ’ — ಯಾರೇ ಎಷ್ಟೇ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಲೀ, ನಿಂದಿಸಲೀ, ದುಃಖಕೊಡಲೀ, ಆದರೂ ಅವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಬಲ, ಅಧಿಕಾರ ತನ್ನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಡದೆ, ಅವನು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸದೆ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಕ್ಷಮಿಸುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷಾಂತಿ’ಯಾಗಿದೆ.

‘ಆರ್ಜವಮ್’ — ಶರೀರ, ವಾಣಿ ಇವುಗಳ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸರಳತೆ ಇದ್ದು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಛಲ, ಕಪಟ, ಮರೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದುರ್ಭಾವಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಸರಳ- ನೇರವಾಗಿರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಆರ್ಜುವ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಭಾವಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು, ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಬೋಧವಾಗುವುದು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.

‘ವಿಜ್ಞಾನಮ್’ — ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ರುಕ್-ಸ್ರುವಾ ಇತ್ಯಾದಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಯಾವ ಸಂದರ್ಭ ಯಾವ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು-ಇದನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಯಜ್ಞವಿಧಿಯ, ಅನುಷ್ಠಾನಾದಿಗಳ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದು (ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದು) ಇದರ ಹೆಸರು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ಆಸ್ತಿಕ್ಯಮ್’ — ಪರಮಾತ್ಮ, ವೇದಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಪರಲೋಕ ಇವುಗಳ ಆದರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವುದು, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಸತ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ಆಚರಣೆ ಇರುವುದು, ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಆಸ್ತಿಕ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸ್ವಭಾವಜಮ್’ ಈ ಶಮ-ದಮಾದಿಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮ (ಗುಣ) ಗಳಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಈ ಕರ್ಮ (ಗುಣ)ಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ, ವಂಶಪರಂಪರೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮಕೃತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶಮ-ದಮಾದಿ ಗುಣಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಗುಣವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೂ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿದೆ.

ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆ ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಆಯಾಯಾ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಆಯಾಯಾ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕರ್ಮಗಳು ಗೌಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಶಮ-ದಮಾದಿ ಕರ್ಮ (ಗುಣ)ಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕರ್ಮಗಳು ಗೌಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಬೇರೆ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಆ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕರ್ಮಗಳೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಿಲಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಭಾವದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳದೆ ಶಮ-ದಮಾದಿ ಕರ್ಮ (ಗುಣ)ಗಳನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ವರ್ಣ ಪರಂಪರೆ ಸರಿಯಿದ್ದರೆ ಈ ಗುಣಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ವರ್ಣಸಂಕರತೆ ಬಂದಾಗ ಈ ಗುಣಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಭವೈರ್ಗುಣೈಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗಲು ಮೊದಲ ಜನ್ಮ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕ ಸಂಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಅಭ್ಯಾಸ ಇವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ಶೌರ್ಯಂ ತೇಜೋ ಧೃತಿರ್ದಾಕ್ಷ್ಯಂ ಯುದ್ಧೇ ಚಾಪ್ಯಪಲಾಯನಮ್ ।

ದಾನಮೀಶ್ವರಭಾವಶ್ಚ ಕ್ಷಾತ್ರಂ ಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ ॥

ಶೌರ್ಯಮ್ - ಪರಾಕ್ರಮ, ತೇಜಃ - ತೇಜ, ಧೃತಿಃ - ಧೈರ್ಯ, ದಾಕ್ಷ್ಯಮ್ - ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಚತುರತೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಎಂದೂ, ಅಪಲಾಯನಮ್ - ಬೆನ್ನು ತೋರದಿರುವುದು, ದಾನಮ್ - ದಾನಮಾಡುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಈಶ್ವರ ಭಾವಃ - ಒಡೆತನದ ಭಾವ (ಇವೆಲ್ಲ) ಕ್ಷಾತ್ರಮ್ - ಕ್ಷತ್ರಿಯನ, ಸ್ವಭಾವಜಮ್ - ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ॥43॥

ಪರಾಕ್ರಮ, ತೇಜ, ಧೈರ್ಯ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಚತುರತೆ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬೆನ್ನು ತೋರದಿರುವುದು, ದಾನಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಒಡೆತನದ ಭಾವ ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ॥43॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶೌರ್ಯಮ್’-ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ತತ್ಪರತೆ, ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧ* ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಟುಬೀಳುವುದು, ಅಂಗಾಂಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೋಗುವುದು, ಸಾಯುವುದು ಇವುಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಭಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಗಾಯಗಳಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ, ಉತ್ಸಾಹವಿರುವುದು, ತಲೆ ಕಡಿದು ಹೋದರೂ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಇವುಗಳ ಹೆಸರು ‘ಶೌರ್ಯ’ ವಾಗಿದೆ.

* ತನಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ವಿಚಾರವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿವಶಾತ್ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧವು ‘ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ತೇಜಃ’ — ಯಾವ ಪ್ರಭಾವ ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಯ ಇದಿರು ಪಾಪೀ-ದುರಾಚಾರಿ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಪಾಪ-ದುರಾಚಾರ ವನ್ನೆಸಗಲು ಅಂಜುತ್ತಾರೋ, ಯಾರ ಮುಂದೆ ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಗೆ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆಯಲು ಧೈರ್ಯವಾಗು ವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಜನರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಅದರ ಹೆಸರು ‘ತೇಜ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಧೃತಿಃ’ — ಅತಿ ವಿಪರೀತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಶುತ್ರು ಗಳಿಂದ ಧರ್ಮ-ನೀತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಅನುಚಿತ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾದರೂ ಧರ್ಮ-ನೀತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯಮಾಡದೆ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಅದೇ ಮರ್ಯಾದೆಯೊಳಗೆ ನಡೆಯುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಧೃತಿ’ ಯಾಗಿದೆ.

‘ದಾಕ್ಷ್ಯಮ್’ — ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು, ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಚತುರತೆಗೆ ‘ದಾಕ್ಷ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

‘ಯುದ್ಧೇ ಚಾಪ್ಯಪಲಾಯನಮ್’ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸದಿರುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು, ಯುದ್ಧ ಬಿಟ್ಟು ಎಂದಿಗೂ ಓಡಿಹೋಗದಿರುವುದು-ಇದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ -‘ಅಪಲಾಯನ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ದಾನಮ್’ — ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ದಾನಮಾಡಿದರೆ ಕೊಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹಿಂದೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಉದಾರವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ದಾನ-ಪುಣ್ಯ ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ ವೈಶ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವೈಶ್ಯರು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಚೌಕಾಸಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಕೆಲಸವಾಗುವುದಾದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಏಕೆ ಕೊಡಬೇಕು-ಇಂತಹ ದ್ರವ್ಯದ ಲೋಭ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯದ ಲೋಭ ಇರುವುದರಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕೊರತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕದಾನ (17/20) ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ದಾನವೀರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಾನ’ ಶಬ್ದವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

‘ಈಶ್ವರಭಾವಶ್ಚ’ — ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಜನರಲ್ಲಿ ನೀತಿ, ಧರ್ಮ, ಮರ್ಯಾದೆಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಆಚರಣೆ ನೋಡಿದಾಗ-ಇವರು ಹೀಗೆಕೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಎಂದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ನೀತಿ-ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ನಡೆಸಲು ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಶಾಸನದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮರ್ಯಾದೆ ಗನುಸಾರ ನಡೆಸುವ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಈಶ್ವರ ಭಾವ(ಒಡೆತನ) ದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ರತೆ, ಸರಳತೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳು ನೋಡಲುಬರುತ್ತವೆ.

‘ಕ್ಷಾತ್ರಂ ಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್’ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ದುಃಖದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವವನ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯ’ ವಾಗಿದೆ- ಕ್ಷತಾತ್ ತ್ರಾಯತ ಇತಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯಃ’ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳೇ ಕ್ಷಾತ್ರಕರ್ಮ

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ದೊಡ್ಡ ಪರಾಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈರ್ಷ್ಯೆ, ದ್ವೇಷವಿರುವುದ ರಿಂದ ಯಾವ ರಾಜನ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಯಿತೋ ಅವನು ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜಪೂತರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದನು, ಅವರ ಉನ್ನತಿಯಾಗಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಬಲರಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳದಿರಲೆಂದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈರ್ಷ್ಯೆಯ ಕಾರಣ, ಅಂತಃಕಲಹದಿಂದ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ವಿಧರ್ಮಿಗಳು ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಲು ಸಮರ್ಥರಾದರು.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ವೈಶ್ಯರ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ಕೃಷಿಗೌರಕ್ಷ್ಯವಾಣಿಜ್ಯಂ ವೈಶ್ಯಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ ।

ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕಂ ಕರ್ಮ ಶೂದ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ ॥

ಕೃಷಿಗೌರಕ್ಷ್ಯವಾಣಿಜ್ಯಮ್ - ಕೃಷಿಮಾಡುವುದು, ಗೋಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಮಾಡುವುದು, (ಇವೆಲ್ಲ) ವೈಶ್ಯಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ - ವೈಶ್ಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ (ಹಾಗೂ), ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕಮ್ - ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಶೂದ್ರಸ್ಯ - ಶೂದ್ರರ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸ್ವಭಾವಜಮ್ - ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವಾಗಿವೆ. ॥44॥

ಕೃಷಿ ಮಾಡುವುದು, ಗೋಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಮಾಡುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ವೈಶ್ಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಶೂದ್ರರ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ॥44॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಕೃಷಿಗೌರಕ್ಷ್ಯವಾಣಿಜ್ಯಂ ವೈಶ್ಯಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್’ - ಕೃಷಿ ಮಾಡುವುದು, ಗೋವುಗಳನ್ನು ಸಾಕುವುದು, ಅವುಗಳ ವಂಶ-ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದು-ಈ ಕರ್ಮಗಳು ವೈಶ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಶುದ್ಧ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಯಾವಾಗ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಜನರ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ (ಎಲ್ಲಿ ಅದು ಸಿಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ತಂದು) ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸುವುದು; ಪ್ರಜೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವದ ಪೂರ್ಣತೆ ಹೇಗಾದೀತು, ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗದಿರಲಿ- ಈ ಭಾವದಿಂದ ಸತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವುದು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು (ನಂದ ರಾಜನಿಂದ ಹಿಡಿದು) ತನ್ನನ್ನು ವೈಶ್ಯನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕರುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಿದನು. ಮನುಮಹಾರಾಜರು ವೈಶ್ಯವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪಶೂನಾಂ ರಕ್ಷಣವ್’ (ಮನುಸೃತ್ಮಿ 1/90) (ಪಶುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಗಳಿಂದ) ತನ್ನ ಜಾತಿ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ-ನೀವೆಲ್ಲ ಪಶುಗಳ ಪಾಲನೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಾದರೆ ಕನಿಷ್ಠ ಹಸುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಹಸುಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೂ ದೊಡ್ಡಮಾತಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಗೋಧನ ಕರಗದಿರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೈಶ್ಯ ಸಮಾಜವು ಗೋವುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತನು-ಮನ- ಧನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಬಾರದು.

* ಕೃಷಿವಾಣಿಜ್ಯ ಗೋರಕ್ಷಂ ಕುಸೀದಂ ತುರ್ಯಮುಚ್ಯತೇ । ವಾರ್ತಾ ಚತುರ್ವಿಧಾ ತತ್ರ ವಯಂ ಗೋವೃತ್ತಯೋನಿಶಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 10/24/21)

ವೈಶ್ಯರವಾರ್ತಾವೃತ್ತಿಯು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತದೆ- ಕೃಷಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಬಡ್ಡಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು. ನಾವುಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಗೋಪಾಲನೆಯನ್ನೇ ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ.

ಗೋರಕ್ಷಾ-ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಗೋವು ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಾಲನೀಯ ವಾಗಿದೆ. ಗೋವಿಂದ ಅರ್ಥ, ಧರ್ಮ ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ-ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಅರ್ಥಪ್ರಧಾನ ಯುಗದಲ್ಲಾದರೋ ಗೋವು ಅತ್ಯಂತ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಗೋಪಾಲನೆಯಿಂದ, ಹಸುವಿನ ಹಾಲು, ತುಪ್ಪ, ಗೋಬ್ಬರ ಇವುಗಳಿಂದ ಧನದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶ ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಎತ್ತುಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವಷ್ಟು ಬೇರೆಯಾವುದರದ್ದು ಇಲ್ಲ. ಕೋಣನಿಂದಲೂ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಊಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಎತ್ತು ಮಾಡಿದಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಕೋಣ ಮಾಡಲಾರದು. ಕೋಣಗಳು ಬಲಿಷ್ಠವೇನೋ ಇರುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಅವು ಬಿಸಿಲನ್ನು ತಡೆಯಲಾರವು. ಬಿಸಿಲಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅದು ನಾಲಿಗೆ ಚಾಚಿ ಸುಸ್ತಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಎತ್ತು ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯಬಲ್ಲದು. ಕಾರಣ-ಕೋಣನಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬಲವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಎತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬಲವಿರುತ್ತದೆ. ಎತ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಕೋಣಗಳು ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಒಂಟೆಗಳಿಂದಲೂ ಊಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಒಂಟೆಗಳು ಕೋಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ದುಬಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕೃಷಿ ಮಾಡುವವ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವನು ಒಂಟೆಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಲಾರನು. ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ತರುಣ ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಕಾರಣ ಅವುಗಳೂ ದುಬಾರಿಯಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಒಂಟೆಗಳಷ್ಟಿಲ್ಲ. ಮನೆಗಳಲ್ಲೇ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಸಾಕಿದರೆ ಎತ್ತುಗಳು ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಬೇಕಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ವಿದೇಶೀ (ಸೀಮೆ) ಹಸುಗಳ ಎತ್ತುಗಳು ಊಳಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಭುಜಗಳೇ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ನೊಗವನ್ನು ಇಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೋವು ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಶರೀರದ ಸ್ಪರ್ಶಮಾಡಿದ ಗಾಳಿಯೂ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೋವಿನ ಸೆಗಣಿ-ಗಂಜಳವೂ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಸೆಗಣಿ ಸಾರಿಸಿದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ಲೇಗ್, ಮಹಾಮಾರಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಯಂಕರ ರೋಗಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯ ಸೆಗಣಿಸಾರಿಸಿದ ಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾಂಬುಗಳ ಪರಿಣಾಮವು ಸೀಮೆಂಟು ಮನೆಗಳ ಮೇಲಾಗುವಷ್ಟು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೆಗಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ.

ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹಾವು ಕಡಿದು ಸತ್ತು ಹೋದನು. ಜನರು ಅವನನ್ನು ಸುಡಲು ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ತಂದರು. ಅಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಾಧು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರು ಕೇಳಿದರು-ಇವನಿಗೇನಾಗಿದೆ? ಜನರು ಹೇಳಿದರು-ಇವನು ಹಾವು ಕಡಿದು ಸತ್ತುಹೋದನು. ಸಾಧು ಹೇಳಿದರು-ಇವನು ಸತ್ತಿಲ್ಲ, ನೀವು ಹಸುವಿನ ಸೆಗಣಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿ. ಸೆಗಣಿ ತರಲಾಯಿತು. ಸಾಧುವು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮೂಗುಬಿಟ್ಟು ಇಡೀ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಸೇಗಣಿಯನ್ನು ಮೆತ್ತಿದರು. ಅರ್ಧ ಗಂಟೆ ಕಳೆದು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಮೆತ್ತಿದರು. ಇದರಿಂದ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ವಾಸೊಚ್ಛಾಸಗಳು ನಡೆಯತೊಡಗಿ ಎದ್ದು ಕುಳಿತ. ಹೃದಯದ ರೋಗಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಗೋಮೂತ್ರ ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಚಿಕ್ಕ ಕರುವಿನ ಗೋಮೂತ್ರ ವನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದೆರಡು ತೊಲ ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯ ರೋಗಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಓರ್ವ ಸಂತರಿಗೆ ದಮ್ಮಿನ ಕಾಯಿಲೆಯಿತ್ತು. ಅವರಿಗೆ ಗೋಮೂತ್ರ ಸೇವನೆ ಯಿಂದ ತುಂಬಾ ಲಾಭವಾಯಿತು. ಇಂದು ಗೋಮಯ-ಗೋಮೂತ್ರದಿಂದ ಅನೇಕ ರೋಗಗಳಿಗೆ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೆಗಣಿಯಿಂದ ಉರುವಲು ಗ್ಯಾಸ್ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಸೆಗಣಿ-ಗಂಜಳದ ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ ಬೆಳೆದ ಧಾನ್ಯವೂ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳ ಸೆಗಣಿ ಮತ್ತು ಗಂಜಳದಿಂದ ಭೂಮಿಯು ಫಲವತ್ತಾಗುವ ಹಾಗೆ ವಿದೇಶಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ ಫಲಭರಿತ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಬೆಳೆಸುವವನು ಹೇಳಿದ್ದನು-ಸೆಗಣಿಯ ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದ್ರಾಕ್ಷಿಗೊಂಚಲು ಬಿಡುವಂತೆ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಿದೇಶೀ ಗೊಬ್ಬರ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯು ಬಂಜರಾಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಉತ್ಪಾದಕ ಶಕ್ತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸೆಗಣಿ-ಗಂಜಳದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಉತ್ಪಾದಕ ಶಕ್ತಿಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ ಅನೇಕ ಹೊಲಗಳು ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಫಲವತ್ತಾಗಿಸಲು ಆ ಜನರು ಭಾರತದಿಂದ ಸೆಗಣಿಯನ್ನು ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದಿಂದ ಸೆಗಣಿ ತುಂಬಿದ ಹಡಗುಗಳು ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಹಸುಗಳು ಸೌಮ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಹಾಲೂ ಕೂಡ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕುಡಿದರೆ ಬುದ್ದಿಯು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವ ಶಾಂತ ಸೌಮ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದೇಶಿ ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಲೆನೋ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಟ್ಟುಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಹಾಲು ಕುಡಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಭಾವ ಕ್ರೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಎಮ್ಮೆಗಳಿಗೂ ಹಾಲು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆ ಹಾಲು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬಲ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೈನಿಕರ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಕುಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವು ತುಂಬಾ ವೇಗ ಉಳ್ಳವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಒಮ್ಮೆ ಸೈನಿಕರು ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಕೆಲವು ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಎಮ್ಮೆಯ ಹಾಲುಕುಡಿಸಿದರು, ಅದರಿಂದ ಕುದರೆಗಳು ತುಂಬಾ ದಪ್ಪವಾದುವು. ಆದರೆ ಹೊಳೆದಾಟ ಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಆ ಕುದುರೆಗಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಬಿಟ್ಟವು. ಎಮ್ಮೆಗಳು ನೀರಿನಲ್ಲೆ ಕುಳಿತಿರುತ್ತವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ಸ್ವಭಾವ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿತು. ಒಂಟೆಯ ಹಾಲು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಮೊಸರು, ಬೆಣ್ಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಹಾಲು ತಾಮಸವಾದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಗತಿ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಟೆ, ನಾಯಿ, ಕತ್ತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಎಲ್ಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಜಾತಕರ್ಮ, ಚೂಡಾಕರ್ಮ, ಉಪನಯನ ಇತ್ಯಾದಿ ಹದಿನಾರು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ, ಹಾಲು, ತುಪ್ಪ, ಸೆಗಣಿ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಹಸುವಿನ ತುಪ್ಪದಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಾನ ಶುದ್ಧಿ ಗಾಗಿಯೂ ಸೆಗಣಿಯನ್ನು ಸಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರಾದ್ಧ-ಕರ್ಮ ದಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ಹಾಲಿನಿಂದ ಪಾಯಸಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರಕಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಗೋದಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪಂಚಗವ್ಯ’ ವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಹಸುವಿನ ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಗೋಮಯ, ಗೋಮೂತ್ರ ಈ ಐದರಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ತುಪ್ಪವೇ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಘುವಂಶವು ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಗೋವಿನದ್ದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇತ್ತು. ಪೌಷ್ಠಿಕ, ವೀರ್ಯವರ್ಧಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪದ ಸ್ಥಾನ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಹಸುವಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹಸುವಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾದರಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದೆ ಗೋಚಾರಣದ ಲೀಲೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಗೋಪಾಲ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ವನದಲ್ಲಿದ್ದು ತಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಸುವಿನ ಹಾಲು, ತುಪ್ಪದಿಂದ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಖರ, ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವವರು ವಿರಳರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಸುವಿನ ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ ದಿಂದ ಅವರು ದೀರ್ಘಾಯುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಸುವಿನ ತುಪ್ಪಕ್ಕೆ ‘ಆಯು’ ಎಂಬುದೊಂದೂ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ರಾಜರೂ ಕೂಡ ಆ ಋಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಲಹೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಗೋರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬಲಿದಾನ ಮಾಡುವವರ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಇಂದು ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಣದ ಲೋಭದಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಗೋ ಹತ್ಯೆಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಗೋ ಹತ್ಯೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೋವಂಶ ನಿರ್ಮೂಲವಾದೀತು. ಗೋವುಗಳೇ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಎಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂತಹ ಆಪತ್ತು ಬಂದೀತು? ಇದರ ಅಂದಾಜುಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೋವುಗಳು ಮುಗಿದು ಹೋದಾಗ ಸೆಗಣಿಯ ಗೊಬ್ಬರ ಇರಲಾರದು, ಸೆಗಣಿಯ ಗೊಬ್ಬರವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಭೂಮಿ ಫಲವತ್ತಾಗಿ ಇರಲಾರದು. ಭೂಮಿಯು ಫಲವತ್ತಾಗಿರದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಕೃಷಿ ಹೇಗಾದೀತು. ಕೃಷಿಯಾಗದೆ ಅನ್ನ-ವಸ್ತ್ರ (ಹತ್ತಿ) ಹೇಗೆ ಸಿಗುವುದು? ಜನರಿಗೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಅನ್ನ-ಜಲ-ವಸ್ತ್ರ ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ಹಸು ಮತ್ತು ಅದರ ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ, ಸೆಗಣಿ ಇವುಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಜೆ ತುಂಬಾ ದುಃಖಿಯಾಗಬಹುದು. ಗೋಧನದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ದೇಶ ಪರಾಧೀನ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲವಾಗಿ ಹೋದೀತು-ಇದು ಎಂತಹ ದುಃಖದ ಮಾತಾಗಿದೆ! ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷಾಮ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಅತಿವೃಷ್ಟಿ, ಭೂಕಂಪ, ಆಂತರಿಕ ಕಲಹ ಇವುಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಗೋ ಹತ್ಯೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗೋವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಕಸಾಯಿ ಖಾನೆಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಗೋವುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಹೋದರ- ಸಹೋದರಿ ಯರು ಗೋವುಗಳನ್ನು ಸಾಕಬೇಕು. ಅವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು. ಹಸುವಿನದ್ದೆ ಹಾಲು-ತುಪ್ಪವನ್ನು ತಿನ್ನಬೇಕು, ಎಮ್ಮೆಯದಲ್ಲ. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಬರಗ್ಯಾಸನ್ನೇ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಹಸುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಉದ್ದೇಶ ದಿಂದಲೇ ಗೋ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು, ಹಾಲಿನ ಉದ್ದೇಶ ದಿಂದಲ್ಲ. ಎಷ್ಟು ಗೋಮಾಳಗಳಿವೆಯೇ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಹಾಗೂ ಸರಕಾರದಿಂದ ಗೋಮಾಳಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಬೇಕು. ಸರಕಾರದ ಗೋಹತ್ಯಾ ನೀತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಬೇಕು. ದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇಡೀ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೋಹತ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಸರಕಾರವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಬೇಕು.

‘ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕಂ ಕರ್ಮ ಶೂದ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಭಾವಜಮ್’ - ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಸೇವಾ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆ, ಅಡ್ಡಿ ಬರದಿರಲಿ, ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖ ಸಿಗಲೀ-ಈ ಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಬಲದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು-ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದರಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಶೂದ್ರರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ವರ್ಣನೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಅದರ- ಅಜ್ಞಾನ, ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ದೆ, ಅಪ್ರಕಾಶ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಮೋಹ-ಎಂಬ ಏಳು ಅವಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (14/8;13/17). ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಸೇವೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು? ಸೇವೆಯು ತುಂಬಾ ಶ್ರೇಷ್ಠದರ್ಜೆಯ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಶೂದ್ರರಿಗಾಗಿ ಏಕೆ ಮಾಡಿದನು?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಕುರಿತು ಗುಣಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ, ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ-ಸತ್ತ್ವಗುಣವುಳ್ಳವರು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಜೋಗುಣದವರು ಸತ್ತು ಬಳಿಕ ಮನುತ್ಯಲೋಕ ಅರ್ಥಾತ್-ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣವುಳ್ಳವರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. (14/18). ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಸಾಯುವವನು ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ- ‘ರಜಸಿ ಪ್ರಲಯಂ ಗತ್ವಾ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ’ (14/15). ಇವೆಲ್ಲದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ರಜಃಪ್ರಧಾನ (ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯುಳ್ಳವನು)ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಜಃ ಪ್ರಧಾನವುಳ್ಳವರಲ್ಲಿಯೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ- ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಆ ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಯೋನಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ಮಗಳಿಗಾಗಿ ‘ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮ’ ‘ಸ್ವಭಾವನಿಯತ ಕರ್ಮ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೂದ್ರರ ಪರಿಚರ್ಯಾ ಅರ್ಥಾತ್-ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ‘ಸ್ವಭಾವಜಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ಕರ್ಮಯೋನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಇವರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರದ ವಿಶೇಷ ತಾರತಮ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶೂದ್ರನಲ್ಲಿ ಮೋಹದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ತುಂಬಾ ಅದುಮಿರುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶೂದ್ರರ ಸೇವಾ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರದೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ- ‘ಅಗ್ಯಾ ಸಮ ನ ಸುಸಾಹಿಬ ಸೇವಾ’ (ಮಾನಸ-2/301/2). ಆದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವುದು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶೂದ್ರರ ಕರ್ಮಗಳು ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕ, ಅರ್ಥಾತ್- ಸೇವಾ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವರ ಶಾರೀರಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ನಾಗರಿಕ, ಗ್ರಾಮೀಣ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಜೀವನ- ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯ, ಅನುಕೂಲತೆ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ

ಚೇತನ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿ-ಇವೆರಡರ ಸ್ವಭಾವ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಚೇತನವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಿವರ್ತನರಹಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವಿಕಾರೀ ಅರ್ಥಾತ್- ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡರ ಸ್ವಭಾವ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಚೇತನವು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಆ ಸಂಬಂಧದ ಸದ್ಭಾವನೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ -‘ಸಂಬಂಧವಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ- ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಈ ಸಂಗದ ಕಾರಣ, ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಜೀವಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಗುಣಗಳ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಯಾವ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವನೋ ಆ ಗುಣಗಳನುಸಾರವೇ ಆ ವರ್ಣದ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಸಹಜವಾಗುತ್ತವೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶಮ, ದಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು; ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಶೌರ್ಯ, ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು; ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ, ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಸೇವೆ-ಈ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಈ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಅವರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರುಚಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾಕನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಥವಾ ಭಗವತ್ಪ ರಾಯಣನಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮ (ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾದಿ) ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ, ಅಖಂಡತೆ, ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯ ಅನುಭೂತಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ದಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮದ ಮರ್ಯಾದೆಗನುಸಾರ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತತೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅದು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶವಾಗುತ್ತವೆ. ದೇವರ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದರಿಂದ ಅನಂತ ಆನಂದದಾಯಕ ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಜಾತಿಯನ್ನು ಜನ್ಮದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕೇ? ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ?

ಉಚ್ಚ-ನೀಚ-ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಶರೀರಗಳೆಲ್ಲ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಗುಣ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮ ವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಜಾತಿಯನ್ನು ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿವಾಹ, ಭೋಜನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಜನ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್- ತಮ್ಮ ಜಾತಿ ಅಥವಾ ವರ್ಣಕ್ಕನು ಸಾರವೇ ಭೋಜನ, ವಿವಾಹಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿರಬೇಕು.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗ, ಧನ, ಮಾನ, ಸುಖ, ಸೌಲಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ವರ್ಣಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ವರ್ಣದ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ನಡಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ವರ್ಣದ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.* ಆದರೆ ಯಾರ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೋ, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಾದಿಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನ, ಪರಸ್ಪರ ವಿಚಾರ-ವಿನಿಮಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಗತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕೆಲಸಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಯ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಭಾವ, ಆಚರಣೆಗಳ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಜಾತಿ ಅಥವಾ ವರ್ಣದ್ದಲ್ಲ.

* ಆಚಾರ ಹೀನಂ ನ ಪುನಂತಿ ವೇದಾ ಯದ್ಯಪ್ಯಧೀತಾಃ ಸಹ ಷಡ್ಭಿರಂಗೈಃ ।
ಛಂದಾಂಸ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯು ಕಾಲೇ ತ್ಯಜಂತಿ ನೀಡಂ ಶಕುಂತಾ ಇವ ಜಾತಪಕ್ಷಾಃ ॥

(ವಸಿಷ್ಠಿಸ್ಮೃತಿ 6/3)

ಶಿಕ್ಷಾ, ಕಲ್ಪ, ನಿರುಕ್ತ, ಛಂದ, ವ್ಯಾಕರಣ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ-ಈ ಆರು ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿರುವ ವೇದವೂ ಕೂಡ ಆಚಾರಹೀನ ಪುರುಷನನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸಲಾರನು. ರೆಕ್ಕೆ ಮೂಡಿದ ಪಕ್ಷಿಯು ತನ್ನ ಗೂಡನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆಯೇ ಮೃತ್ಯುಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ ಹೀನ ಪುರುಷನನ್ನು ವೇದಗಳು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತವೆ.

ಮೂರನೆಯ ಮಾತು-ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ವಿರುವವರು ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂಜಾ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೇವಲ ಭವತ್ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಮುಂದೆ 46ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅವನ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥವೇ ಪೂಜಾರೂಪ ದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ವೌಲಿಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ದೇವತಾ, ಅಸುರ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಅಧಿಕಾರ ವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಯಿಂದ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶರಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅಧಿಕಾರ ವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ವಿವಾಹ, ಭೋಜನ ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವರ್ತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ‘ಜನ್ಮ’ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವ, ವಿವೇಕ, ಕರ್ಮ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಭಾಗವತಕಾರರು-ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವರ್ಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತಹ ಯಾವ ಲಕ್ಷಣ ಹೇಳಿರುವರೋ, ಅದು ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಅದೇ ವರ್ಣದವನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.+ ಅಭಿಪ್ರಾಯ- ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿರುವ ಶಮ-ದಮಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅಥವಾ ಗುಣಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಯಾರಲ್ಲಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಜನ್ಮಮಾತ್ರದಿಂದ ಕೆಳಗಿನವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಬಾರದು. ಹೀಗೆಯೇ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಮತ್ತು ನಹುಷನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ-ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶೂದ್ರನನ್ನು ಶೂದ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದುಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳದ್ದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಜನ್ಮದ್ದಲ್ಲ.

+ ಯಸ್ಯ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪುಂಸೋ ವರ್ಣಾಭಿವ್ಯಂಜಕಮ್ । ಯದನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದೃಶ್ಯೇತ ತತ್ ತೇನೈವ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗ-7/11/35)

ಶುದ್ರೇ ತು ಯದ್ ಭವೇಲ್ಲಕ್ಷ್ಮ ದ್ವಿಜೇ ತಚ್ಚ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ನ ವೈ ಶೂದ್ರೋ ಭವೇಚ್ಛೂದ್ರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ॥
ಯತ್ರೈತಲ್ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಸರ್ಪ ವೃತ್ತಂ ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಯತ್ರೈತನ್ನ ಭವೇತ್ ಸರ್ಪ ತಂ ಶೂದ್ರಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ॥

(ಮಹಾ-ವನ180/25/26)

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಚನಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾವುದೇ ಕೀಳು ವರ್ಣದ ಅತಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹದ ಯಾವುದೇ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ಅದೇ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದು ಶಮ, ದಮಾದಿ ಯಾವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಲ್ಲನು. ಜನ್ಮವಾದರೋ ಹಿಂದಿನಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಬಡಪಾಯಿ ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಆದರೆ ಅಲ್ಲೇ (ಕೀಳು ವರ್ಣದಲ್ಲಿ) ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ತನ್ನ ಹೊಸ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಆ ಹೊಸ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿ ಸಲೆಂದೇ ಕೀಳು ವರ್ಣವುಳ್ಳವನೂ ಕೂಡ ಹೊಸ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯಗೆಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಮೇಲಿನ ವರ್ಣವುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವರ್ಣೋಚಿತ ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿರುವವರಿಗೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ವರ್ಣೋಚಿತ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ-

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಹಿ ದೇಹೋಯಂ ಕ್ಷುದ್ರಕಾಮಾಯ ನೇಷ್ಯತೇ’

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-11/17/42)

ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಆಚರಣೆ ಸರ್ವಥಾ ಭ್ರಷ್ಟ್ಟರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಬಾಯಿಮಾತಿಗಾಗಿಯೂ ಆದರಿಸಬಾರದು- ಹೀಗೆ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.* ಆದರೂ ಯಾರ ಆಚರಣೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಭಾಗವತಾದಿ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಮಹಾಭಾರತ, ರಾಮಾಯಣಾದಿ ಇತಿಹಾಸ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ.

* ಪಾಷಂಡಿನೋ ವಿಕರ್ಮಸ್ಥಾನ್ ಬೈಡಾಲ ವ್ರತಿಕಾನ್ ಛಠಾನ್ । ಹೈತುಕಾನ್ ಬಕವೃತ್ತೀಂಶ್ಚ ವಾಙ್ಮಾತ್ರೇಣಾಪಿ ನಾರ್ಚಯೇತ್ ॥

(ಮನುಸ್ಮೃತಿ 4/30)

ಪಾಖಂಡೀ, ವಿರುದ್ಧ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು, ಬೈಡಾಲವ್ರತಿ (ಬೆಕ್ಕಿನಂತೆ), ಶಠ, ಹೇತುವಾದೀ, ಬಕವೃತ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಬಾಯಿಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಆದರ ಮಾಡಬಾರದು.

ನ ವಾರ್ಯಪಿ ಪ್ರಯಚ್ಛೇತ್ತು ಬೈಡಾಲವ್ರತಿಕೇ ದ್ವಿಜೆ । ನ ಬಕವ್ರತಿಕೆ ವಿಪ್ರೇ ನಾವೇದವಿದಿ ಧರ್ಮವಿತ್॥

(ಮನುಸ್ಮೃತಿ 4/192)

ಧರ್ಮಜ್ಞಗೃಹಾಶ್ರಮೀಯು ಬೈಡಾಲವ್ರತೀ, ಬಕವ್ರತೀ ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನೀರೂ ಕೂಡ ಕೊಡಬಾರದು.

ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ಕೀಳು ಜಾತಿಯ ವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಭಕ್ತಿಹೀನ ವಿದ್ವಾನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.+

+ (1) ಅಹೋ ಬತ ಶ್ವಪಚೋತೋ ಗರೀಯಾನ್ ಯಜ್ಜಿಹ್ವಾಗ್ರೇ ವರ್ತತೇ ನಾಮ ತುಭ್ಯಮ್ ।
ತೇಪುಸ್ತಪಸ್ತೇ ಜಹುವುಃ ಸಸ್ನುರಾರ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೂಚುರ್ನಾಮ ಗೃಣಂತಿ ಯೇ ತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 3/33/7)

ಆಹಾ! ಯಾರ ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ (ಭಗವಂತನ) ನಾಮ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತದೋ ಆ ಚಾಂಚಾಲನೂ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನು ನಿನ್ನ ನಾಮವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ತಪ, ಹವನ, ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ, ಸದಾಚಾರ ಇವುಗಳ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ವೇದಾಧ್ಯಯನ-ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು.

(2) ವಿಪ್ರಾದ್ ದ್ವಿಷಡ್ಗುಣಯುತಾದರವಿಂದ ನಾಭ ಪಾದಾರವಿಂದ ವಿಮುಖಾತ್ ಶ್ವಪಚಂ ವರಿಷ್ಠಮ್ ।
ಮನ್ಯೇ ತದರ್ಪಿತಮನೋವಚನೇಹಿತಾರ್ಥ ಪ್ರಾಣಂ ಪುನಾತಿ ಸ ಕುಲಂ ನ ತು ಭೂರಿಮಾನಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 7/9/10)

ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಕೂಡ ಭಗವಾನ್ ಕಮಲನಾಭನ ಚರಣ-ಕಮಲಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾದರೆ, ತನ್ನ ಮನ, ವಚನ, ಕರ್ಮ, ಧನ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ಆ ಚಾಂಡಾಲನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಚಾಂಡಾಲನಾದರೋ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಅಭಿಮಾನವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಭಗವದ್ವಿಮುಖ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನನ್ನು ಕೂಡ ಪವಿತ್ರನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು.

(3) ಚಾಂಡಾಲೋಪಿ ಮುನೇಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ವಿಷ್ಣು ಭಕ್ತಿಪರಾಯಣಃ ।
ವಿಷ್ಣು ಭಕ್ತಿವಿಹೀನಸ್ತು ದ್ವಿಜೋಪಿ ಶ್ವಪಚೋಧಮಃ ॥

(ಪದ್ಮಪುರಾಣ)

ಹರಿ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾದ ಚಾಂಡಾಲನೂ ಕೂಡ ಮುನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಹರಿಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಚಾಂಡಾಲನಿಂದಲೂ ಅಧಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(4) ಅವೈಷ್ಣವಾದ್ ದ್ವಿಜಾದ್ ವಿಪ್ರ ಚಾಂಡಾಲೋ ವೈಷ್ಣವೋ ವರಃ ।
ಸಗಣಃ ಶ್ಚಪಚೋ ಮುಕ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನರಕಂ ವ್ರಜೇತ್ ॥

(ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ-ಬ್ರಹ್ಮ 11/39)

ಅವೈಷ್ಣವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಿಂತ ವೈಷ್ಣವ ಚಾಂಡಾಲನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ವೈಷ್ಣವ ಚಾಂಡಾಲನು ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಭವ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಅವೈಷ್ಣವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

(5) ನ ಶೂದ್ರಾ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಾ ವಿಪ್ರಾ ಭಾಗವತಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।
ಸರ್ವ ವರ್ಣೇಷು ತೇ ಶೂದ್ರಾಯೆ ಹ್ಯಭಕ್ತಾ ಜನಾರ್ದನೇ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ)

ಭಗವದ್ಭಕ್ತನು ಶೂದ್ರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಶೂದ್ರನಲ್ಲ. ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾದವನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೂದ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವಿರಾಟ್ ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಮುಖ ವೆಂದೂ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಕೈ ಎಂದೂ, ವೈಶ್ಯರನ್ನು ಊರು (ಮಧ್ಯಭಾಗ), ಶೂದ್ರರನ್ನು ಕಾಲುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮುಖವೆಂದು ಹೇಳಿರುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವರ ಬಳಿ ಜ್ಞಾನದ ಭಂಡಾರವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದು, ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವುದು, ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವುದು- ಇವುಗಳು ಮುಖದ (ಬಾಯಿ) ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಕೈ (ಬಾಹು)ಯೆಂದು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಅವರು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದವರನ್ನು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೈಗಳದ್ದೇ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ; ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಗಾಯವೇನಾದರೂ ಆದರೆ ಕೈಯಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಶರೀರಕ್ಕೆ ಏಟು ಬೀಳುವಾಗ ಕೈಯೇ ತಡೆಯುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೊಡೆಯು ವುದಿದ್ದರೆ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಹೊಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಾದರು ಬಿದ್ದರೆ ಮೊದಲು ಕೈಯನ್ನೇ ಊರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಕೈಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರಾಜಕತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಜನ-ಧನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದವರ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ವೈಶ್ಯರನ್ನು ಮಧ್ಯಭಾಗವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನ, ಜಲ, ಔಷಧ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಗಾಟ ಮಾಡುವುದು, ಎಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಕೊರತೆ ಇದೆಯೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸುವುದು, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಾಗದಂತೆ ನೋಡುವುದು ವೈಶ್ಯರ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಹೊಟ್ಟೆಯ ಅನ್ನ-ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಇಡೀ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಜೊತೆಗೆ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಪುಷ್ಟಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ಹೊಟ್ಟೆಗಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ವೈಶ್ಯರು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗಾಗಿಯೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲೀ, ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಗಳಿಗೆ ದಾನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಕರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನನ್ನು ಸಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಸಂಬಳ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸಂಗ್ರಹಿಸದೆ ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಏನು ಕೊಟ್ಟಾನು?

ಶೂದ್ರರನ್ನು ಚರಣವೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕಾಲುಗಳು ಇಡೀ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಿರುಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಶರೀರದ ಸೇವೆ ಕಾಲನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸೇವೆಯ ಆಧಾರದಿಂದಲೇ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಶೂದ್ರರು ತಮ್ಮ ಸೇವಾ ಕರ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಆವಶ್ಯಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡುವಂತಹ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ-ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಯಾವ ಕರ್ಮ ಸ್ವತಃ ಆಗುತ್ತವೋ ಆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಇನ್ನು ಕೂಡ ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಅವನ್ನು ಸ್ಮೃತಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು (16/24).

ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾದರೂ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಶಮ, ದಮಾದಿ ಗುಣಗಳು ಕಂಡು ಬರುವಷ್ಟು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ, ಶೂದ್ರಾದಿ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗಲಾರವು. ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸಮುದಾ ಯದಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ, ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳು ಕಂಡು ಬರುವಷ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರಾದಿ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಲು ಸಿಗಲಾರವು. ವೈಶ್ಯಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವುದು, ಧನಗಳಿಸುವುದು, ಧನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳು ಕಂಡು ಬರುವಷ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ಶೂದ್ರಾದಿ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಲು ಸಿಗಲಾರವು. ಶೂದ್ರಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದೀತೋ ಅಷ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯಾದಿ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಲು ಸಿಗಲಾರದು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಇಂದು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳು ಮರ್ಯಾದೆ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳು ಅವುಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಈ ವಸ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಕಾಣದೆ ಸಮುದಾಯಗತವಾಗಿ ನೋಡಲು ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ- ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಲೇಕ್ಕಣಿಗೆ ಇತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಬರೆದಿಟ್ಟು ತಮ್ಮನ್ನು ಸರ್ವೋಚ್ಚವೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ರಾಜ್ಯವಾಳುವವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕೇಳಿದರು-ಏನು ಸ್ವಾಮಿ! ನಾವು ಏನೂ ಅಲ್ಲವೋ? ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೇಳಿದರು-ಹಾಗೆನಿಲ್ಲ! ನೀವೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೀರಿ, ಆದರೆ ಎರಡನೆಯ ವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ವೈಶ್ಯರು ಕೇಳಿದರು-ಸ್ವಾಮಿ! ನಾವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿಮ್ಮ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು? ಬ್ರಹ್ಮಾಣರು ಹೇಳಿದರು-ಹೌದು! ಹೌದು! ನೀವು ಮೂರನೇಯ ವರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ಧನವಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವರು ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದರು ಆಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೇಳಿದರು-ನಿಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಧನ ಬರೆದಿಲ್ಲ ನೀವಾದರೋ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರ, ವೈಶ್ಯರ ಸೇವೆಮಾಡಿರಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾಲ್ಕನೇಯವರಾಗಿದ್ದೀರಿ, ಈ ರೀತಿ ಎಲ್ಲರರನ್ನು ಮರುಳು ಮಾಡಿ ವಿದ್ಯೆ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಧನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಾಲ್ಕನೇ ವರ್ಣವನ್ನು ಪದದಲಿತರ ನ್ನಾಗಿಸಿದರು-ಇದು ಬರೆಯುವವರ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವೇ ಆಗಿದೆ.

ಇದರ ಸಮಾಧಾನ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸರ್ವೋಪರಿಯಾಗಿ ದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ತುಂಬಾ ಸುಖವಾಗಿ ಇದ್ದು, ಧನ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿ ವೈಭವದಿಂದ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಬರೆದಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು, ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸ ಬೇಕು, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರು ಧನದ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಬಾರದು, ಧಾನ್ಯದ ಸಂಗ್ರಹವೂ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಇರಬೇಕು. ಕುಂಭೀಧಾನ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್- ಒಂದು ಗಡಿಗೆಯಷ್ಟು ಧಾನ್ಯವಿರ ಬೇಕು, ಲೌಕಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು ಮತ್ತು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಂದಲಾದರು ದಾನವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಅವರ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಜ್ಞ, ಹೋಮ, ಜಪ, ಪಾರಾಯಣಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಯೇ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಗೋದಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮಂತ್ರಣ ಕೊಡಬೇಕಿದ್ದರೆ ಹಿಂದಿನ ದಿನವೇ ಕೊಡಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅವರ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆವಾಹಿಸಿಕೊಂಡು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು, ಸಂಯಮವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲನು. ಮರುದಿನ ಅವರು ಯಜಮಾನನ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪಿಂಡದಾನ-ತರ್ಪಣ ಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಮಾಡಿಸಿ, ನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಊಟಮಾಡಬೇಕು. ಒಂದೇ ಯಜಮಾನನ ನಿಮಂತ್ರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಊಟವನ್ನು ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಶ್ರಾದ್ಧದ ಊಟ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಗಾಯತ್ರಿ ಜಪಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧವಾಗಬೇಕು. ದಾನ ಪಡೆಯುವುದು, ಶ್ರಾದ್ಧದ ಊಟ ಮಾಡುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮ್ಮೆಲ್ದರ್ಜೆಯದಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮೇಲ್ದರ್ಜೆ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಅವರು ಯಜಮಾನನ ಪಿೃತೃಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಭಾವನೆಯಿಂದಲೇ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಭೋಜನ-ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವನೆ ಯಿಂದಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದೂ ಕೂಡ ಅವರ ತ್ಯಾಗವೇ ಆಗಿದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ತಮ್ಮ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಋತ, ಅಮೃತ, ಮೃತ, ಸತ್ಯಾನೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರಮೃತ ಈ ಐದು ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ.*

* ಋತಾಮೃತಾಭ್ಯಾಂ ಜೀವೆತ್ತು ಮೃತೇನ ಪ್ರಮೃತೇನ ವಾ ।
ಸತ್ಯಾ ನೃತಾಭ್ಯಾಮಪಿ ವಾ ನ ಶ್ವವೃತ್ತ್ಯಾ ಕದಾಚನ ॥

(ಮನುಸ್ಮೃತಿ 4/4).

ಋತ, ಅಮೃತ, ಮೃತ, ಪ್ರಮೃತ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಾನೃತ-ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದರೆ ವೃತ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸೇವಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎಂದೂ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡಬಾರದು.

(1) ಋತ-ವೃತ್ತಿಯು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ವೃತ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಶೀಲೋಂಛ ಅಥವಾ ಕಪೋತವೃತ್ತಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕಟಾವುಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋದಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಧಾನ್ಯದ ತೆನೆಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಭಾಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೆಕ್ಕಿ ತಂದು ತಮ್ಮ ನಿರ್ವಾಹವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳವುದು ‘ಶೀಲೊಂಛ ವೃತ್ತಿ’ ಯಾಗಿದೆ; ಅಥವಾ ಧಾನ್ಯದ ಮಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಅಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕಾಳುಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರದ್ದಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಹೆಕ್ಕಿತಂದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುವುದು ‘ಕಪೋತವೃತ್ತಿ’ ಯಾಗಿದೆ.

(2)ಬೇಡದೆ, ಸಂಕೇತಮಾಡದೆ ಯಾರಾದರು ಯಜಮಾನ ಬಂದು ಏನಾದರು ಕೊಟ್ಟರೆ, ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಷ್ಟು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ‘ಅಮೃತ ವೃತ್ತಿ’ ಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅಯಾಚಿತವೃತ್ತಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(3) ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಭಿಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಊರೊಳಗೆ ಹೋಗಿ, ಜನರಿಗೆ ತಿಥಿ, ವಾರ, ಮೂಹೂರ್ತ ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ (ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ) ಭಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡುವುದು ‘ಮೃತ ವೃತ್ತಿ’ ಯಾಗಿದೆ.

(4) ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ‘ಸತ್ಯಾನೃತವೃತ್ತಿ’ ಯಾಗಿದೆ.

(5) ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕೂ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವಾಗದಿದ್ದರೆ ಕೃಷಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಕಠೋರ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನದಿಂದ ಮಾಡಬಾರದು; ಒಂದೇ ಎತ್ತಿನಿಂದ, ಬಿಸಿಲಲ್ಲಿ ಊಳಬಾರದು.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹಮಾಡಬಹುದು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಪಂಚಮಹಾ ಯಜ್ಞ, ಅತಿಥಿಸೇವೆ ಮಾಡಿ ಯಜ್ಞ ಶೇಷವನ್ನು ಊಟಮಾಡಬೇಕು.+

+ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಶ್ವವೃತ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸೇವಾವೃತ್ತಿ ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು ಇದರ ವಿಷೇಧವಿದೆ- ‘ನ ಶ್ವವೃತ್ತ್ಯಾ ಕದಾಚನ’ (ಮನು 4/4), ‘ಸೇವಾ ಶ್ವವೃತ್ತಿರಾಖ್ಯಾತಾ ತಸ್ಮಾತ್ತಾಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್’ (ಮನು-4-6) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸೇವಾ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಸೇವೆಯನ್ನಲ್ಲ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳಂತೆ ಅವರು ಅತಿಕೆಳಗಿನ ವರ್ಣದ ಕೂಡ ಅತಿ ಕನಿಷ್ಠ ಸೇವೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಕೆಳವರ್ಣದ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಹತ್ತ್ವವೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಗಳಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸೇವಾ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಂದಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಶ್ರೀಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲು ಹೇಳಿರುವ ಒಂಭತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವಂತಹ ಒಂದು ಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿರುವ ಏಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು, ಶಾಸನಮಾಡುವುದು ಇವೆರಡು ಧರ್ಮಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಜೀವನನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು. ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ, ವ್ಯಾಪಾರ ಈ ಮೂರೂ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು. ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಒಂದೇ ಸೇವಾ ಧರ್ಮ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನವೇ-ಉತ್ಪನ್ನವಿದೆ. ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಊಟ ತಿಂಡಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ತುಂಬಾ ಸವಲತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು- ‘ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿರತಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಲಭತೇ ನರಃ’ (18/45) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಎಂತಹ ವಿಚಿತ್ರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು- ಶಮ, ದಮಾದಿ ಒಂಭತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ, ಶೌರ್ಯ, ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಏಳು ಧರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ, ವ್ಯಾಪಾರ ಇವುಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಕೇವಲ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದುರಿಂದ ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನು ಇನ್ನೊಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಇವರುಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಗೈದು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ- ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಮಾನವಃ’ (18/46). ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ವರ್ಣೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಆಗದೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಪೂಜನದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶೂದ್ರನಿಗಾದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವೇ ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕ ಅರ್ಥಾತ್- ಪೂಜನರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪೂಜೆಯ ಮೂಲಕ ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವರಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಬೇಗ ಆದಷ್ಟು ಬ್ರಾಹಣಾದಿಗಳದ್ದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಿರಿಯರು ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಾತ್ರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಹಿರಿಯರು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಿಯರ ಮೇಲೆ ಚಿಂತೆ-ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ, ಕಿರಿಯವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಭಾರವಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ಶೂದ್ರನನ್ನು ಭಾರರಹಿತನಾಗಿಸಿ ಅವನ ಜೀವಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೇಲಿದ್ದಷ್ಟು ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನುಸಾರ ಅಷ್ಟೇ ಕಠಿಣ ನಿಯಮ ಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಷ್ಟಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕೆಳಗೆ ಇರುವ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ- ಒಮ್ಮೆ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ವೇದವ್ಯಾಸರು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ತಾವು ಗಂಗಾಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವಾಗ ಅವರು ಹೇಳಿದರು-ಕಲಿಯುಗವೇ ನೀನು ಧನ್ಯವಾಗಿರುವೆ! ಸ್ತ್ರೀಯರೇ ನೀವು ಧನ್ಯರು! ಶೂದ್ರರೇ ನೀವು ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದೀರಿ! ವೇದವ್ಯಾಸರು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ಋಷಿಗಳು ಕೇಳಿದರು-ವೇದವ್ಯಾಸರೇ! ನೀವು ಕಲಿಯುಗ, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದ ಏಕೆ ಕೊಟ್ಟಿರಿ! ಆಗ ಅವರು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಬೇಗ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಚಾರಣೀಯ ಮಾತಿದೆ-ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆದರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಾಜದಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲ, ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಟ್ಟೆಬಾಕ, ಚಂಚಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇರೆಯವರು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸ್ವಾರ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಮುಖದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ) ಪ್ರಶಂಸೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ತಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎಂದೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಷ್ಟು ಆದರಣೀಯರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆದರ ಪಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೇ ಆದರ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನಮಾಡಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳ ಮೇಲೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರ ಮೇಲೆ ಸುಳ್ಳು ಆಕ್ಷೇಪ ಮಾಡಬಾರದು.

ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜನ್ಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಚಾತುರ್ವಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ’

(4/13); ಆದರೂ ಋಣಾನುಬಂಧ, ಶಾಪ, ವರದಾನ, ಸಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಯವುದೇ ಕಾರಣ ವಿಶೇಷದಿಂದಲೂ ಉಚ್ಚ-ನೀಚ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಉಚ್ಚ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕೂಡ ಧುಂಧುಕಾರಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಂತೆ ಅವರ ನೀಚ ಆಚರಣೆ ನೋಡಲಾಗುವ ಕಾರಣ ಇದೇ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನೀಚ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಕೂಡ ಅವರು ವಿದುರ, ಕಬೀರ, ರೈದಾಸ ಮುಂತಾದವರು ಮಹಾಪುರುಷರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಇಂದು ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಜಾತಿಗತ, ಕುಲಪರಂಪರಾಗತ, ಸಮಾಜಗತ, ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಪರೀತ ದೋಷಗಳು ಬಂದಿವೆಯೋ, ಅವನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ದೂರಗೈದು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ, ಪವಿತ್ರತೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಧ್ಯೇಯ ಸಿದ್ಧವಾಗ ಬಹುದು.

ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು? ಇದನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿರತಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಲಭತೇ ನರಃ ।

ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತಃ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಥಾ ವಿದಂತಿ ತಚ್ಛೃಣು ॥

ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ - ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅಭಿರತಃ - ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವ, ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಮ್ಯಕ್ಸಿದ್ಧಿ (ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು) ಯನ್ನು, ಲಭತೆ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತಃ - ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ವಿಂದತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು (ನೀನು ನನ್ನಿಂದ) ಶ್ರುಣು - ಕೇಳು ॥ 45 ॥

ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮ್ಯಕ್ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು (ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು) ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ॥45॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿರತಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಲಭತೇ ನರಃ’- ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಎಂತಹ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ) ಇದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ತೊಂದರೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರವಾಹರೂಪದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥ- ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಪ್ರವಾಹದೊಂದಿಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ-ಫಲೇಚ್ಛೆಗಳು ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ-ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಮಾಡುವ ವೇಗ’ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಹೊಸ ವೇಗ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತತೆ (ಅಸಂಗತೆ) ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿರತಿ’ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ‘ಅಭಿರತಿ’ ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ‘ಆಸಕ್ತಿ’ ಇರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ಪರತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ಕೇವಲ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಅಭಿರತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಏನಾದರು ಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್- ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯಲು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ‘ಆಸಕ್ತಿ’ ಯಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿರತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕರಣದ ‘ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕರ್ಮಣಿ’ ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ’ ‘ಸ್ವಭಾವನಿಯತಂ ಕರ್ಮ’, ‘ಸಹಜಂ ಕರ್ಮ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕರ್ಮಮಾಡಲಿ, ಅನೇಕ ಕರ್ಮಮಾಡಲೀ, ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿಷ್ಠೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅದೇ ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿಸುವಂತಹವು ಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಗಂಗೆಯು ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಹೊರಟು ಗಂಗಾಸಾರದವರೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ, ನದ, ನದಿಗಳು, ತೊರೆಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಮಳೆಯನೀರು ಅದರ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಗಂಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವವನು ಒಂದೇ ಕರ್ಮಮಾಡಿ ಅನೇಕ ಫಲಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಒಂದೇ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿರದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿಷ್ಠೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ (2/41).

‘ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತಃ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಥಾ ವಿಂದತಿ ತಚ್ಛೃಣು’ - ತಮ್ಮ ಕಮ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಪೂರ್ವಕ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳತ್ತಾನೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳು ಅರ್ಥಾತ್-ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನವಾಗಿವೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು ಮತ್ತು ಕೇಳಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಒಡೆಯನ ಸುಖ-ಸೌಲಭ್ಯದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ಕೊಡುವುದು, ಯಜಮಾನನ ದಿನನಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾರ್ಯ ಗಳಾದರೋ ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವ ಆಳೂ ಕೂಡ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಮಾಡಿಯೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರಿಯೆ’ ಯ (ಇಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿದೆ) ಮತ್ತು ‘ಸಮಯ’ದ (ಇಷ್ಟು ಗಂಟೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು) ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಗಳು ‘ಸೇವೆ’ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಡೆಯನ ಆ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆದರ ಪೂರ್ವಕ, ಸೇವ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ‘ಸೇವೆ’ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸೇವ್ಯ ಬುದ್ಧಿ, ಮಹತ್ತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಬೇಕಾದರೆ ಜನ್ಮದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಿರಲೀ, ವಿದ್ಯೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಿರಲೀ, ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಿರಲೀ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಿರಲೀ, ಮಹತ್ತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವಲ್ಲಿ ಸೇವ್ಯನಿಗೆ ಸುಖ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ಸೇವ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಬಹುದು? ಸೇವ್ಯನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಏನಿದೆ?- ಇಂತಹ ಭಾವವಿದ್ದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಸೇವೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೇವ್ಯನ ಅದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪೂಜಾಬುದ್ಧಿ, ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ, ಗುರುಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯಭಾವ ದಿಂದ ಗಂಧ ಹಚ್ಚುವುದು, ಹೂ ಏರಿಸುವುದು, ಮಾಲೆ ತೊಡಿಸುವುದು, ಆರತಿ ಮಾಡುವುದು ಇವುಗಳಿಂದ ಅದು ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸೇವ್ಯನ ಚರಣ ಸ್ಪರ್ಶ ಅಥವಾ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಹೃದಯದ ಗದ್ಗದತೆ, ಶರೀರ ರೋಮಾಂಚಿತವಾಗುವುದು ಇವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸೇವ್ಯನ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನಿಂದ ಸೇವ್ಯನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಬರಬಲ್ಲುದು; ಆದರೂ ಭಾವಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ, ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ, ಭಗವದ್ದರ್ಶನ ಇವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಒಡೆಯನ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಆಳಿಗೆ ಹಣಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೇವ್ಯನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸೇವಕನಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ, ಪೂಜಾಭಾವ ಬೆಳೆದಾಗ ಪೂಜಕನಿಗೆ ತತ್ಕಾಲ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕಾಲು ಒತ್ತುವುದು ನೌಕರನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸೇವೆಯ ಆನಂದ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹಣದ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಸೇವಾಬುದ್ಧಿ ಯಿಂದ ಚರಣಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಸೇವೆಯ ವಿಶೇಷ ಆನಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಸೇವ್ಯನ ಸುಖದ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪೂಜೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಚರಣಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಶರೀರ ರೋಮಾಂಚವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಆನಂದ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪೂಜ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಲಘುತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆಳಿನ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವ್ಯನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆನಂದ, ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಕನ ಭಾವದಿಂದ ಪೂಜ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಸುಖದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪೂಜಕನ ಭಾವ ಹೆಚ್ಚಿದರೆ ಅವನ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಕಾರಣ ಶರೀರಗಳಿಂದಾಗುವ (ಚೇಷ್ಟಾ, ಚಿಂತನೆ, ಸಮಾಧಿ ಆದಿ) ಎಲ್ಲ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜಾ ಸಮಗ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ದೈನಂದಿನ ಚರ್ಯೆ ಅಥವಾ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಭಾವವು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತೆಯೇ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತನೊಳಗೆ ಭಗವದ್ಭಾವ ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಭಾವದ ಗಾಢತೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಹಂಭಾವ ಕೂಡ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ತನ್ನ ವರ್ಣದ ವಿನಹ ಯಾರು-ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ‘ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕರ್ಮಣಿ’ ಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು, ಮನುಷ್ಯ ತನ್ನನ್ನು ವಕೀಲ, ನೌಕರ, ಅಧ್ಯಾಪಕ, ವೈದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ, ಆದರದಿಂದ, ನಿಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸು ವುದೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಕರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ, ಪಕ್ಷಪಾತ, ಕಾಮನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಆಸಕ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಲೋಕ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ ಅದು ‘ಅಭಿರತಿ’ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿರುವನು- ‘ನ ಕರ್ಮಸ್ವನುಷಜ್ಜತೇ’ (6/4). ಮನುಷ್ಯನು ಜಾತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಕೀಳಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ, ಗಡಿಯಾರದ ಅಂಕೆಯ ಕಾಗದದಂತೆ ತನ್ನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿದ್ದು ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಬೇರೆಯವರನ್ನು, ನಿಂದಿಸದೆ, ತಿರಸ್ಕರಿಸದೆ ಅಭಿಮಾನ ಪಡೆಯದಿದ್ದಾಗ ‘ಅಭಿರತಿ’ ಉಂಟಾದೀತು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮ’ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರದೆ ‘ಭಾವ’ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಕರ್ತಾ ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣದ ವನಿರಲಿ ಕರ್ತೃವಿನ ಭಾವಶುದ್ಧವಾದರೆ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದು. ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ವರ್ಣದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಭಾವದಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಅಥವಾ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೈವೀ-ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣದಿಂದ ಆಗಿರದೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಇರಬಲ್ಲುದು. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿಯೂ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನಾದಾನು ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಪತನವಾದೀತು.

ನೀಚ ನೀಚ ಸಬ ತರ ಗಯೆ, ರಾಮ ಭಜನ ಲವಲೀನ ।

ಜಾತಿ ಕೇ ಅಭಿಮಾನ ಸೇ, ಡೂಬೇ ಸಭೀ ಕುಲೀನ ॥

ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಜನೆಯಿಂದ ಅತೀ ನಿಚರೂ ಕೂಡ ಭವದಿಂದ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋದರು. ಜಾತಿಯ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಕುಲೀನರೂ ಕೂಡ ಭವಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋದರು.

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭೂತಾನಾಂ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ।

ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಮಾನವಃ ॥

ಯತಃ - ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ, ಭೂತಾನಾವ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ - ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಉತ್ಪತ್ತಿ)ಯಾಗುತ್ತದೋ (ಮತ್ತು) ಯೇನ - ಯಾರಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು, ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ತಮ್ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ - ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅಭ್ಯರ್ಚ್ಯ - ಪೂಜಿಸಿ, ಮಾನವಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷರು, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ವಿಂದತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 46 ॥

ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿ (ಉತ್ಪತ್ತಿ)ಯಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 46 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭೂತಾನಾಂ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್’ - ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಚಾಲನೆಯಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾರು ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪಾದಕ, ಆಧಾರ, ಪ್ರಕಾಶಕನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗಿಂತ ಮೊದಲಿದ್ದನೋ, ಯಾರು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಲೀನವಾದರೂ ಉಳಿಯುವನೋ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಇರುವಾಗಲೂ ಇರುವನೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜ (ವರ್ಣೋಚಿತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ) ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ’ - ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಆರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿವೆ-ಸ್ವತಃ ಕಲಿಯವುದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದು, ಸ್ವತಃ ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದು, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಸ್ವತಃ ದಾನ ಪಡೆಯುವುದು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದು* (ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪನ, ಯಾಜನ ಪ್ರತಿಗೃಹ-ಈ ಮೂರು ಕರ್ಮಗಳು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ, ಯಜನ, ದಾನ-ಈ ಮೂರೂ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ). ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯತ ಆರು ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಶಮದಮಾದಿ ಒಂಭತ್ತು ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳು, ಇದಲ್ಲದೆ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ತಿರುಗಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ, ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಭಗವದ್ಭುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು.

* ಅಧ್ಯಾಪನಮಧ್ಯಯನಂ ಯಜನಂ ಯಾಜನಂ ತಥಾ ದಾನಂ ।
ಪ್ರತಿಗ್ರಹಂ ಚೈವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಮಕಲ್ಪಯತ್ ॥

(ಮನು-1/88)

ಹೀಗೆಯೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಾಗಿ ಐದು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿವೆ-ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ದಾನ ಕೊಡುವುದು, ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದು, ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದಿರುವುದು.+ ಈ ಐದು ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಶೌರ್ಯ, ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿ ಏಳು ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

+ ಪ್ರಜಾನಾಂ ರಕ್ಷಣಂ ದಾನಮಿಜ್ಯಾಧ್ಯಯನ ಮೇವ ಚ ।
ವಿಷಯೇಶ್ವಪ್ರಸಕ್ತಿಶ್ಚ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ಸಮಾಸತಃ ॥

(ಮನು 1/89)

ಪಶೂನಾಂ ರಕ್ಷಣಂ ದಾನಮೀಜ್ಯಾಧ್ಯಯನ ಮೇವ ಚ ।
ವಣಿಕ್ಪಥಂ ಕುಸೀದಂ ಚ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಕೃಷಿಮೇವ ಚ॥

(ಮನು 1/90)

ವೈಶ್ಯರು ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದು, ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು, ದಾನ ಕೊಡುವುದು, ಬಡ್ಡಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ; ಈ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯತ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ, ಹಾಗೆಯೇ ಶೂದ್ರರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮ ಸೇವೆಯ* ಮೂಲಕ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್- ತಮ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ, ಸ್ವಭಾವಜ ಹಾಗೂ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು, ನಡೆದಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ, ಭಗವಂತನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವದ್ಭುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು.

* ಏಕಮೇವ ತು ಶೂದ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಭುಃ ಕರ್ಮ ಸಮಾದಿಶತ್ ।
ಏತೇಷಾಮೇವ ವರ್ಣಾನಾಂ ಶುಶ್ರೂಷಾಮನಸೂಯಯಾ ॥

(ಮನು 1/91)

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಕ್ಕ ನುಸಾರ ಹೇಳಿರುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಸಾಧಕನು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾವದಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು (ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಾಗ) ಅರ್ಜುನನ ಸಾರಥಿಯಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ಮದಿಂದ (ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಪೂಜಿಸಿದನು. ಭೀಷ್ಮರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕವಚ ಪುಡಿಯಾಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗಳಾದುವು ಮತ್ತು ಕೈಯ ಬೆರಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಕೈಯಿಂದ ವಾಘೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಪೂಜೆಮಾಡಿ ಅಂತ್ಯಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ತಮ್ಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ- ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯಾರ ಕವಚವ ತುಂಡಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ತ್ವಚೆ ವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ, ಪರಿಶ್ರಮದ ಕಾರಣ ಯಾರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ವೇದ ಬಿಂದುಗಳು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿವೆಯೋ, ಕುದುರೆಗಳ ಖುರಪುಟದಿಂದ ಎದ್ದಿರುವ ಧೂಳು ಯಾರ ಸುಂದರ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನಲ್ಲಿ ತಗಲಿದೆಯೋ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ನೆಲೆಸಲಿ.+

+ ಯುಧಿ ತುರಗರಜೋವಿಧೂಮ್ರವಿಶ್ವಕ್ ಕಚಲುಲಿತಶ್ರಮವಾರ್ಯಲಂಕೃತಾಸ್ಯೆ ।
ಮಮ ನಿಶಿತಶರೈ ರ್ವಿಭಿದ್ಯಮಾನತ್ವಚಿ ವಿಲಸತ್ಕವಚೇಸ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಆತ್ಮಾ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗ 1/9/34)

ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಯೇನೋ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕು, ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕರಣ-ಉಪಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನಿಡಬಾರದು. ಕಾರಣ-ಯಾವ ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಅಪವಿತ್ರವಾಗುವುದರಿಂದ ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ (ಅಪವಿತ್ರ ಫಲ, ಪುಷ್ಪಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಏರಿಸುವುದಿಲ್ಲ). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತನಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವೆನು’- ಈ ಭಾವದಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡ ಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದಷ್ಟು ಅವು (ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದ) ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ವಸ್ತುಗಳು (ಅಪವಿತ್ರವಾದ್ದರಿಂದ) ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಯಿಂದ ವಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

‘ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಮಾನವಃ’ - ಸಿದ್ದಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದಮೇಲೆ ಮೊದಲು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಟಟ್ಟ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಭುವಿನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾನವಃ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಕೇವಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಸಂನ್ಯಾಸೀ-ಈ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳಿರದೆ, ಹಿಂದೂ, ಮುಸಲ್ಮಾನ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಬೌದ್ಧ, ಪಾರಸೀ, ಯಹೂದೀ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ. ಯಾವುದೇ ಜಾತಿಯ, ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಯಾರೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಮಾತ್ಮ ನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವಾದಿಗಳ ಭೇದಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಬಾಲಕರಿದ್ದರೂ, ಅವರ ತಾಯಿಯು ಓರ್ವಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಹಾಗೂ ಆ ಬಾಲಕರ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ತಾಯಿಯು ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ತಾಯಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪೂಜೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 70ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸಂವಾದನ್ನು ಅಧ್ಯಯನಮಾಡುವನೋ ಅವನ ಮೂಲಕ ನಾನು ಜ್ಞಾನ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುವೆನು. ಇದರಿಂದ-ಯಾರೇ ಗೀತೆಯ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೆ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪೂಜೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪೂಜೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಜಡತೆಯಿಂದ ಅಸಂಗತೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ ದಿಂದ ಅಸಂಗತಾಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕುರಿತು ಪೂಜ್ಯಭಾವ ವಿರುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮ್ಮುಖತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾದರೋ ತನ್ನ ಬಳಿಯಿರುವ ಜಡದ ಅಂಶ-ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ, ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತನ್ನತನ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ-ಸಂಬಂಧವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವ ಅಸಂಗತೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ವರ್ಣೋಚಿತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಮಯಕ್ಕನುಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುವ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕರ್ಮಗಳ (ಜಪ-ಧ್ಯಾನಾದಿ) ಮೂಲಕ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವಾಹ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ತೊಡಗಿದರೆ, ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವೇಗವು ಅಳಿದುಹೋಗಿ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಿ ಅಸಂಗತೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಭಕ್ತನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ಜಡತೆಯಿಂದ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸುಮ್ಮುಖತೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ-ಇಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಯಿತು.

ಭಕ್ತನಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಯಂ ಅನನ್ಯತಾ ಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತ ವಾಗುವುದರಿಂದ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಭೇದ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಕೊನೆಗೆ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸೇವೆಯ ಮೂಲಕ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಅಸಂಗನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಜಡತೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಅಸಂಗ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಇಬ್ಬರೂ ಅರ್ಪಿಸುವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದ್ದರೂ ಅಸಂಗತೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ.* ಈ ಅಸಂಗತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗೀ- ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇವರಿಗಾಗಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ (4/23) ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ (4/37). ಆದರೆ ಈ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಂತೋಷವಾಗದಿರುವವನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯಿಂದ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುವವನಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾಗಬಲ್ಲದು.

* ಹೀಗಂತ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅಸಂಗನಾಗುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ-ಈ ಮೂರೂ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ (5/11) ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು, ‘ಮುಕ್ತಸಂಗಃ’ (18/26) ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ (11/55) ಪದದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯನ್ನು ಸಂಗರಹಿತನಾಗಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದುದು-ನಾವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೇ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುವುದುರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಭಗವದ್ಭಾವ ಉಂಟಾದೀತು ಎಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭೂತಾನಾಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ’ ಎಂದೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯೆಗಳು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ- ‘ಲೋಭಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಾರಂಭಃ’ (14/12) 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 4ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಪದವು ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ಬಂದಿದೆ- ‘ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಸೃತಾ ಪುರಾಣೀ’. ಈ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮೊದಲ ಅವತಾರವಾಗಿದೆ- ‘ಆದ್ಯೋವತಾರಃ ಪುರುಷಃ ಪರಸ್ಯ’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 2/6/41). ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನದೇ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇವೆ, ಹೂ ಏರಿಸುತ್ತೇವೆ, ಗಂಧ ಹಚ್ಚುತ್ತೇವೆ ಆಗ ನಮ್ಮ ಭಾವ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿರದೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಾವು ಮೂರ್ತಿಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡದೆ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ನಾವು ನಮ್ಮ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಶ್ರೊತೃವು ಶ್ರವಣಿಸಿ ವಕ್ತಾನನ್ನು ಪೂಜಿಸಲೀ, ವಕ್ತಾ ಹೇಳಿ ಶ್ರೋತೃವನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಿ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಪೂಜಿಸಲೀ. ದೃಷ್ಟಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೇ ಇರಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಾದಿ ವರ್ಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಋಷಿ ಮುನಿಗಳು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಭಗವಂತನೆಂಬ ಭಾವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನೆಂಬ ಭಾವದಿಂದಲ್ಲ. ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ-ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಗಂಗೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತೆ ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ನಿಜವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯೇ ಆಗಿದೆ, ನಾವು ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ತಪ್ಪನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಬುದ್ಧಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆಯು ಅಳಿದು ಹೊದೀತು ಹಾಗೂ ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಕರ್ತೃತ್ವವೂ ಅಳಿದು ಹೊದೀತು ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನುಭವವಾದೀತು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವದ್ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಪುಜೆಯು ಮೂರ್ತಿಪುಜೆಗಿಂತ ವಿಶೇಷ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳದ್ದು. ಕಾರಣ- ಮೂರ್ತಿಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮೂರ್ತಿಯ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಸನ್ನ (ಸುಖೀ) ವಾಗಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದುತಿಳಿದು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಲುಪ್ತವಾದೀತು ಮತ್ತು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನೇ ಉಳಿದಾನು, ಅರ್ಥಾತ್- ‘ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’- ಇದರ ಅನುಭವವಾದೀತು. ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾವಿನ ಭ್ರಮೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಹಾವು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಗ್ಗವಾದರೋ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಭ್ರಮೆ ಅಳಿದಾಗ ಜಗತ್ತು ಜಗತ್ತಿನರೂಪದಿಂದ ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವದ್ರೂಪ ದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಜಗತ್ತಿಗಾದರೋ ಮಾನ್ಯತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ‘ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ’ ಇದು ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ನರೇಷ್ವಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮದ್ಭಾವಂ ಪುಂಸೋ ಭಾವಯತೋಚಿರಾತ್ ।

ಸ್ಪರ್ಧಾಸುಯಾತಿರಸ್ಕಾರಾಃ ಸಾಹಂಕಾರಾ ವಿಯಂತಿ ಹಿ ॥

(11/29/15)

ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನನ್ನದೇ ಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ನ್ನನ್ನನ್ನೇ ನೋಡಿದಾಗ ಬೇಗನೇ ಅವನ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಈರ್ಷ್ಯಾ, ದೋಷದೃಷ್ಟಿ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಅಹಂಕಾರ ಸಹಿತ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ಅಹಮಾತ್ಮಾ ಗುಡಾಕೇಶ ಸರ್ವಭೂತಾಶಯಸ್ಥಿತಃ’ (10/20) ‘ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಆತ್ಮಾ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದುಹೇಳಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವದ್ಭಾವದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಸೇವೆ, ಆದರ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನದೇ ಸೇವೆ ಆದೀತು. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಅನಾದರ-ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನದೇ ಅನಾದರ-ತಿರಸ್ಕಾರವಾದೀತು- ಕರ್ಶಯಂತಃ ಶರೀರಸ್ಥಂ ಭೂತಗ್ರಾಮಮಚೇತಸಃ’ (17/6).

ಹೇಗೆ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತೇ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ’, ಇದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ಮಯತೆಯ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ, ಇದನ್ನು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರಪಂಚ ರೂಪದಿಂದ ಅಡಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅದರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವದ್ರೂಪದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅದನ್ನು ಪೂಜಿಸಲೀ. ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡದಿರಲಿ. ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಬಂಧನವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವಭಾವಜ (ಸಹಜ) ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಮತ್ತು ಪೂಜಾಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಹತಾಶನಾಗಬಾರದು-ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಶ್ರೇಯಾನ್ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ ।

ಸ್ವಭಾವನಿಯತಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ॥

ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿರುವ, ಪರಧರ್ಮಾತ್ - ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ, ವಿಗುಣಃ - ಗುಣ ರಹಿತವಾದರೂ (ಕೂಡ) ಸ್ವಧರ್ಮಃ - ತನ್ನ ಧರ್ಮವು, ಶ್ರೇಯಾನ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ - ಸ್ವಭಾವನಿಯತಮ್ - ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಿಯತ ಮಾಡಿರುವ, ಕರ್ಮ - ಸ್ವಧರ್ಮ ರೂಪೀ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡುತ್ತಾ (ಮನುಷ್ಯನು) ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು ನ, ಆಪ್ನೋತಿ - ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 47 ॥

ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿರುವ ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಧರ್ಮವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಿಯತಮಾಡಿರುವ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 47 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶ್ರೇಯಾನ್ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’- ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ವರ್ಣ-ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಸ್ವ’ವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯ) ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ತನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಅವನಿಗೆ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ತನ್ನನ್ನು ಯಾರಾದರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಅಥವಾ ಅಧ್ಯಾಪಕನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಕಲಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಕಲಿಸುವುದು ಅವರಿಗೆ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ತನ್ನನ್ನು ಸಾಧಕನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ತನ್ನನ್ನು ಭಕ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಸೇವಕನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಭಕ್ತಿ, ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾದೀತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರ ನಿಯುಕ್ತಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ತನ್ನನ್ನು ಯಾವ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮದ ಧರ್ಮಗಳು ಸ್ವಧರ್ಮವಾದೀತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹುಟಿರುವವನು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವುದು, ದಾನತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳವುದು, ಕಲಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಜೀವನ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು, ಓಡೆಯಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು; ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಸೇವೆ- ಈ ಜೀವನ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ತಮ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮವು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅರ್ಥಾತ್-ತಮ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾಡಲಾದರೂ, ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವು ಗುಣಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೂ, ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಯಾವ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿವೆಯೋ, ಆ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ವಾಗಿವೆ. ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಾವ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದೆಯೋ ಆ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಪರಧರ್ಮ’ ವಾಗಿವೆ. ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವುದು, ದಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆವಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳು ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಷೇಧವಿರುವುದರಿಂದ ಪರಧರ್ಮವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಆಪತ್ಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಜೀವನ ಸಂಬಂಧೀ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿಲ್ಲವೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯರ ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರಾದಿ ಜೀವನ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ.*

* ಆಪತ್ತಿನ ಸಮಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಾಹಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚು, ಆಪತ್ತು ಬಂದರೆ ವೈಶ್ಯವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ವೈಶ್ಯವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೃಷಿ ಮಾಡಿದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ-ಸಂಜೆ ತಂಪಾದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಊಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಎರಡು ಎತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಒಂದು ಎತ್ತಿನಿಂದಲ್ಲ-ಇದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರಬಹುದು. ಹೀಗೆಯೇ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಿದರೆ ರಸ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡದಿರಲಿ, ಅಂದರೆ ಸಕ್ಕರೆ, ಬೆಲ್ಲ, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ, ಉಪ್ಪು ಇವುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡದಿರಲಿ.

ಹೀಗೆಯೇ ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ವೈಶ್ಯವೃತ್ತಿ-ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯನು ಶೂದ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶಮ-ದಮಾದಿ ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ. ಕಾರಣ-ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ. ಅವುಗಳು ಯಾರಿಗೂ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರು ಸಾಧಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತಿಯ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಮ್ಮವುಗಳಾ ದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಆಸುರೀ-ಸಂಪತ್ತಿಯ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗಣ-ದುರಾಚಾರಗಳು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮಗಳೂ ಅಲ್ಲ; ಅವುಗಳಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿವೆ, ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ಅಧರ್ಮವಾಗಿವೆ. ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಹಾಗೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರತಂತ್ರ, ನಿರ್ಬಲ, ಅನಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸದ್ಗುಣಗಳು ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸದ್ಗುಣಗಳು ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ- ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ದಯೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮುಖ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವ ತಾನಾಗಿ ಕ್ಷಮಿಸುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವ ಕೇಳಿದಾಗ ಕ್ಷಮಿಸುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಉದಾರತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಉದಾರತೆ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇತ್ಯಾದಿ ಭೇದಗಳು ಇರುವುದು ಬೇರೆ ಮಾತಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಹೌದು.

‘ಸ್ವಭಾವನಿಯತಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಎಂಬ ಎರಡು ರೀತಿಯ ವಚನಗಳುಬರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ, ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ನಿಷೇಧವಿದೆ. ಆ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಯಾವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವಸ್ತು ಸಂಯೋಗ, ವಿಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿವೆಯೋ ಆ ವರ್ಣ ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳಿಗೆ ಅವು ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ- ಈ ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ನಿಯತವಾಗಿಸಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಸ್ವಭಾವನಿಯತಕರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳನ್ನೇ ಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವ, ಸ್ವಭಾವಜ, ಸ್ವಧರ್ಮ, ಸ್ವಕರ್ಮ, ಸಹಜಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾವ ವರ್ಣ, ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಈ ಜೀವಿಯ ಗುಣ-ಕರ್ಮಗಳು ಹೇಗಿದ್ದವೋ ಅದೇ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವೇ ಆ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮವಾದರೋ ಮಾಡಿದಾಗ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಗುಣ-ರೂಪದಿಂದ ಅದರ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕ ಆ ಗುಣಗಳನು ಸಾರವಾಗಿಯೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಗುಣ ಮತ್ತು ಪಾಲನೀಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅವುಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ತರಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಗಾಗಿ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಭಾವಜ ಹಾಗೂ ಸ್ವಭಾವ ನಿಯತವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ’ (18/48) ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷ ಬರುವದಿದ್ದರೂ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಯಾವ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ವರ್ಣದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ದೋಷ (ಪಾಪ) ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಕೇವಲ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನಿಗೂ ಪಾಪ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ- ‘ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ (4/21)

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ- ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಕಟುಕನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಕೊಲೆಗಡುತನ ಕರ್ಮ ಸಹಜ (ಜೊತೆಯಲ್ಲೆ ಹುಟ್ಟಿದುದು) ವಾಗಿದೆ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಭಾವನಿಯತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪಾಪಗಳು ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಕೊಲೆಗಡುನ ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದೆ? ಅವನಿಗೆ ಕೊಲೆಗಡುಕತನ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದೆಂದರೆ ಮತ್ತೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣ ಹೇಗೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು? ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗೆ ಆದೀತು?

ಇದರ ಉತ್ತರ-ಯಾವುದು ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧವಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಅಹಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅದು ಸ್ವಭಾವನಿಯತ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅಹಿತಕಾರಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಹಜ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ವಾದರೋ ಬೇಕಾದರೆ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅದು ದೋಷವುಳ್ಳದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ದೋಷ ಭಾಗ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ದೋಷ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ದುರ್ಗಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಆ ರುಚಿ ದುರ್ಗುಣ- ದುರಾಚಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಬಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವೇಕ, ಸದ್ವಿಚಾರ, ಸತ್ಸಂಗ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ರುಚಿಯನ್ನು ಅಳಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ತನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರ ಅಹಿತಮಾಡುವ, ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನು ಬೇರೆಯ ವರಿಗೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೂ-ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿರುತ್ತವೋ, ಪಾಪ ಗಳಿರುತ್ತವೋ, ಅನ್ಯಾಯವಿರುತ್ತದೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ‘ವೈಕೃತ’ ವಾಗಿವೆ, ‘ಪ್ರಾಕೃತ’ವಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವು ವಿಕಾರದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇದೆ. 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದನು- ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಯಾರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಆಗ ಭಗವಂತನು-ಕಾಮನೆಗೆ ವಶನಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (3/36,37). ಕಾಮನೆಯಿಂದ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಶುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಯಾದರೋ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವು ದೋಷಿಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳಾಗಬಹುದು. ಶೂದ್ರನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾದರೆ ಶೂದ್ರೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳಾಗ ಬಹುದು, ಆದರೆ ದೋಷ ಭಾಗ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಾರದು. ದೋಷಿ ಭಾಗವು ಸಹಜವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವ ನಿಯತವೂ ಅಲ್ಲ. ದೋಷ ಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವ ನಿಯತ ಆಗಲಾರವು. ಓರ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೆ, ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕವೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಗೆ ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಇರಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವನು; ಅದೇ ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಊಟ ಮಾಡುವನು, ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಇರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಓರ್ವ ಅಂತ್ಯಜನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅವನು ಎಂಜಲೂ ತಿಂದಾನು, ಹೇಗೆ ಮೊದಲು ಇರುತ್ತಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವನು. ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವನಿಯತ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯಜನಿಗೆ ಎಂಜಲು ತಿನ್ನುವುದು ದೋಷಿ ಯೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವರು ದೋಷಿಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲಿನ ಯಾವುದೋ ಪಾಪ ಕರ್ಮದಿಂದ ಕಟುಕನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಆ ಜನ್ಮ ಪಾಪದ ಫಲಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಿದೆ, ಪಾಪಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಪಾಪದ ಫಲ ಜಾತಿ, ಆಯು, ಭೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ- ‘ಸತಿ ಮೂಲೇ ತದ್ವಿಪಾಕೋ ಜಾತ್ಯಾಯುರ್ಭೋಗಾಃ’ (ಯೋಗದರ್ಶನ 2/13). ಕರ್ಮಮಾಡುವು ದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಚಿತ್ತ ಶುದ್ಧವಾದರೆ ಅವನು ಕಟುಕತನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾರನು. ಓರ್ವ ಸಂತರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಕೇಳಿದರು-ಯಾರಾದರು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಶುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಆಗ ಸಂತರು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದರು-ಅವನು ತನ್ನ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಒಂದೇ ಸವನೆ ಮೂರು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ನಾಮದ, ಇಷ್ಟದೇವರ ನಾಮದ ಜಪಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲಾರನು. ಕಾರಣ-ಅವನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲಿಯ ಬಿದ್ದಿರುವ ಸ್ವಭಾವವು ದೋಷಿಯಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನು ಕೊಲೆಗಡುಕನ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರನು. ಅದರಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಗ್ಲಾನಿ ಉಂಟಾದೀತು, ಉಪರತಿ ಉಂಟಾದೀತು. ಹೇಳದೇ-ಕೇಳದೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬರುವವು.

ರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸದ ಶಬರಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ-ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಶಬರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ‘ನವಧಾ ಭಗತಿ ಕಹಉಂ ತೊಹಿ ಪಾಹೀಂ । ಸಾವಧಾನ ಸುನು ಧರು ಮನ ಮಾಹೀಂ ॥ (3/35/4) ಮತ್ತೆ ಒಂಭತ್ತು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ- ‘ಸಕಲ ಪ್ರಕಾರ ಭಗತಿ ದೃಢ ತೋರೆಂ (3/36/4) (ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತಿಯು ದೃಢವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಕ್ತಿಯು ಒಂಭತ್ತು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಶಬರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶಬರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ಸತ್ಸಂಗ, ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಗುಣಗಳ ಜ್ಞಾನ ನಮಗಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಗುಣಗಳೂ ಕೂಡ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕಲಿಯುವವರು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಕೊಡುವರು, ಆದರೆ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದಾಗಲೇ ಆ ಗುಣಗಳು ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಾವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಲ, ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಪರತಂತ್ರರಲ್ಲ, ಯಾರೂ ನಿರ್ಬಲರಲ್ಲ. ಯಾರೂ ಅಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಅಪಾತ್ರರಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನು ಅಸಮರ್ಥನಲ್ಲ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಶುಚಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಸಮರ್ಥತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದೇ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿ ದ್ದಾನೆ, ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಸಂಭವವಲ್ಲ, ಕಠಿಣವೂ ಅಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮುಕ್ತಿಯ ದ್ವಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ- ‘ಸಾಧನ ಧಾಮ ಮೋಚ್ಛ ಕರ ದ್ವಾರಾ’ (ಮಾನಸ 7/43/4). ಸ್ವಭಾವದ ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದ್ದರೆ ಇವನನ್ನು ಮುಕ್ತಿಯ ದ್ವಾರವೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ? ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಏನಾಯಿತು?

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳೆನೋ ಆಗಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ತಗಲಲಾರವು- ‘ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’. ಪಾಪವು ತಗಲುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಭಾವವಿದೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಪವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ತಗಲುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-48)

ಸಹಜಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಸದೋಷಮಪಿ ನ ತ್ಯಜೇತ್ ।

ಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಸದೋಷಮ್ - ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸಹಜಮ್ - ಸಹಜ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ನ, ತ್ಯಜೇತ್ - ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸರ್ವಾರಂಭಾಃ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು, ಧೂಮೇನ - ಹೊಗೆಯಿಂದ, ಅಗ್ನಿಃ ಇವ - ಅಗ್ನಿಯಂತೆ (ಯಾವುದಾದರು) ದೋಷೇಣ - ದೋಷದಿಂದ, ಆವೃತಾಃ - ಕೂಡಿವೆ. ॥48॥

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಹಜ ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಯಾವುದಾದರು ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ॥48॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೊಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಯತವಾಗಿಸಿವೆಯೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ-ಸ್ವಭಾವನಿಯತ ಕರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಪಕ್ರಿಯೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗು ತ್ತದೆ. ಪಾಪ ಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ‘ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ಸಹಜಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ದೋಷ ಬಂದರೂ ಅವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ದೋಷದಿಂದ ಆವರಿಸಿವೆ.]

‘ಸಹಜಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಸದೋಷಮಪಿ ನ ತ್ಯಜೇತ್’ - ಸ್ವಭಾವನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳು ಸಹಜ ಕರ್ಮ ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶಮ-ದಮಾದಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಶೌರ್ಯ, ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿ, ವೈಶ್ಯರ ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ, ಶೂದ್ರರ ಸೇವಾಕರ್ಮ-ಇವೆಲ್ಲ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹಿಂದಿನ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಯಾವ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆಯೋ, ಆ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದು, ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸುವುದು; ಓದುವುದು ಹಾಗೂ ಓದಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದು, ದಾನ ಕೊಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ; ವೈಶ್ಯರಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ; ಶೂದ್ರರಿಗಾಗಿ ಸೇವೆ ಇವೆಲ್ಲ ಸಹಜಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.

ಸಹಜಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದೋಷಗಳಿವೆ —

(1) ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ-ಇವೆರಡೂ ‘ಸ್ವ’ ಆಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿ-ಇವೆರಡೂ ‘ಪರ’ ವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಪರತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇವನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಪರತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರತಂತ್ರನಾಗುವುದೂ ಮಹಾನ್ ದೋಷವಾಗಿದೆ.

(2) ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಆನುಷಂಗಿಕ, ಅನಿವಾರ್ಯ ಹಿಂಸೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

(3) ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಕರ್ಮ ಯಾರಿಗಾದರು ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಾಗುವುದೂ ದೋಷವಾಗಿದೆ.

(4) ಪ್ರಮಾದಾದಿ ದೋಷಗಳ ಕಾರಣ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇರುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಾಗುವುದೂ ದೋಷವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನ ಸಹಜ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕರ್ಮಗಳು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರುಷ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರ ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸೌಮ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ದೋಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಇವರ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ ಆ ಕೊರತೆಯ ದೋಷ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅನಿವಾರ್ಯ ಹಿಂಸಾದಿಗಳೂ ತಗಲದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಲಾಭವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ- ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಇರುವುದರಿಂದ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವೂ ಆಗಿವೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ಭಿಕ್ಷೆ ಎತ್ತುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಭಿಕ್ಷೆ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಯಾರದಾದರು ಗೃಹಸ್ಥನ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಯಾರಾದರು ಭಿಕ್ಷುಕ ನಿಂತಿದ್ದು, ಆಗಲೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಭಿಕ್ಷುಕ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೆ ಭಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಿಕ್ಷುಕರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಈರ್ಷೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇದೆ. ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ತಯಾರಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೂ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಾದರು ಗೃಹಸ್ಥನು ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸದೆ ಇದ್ದು, ಅವನ ಮನೆಗೆ ಭಿಕ್ಷುಕ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಭಿಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಭಿಕ್ಷುಕನು ನಿರಾಶನಾಗಿ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆ ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬಡಪಾಯಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿದ್ದರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅದನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು.

ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಸಹಜ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ್ದರಿಂದ ದೋಷ ಉಂಟಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಕೃಷಿ ಮಾಡುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅನೇಕ ಜಂತುಗಳ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವೈಶ್ಯರಿಗಾಗಿ ಸಹಜ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಇರುವುದರಿಂದ ಹಿಂಸೆಯ ಅಷ್ಟೊಂದು ದೋಷಗಳು ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು.

ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷ (ಪಾಪ) ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ- ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಈ ಸಾಧಾರಣ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗಾದೀತು? ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳು ಬಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಾಪವೂ ಕೂಡ ಈ ಕಾಮನಾದಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಭಗವತ್ಪ್ರೀ ತ್ಯರ್ಥ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಆಗಲೇ ಬಂಧನ ಬಿಟ್ಟುಹೋದೀತು.

‘ಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ’ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ಸದೋಷವೇ ಆಗಿವೆ. ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉರಿಸಿದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಹೊಗೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಇವುಗಳ ಪರತಂತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯೂ ದೋಷವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿವೆ. ಆ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ಅಯ್ಯಾ! ನೀನು ಯಾವ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಅದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಸಾಧನೆ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ (2/31)

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದ ರಿಂದ ಅಥವಾ ನಿಷಿದ್ಧ ರೀತಿಯಿಂದ ಭೋಗ ಭೋಗಿಸಿದ ಕಾರಣವೇ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಕಷ್ಟವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಸಹಜ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವಿಲ್ಲ.

ನಲವತ್ತೊಂದನೆ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ‘ಸ್ವಕರ್ಮ’ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ‘ಸಹಜ ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಗೀತೆಯು ಸ್ವಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ವೆಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇನೋ ದೋಷಗ ಳಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕಾಮನೆ, ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಭೋಗಬುದ್ದಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ದೋಷಗಳು ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ದೋಷಗಳು ತಗಲುವುದು, ತಗಲದಿರುವುದು ಕರ್ತೃವಿನ ನಿಯತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ವೈದ್ಯರ ನಿಯತ್ತು ಸರಿಯಿದ್ದು, ಹಣದ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಸೇವೆಯ ಉದ್ದೇಶ ವಿದ್ದರೆ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗಿಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಯ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ದೋಷ ತಗಲುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವ ಮತ್ತು ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಮೊದಲಿಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-49)

ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ ಸರ್ವತ್ರ ಜಿತಾತ್ಮಾ ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ ।

ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಸಂನ್ಯಾಸೇನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ಸರ್ವತ್ರ, ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಜಿತಾತ್ಮಾ - ಯಾರು ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ - ಯಾರು ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಆ ಮನುಷ್ಯನು) ಸಂನ್ಯಾಸೇನ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಪರಮಾಮ್ - ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ, ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಮ್ - ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥49॥

ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನಾದ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥49॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಸಂನ್ಯಾಸ-(ಸಾಂಖ್ಯ) ಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿ ಆಗುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಅಧಿಕಾರಿ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ.

(1) ’ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ ಸರ್ವತ್ರ’ — ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ದೇಶ, ಕಾಲ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯು ಲಿಪ್ತವಾಗದಿರುವವನು.

(2) ‘ಜಿತಾತ್ಮಾ’ — ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದಿರು ವವನು ಅರ್ಥಾತ್-ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಿಗಳಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗದೆ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯ ವನ್ನು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶರೀರವು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆ, ಘಟನೆ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಿರುವನೋ ಅವನನ್ನು ಜಿತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

(3) ‘ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ’ — ಜೀವಧಾರಣ ಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ಸ್ಪೃಹಾ ಆಗಿದೆ. ಊಟಕ್ಕೆ ಏನಾದರು ಸೊಪ್ಪು ಸಿಗಲೀ, ಒಣ ರೊಟ್ಟಿಯಾದರೂ ಸಿಗಲೀ, ಏನಾದರು ತಿನ್ನದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಬಲ್ಲೆವು! ನೀರು ಕಡಿಯದೆ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲೆವು! ಛಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಏನೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಬಲ್ಲೆವು! ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಈ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಸಂಬಂಧೀ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳ ಪರಿವೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನು ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಮಾತು ಬಂದಿವೆ. ಅಸಕ್ತ ಬುದ್ದಿಯಾದಾಗ ಅವನು ಜಿತಾತ್ಮಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜಿತಾತ್ಮಾ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಗತಸ್ಪೃಹನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಅವನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಸಂನ್ಯಾಸೇನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ’- ಇಂತಹ ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿ, ಜಿತಾತ್ಮಾ, ವಿಗತಸ್ಪೃಹ ಪುರುಷನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮ ನೈಷ್ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲ್ಲಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅರ್ಥ-ಕರ್ಮವು ಸರ್ವಥಾ ಅಕರ್ಮವಾಗುವುದು, ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಏನೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಲಿಪ್ತತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು - ‘ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇದಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ ಯಃ’ (4/18) ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ನೈಷ್ಕಮ್ಯ (ನಿಷ್ಕಾಮತೆ) ವಲ್ಲ (3/4) ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೆನೋ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ (6/3).

‘ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ ಸರ್ವತ್ರ ಜಿತಾತ್ಮಾ ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ’ — ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ (2/71), ಯಾವುದು ಆದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾನೆ (5/6) ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದ ನೈಷ್ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಲಾದರೋ ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿ’ಯಾಗುತ್ತದೆ- ‘ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ಷ್ಕೈರ್ಮ್ಯ ಂಪುರುಪೋಶ್ನುತೇ’ (3/4), ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ‘ಪರಮ ನೈಷ್ಕಮ್ಯ ಸಿದ್ಧಿ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾದರೋ ‘ನಿಷ್ಠೆ’ಯಾಗಿದೆ’ ‘ಲೋಕೇಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ’ (3/3) ಆದರೆ ಕರ್ಮ ಯೊಗ-ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ‘ಪರಾನಿಷ್ಠೆ’ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆದೀತು - ‘ನಿಷ್ಠಾ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಯಾ ಪರಾ’ (18/50) ತಾತ್ಪರ್ಯ- ‘ಪರಮ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪರಾನಿಷ್ಠೆ’ - ಎರಡೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಆ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-50)

ಸಿದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮ ತಥಾಪ್ನೋತಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ ।

ಸಮಾಸೇನೈವ ಕೌಂತೇಯ ನಿಷ್ಠಾ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಯಾ ಪರಾ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕೌಂತೇಯಾ! ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿ (ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ)ಯನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ತಃ - ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಸಾಧಕನು, ಯಾ - ಯಾವ, ಜ್ಞಾನಸ್ಯ - ಜ್ಞಾನದ, ಪರಾ - ಪರಾ, ನಿಷ್ಠಾ - ನಿಷ್ಠೆ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ತಥಾ - ಆ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು (ನೀನು) ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ, ಸಮಾಸೇನ, ಏವ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ, ನಿಬೋಧ - ತಿಳಿ ॥50॥

ಹೇ ಕೌಂತೇಯಾ! ಸಿದ್ಧಿ(ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ) ಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಸಾಧಕನು ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಆ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತಿಳಿ. ॥50॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸಿದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮ ತಥಾಪ್ನೋತಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ’- ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿ’ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದ ‘ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ’, ‘ಜಿತಾತ್ಮಾ’, ‘ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಷ್ಟು ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಯವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಬಯಸಿದ ವಸ್ತು ಸಿಕ್ಕಿಬಿಟ್ಟರೆ ಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ದೊರಕಿದರೆ ಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇವು ಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಾಧೀನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವು ವಸ್ತುಗಳ ಕೊರತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವು ವಸ್ತು, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯು ದೊರೆತಾಗ ಕಾಮನೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ ಅದು ನಿಜವಾದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿರದೆ ಒಂದು ಬಂಧನವಾಗಿದೆ.

ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸಾಧಕನೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಯಾವ ಕ್ರಮದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿ-‘ನಿಬೋಧ ಮೇ’ ಕಾರಣ- ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಯಾವ ಸಾರವಾದ ಮಾತುಗಳಿವೆಯೋ, ಅವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ.

‘ನಿಬೋಧ’ — ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ನಿಬೋಧ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

‘ಸಾಮಾಸೇನೈವ ಕೌಂತೇಯ ನಿಷ್ಠಾ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಯಾ ಪರಾ’ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ಅದರಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಸಾಧಕನ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿ ಯಾಗಲಾರದೋ ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಾನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು ಅರ್ಥಾತ್- ಅದರ ಸಾರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವೆನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಸಾಧನರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಂತಃಕರಣದ ಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧಿ. ಅದನ್ನು ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಗಾದರೂ ಹೋಗಬಲ್ಲನು.

ತಾವತ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವೀತ ನ ನಿರ್ವೀದ್ಯೇತ ಯಾವತಾ ।

ಮತ್ಕಥಾಶ್ರವಣಾದೌ ವಾ ಶ್ರದ್ಧಾ ಯಾವನ್ನ್ನ ಜಾಯತೇ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 11/20/9)

ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಲೀಲೆ-ಕಥೆಗಳ ಶ್ರವಣ-ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗು ವವರೆಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು.

ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೊಳಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ ಅವನು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವನು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಗಳಿದ್ದರೆ ಅವನು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರುವನು.

ಯಾವುದೇ ಒಂದರ ಆಗ್ರಹವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ- ಈ ಮೂರೂ ‘ಸಾಧನ’‘ ರೂಪದಿಂದಲೂ ಇವೆ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ ರೂಪದಿಂದಲೂ ಇವೆ. ಸಾಧನರೂಪದಿಂದಲಾದರೋ ಮೂರೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಸಾಧ್ಯರೂಪದಿಂದ ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾಧನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು — ‘ಮಯಿ ಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ ಭಕ್ತಿರವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ’ (13/10), ‘ಮಾಂ ಚ ಯೋವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ.......ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ (14/26). ಕೆಲವೆಡೆ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾಧನ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಾಧ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. — ‘ಸನ್ನಿಯಮ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ಸರ್ವತ್ರ... ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ (12/4), ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ...ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್’ (18/54).

ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಮಾನವಃ’ (18/46) ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 5ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧನರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಶೀಘ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು-‘ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಮುನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮ ನಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ’ (5/6).

ಸಂಬಂಧ — ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವ ಸಾಧನಸಾಮಗ್ರಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ? ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-51)

ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಶುದ್ಧಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಧೃತ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ನಿಯಮ್ಯ ಚ ।

ಶಬ್ದಾದೀನ್ವಿಷಯಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯದಸ್ಯ ಚ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-52)

ವಿವಿಕ್ತಸೇವೀ ಲಘ್ವಾಶೀ ಯತವಾಕ್ಕಾಯಮಾನಸಃ ।

ಧ್ಯಾನಯೋಗಪರೋ ನಿತ್ಯಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸಮುಪಾಶ್ರಿತಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-53)

ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಂ ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಪರಿಗ್ರಹಮ್ ।

ವಿಮುಚ್ಯ ನಿರ್ಮಮಃ ಶಾಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥

ವಿಶುದ್ಧಯಾ - (ಯಾರು) ವಿಶುದ್ಧ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ), ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಯುಕ್ತಃ - ಯಕ್ತನಾಗಿ, ವೈರಾಗ್ಯಮ್ - ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು, ಸಮುಪಾಶ್ರಿತಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ವಿವಿಕ್ತಸೇವೀ - ಏಕಾಂತವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು(ಮತ್ತು), ಲಘ್ವಾಶೀ - ನಿಯಮಿತ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವನು(ಸಾಧಕ) ಧೃತ್ಯಾ - ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ನಿಯಮನಗೈದು, ಯತವಾಕ್ಕಾಯಮಾನಸಃ - ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಶಬ್ದಾದೀನ್ - ಶಬ್ದಾದಿ, ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ರಾಗದ್ವೇಷೌ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು, ವ್ಯದಸ್ಯ - ಬಿಟ್ಟು, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿರಂತರ, ಧ್ಯಾನಯೋಗಪರಃ - ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಪರಾಯಣನಾಗುತ್ತಾನೋ (ಅವನು) ಅಹಂಕಾರಮ್ - ಅಹಂಕಾರದಿಂದ, ಬಲಮ್ - ಬಲದಿಂದ, ದರ್ಪಮ್ - ದರ್ಪದಿಂದ, ಕಾಮಮ್ - ಕಾಮದಿಂದ ಕ್ರೋಧಮ್ - ಕ್ರೋಧದಿಂದ, ಚ - ಮತ್ತು ಪರಿಗ್ರಹಮ್ - ಪರಿಗ್ರಹದಿಂದ, ವಿಮುಚ್ಯ - ರಹಿತನಾಗಿ (ಹಾಗೂ) ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತ, (ಹಾಗೂ) ಶಾಂತಃ - ಶಾಂತನಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ - ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಲ್ಪತೇ - ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥51-53॥

ಯಾರು ವಿಶುದ್ಧ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ) ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಏಕಾಂತವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಮನಗೈದು ಶರೀರ,ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಪರಾಯಣನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಹಾಗೂ ಪರಿಗ್ರಹ ಇವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ಮಮತಾರಹಿತ ಹಾಗೂ ಶಾಂತನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥51-53॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಶುದ್ಧಯಾ ಯುಕ್ತಃ’- ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿ ವಿಶುದ್ಧ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ(18/30)ಯಾಗಿರಬೇಕು. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯ ವಿವೇಕ ಸ್ವಷ್ಟವಾಗಿರಲೀ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದಿರಲಿ.

ಈ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಬುದ್ದಿಯ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಗಾಗಿ ಯಾವ ವಿವೇಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಆ ವಿವೇಕವು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವಿವೇಕದಿಂದ ಅವನು ಜಡತೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸಮುಪಾಶ್ರಿತಃ’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಜನರು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವುಗಳ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಯ, ಆಸರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ವೈರಾಗ್ಯದ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಜನ-ಸಮುದಾಯ, ಸ್ಥಾನ ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕ ಸಂರ್ಪೂಣ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ದೃಢವಾದ ವೈರಾಗ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.

‘ವಿವಿಕ್ತಸೇವೀ’ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನ ಸ್ವಭಾವ, ರುಚಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಾ ಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕಾಂತ ಸೇವನದ ರುಚಿಯಾದರೋ ಒಳ್ಳೆಯದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಆಗ್ರಹವಿರಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಏಕಾಂತವು ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪ, ಗೊಂದಲ ಇರಬಾರದು. ಆಗ್ರಹ ವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ರುಚಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಏಕಾಂತ ಸಿಗದೆ ಸಮುದಾಯ ದೊರೆತರೂ, ತುಂಬಾ ಗುಲ್ಲು- ಗದ್ದಲವಿದ್ದರೂ ಸಾಧಕ ಬೇಸರ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್- ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವನು.ಆದರೆ ಆಗ್ರಹವಿದ್ದರೆ ಅವನು ಬೇಸರಿಸುವನು, ಅವನಿಂದ ಸಮುದಾಯ ಸಹಿಸಲಾಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಸ್ವಭಾವವಾದರೋ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಆಗಿರಬೇಕು, ಆದರೆ ಏಕಾಂತ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲವಾಗಬಾರದು. ಕಾರಣ-ಗೊಂದಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಮಹತ್ವ ಬಂದಾಗ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು, ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಡಗೀತು; ಅಂತಃಕರಣ ನಿರ್ಮಲವಾದೀತು- ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಗುಲ್ಲು-ಗದ್ದಲ ಮಾಡುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆನಿದ್ದೆ ಬಂದೀತು, ಅಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಯಾರೂ ನೋಡುವವರಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗಬಹುದು, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಜನರೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚು ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ ಕೊಡುವರು- ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವೆಲ್ಲ ಭೋಗವಾಗಿದೆ, ಸಾಧಕನು ಈ ಸುಖ-ಸವಲತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಸಹೋಗದೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು.

‘ಲಘ್ವಾಶೀ’ — ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಯಮಿತ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವವಿರಲಿ. ಭೋಜನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಿತ, ಮಿತ, ಮೇಧ್ಯ- ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಹಿತದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭೋಜನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಿರಲಿ. ‘ಮಿತ’ದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭೋಜನವು ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಬಾರದು, ಕಡಿಮೆಯೂ ಮಾಡಬಾರದು. ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವಾಗುವಷ್ಟೇ ಭೋಜನ ಮಾಡಬೇಕು (6/16). ಭೋಜನದಿಂದ ಶರೀರವು ಪುಷ್ಟವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಔಷಧದಂತೆ ಕ್ಷುಧಾ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಭೋಜನ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನು ಬೀಳಬಾರದು. ‘ಮೇಧ್ಯ’ದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭೋಜನವು ಪವಿತ್ರವಾಗಿರಲೀ.

‘ಧೃತ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ನಿಯಮ್ಯ ಚ’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪ್ರಲೋಭ ನೆಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಇದಿರಾದರೂ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸದಿರುವುದು-ಇಂತಹ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯ (18/33) ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳನ್ನು ಮೇರೆಯೊಳ ಗಿಡಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸಾಧನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವುದೇ ಚೇಷ್ಟೆಯು ಆಗದಂತೆ ಎಂಟೂ ಜಾವಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರಬೇಕು.

‘ಯತವಾಕ್ಕಾಯಮಾನಸಃ’ — ಶರೀರ, ವಾಣೀ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಯತ (ವಶದಲ್ಲಿ) ವಾಗಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. (17/14,15,16) ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶರೀರದಿಂದ ವೃರ್ಥವಾಗಿ ತಿರುಗಬಾರದು, ನೋಡುವ-ಕೇಳುವ ಚಟದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಯಾತ್ರೆಮಾಡ ಬಾರದು. ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಮಾತಾಡಬಾರದು, ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದ್ದಾಗಲೇ ಮಾತಾಡಬೇಕು; ಅಸತ್ಯ ಮಾತಾಡಲೇ ಬಾರದು, ನಿಂದೆ-ಟಿಕೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

‘ಶಬ್ದಾದೀನ್ ವಿಷಯಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ — ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯ ವಿಷಯ ರೂಪದಿಂದ ಬರುವ ಹೊರಗಿನ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂಯೋಗ ಜನ್ಯ ಸುಖವಾಗುವ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ-ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ಕಾರಣ-ವಿಷಯಗಳನ್ನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಸೇವಿಸುವವನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲಾರನು. ವಿಷಯಗಳನ್ನು ರಾಗಪೂರ್ವಕ ಸೇವಿಸಿದರೆ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಗಳು (ಬಹಿರ್ಮುಖವಾಗುವುದರಿಂದ) ತೊಡಗಲಾರವು ಹಾಗೂ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾದೀತು.

‘ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯದಸ್ಯ ಚ’ — ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಮಹತ್ವಶಾಲಿಗಳಾಗಿವೆ. ನಮಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗು ವಂತಹವುಗಳು- ಇಂತಹ ಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ರಾಗ’ ವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಅಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ಬಣ್ಣವೇ ‘ರಾಗ’ ವಾಗಿದೆ. ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರುವಾಗ ಯಾರಾದರು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯನ್ನೊಡ್ಡಿದರೆ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಸತ್ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಾಗುಉಂಟಾದರೆ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಗದಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಗವುಳ್ಳ ಮಾತಿನ ಚಿಂತನೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ದ್ವೇಷವುಳ್ಳ ಮಾತಿನ ಚಿಂತನೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.

‘ಧ್ಯಾನಯೋಗಪರೋ ನಿತ್ಯಮ್’ — ಸಾಧಕನು ನಿತ್ಯವೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪರಾಯಣನಾಗಲೀ, ಅರ್ಥಾತ್- ಧ್ಯಾನವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು, ವ್ಯವಹಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಥಾತ್-ನಡೆ ದಾಡುವಾಗ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯ ಮಾಡು ವಾಗಲೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ಯಾನ (ಭಾವ) ಸದಾಕಾಲ ಇರಬೇಕು (18/20).

‘ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಂ...ವಿಮುಚ್ಯ’ ಗುಣಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಒಂದು ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ‘ಅಹಂಕಾರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒತ್ತಾಯವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡುವ ಆಗ್ರಹ, ಹಠವನ್ನು ‘ಬಲ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಸ್ತಿ-ಪಾಸ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಗರ್ವವನ್ನು ‘ದರ್ಪ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳು, ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಿಗಲಿ ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಏಟುಬಿದ್ದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡಲು ಉಂಟಾಗುವ ಉರಿಯನ್ನು ‘ಕ್ರೋಧ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ‘ಪರಿಗ್ರಹ’* ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

* ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಸಂನ್ಯಾಸೀ- ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಪರಿಗ್ರಹ (ಸಂಗ್ರಹ) ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಗೃಹಸ್ಥನೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವ ಸೇವೆ, ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಕೂಡೂ ಪರಿಗ್ರಹವಲ್ಲ.

ಸಾಧಕನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಪರಿಗ್ರಹ-ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.

‘ನಿರ್ಮಮಃ’ — ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಾಹಮಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿ ಇರುವ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಅರ್ಥಾತ್- ತನ್ನತನ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ.+ ತನ್ನ ಶರೀರ, ವಸ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ ನಮಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವವು, ಸದಾಕಾಲ ಇರಲಿ ಎಂಬ ಇಚ್ಚೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ‘ನಿರ್ಮಮ’ ವಾಗಿದೆ.

+ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನತನ ಇರುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಎಂದೆಂದೂ ನಮ್ಮವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ.

ನಾವು ನಮ್ಮವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳು ಇಂದಿನಿಂದ ನೂರು ವರ್ಷ ಮೊದಲು ನಮ್ಮದಾಗಿ ರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕವೂ ನಮ್ಮದಾಗಿರ ಲಾರವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮದಾಗಿರದೆ ಇರುವುದನ್ನು ಉಪಯೋಗ ಅಥವಾ ಸೇವೆಯಾದರೋ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು ಆದರೆ ಅವನ್ನು ನಮ್ಮವು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬಳಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳಲಾರೆವು. ಅವುಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾರೆವು ಎಂದಾದರೆ ‘ಅವುಗಳು ನಮ್ಮವುಗಳಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಏನು ತೊಂದರೆ ಇದೆ? ಅವನ್ನು ನಮ್ಮದಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ನಿರ್ಮಮನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಶಾಂತಃ- ಅಸತ್ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಗೊಂದಲ ಇವುಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಜಡತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಅಶಾಂತಿಯು ಎಂದೂ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದ ರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸದಾಕಾಲ ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ’ — ಮಮತಾ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಶಾಂತ ಮನುಷ್ಯನು (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನು) ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡುತ್ತಲೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವತನಕ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ ನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-54)

ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ ನ ಶೋಚತಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।

ಸಮಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್ ॥

ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ - (ಆ) ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ, ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ - ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು, ನ,ಶೋಚತಿ - (ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ) ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನ, ಕಾಂಕ್ಷತಿ - (ಯಾವುದನ್ನು) ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. (ಇಂತಹ) ಸರ್ವೇಷು - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತೇಷು - ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮಭಾವವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು, ಪರಾಮ್, ಮದ್ಭಕ್ತಿಮ್ - ನನ್ನ ಪರಾಭಕ್ತಿಯನ್ನು, ಲಭತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.॥54॥

ಆ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು ನನ್ನ ಪರಾಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥54॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ’- ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದ ಅಹಂಕಾರ, ಗರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಿಗಳು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಸುಖ ಮತ್ತು ಭೋಗಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಖ ಹಾಗೂ ಭೋಗ ಬುದ್ಧಿ ಅಳಿದು ಹೋದಾಗ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶಾಂತಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧಕನು ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆರಿದಾಗ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪಾತ್ರನಾದಾಗ ಅವನ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಏನೂ ಮಾಡಬೇಕಾ ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ನ್ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ (ಮತ್ತು 5/24 ರಲ್ಲಿ) ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ’ — ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಲೇ ಅಂತಃ ಕರಣದ ಶಾಂತಿಯು ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿ, ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಸತ್ ವಸ್ತುಗಳ ಮಹತ್ವ ಅಳಿದುಹೋದಾಗ ಸಾಧಕನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಪ್ರಸನ್ನತೆಯಕಾರಣ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಅಪ್ರಸನ್ನತೆ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಹಿತ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಭಾವ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಭಾವ ಅಚಲವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ನ ಶೋಚತಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ’ — ಅವನು ಶೋಕ-ಚಿಂತೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಪಂಚಿಕವಾಗಿ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವಾದರೂ ಅವನು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲೀ ಎಂದು ಇಚ್ಛಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವ ಹಾಗೂ ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುವುದು-ಕೆಡುವುದರಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನ ಮೇಲೆ ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಪರಿಣಾಮ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

‘ಸಮಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು’ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರನು. ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವ ಆಗದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ನೋಡಲಾರನು. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಭಿನ್ನತೆ (ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದ್ದ)ಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ* ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್- ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವಂತೆ- ‘ಸಮೋಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು’ (9/29) ಅವನೂ ಕೂಡ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

* ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಮನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಹೇಗೆಂದರೆ-ಮನೋರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸೇ ಅನೇಕರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಮನೋಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನೋಮಯವಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನವೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿ ಇರುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ (ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ) ಅವನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆ (6/29) ಇದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಃ’ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್’- ಸಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ಆಕರ್ಷಣ, ಸೆಳೆತ, ಅನುರಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಪರಾಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 24ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆಯ ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿರ್ವಾಣದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ- ‘ಸ ಯೋಗೀ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿರ್ವಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋಧಿ ಗಚ್ಛತಿ’ ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆಯ ಬಳಿಕ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಹೇಳಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿರುತ್ತವೋ, ತನ್ನ ಮತದ ಆಗ್ರಹ ವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಮುಕ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವನ್ನೇ ಸರ್ವೋಪರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವು ದಿಲ್ಲವೋ, ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಭಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ) ಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾರು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾಗಿರುವನೋ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ’ ಪದಬಂದಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಭೂತವಾದ ಮೇಲೆ ಜೀವಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಬಂಧ (ಸಾಧರ್ಮ್ಯ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ (14/2). ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದೂ ಮುಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಅನಂತಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ನಾಯಕ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತಾನೇ-ತನ್ನನ್ನು ವಿಲೀನ (ಸಮರ್ಪಿತ) ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧ (ಅಭಿನ್ನತೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ - ಮೇಮತಮ್’ (7/18). ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದೂ ಪರಾಭಕ್ತಿ (ಪ್ರೇಮ) ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ವಿವೇಕದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕ ಜಡತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುಬಲ್ಲದು, ಅದರಿಂದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತ ಭೇದಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ- ‘ಸದಸಚ್ಚಾಹಮ್’ (9/19) ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ವಿವೇಕ ಸಾಧ್ಯವಿರದೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಮೇಲೆ ಭರವಸೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರೊಳಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿರುತ್ತವೋ ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯು ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಕ್ತಿಯ ರಸ (ಅಖಂಡರಸ) ವನ್ನು ಸಪ್ಪೆಯಾಗಿಸಿ ಪ್ರೇಮದ ರಸ (ಅನಂತ ರಸ) ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಶಾಂತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋದಾಗ ‘ಶಾಂತ ಆನಂದ’ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ನಿಜಾನಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಅಖಂಡ ಆನಂದ’ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯುಂಟಾದಾಗ ಪರಮಾನಂದ ಅರ್ಥಾತ್- ‘ಅನಂತ ಆನಂದ’ (ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಪ್ರೇಮ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-55)

ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಾಮಭಿಜಾನಾತಿ ಯಾವಾನ್ಯಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।

ತತೋ ಮಾಂ ತತ್ತ್ವತೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಶತೇ ತದನಂತರಮ್ ॥

ಭಕ್ತ್ಯಾ - (ಆ) ಪರಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯಾವಾನ್ - ನಾನು ಎಷ್ಟಿದ್ದೇನೋ ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ, ಅಸ್ಮಿ - ಹೇಗಿದ್ದೇನೋ (ಇದನ್ನು) ತತ್ತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ಅಭಿಜಾನಾತಿ - ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನು, ತತಃ - ಮತ್ತೆ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ತತ್ತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ತದನಂತರಮ್ - ತತ್ಕಾಲವೇ, ವಿಶತೇ - (ನನ್ನಲ್ಲಿ) ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.॥55॥

ಆ ಪರಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಾನು ಎಷ್ಟಿದ್ದೇನೋ ಮತ್ತು ಹೇಗಿದ್ದೇನೋ ಇದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತತ್ಕಾಲವೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.॥55॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಾಮಭಿಜಾನಾತಿ’ - ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣ, ಅನುರಾಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಸಾಧಕನು ಸ್ವತಃ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವುದೇ (ಸ್ವತಂತ್ರ) ಅಸ್ತಿತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಅಹಂಭಾವದ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೇಮಸ್ವರೂಪಾ, ಪ್ರೇಮಾಭಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ-ಅವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವೆನೋ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಶಾಂತವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಇಂತಹ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಭಾವ ಉಳಿದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂಭಾವ ಇರುವತನಕ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಪರಾಧೀನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಈ ಅಹಂಭಾವವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ‘ಪರ’ವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಾಧೀನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತ ನಾದ್ದರಿಂದ ಪರಾಭಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಅಹಂಭಾವ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ತತ್ತ್ವದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಯಾವಾನ್’ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು-ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ನನ್ನದೇ ಆಶ್ರಯವಿದೆಯೋ, ಅವನು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳವನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ-ಜರಾ-ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ-ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಗುಣ ವಿಷಯ ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ ನನ್ನನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಗುಣ-ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಗುಣವಲ್ಲದೆ ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಶಿವ, ಗಣೇಶ, ಶಕ್ತಿ, ಸೂರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು-ಇದೇ ಪರಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ‘ಯಾವಾನ್’ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಯಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ತತ್ತ್ವತಃ’ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಆಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಕೊಂಡು ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನೇಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟ ದೇವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ಹೇಗಿದ್ದೇನೋ-ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳತ್ತಾನೆ.

‘ತತೋ ಮಾಂ ತತ್ತ್ವತೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಶತೇ ತದನಂತರಮ್’ — ಹೀಗೆ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತತ್ಕಾಲ*ವೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ಭಿನ್ನತೆಯ ಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

* ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾಲ-ಭೇದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದಬಳಿಕ ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ಅಜ್ಞಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಜೀವಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ (ರತಿ-ಪ್ರೀತಿ ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಣೆ) ತಾನಾಗಿ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ವಾಸನಾ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಕಾಮನೆ, ಆಸೆ, ತೃಷ್ಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ವಾಸನಾದಿಗಳ ವಿಷಯಗಳು (ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥ) ಕ್ಷಣಭಂಗುರ, ಪರಿರ್ವತನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಜೀವಾತ್ಮನು ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯ, ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಇವನು ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲದಲ್ಲಿ ಆಕೃಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಇವನಿಗೆ ಏನೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಏನಾದರು ಸಿಗಬಹುದು, ಈ ಭ್ರಮೆ, ವಾಸನೆಯ ಕಾರಣ ಇವನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮಹಾನ್ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಭಗವಂತನು ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಆ ಯೋಗವು ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಎಂಬ ಮೂರು ಯೋಗಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಈ ಮೂರರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮ ಮೂರೂ ಯೋಗದಲ್ಲಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಕರ್ತವ್ಯರತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ರತಿಯು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ‘ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿರತಃ’ (18/45) ಕರ್ಮಯೋಗದ ಈ ರತಿಯು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮರತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ (2/55; 3/17) ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿವೆಯೋ ಅವನ ಈ ರತಿಯು ಭಗವದ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ.ಘೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ‘ಆತ್ಮರತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ರತಿಯು ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ- ‘ಯೋಂತಃಸುಖೋಂತರಾರಾಮಃ’ (5/24). ಭಕ್ತಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ‘ಭಗವದ್ರತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ರತಿಯು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.+ ‘ತುಷ್ಯಂತಿ ಚ ರಮಂತಿ ಚ’ (10/9). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭಗವದ್ರಿತಿ’ಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೊಂಡಾಡಿದೆ.

+ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆಯಿಂದ ರತಿ ಅಥವಾ ಪ್ರೀತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಗೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ತನ್ನದೇ ಆದ ವಸ್ತುವು ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆತ್ಮೀಯತೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಲೇ ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಮುಗಿಯದ ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಲಕ್ಷಣ ಆನಂದವಿದೆ. ಆ ಆನಂದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಲೇ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮದ, ಮತ್ಸರ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಲಾರವು. ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಆನಂದ ಸಿಗದೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಕಾಮಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆನಂದ ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ನಾಶವುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸುಖ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶ ಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇಡುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಜೀವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾದರೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಎಂದೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅತಿನಾಸ್ತಿಕನಲ್ಲಿಯೂ ಆಪತ್ತು ಒದಗಿದಾಗ ಯಾರಾದರು ದೇವರಿದ್ದರೆ ರಕ್ಷಿಸಲಿ ಎಂಬ ಕೂಗು ಹೊರಡುತ್ತದೆ.

ತಪಸ್ವೀ, ಜ್ಞಾನೀ, ಕರ್ಮಿ-ಈ ಮೂವರಿಗಿಂತಲೂ ಯೋಗಿ (ಸಮತೆಯುಳ್ಳವನು) ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (6/46). ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಜಡತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವಾಗ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೂ, ಅನೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ (ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ) ಜ್ಞಾನ ಸಂಪಾದಿಸಿದರೂ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತೀರ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡಿದರೂ ದೊರೆಯುವುದೆಲ್ಲ ಅನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಯೋಗಿಗೆ ನಿತ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ವೀ, ಜ್ಞಾನೀ, ಕರ್ಮೀ-ಈ ಮೂವರಿಗಿಂತ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಯೋಗೀ, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ, ಹಠ ಯೋಗೀ ಲಯಯೋಗಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗಿ’ಯು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು (6/47) ಇದೇ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯೂ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಆ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಾವಾನ್’ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.*

* ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಾವಾನ್’ ಇದನ್ನೇ ‘ವಾಸದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ (7/19) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸತ್-ಅಸತ್, ಪರಾ-ಅಪರಾ, ಪುರುಷ-ಪ್ರಕೃತಿ, - ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮುಂತಾಗಿ ಎರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಪರವೆಂದೂ ಹೇಳಿದೆ- ‘ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್’ (11/37). ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ರೂಪದಿಂದಲೂ ಹೇಳಿದೆ- ‘ಅಪರಾ, ಪರಾ, ಅಹಮ್’ (7/5-6), ’ಕ್ಷೇತ್ರ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಮಾಮ್’ (13/1-2) ಹಾಗೂ ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ (15/16-17). ಈ ಮೂರನ್ನೂ (8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜನನು ಕೇಳಿದಾಗ) ಭಗವಂತನು ಆರು ಭೇದಗಳನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಅಪರಾ-ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ ‘ಪರಾ’ - ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವ ಹಾಗೂ ಕಾರಕ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಅಹಮ್-ನಿಗುಣ ಹಾಗೂ ಸಗುಣವಾಗಿದೆ.

ಈ ಆರು ಭೇದಗಳನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿಯಿರಿ-ಜಲ (ನೀರು) ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅದರ ಆರು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾಣು ರೂಪದಿಂದ ನೀರು ನಿರ್ಗುಣವಾಗಿದೆ, ಆವಿಯ ರೂಪದಿಂದ ಸಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮೋಡಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಾರಕ ಪುರುಷ (ಬಹ್ಮಾ) ಆಗಿದೆ. ಹನಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಳೆಯ ರೂಪದಿಂದ ನೀರು ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀರು (ಪೃಥ್ವೀ, ಜಲ, ತೇಜ, ವಾಯು ಇತ್ಯಾದಿ) ಪದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸಾಧಕನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’- ಇದನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪರಾಯಣ ನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಅಹಂಕಾರಾದಿಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಮಮತಾ ರಹಿತವಾಗಿ ಶಾಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನ ಅವಸ್ಥೆ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆಯಾದಾಗ ಪ್ರಪಂಚ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತಾ ಇದ್ದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿದು ಹೋದರೆ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಮನಾದ ಮೇಲೆ ಪರಾಭಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಾಭಕ್ತಿಯೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪ್ರೀತಿ ಯಾಗಿದೆ. ಆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೋಧವಾಗುತ್ತಲೇ ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ವಿಶತೇ ತದನಂತರಮ್’

ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು, ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅವನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು (11/54); ಆದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ದರ್ಶನ ಕೊಡಲು ಬಾಧ್ಯವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಅವನ ಸಾಧನೆಯು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ವಿವೇಕ-ಪ್ರಧಾನವಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದರ್ಶನವಾಗದಿದ್ದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊರತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು.

ಇಲ್ಲಿ ಆ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗುವುದೇ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ನಾರದ ಭಕ್ತಿ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.+ ಈ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಪೂರ್ಣತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಪಡೆಯುವುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ರಾಗವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದುಕುವ ಆಸೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಯುವ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವ ಬಯಕೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

+ ಗುಣರಹಿತಂ ಕಾಮನಾರಹಿತಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವರ್ಧಮಾನಮವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಮನುಭವರೂಪಮ್ । (ನಾರದಭಕ್ತಿಸೂತ್ರ-54)

ಈ ಪ್ರೇಮವು ಗುಣರಹಿತವಾಗಿದೆ, ಕಾಮನಾರಹಿತವಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ವಿಚ್ಛೇದರಹಿತವಾಗಿದೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮದಿಂದಲೂ ಸೂಕ್ಷತರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಭಕ್ತಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಲೇಶಮಾತ್ರ ಅಹಂಕಾರವಿರುತನಕ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಹಂಭಾವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಗುಣ ಸಂಗವಾದಾದಲೇ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು’ (13/21) ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ-ಗಾಢನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಾನಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಮೊದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಲೇ ನಾಮ, ರೂಪ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಜಾತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂವಿನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ ‘ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ’ ಈ ಅಹಂಭಾವ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉಚ್ಚದರ್ಜೆಯ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿರಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಅವಸ್ಥೆ ಇರುವವನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ (18/20)ದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಬೋಧವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಕನು ಸತ್ತ್ವಗುಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವತನಕ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚತ್ತಾಗ ತತ್ಕಾಲ ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಅಥವಾ ‘ಎಲ್ಲವೂ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’-ಎಂಬ ವೃತ್ತಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವೃತ್ತಿಯು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿತ್ತು, ಅದರ ಮರವೆ ಆದಂತಿತ್ತು, ಈಗ ಆ ತತ್ತ್ವದ ಜಾಗ್ರತಿಯಾಯಿತು, ಸ್ಮೃತಿ ಬಂತು ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಣಾತೀತನಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್- ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮರೆತುಹೋಗಿತ್ತು, ಈಗ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಯಿತು- ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಗದೆ ನಿದ್ದೆಯಾದರೋ ಕೇವಲ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿತು, ನನಗೆ ಅಲ್ಲ, ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು-ಎಂಬ ಅನುಭವವಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಿದ್ದೆ ಬರುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾಗುವುದು ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂಬ ಅನುಭವ ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು 14ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 22ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಅರ್ಥಾತ್-ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಮೋಹ, ಅರ್ಥಾತ್ ನಿದ್ದೆ ಬರುವುದು-ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ನಾನು ಎಷ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಹೇಗಿದ್ದೇನೆ (ಯಾವಾನ್ ಯಶ್ಚಾಸ್ಮಿ) ಈ ಮಾತು ಸಗುಣದ್ದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ಯಾವಾನ್-ತಾವಾನ್’ ನಿರ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಆಗಲಾರದು, ಸಗುಣದಲ್ಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಚತುಃ ಶ್ಲೋಕೀ ಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ‘ಯಾವಾನ್’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

ಯಾವಾನಹಂ ಯಥಾಭಾವೋ ಯದ್ರೂಪಗುಣಕರ್ಮಕಃ ।

ತಥೈವ ತತ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನಮಸ್ತು ತೇ ಮದನುಗ್ರಹಾತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-2/9/31)

ನಾನು ಎಷ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಯಾವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನು, ಯಾವ ರೂಪ, ಗುಣ, ಕರ್ಮವುಳ್ಳವನು, ಆ ನನ್ನ (ಸಮಗ್ರರೂಪದ) ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಅನುಭವವು ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಹೇಗಿದೆಯೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಆದೀತು.

‘ಯಾವಾನ್ ಯಶ್ಚಾಸ್ಮಿ’ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು 7 ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧಿ ಭೂತಾಧಿದೈವಂ ಮಾಂ ಸಾಧಿಯಜ್ಞಂ ಚ ಯೇ ವಿದುಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಸಗುಣದ ವಿಶೇಷತೆ ಹಾಗೂ ಮುಖ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನಿಗೆ (ಜ್ಞಾನೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಭಕ್ತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು (ಜ್ಞಾತ್ವಾ) ಮತ್ತು ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗುವುದು (ವಿಶತೇ) ಇವೆರಡೂ ಆಗುತ್ತವೆ, ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆ ಅವನಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನಿಗೆ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು (ಜ್ಞಾತುಮ್) ಮತ್ತು ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗುವುದು (ಪ್ರವೇಷ್ಟುಮ್) ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತ ದರ್ಶನ (ದ್ರುಷ್ಟಮ್) ಇದೂ ಆಗುತ್ತದೆ (11/54). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಿ ಸಂತರಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದ ಮಾತುಗಳಾದರೋ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ದರ್ಶನದ ಮಾತು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಒಂದಾಗುವಂತೆ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಯೋಗ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಸಾಧಕರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ (ವಿಶತೇ) ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಅಹಂವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಂಧವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮತ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರೇಮದ ಎರಡು ಅವಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ- (1) ಭಕ್ತನು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋದಾಗ ಪ್ರೇಮೀ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಎರಡಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಒಂದಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. (2) ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವು ಉಕ್ಕಿದಾಗ ಪ್ರೇಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಒಂದಾಗಿದ್ದರೂ ಲೀಲೆಗಾಗಿ ಎರಡಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಿಶತೆ’ ಪದವಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವದ ವಿಷಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೆ, ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು 4 ರಿಂದ 12ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಮತ್ತು 41 ರಿಂದ 48 ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ 13ರಿಂದ 40ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವಿಚಾರ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ಹಾಗೂ 49ರಿಂದ 55ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಧ್ಯಾನ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಸಿದನು. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಶರಣಾಗತಿ ಪ್ರಧಾನವುಳ್ಳ ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-56)

ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣ್ಯಪಿ ಸದಾ ಕುರ್ವಾಣೋ ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ।

ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾದವಾಪ್ನೋತಿ ಶಾಶ್ವತಂ ಪದಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ - ನನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಭಕ್ತನು, ಸದಾ - ಸದಾಕಾಲ, ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರ್ವಾಣಃ-ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ - ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ, ಶಾಶ್ವತಮ್ - ಶಾಶ್ವತವಾದ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ, ಪದಮ್ - ಪದವನ್ನು, ಅವಾಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥56॥

ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಭಕ್ತನು ಸದಾಕಾಲ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಅವಿನಾಶೀ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥56॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ’ - ಕರ್ಮಗಳ, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ, ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಅಥವಾ ಆಗದಿರುವ, ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ, ವಸ್ತುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದಿರಲಿ. ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ ಆಶ್ರಯ (ಆಸರೆ) ವಿರಲೀ. ಈ ರೀತಿ ಸರ್ವಥಾ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾದವನಿಗೆ, ತನ್ನ ಯಾವುದೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದವನಿಗೆ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದವನಿಗೆ, ಸರ್ವಥಾ ನನ್ನ ಆಶ್ರಿತನಾದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಉದ್ಧಾರ ನಾನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ (12/7); ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಜೀವನ-ನಿರ್ವಾಹ ಅಥವಾ ಸಾಧನ-ಸಂಬಂಧೀ ಯಾವುದೇ ಮಾತಿನ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುತ್ತೇನೆ. (9/22). ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಗೂ ನಾನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಬಲ್ಲೆ ಇದು ನನ್ನ ಎಂದೆಂದಿನ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ, ನಿಯಮವಾಗಿದೆ (9/30ರಿಂದ 32)

‘ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣ್ಯಪಿ ಸದಾ ಕುರ್ವಾಣಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವ’ ಮತ್ತು ‘ಕುರ್ವಾಣಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸದಾ’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಧ್ಯಾನಪರಾಯಣ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಶರೀರ, ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಯಮ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಮತ್ತು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಸದಾಕಾಲ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನಿಗೆ ಯಾವ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪದವನ್ನು ಲೌಕಿಕ, ಪಾರಲೌಕಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಶಾರೀರಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದ ಭಕ್ತನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಯಾರು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಸಾಧನೆ-ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವನಿಗೆ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಯಾರು ಯಂತ್ರದಂತೆ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಹೇಗಾಬಹುದು? ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಯುಕ್ತಿಯು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಹೀಗಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಿರುವುದು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ‘ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್’ - ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾರು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಿಯಿಸಿರುವನೋ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ತಡೆಯುವವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ?

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಮತ್ತು ಕೃಪೆ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಅಸತ್ತನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಿಮುಖನಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆ ಅವನಿಗೆ ಫಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಬಂದಂತೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ದೃಢವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ದೃಢವಾದಂತೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಪೂರ್ಣ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅವಾಪ್ನೋತಿ ಶಾಶ್ವತಂ ಪದಮವ್ಯಯಮ್’ — ಸ್ವತಃ ಸಿದ್ಧ ಪರಮ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ನಮ್ಮ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಶಾಶ್ವತ, ಅವ್ಯಯಪದವು ಸರ್ವೋ ತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಪರಮಪದವನ್ನು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪರಮಧಾಮ, ಸತ್ಯಲೋಕ, ವೈಕುಂಠಲೋಕ, ಗೋಲೋಕ, ಸಾಕೇತ ಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿದೇಹ-ಕೈವಲ್ಯ, ಮುಕ್ತಿ, ಸ್ವರೂಪಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪರಮಪದವು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಗಳ ಭೇದವಿರುವುದರಿಂದ ಉಪಾಸಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (8/21 ಮತ್ತು 14/27). ಭಗವಂತನ ಚಿನ್ಮಯ ಲೋಕವು ಒಂದು ದೇಶ-ವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಲೋಕವೂ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಲೋಕವು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವತ್ರ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಲೋಕವೂ ಸರ್ವತ್ರ ವಿರಾಜಮಾನ (ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ) ವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನ ಅನನ್ಯ ನಿಷ್ಠೆ ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಲೋಕ ಅವನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಆ ಲೋಕದ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳ ಅನುಭವವಾಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ದಿವ್ಯಲೋಕವು ಏಕದೇಶ-ವಿಶೇಷದಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂಬ ಧಾರಣೆ ಇರುವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಆ ಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನನ್ನು ಕರಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಭಗವಂತನ ಪಾರ್ಷದರು ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಬರುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ಅವನು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸಂಯಮಪೂರ್ವಕ ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನದ ಪರಾಯಣ ನಾಗಿರಬೇಕು, ಆಗ ಅವನು ಅಹಂತೆ ಮಮತೆ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ (18/51,52,53). ಆದರೆ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸದಾ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವನು- ‘ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ’ - ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದುದರಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡ ಬೇಕಾಗಿರದೆ ತನ್ನ ಬಲ, ವಿದ್ಯಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇರಿಸದೆ ಕೇವಲ ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯೇ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ- ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾದವಾಪ್ನೋತಿ ಶಾಶ್ವತಂ ಪದ ಮವ್ಯಯವ್’. ಭಗವಂತನೂಕೂಡ ಕೇವಲ ಭಕ್ತನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.* ಅವನ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ತುಲಸೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ —

* ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್ । (4/11)

ರಹತಿ ನ ಪ್ರಭು ಚಿತ ಚೂಕ ಕಿಏ ಕೀ ।

ಕರತ ಸುರತಿ ಸಯ ಬಾರ ಹಿಏ ಕೀ ॥

(ಬಾಲ 29/3)

ಪ್ರಭುವಿನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತರು ಮಾಡಿರುವ ತಪ್ಪುಗಳು ನೆನಪೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. (ಅವನ್ನು ಅವನು ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ). ಆದರೆ ಭಕ್ತನ ಹೃದಯದ ಭಾವಗಳನ್ನು ನೂರಾರು ಬಾರಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಜನ ಅವಗುನ ಪ್ರಭು ಮಾನ ನ ಕಾಊ ।

ದೀನ ಬಂಧು ಅತಿ ಮೃದುಲ ಸುಭಾಊ ॥

(ಉತ್ತರ. 1/3)

ಪ್ರಭುವು ಸೇವಕನ ಅವಗುಣವನ್ನು ಎಂದೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ದೀನ ಬಂಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅತ್ಯಂತ ಕೋಮಲ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

‘ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ’- ಇದರ ಅರ್ಥ-ನನ್ನ ವಿಶೇಷ ಆಶ್ರಯ ಅರ್ಥಾತ್-ಅನನ್ಯ ಆಶ್ರಯ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು.

ಏಕ ಬಾನಿ ಕರುಣಾ ನಿಧಾನ ಕೀ ।

ಸೋ ಪ್ರಿಯ ಜಾಕೆಂ ಗತಿ ನ ಆನ ಕೀ ॥

(ಮಾನಸ-ಅರಣ್ಯ 10/4)

ಯಾರಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರ ಆಶ್ರಯವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಆಸರೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ- ಇದು ದಯೆಯ ಭಂಡಾರನಾದ ಪ್ರಭುವಿನ ಬಿರುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧಾನ (ನಿಯಮ)ವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-57)

ಚೇತಸಾ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಮತ್ಪರಃ ।

ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸತತಂ ಭವ ॥

ಚೇತಸಾ - ಚಿತ್ತದಿಂದ, ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸಂನ್ಯಸ್ಯ - ಅರ್ಪಿಸಿ, ಮತ್ಪರಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿ (ಹಾಗೂ) ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮ್ - ಸಮತೆಯನ್ನು, ಉಪಾಶ್ರಿತ್ಯ - ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರ, ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವ, ಭವ - ಆಗು. ॥57॥

ಚಿತ್ತದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಮತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗು. ॥57॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕು ಮಾತು ಹೇಳಿರುವನು-—

(1) ‘ಚೇತಸಾ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ — ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚಿತ್ತದಿಂದ ನನಗೆ ಆರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡು.

(2) ‘ಮತ್ತರಃ’ ಸ್ವಯಂವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡು.

(3) ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ’ — ಸಮತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಬಿಡು.

(4) ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸತತಂ ಭವ’ — ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗು ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಚಲ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪಡೆ.]

‘ಚೇತಸಾ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ — ಚಿತ್ತದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನದೇ ಆಗಿವೆ. ಭಗವಂತನೆ ಇವೆಲ್ಲದರ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವೂ ಯಾರದೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸಹ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುವುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಚಿತ್ತದಿಂದ ದೃಢವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ, ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಕೇವಲ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ಅವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನ ತನವನ್ನು ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ತನ್ನತನವು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ, ನಿಜವಾದುದಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ತನದ ಭಾವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಿತ್ತೊಗೆದು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಚ್ಚೊತ್ತಬೇಕು.

‘ಮತ್ಪರಃ’- ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಲ್ಲದೆ ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ನನಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ಏನನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದ್ದಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ್ದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ದೇಶ, ಕಾಲ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ- ಇಂತಹ ಅನನ್ಯ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು ಒಂದು ಮಾತಿದೆ- ಹಣ-ಕಾಸು, ಕುಟುಂಬ, ಶರೀರ ಇವುಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯರು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ನಾವು ಇವುಗಳ ಒಡೆಯರಾದೆವು, ನಮಗೆ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಿಪತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಇದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸುಳ್ಳಾಗಿದೆ, ಒಣಭ್ರಮೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಮೋಸವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಗುಲಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ವಸ್ತು ಅವನ ಒಡೆಯನಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಆ ವಸ್ತುವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಇರಲಾರನು ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ತುಚ್ಛನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಸ್ತು ಬೇಕಾದರೆ ಶರೀರವಿರಲಿ, ಹಣವಿರಲೀ, ಕುಟುಂಬವಿರಲಿ, ವಿದ್ಯಾ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿರಲಿ, ಇವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಕೃತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ, ಪರವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಅಧೀನನಾಗುವುದೇ ಪರಾಧೀನ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಸ್ವಕೀಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಮ್ಮವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನ ಕುರಿತು ಇರುವಷ್ಟು ಆದರ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆದರಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಇರಲಾರದು. ಭಗಂತನು ಭಕ್ತನ ದಾಸನಾ ಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಮುಕುಟಮಣಿಯ ನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಮನುಷ್ಯನ ದಾಸವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಮುಕುಟಮಣಿಯಾಗಿಸಲಾರದು. ಅದಾದರೋ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ದಾಸನನ್ನಾಗಿಸಿ ಪದದಲಿತ ನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ಪರಾಯಣನಾಗಬೇಕು.

‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ’ — ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಸಮತೆಯ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮತೆ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವನು ಜ್ಞಾನೀ, ಧ್ಯಾನೀ, ಯೋಗೀ, ಭಕ್ತ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಆದಾನು! ಆದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬರದಿದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮತೆಯು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಅವನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದು-ಹೋಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಾನಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರನಾಗಿರಬೇಕು. ಸುಖ ಬಂತು, ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸುಖ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು, ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು ಆದರೂ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖದಲ್ಲಿ, ಅನುಕೂಲತೆ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಲ್ಲಿ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟದಲ್ಲಿ, ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಹೇಗಿದ್ದೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಬದಲಾದರೂ ನಾನು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸದಾಕಾಲ ಅವನೇ ಆಗಿರುತ್ತೇನೆ. ಈ ರೀತಿ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಬೇಕು. ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ ಬಂದೀತು. ಈ ಸಮತೆಯೂ ಭಗವಂತನ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿದೆ- ‘ಸಮತ್ವಮಾರಾಧನಮಚ್ಯುತಸ್ಯ’ (ವಿಷ್ಣ ಪುರಾಣ 1/17/90). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸತತಂ ಭವ’ — ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡವನ ಚಿತ್ತವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನಮೇಲೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸ್ವತಃಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನು ಬಂದು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ‘ಮಚ್ಚಿತಃ’ ಆಗುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಮಚ್ಚಿತಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸತತಮ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ (ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ) ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗು. ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ನಿರಂತರವಾದೀತು. ಅಹಂತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೋಡಗಿದಾಗ ಚಿತ್ತವು ಸ್ವತಃ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಶಿಷ್ಯನಾದಾಗ ‘ನಾನು ಗುರುವಿನ ವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂತೆ ಗುರುವಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಗುರುಗಳ ನೆನಪು ನಿರಂತರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗುರುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಅಹಂತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಕಾರಣ ಈ ಸಂಬಂಧದ ನೆನಪು ಬಂದರೂ ನೆನಪಿದೆ ಮತ್ತು ನೆನಪಾಗದಿದ್ದರೂ ನೆನಪಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವಯಂ ನಿರಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಿದರೆ ಗುರುವಿನೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿರುವನು; ಆದರೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಈ ಜೀವಿಯ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಆಗಿದೆ. ಆ ವಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು-‘ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಧಕನು ಏನಾದರೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕೆಲಸ-ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ದ್ರವಿತವಾಗಲು ಬಿಡಬಾರದು, ಚಿತ್ತವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಕರಗಿಸಿ ಬಿಡಬಾರದು ಅರ್ಥಾತ್-ತದಾಕಾರ ಆಗಲು ಬಿಡಬಾರದು, ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಕಠೋರವಾಗಿಸಿ ಇಡಬೇಕೆಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆವಿಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಜಪ, ಕೀರ್ತನೆ, ಭಗವತ್ಕಥಾ, ಭಗವಚ್ಚಿಂತನೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ದ್ರವಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು, ತಲ್ಲೀನ ಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಆ ರಸದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೇಲಿಸಿಬಿಡಬೇಕು.* ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

* ಕಾಠಿಣ್ಯಂ ವಿಷಯೇ ಕುರ್ಯಾದ್ ದ್ರವತ್ವಂ ಭಗವತ್ಪದೇ । ಉಪಾಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ದಿಷ್ಟೈರನುಕ್ಷಣ ಮತೋ ಬುಧಃ ॥

(ಭಕ್ತಿರಸಾಯನ-1/32)

ಪ್ರೇಮ ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಚಿತ್ತದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ನಿತ್ಯವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.+ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾದಾಗ ನಿತ್ಯಯೋಗ (ಪ್ರೇಮ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯೊಗ, ನಿತ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಯೋಗ, ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಯೋಗ-ಈ ನಾಲ್ಕು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಚಿತ್ತದ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು-

+ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಸಂಯೋಗ ವಾಗಲಾರದು. ಅದರದ್ದಾದರೋ ನಿತ್ಯವೂ ವಿಯೋಗವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ವಸ್ತುವಿನ ಚಿಂತನೆಯಾದರೆ ಅದು ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಯೋಗವಾಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಆ ವಸ್ತುವು ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುವು (ಹೊರಗಿನಿಂದ) ದೊರಕಿದಾಗ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ವಿಯೋಗ ಒಳಗಿನಿಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತು ಹೊರಟುಹೋದರೆ, ನಾಶವಾದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ‘ಈ ವಸ್ತುವು ನಮ್ಮದಾಗಿ ಇರಲೇ ಇಲ್ಲ, ನಮ್ಮದು ಆಗಲಾರದು’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದಾಗ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಒಳಗಿನಿಂದ ಸಂಯೋಗ ಒಪ್ಪಿದರೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ವಿಯೋಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸಂಯೋಗ ಒಪ್ಪಿದರೆ ಒಳಗಿನಿಂದ ವಿಯೋಗವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ವಿಯೋಗವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ಮರವೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಶ್ರೀರಾಧಾ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪರಸ್ಪರಮಿಲನವಾದರೆ ಇದು ‘ನಿತ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯೋಗ’ ವಾಗಿದೆ. ಮಿಲನವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಶ್ರೀರಾಧೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯತಮನು ಎಲ್ಲೊ ಹೊರಟುಹೋದನು ಎಂಬಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವಳು ಒಮ್ಮಿಂದೊಮ್ಮೆಗೆ - ‘ಹೇ ಪ್ರಿಯಾ! ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ನಿತ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನು ಇದಿರಿಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನ ಗಾಢವಾದ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಿಕ್ಕಿದಂತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಇದು ‘ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಇದಿರು ಬರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ- ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದು ಹೋಯಿತು; ಶ್ಯಾಮ ಸುಂದರನು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ, ಏನು ಮಾಡಲೀ? ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲೀ? ಶ್ಯಾಮ ಸುಂದರನು ಹೇಗೆ ದೊರಕುವನು? ಇಂತಹ ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ ಇದು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ನಿತ್ಯಯೋಗವನ್ನು ‘ಪ್ರೇಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮೀ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಇಬ್ಬರೂ ಅಭಿನ್ನರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು. ಪ್ರೇಮದ ಆದಾನ-ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದ ಲೀಲೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವರ್ಧಮಾನ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ದಿಂದ ಇದೆ? ಪ್ರೇಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಪರಸ್ಪರ ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ‘ಪ್ರಿಯತಮನು ಮೊದಲು ಹೊರಟು ಹೋಗಿದ್ದನು, ಅವನಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗಿತ್ತು; ಈಗ ಎಲ್ಲಿಗಾದರು ಪುನಃ ಹೋಗದಿರಲಿ!+ ಈ ಭಾವದ ಕಾರಣ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನು ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಲೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂತೋಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹೊರಟು ಹೋದಾನು-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.

+ ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮರಸದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸದಾ ಯೋಗವೇ ಇದ್ದು ವಿಯೋಗವಿರದಿದ್ದರೆ ಪ್ರೇಮರಸ ಬೆಳೆಯಲಾರದು, ಅಖಂಡ ಮತ್ತು ಏಕರಸವಾಗಿದ್ದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರೇಮರಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರೇಮ-(ಭಕ್ತಿ)ದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ರಸ ಅಥವಾ ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ದಾಸ್ಯ, ಸಖ್ಯ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ- ಈ ರಸಗಳಲ್ಲಿ ದಾಸ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಸಖ್ಯ, ಸಖ್ಯಕ್ಕಿಂತವಾತ್ಸಲ್ಯ, ವಾತ್ಸಲ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮಾಧುರ್ಯ ರಸಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಭಗವಂತನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರು ಒಂದು ರಸವು ಪೂರ್ಣತೆಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ರಸಗಳ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಸಗಳು ಬಂದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ದಾಸ್ಯರಸವು ಪೂರ್ಣತೆಗೆ ತಲುಪಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಖ್ಯ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ- ಈ ಮೂರೂ ರಸಗಳು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಬೇರೆ ರಸಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಪ್ರೇಮವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ಸ್ವತಃ ಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಪೂರ್ಣತೆ ಯಾದರೋ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ರತಿ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾದೀತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಇರಲಾರದು.

‘ದಾಸ್ಯ’ ರತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು- ‘ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಈಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಅವನ ದಾಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ! ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ಣಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅವನು ಇಚ್ಛಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಎಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲೀ, ನನ್ನಿಂದ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡಿಸಲಿ. ನನ್ನಮೇಲೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ತನ್ನತನ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಸಮ್ಮತಿ ಪಡೆಯದೇ ನನಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧಾನಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

‘ಸಖ್ಯ’- ರತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು-ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಸಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವನ ಸುಖನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ನನಗೆ ಅವನಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನೂ ಅವನಿಗೂ ಒಪ್ಪಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

‘ವಾತ್ಸಲ್ಯ’-ರತಿಯಲ್ಲಿ - ನಾನು ಭಗವಂತನ ತಾಯಿಯಾಗಿ ದ್ದೇನೆ, ಅಥವಾ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಅವನ ಗುರುವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅವನಾದರೋನನ್ನ ಮಗು ವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅಥವಾ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಸ್ವಾಮಿಭಾವ (ಒಡೆತನ) ಭಕ್ತನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲಾದರು ಅವನು ತನಗೆ ಏನಾದರು ಮಾಡಿಕೊಂಡಾನು ಎಂಬ ಗಮನವನ್ನು ಇಡಬೇಕು; ಹೇಗೆಂದರೆ -ನಂದರಾಜ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಯಶೋದೆ ಕೃಷ್ಣನ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನವಿಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬಾಲ ಕೃಷ್ಣನುಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ಅವನ ಗಮನವಿಡಲು ಬಲರಾಮನನ್ನೂ ಜೊತೆಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ಮಾಧರ್ಯ’* - ರತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ವಿಶೇಷ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆ (ಘನಿಷ್ಠ ಆತ್ಮೀಯತೆ) ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿನ್ನತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವು ದರಿಂದ ‘ಅವನಿಗಾಗಿ ಸುಖಮಯ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಸಬೇಕು, ಅವನಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವುದಿದೆ, ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಕಷ್ಟವಾಗದಿರಲಿ’- ಎಂಬ ಭಾವ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

* ಜನರು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾಧುರ್ಯ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರ ಭಾವವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಈ ಭಾವವು ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ-ಎಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಮಾಧುರ್ಯದ ಹೆಸರು ಮಧುರತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಿಹಿಯದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಿಹಿಯು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯಾದಾಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಅಭಿನ್ನತೆಯು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾದೀತೋ ಮಧುರತೆಯು ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ದಾಸ್ಯ, ಸಖ್ಯ ಮತ್ತು ವಾತ್ಸಲ್ಯಭಾವಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಧುರತೆ ಕಡಿಮೆ ಇರಲಾರದು. ಭಕ್ತಿಯ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಧುರ್ಯಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

ಅಭೇದ ಮತ್ತು ಅಭಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವೇ ಉಳಿದು ಬಿಟ್ಟರೆ, ದ್ವೈತಭಾವ ಸರ್ವಥಾ ಸಮಾಪ್ತವಾದರೆ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಅಭೇದ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡಿದ್ದರೂ ಒಂದಾಗಿ ಇರುವುದರ ಹೆಸರು ಅಭಿನ್ನತೆಯಾಗಿದೆ; - ಎರಡು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಘನಿಷ್ಠತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಭಿನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಭಿನ್ನತೆ ಎಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ಮಾಧುರ್ಯರಸ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಪ್ರೇಮರಸವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಈ ಪ್ರೇಮ-ರಸದ ಲೋಭಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರೇಮರಸವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲೆಂದೇ ಭಗವಂತನು ಒಂದರಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪವಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಾಕೀ ನ ರಮತೇ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 1/4/3). ‘ಸದೈಕ್ಷತ ಬಹು ಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಜಾಯೇ ಯೇತಿ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ-6/2/3).

ಪ್ರೇಮರಸವು ಅಲೌಕಿಕ, ಚಿನ್ಮಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಆಸ್ವಾದನೆ ಮಾಡುವವನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮೀ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಎರಡೂ ಚಿನ್ಮಯತತ್ತ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಎಂದೋ ಪ್ರೇಮೀ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಂದೋ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಪ್ರೇಮೀಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ಎರಡು ರೂಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರೇಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಕೆಲವು ಜನರು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಕಾಮವನ್ನೇ ಪ್ರೇಮವೆಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಹೇಳುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಮವಾದರೋ ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ಜೀವರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಜೀವರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚವಾಗಿರುವವರಲ್ಲಿ ಕಾಮ (ಸುಖ ಭೋಗದ ಇಚ್ಛೆ) ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರೇಮದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪಡೆಯುವ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ನೀಡುವ ಭಾವನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವ-ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖಭೋಗಿ ಸುವ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನಿಗೆ ಸುಖ ನೀಡುವುದು, ಸೇವಾಪರಾಯಣನಾಗಿರುವ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮವು ಕೇವಲ ಶರೀರದಿಂದಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವು ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಮೋಹ (ಮೂಢಭಾವ) ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮೋಹದ ಗಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚ,ಪ್ರಪಂಚದ ದುಃಖವೇ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗಿಂತಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣ ಆನಂದ ವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಜಡತೆ (ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ) ಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ಮಯತೆ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ)ಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಗವಿದ್ದರೆ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರತೆಯ ಲವಲೇಶವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್-ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ‘ಅವನು ನನಗೆ ಉಪಯೋಗವಾದಾನು’ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಅವನ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಆಗುವೆನು ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾಮಿಯು ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುವಿನ ಗುಲಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಪ್ರೇಮಿಯ ಗುಲಾಮ ನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಾಮದ ರಸ ನೀರಸತೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ರಸ ಆನಂದರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಾಮವು ಖಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂತೋಷದ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನ ಸಂತೋಷದ ಉದ್ದೇಶವಿರುತ್ತದೆ. ಕಾಮಮಾರ್ಗ ನರಕಗಳ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ-ಮಾರ್ಗವು ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಎರಡಾಗಿದ್ದ್ದು ಎರಡೇ ಆಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ದ್ವೈಧೀಭಾವ (ಭಿನ್ನತೆ ಅಥವಾ ಭೇದ) ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು ಎರಡಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಭಿನ್ನತೆಯು ಎಂದೂ ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.+

+ ದ್ವೈತಂ ಮೋಹಾಯ ಬೋಧಾತ್ಪ್ರಾಗ್ಜಾತೇ ಬೋಧೇ ಮನೀಷಯಾ । ಭಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಕಲ್ಪಿತಂ (ಸ್ವೀಕೃತಂ) ದ್ವೈತಮದ್ವೈತಾದಪಿ ಸುಂದರಮ್ ॥

ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಮದ್ವೈತಂ ದ್ವೈತಂ ಭಜನಹೇತವೇ । ತಾದೃಶೀ ಯದಿ ಭಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಾ ತು ಮುಕ್ತಿಶತಾಧಿಕಾ (ಬೋಧಸಾರ ಭಕ್ತಿ-42/43)

ಬೋಧಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ದ್ವೈತ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಬೋಧವಾದ ಮೇಲೆ ಭಕ್ತಿಗಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದ್ವೈತ ಅದ್ವೈತದಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸುಂದರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವಾದರೋ ಅದ್ವೈತವೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಭಜನೆಗಾಗಿ ದ್ವೈತವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿದ್ದರೆ ಆ ಭಕ್ತಿಯು ಮುಕ್ತಿಗಿಂತ ನೂರುಪಟ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅದರ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಅದು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು? ಸಾಧಕರಿಗೆ ಎರಡೇ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸಗಳಿವೆ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ (ಪ್ರೇಮ). ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಪಂಚದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರದಿರಲಿ- ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ’ (2/49) ಯಾರ ಕುರಿತು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿರಲಿ.

ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಮತೆ (ಬುದ್ಧಿಯೋಗ) ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸತತಂ ಭವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕ ರೀತಿಯಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-58)

ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತರಿಷ್ಯಸಿ ।

ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಹಂಕಾರಾನ್ನ ಶ್ರೊಷ್ಯಸಿ ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ ॥

ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗಿ (ನೀನು) ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ - ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ, ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು, ತರಿಷ್ಯಸಿ - ದಾಟಿಹೋಗುವೆ, ಅಥ - ಮತ್ತು, ಚೇತ್ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಅಹಂಕಾರಾತ್ - ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ, (ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು) ನ, ಶ್ರೋಷ್ಯಸಿ - ಕೇಳದಿದ್ದರೆ, ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ - ನಿನ್ನ ಪತನವಾದೀತು. ॥58॥

ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುವೆ ಮತ್ತು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನೀನು ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಪತನವಾದೀತು. ॥58॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತರಿಪ್ಯಸಿ’ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವುಳ್ಳವನಾದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನ, ಬಾಧೆ, ಶೋಕ, ದುಃಖ ಇವುಗಳಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುವೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ನಿನಗೆ ಯವುದೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಭಗವದ್ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಟ್ಟನು, ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತನಾದನು, ಸಮತೆಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಲೋಲುಪತೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖ ನಾದನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಚಲ ಸಂಬಂಧ ಜೊಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇದೆಲ್ಲ ಆದಾಗಲೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಕೊರತೆ ಉಳಿದು ಹೋಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಜನರಿಗಿಂತ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡು ಅಭಿಮಾನ ಬಂದಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವುದಾದರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೋಷಗಳು ಉಳಿದಿದ್ದರೆ, ಆ ದೋಷಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ದೋಷಗಳನ್ನು, ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಪೂರ್ಣ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಭಗವಂತನದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು- ‘ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತರಿಷ್ಯಸಿ’ ಅರ್ಥಾತ್-‘ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಕ್ತನು ತಾನಾಗಿ ತನಗೆ ತಿಳಿದಮಟ್ಟಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಬಳಿಕ ಏನಾದರು ಕೊರತೆ ಉಳಿದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅದು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಅಪರಾಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ. ಆ ಅಪರಾಧವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದ ಮೇಲೆ ಏನಾದರೂ ಕೊರತೆ ಉಳಿದು ಹೋದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುವನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖಗಿನಾರುವುದೇ ಬಾಧೆ ಇತ್ತು. ಆ ಬಾಧೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಬಿಟ್ಟರೆ ಈಗ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗಿಹೋದೀತು.

ಯಾರಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ, ಅವನಿಗೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ, ತನ್ನ ವರ್ಣ ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಆಯಾಯಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಕಾರಣ-ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರಾದಿ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲ ಸುಖ-ದುಃಖವೂ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಮರ್ಯಾದೆ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ ಮತ್ತು ವರ್ಣ ಆಶ್ರಮಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಗಳ ದಾಸ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಮಿರಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳು ಅನ್ಯಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಭುವಿನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಶರಣಾಗತಿಯದೇ ಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಜೀವಿಯು ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ (15/7). ಅವನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಅಂಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ ಹೋದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ದೇವ, ಋಷಿ, ಪ್ರಾಣಿ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಇತ್ಯಾದಿ ಆಪ್ತರ ಮತ್ತು ಅಜ್ಜ, ಮುತ್ತಜ್ಜ ಮುಂತಾದ ಪಿತೃಗಳ ಯಾವುದೇ ಋಣವಿರುವುದಿಲ್ಲ;* ಏಕೆಂದರೆ, ಶುದ್ಧ ಚೇತನ ಅಂಶನು ಇವರಿಂದ ಎಂದೂ ಏನನ್ನು ಪಡೆದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಜಡ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದಾಗಲೇ ಪಡೆಯುವುದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದಲೇ ಕೊರತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕೊರತೆ ಬರವುದಿಲ್ಲ- ‘ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ’ (2/16). ಅವನಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯೇ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅವರ ಋಣಿ ಹೇಗಾದಾನು? ಇದೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.

* ದೇವರ್ಷಿಭೂತಾಪ್ತನೃಣಾಂ ಪಿತೃಣಾಂ ನ ಕಿಂಕರೋ ನಾಯಮೃಣೀ ಚ ರಾಜನ್ ।
ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಯಃ ಶರಣಂ ಶರಣ್ಯಂ ಗತೋ ಮುಕುಂದಂ ಪರಿಹೃತ್ಯ ಕರ್ತಮ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ -11/5/41)

ರಾಜನೇ! ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನು ದೇವ, ಋಷಿ, ಪ್ರಾಣಿ, ಕುಟುಂಬದವರು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳು ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಋಣಿಯೂ, ಸೇವಕನೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಧನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದ ಸಮಸ್ಯೆ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಗಾದಿ ಅನೇಕ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳು ಬಂದಾಗಲೂ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯ ಆಸರೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಆ ವಿಘ್ನು-ಬಾಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳು ಬಾಧೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಕೃಪಾರೂಪವಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳು ಇದಿರಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾ ಗುವುದು ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವರ ಎರಡೂ ಕೆಲಸ ನಾನು ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನ ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಹಂಕಾರಾನ್ನ ಶ್ರೋಷ್ಯಸಿ ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ’ — ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಧಿಕ ಕೃಪೆಯ ಕಾರಣ ಆತ್ಮೀಯತೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ- ‘ಅಥ’-ಪಕ್ಷಾಂ ತರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಿರುವನೋ, ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ಅರ್ಥಾತ್ -ನಾನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲೆನು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಸಂಕೇತದಂತೆ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಪತನವಾದೀತು - ‘ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ’.

ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿರುವುದು, ಒಪ್ಪದಿರುವುದು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ‘ಚೇತ್’ - ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಪತನವಾದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನೀನು ಅಜ್ಞತೆ ಅಥವಾ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರು ಮರವೆಯ ಕಾರಣ ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ಇದೆಲ್ಲ ಕ್ಷಮ್ಯವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ನೀನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಪತನವಾದೀತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಮೂಲವಾದ ನಿನ್ನ ಅಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು.

ಮೊದಲು 4ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವನು-ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಸಖವಾಗಿರುವೆ- ‘ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ’ (4/3) ಮತ್ತು ಪುನಃ 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ -ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡು ‘ನನ್ನ ಭಕ್ತ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’- ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರತಿಜಾನೀಹಿ ನ ಮೇ ಭಕ್ತಃ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ (9/31) ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಅವನ ಪತನವೂ ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಆ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದಾನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ ಕಾರಣ ಅವನದೂ ಕೂಡ ಪತನವಾದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದ ಕಾರಣವೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಜನ್ಮ- ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ (9/3 ಮತ್ತು 16/20).

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 56ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ‘ಅವಾಪ್ನೋತಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ- ‘ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತಿಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ ‘ತರಿಷ್ಟಸಿ’ ದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ-‘ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನ ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಬಿಡುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇವೆರಡೂ ಮಾತುಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಕ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇದರ ಅರ್ಥ-ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಧರ್ಮವಾಗಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವು ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ದೊರೆತಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವವನು ಅತಿ ಎತ್ತರ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಅವನಿಗೆ ಮರಳಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ (ಜನ್ಮ-ಮರಣದಲ್ಲಿ) ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.* (8/16). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ದೊರಕಿದೆ ಯಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿಸಿರುವಾಗಲೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ರಹಿತನಾಗ ಬೇಕು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು-ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಪುರುಷನು ಈ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ (2/50) ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ಪರಮ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ.

* ಯೇನ್ಯೇರವಿಂದಾಕ್ಷ ವಿಮುಕ್ತ ಮಾನಿನಸ್ತ್ವಯ್ಯಸ್ತಭಾವಾದವಿಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧಯಃ ।
ಆರುಹ್ಯ ಕಚ್ಛೇಣ ಪರಂ ಪದಂ ತತಃ ಪತಂತ್ಯಧೋನಾದೃತಯುಷ್ಮದಂಘ್ರಯಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 10/2/32)

ಹೇ ಕಮಲ ನಯನಾ! ಯಾರು ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಕಾರಣ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಶುದ್ಧವಾಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಮುಕ್ತರೆಂದೇನೋ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವರು ಬದ್ಧರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಪದಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 11ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ನಾನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು 11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದೇ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ (18/56) ಮತ್ತು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದಾಟಿಬಿಡುವೆ (18/58). ಪರಮ ಪದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳು ಇದಿರಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನ ಬಾಧೆಗಳಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಪಾಪ ತಟ್ಟೀತು ಎಂಬ ಭಯವು ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂತಿತ್ತು; ಯುದ್ಧದ ಕಾರಣ ಕುಲಪರಂಪರೆಯು ನಾಶವಾದಾಗ ಪಿತೃಗಳ ಪತನವಾದೀತು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನರ್ಥ-ಪರಂಪರೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾಹೋದೀತು; ನಾವು ರಾಜ್ಯ ಲೋಭದಿಂದ ಈ ಮಹಾನ್ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೆವಲ್ಲ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಸುಟು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವೆನು ಮತ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷದವರು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟರೂ ನನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆದೀತು (1/36 ರಿಂದ 46). ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು, ಪಾಪಗಳನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುವೆ- ‘ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತರಿಷ್ಯಸಿ’. ಭಗವಂತನು ‘ದುರ್ಗಾಣಿ’ ಪದವನ್ನು ಬಹುವಚನದಿಂದ ಹೇಳಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪಾಪವು ಉಳಿಯದು; ಯಾವುದೇ ಬಂಧನ ಉಳಿಯದು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ನೀನು ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಕ್ತನ ಕೆಲಸ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತನಾಗುವುದಿದೆ, ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುವನು. ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನಮೇಲೆ ವಿಶೇಷಕೃಪೆಮಾಡಿ ಅವನ ಸಾಧನೆಯ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ದೂರ ಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ- ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ಮಹಾಮ್ಯಹಮ್’ (9/22). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ- ‘ವಿಶೇಷಾನುಗ್ರಹಶ್ಚ’ (3/4/38) ‘ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಅನುಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅದರ ವಿಶೇಷ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-59)

ಯದಹಂಕಾರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಮನ್ಯಸೇ ।

ಮಿಥ್ಯೈಷ ವ್ಯವಸಾಯಸ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತ್ವಾಂ ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ ॥

ಅಹಂಕಾರಮ್ - ಅಹಂಕಾರವನ್ನು, ಆಶ್ರಿತ್ಯ - ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಯತ್ - (ನೀನು) ಯಾವ, ನ, ಯೋತ್ಸ್ಯೆ - ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಮನ್ಯಸೇ - ತಿಳಿದಿರುವೆಯೋ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಏಷಃ - ವ್ಯವಸಾಯಃ - ನಿಶ್ಚಯವು, ಮಿಥ್ಯಾ - ಮಿಥ್ಯಾ(ಸುಳ್ಳು) ಆಗಿದೆ; (ಏಕೆಂದರೆ) ಪ್ರಕೃತಿಃ - (ನಿನ್ನ) ಕ್ಷಾತ್ರಪ್ರಕೃತಿಯು, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸೀತು. ॥59॥

ನೀನು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯೋ, ನಿನ್ನ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ವಿಥ್ಯಾ (ಸರಿಯಲ್ಲ) ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸೀತು. ॥59॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯದಹಂಕಾರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ’ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮಹತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಆ ಅಹಂಕಾರವೂ ‘ನಾನು ಶರೀರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಒಂದು ವಿಕೃತ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಕೃತ ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಯಪಡೆದ ಪುರುಷನು ಎಂದೂ ಕ್ರಿಯಾರಹಿ ತನಾಗಲಾರನು. ಕಾರಣ-ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ವಾಗಿದೆ, ಬದಲಾಗುವಂತಹುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿರುವ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು (3/5).

ಮನುಷ್ಯನು ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶನಾದಾಗ ನಾನು ಇಂತಹುದನ್ನು ಮಾಡುವೆನು, ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾರೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುವುದು-ಮಾಡದಿರುವುದು-ಇವೆರಡರಿಂದ ಬಿಡಗಡೆಯಾಗಲಾರನು. ಕಾರಣ-ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾದ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಮಾಡುವುದೂ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಮಾಡದಿರುವುದೂ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗದೆ, ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಹೋದಾಗ (ಇದು ಅವನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ), ಅವನಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿರಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನಿಂದ ಸಂಭವಿಸಲಾರದು. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಂಡವನಿಗೆ ಅಥವಾ ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದವನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಮನ್ಯಸೇ’ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಉಪದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು - ‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ (2/7) ಅನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವಷ್ಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು- ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ’ (2/9). ಈ ಮಾತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸರಿ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ-ಇವನಾದರೋ ಮೊದಲು ನನಗೆ ಶರಣಾದನು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಇವನು ನಾನು ಏನನ್ನು ಹೇಳದೆಯೇ ತಾನಾಗಿ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ವಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇವನ ಶರಣಾಗತಿ ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು? ಇದಾದರೋ ಅಹಂಕಾರದ ಶರಣಾಗತಿ ಯಾಯಿತು! ಕಾರಣ-ವಾಸ್ತವಿಕ ಶರಣಾಗತ ನಾದಾಗ ‘ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡುವೆನು, ಇದನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗತ ನಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುವುದು ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಗುಬಂತು (2/10), ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹವಿರುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲೇ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು-ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆಯೋ ಹಾಗೇ ಮಾಡು- ‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’ (18/63); ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಈ ಮಾತು ಭಗವಂತನೊಳಗೆ ಚುಚ್ಚಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಅದೇ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು - ‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ’ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ-ನೀನು ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೇ ಶರಣಾಗಿರುವೆ ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿಲ್ಲ, ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ನೀನು ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದರೆ ‘ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲೀ, ಏನು ಮಾಡದಿರಲೀ’ ಇದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಿನ್ನದಾಗಿರದೆ ನನ್ನದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಶರಣಾಗತ ನಾದಾಗ ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಾಧ್ಯವಾಗಿಸ ಲಾರದು (7/14). ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗದವನನ್ನು ಈ ತ್ರಿಗುಣಮಯಿ ಮಾಯೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕೃತಿಯು ಬಾಧ್ಯವಾಗಿ ಸುತ್ತದೆ (7/13); ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸದಾಕಾಲ ಪರವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ- ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

ಇದೊಂದು ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ-ಮನುಷ್ಯರು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಸದಾಕಾಲ ಪರವಶ (ಪರಾಧೀನ) ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಒಡೆಯರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಅವರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಗುಲಾಮರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಪರವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಮ್ಮವು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ನಿಜವಾಗಿ ನಮ್ಮವನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪರವಶತೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮನುಷ್ಯನು ಪದಾರ್ಥ ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಸರ್ವಥಾ ಪರತಂತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾದರೆ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾದಾಗ ಪರತಂತ್ರತೆ ಲವ-ಲೇಶವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ-ಇದು ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಶರಣಾಗದೆ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಶರಣಾದವರು ಸಾವಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ (ಪ್ರಪಂಚ ದಲ್ಲಿ) ಹರಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ‘ನಿವರ್ತಂತೇ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ’ (9/3). ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ- ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನೀನು ಏನನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಆ ನಿನ್ನ ಹೇಳುವಿಕೆ ನಡೆಯಲಾರದು. ನೀನು ಕ್ಷಾತ್ರ-ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಮಿಥ್ಯೈಷ ವ್ಯವಸಾಯಸ್ತೇ’ — ವ್ಯವಸಾಯ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿಶ್ಚಯವು ವಾಸ್ತವಿಕ ಮತ್ತು ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧದಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ನಮ್ಮ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡುವುದು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವುದು ಅವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಾಗುವ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಇದರ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಾಗುವ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವು (ಕ್ಷಾತ್ರ-ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ) ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಅರ್ಥಾತ್-ಮಿಥ್ಯಾ ಆಗಿದೆ, ಸುಳ್ಳಾಗಿದೆ. ಆಶ್ರಯ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಇರಬೇಕು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ್ದಲ್ಲ.

‘ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗುವುದಿದೆ’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣಿಯು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅವನ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ವಾಸ್ತವಿಕ ಅರ್ಥಾತ್-ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ನಿಶ್ಚಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು 9ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 30ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವನು- ಅತಿದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆಮಾಡಿದರೆ ಅವನನ್ನು ದುರಾಚಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಧು ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನದೇ ಭಜನೆ ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಿಕ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವನು.

‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತ್ವಾಂ ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನಿನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರ-ಸ್ವಭಾವವು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಭಾವವು-ಪರಾಕ್ರಮ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸ ದಿರುವುದು (18/43). ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿದಾಗ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ- ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ‘ಫಲ’ ಸರಿಯಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ‘ಕ್ರಿಯೆ’ಯು ಸರಿಯಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಅಹಂಕಾರ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ. ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಕೇಳದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಪತನವಾಗದೆ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ಪತನವಾದೀತು. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಮಾಡದಿರುವುದು ಬಾಧಕವಾಗಿರದೆ ಅಹಂಕಾರ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವೆನು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೂ ದೂರಮಾಡುವೆನು (18/56 ಮತ್ತು 58). ಆದರೆ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬಿಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಭಗವಂತನು-ನೀನು ಮರೆತು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ಏನೂ ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ, ಆದರೆ ನೀನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಪತನವಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ (ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿ) ನಾನೇ ಮಾಡಿಬಿಡುವಂತೆ, ಭಕ್ತನೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಲಿ ಎಂಬುದೇ ಭಗವಂತನ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಅವನು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೆ ಅವನ ಪತನವಾದೀತು. ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯ’ ವಾಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಆಶ್ರಯದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ‘ಅಹಂಕಾರ’ವನ್ನು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿರುವನು. ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ (ಯುದ್ಧ)ದಲ್ಲಿ ಒಂದೋ ನಾನು ತೊಡಗಿಸುತ್ತೇನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಕೃತಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸೀತು. ಪ್ರಕೃತಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಿನ್ನದಾಗಬಹುದು, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನನ್ನದಾಗಬಹುದು. ನಿನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಯಾದಾಗ ನೀನು ಬದ್ಧನಾಗುವೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಆದಾಗ ನೀನು ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ- ಪ್ರಕೃತಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸೀತು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-60)

ಸ್ವಭಾವಜೇನ ಕೌಂತೇಯ ನಿಬದ್ಧಃ ಸ್ವೇನ ಕರ್ಮಣಾ ।

ಕರ್ತುಂ ನೇಚ್ಛಸಿ ಯನ್ಮೋಹಾತ್ಕರಿಷ್ಯಸ್ಯವಶೋಪಿ ತತ್ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ಸ್ವೇನ - ತನ್ನ, ಸ್ವಭಾವಜೇನ - ಸ್ವಭಾವಜನ್ಯ, ಕರ್ಮಣಾ - ಕರ್ಮದಿಂದ, ನಿಬದ್ಧಃ - ಬಂಧಿತನಾದ (ನೀನು) ಮೋಹಾತ್ - ಮೋಹದ ಕಾರಣ, ಯತ್ - ಯಾವ ಯುದ್ಧವನ್ನು, ಕರ್ತುಮ್, ನ, ಇಚ್ಛಸಿ - ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನೀನು) ಅವಶಃ - (ಕ್ಷಾತ್ರಪ್ರಕೃತಿಗೆ) ಪರವಶನಾಗಿ, ಕರಿಷ್ಯಸಿ - ಮಾಡುವೆ.

ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನಾ! ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಜನ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ನೀನು ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಯಾವ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ನೀನು ಕ್ಷಾತ್ರಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಮಾಡುವೆ. ॥60॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸ್ವಭಾವಜೇನ ಕೌಂತೇಯ ನಿಬದ್ಧಃ ಸ್ವೇನ ಕರ್ಮಣಾ’ - ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಇದ್ದಿತೋ, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುವನೋ ಅರ್ಥಾತ್-ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಎಂತಹ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿದ್ದವೋ, ಹುಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕ ಏನೇನು ನೋಡಿ, ಕೇಳಿರುವನೋ, ಎಂತಹ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರಕಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವನೋ-ಅದೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಯಾವ ಅಭ್ಯಾಸ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅದರ ಹೆಸರು ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಭಾವಜನ್ಯ ಸ್ವಕೀಯ ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ- ‘ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತು ಮರ್ಹಸಿ’ (2/31)

‘ಕರ್ತುಂ ನೇಚ್ಛಸಿ ಯನ್ಮೋಹಾತ್ ಕರಿಷ್ಯಸ್ಯವಶೋಪಿ ತತ್’ — ಸ್ವಭಾವಜನ್ಯ ಕ್ಷಾತ್ರ-ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ನೀನು ಮೋಹದಕಾರಣ ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸು ವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಪರವಶನಾಗಿ ಮಾಡುವೆ. ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ-ಪಾಲನೆಯ ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿವೆ. ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಕರ್ಮಗಳಗಿಂತ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಗಳು ಅಥವಾ ದೋಷಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕೂಡ ಆ ದೋಷಗಳು ಬಾಧಕ (ಪಾಪ-ಜನಕ) ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ- ‘ಶ್ರೇಯಾನ್ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ (3/35; 18/47). ಆ ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮ (ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ)ಕ್ಕನುಸಾರ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಪರವಶನಾಗಿರುವೆ. ಯುದ್ಧ ರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ನಿನ್ನ ವಿಚಾರ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮೇಲೆ ಸ್ವಭಾವದ ಆಧಿಪತ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವರು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶರಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಯಾವುದಾದರು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾದರೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯ ಅನುಸಾರವೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಭಾವವು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ (3/33). ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ನಿನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರ ಸ್ವಭಾವವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸೀತು; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿರಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅಥವಾ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಕರ್ಮವೇ ನಿನಗಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದೀತು. ಕಾರಣ-ಶಾಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕನಾಗಿಯೇ ಅಳಿದು ಹೋಗುವವು; ಏಕೆಂದರೆ, ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಕಡೆಗಿರದೆ, ಆಜ್ಞೆಯ ಕಡೆಗಿದ್ದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗದೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗುವವು.

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರವಶತೆಯ ಮಾತು ಅನೇಕ ಕಡೆ ಬಂದಿದೆ (3/5; 8/19; 9/8 ಇತ್ಯಾದಿ); ಆದರೆ ಎರಡು ಕಡೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರವಶತೆಯ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ- ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ’ (3/33) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ - ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತ್ವಾಂ ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ’ (18/59).* ಇದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರಬಲತೆಯೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಯಾವುದಾದರು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿಯು, ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವಭಾವವು ಜೊತೆಗೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಪರಮಶುದ್ಧ ಇದ್ದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗತೆ ಇದ್ದರೆ ಅವರ ಜನ್ಮ ಏಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು? ಅವರ ಜನ್ಮವಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವದ್ದೇ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದ್ದೀತು- ‘ಕಾರಣಂ ಗುಣ ಸಂಗೋಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿ ಜನ್ಮಸು’ (13/21). ಸ್ವಭಾವದ್ದೇ ಮುಖ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಪರವಶತೆ ಇದ್ದರೆ, ಮತ್ತೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳು ಯಾರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವವು? ಗುರುಹಿರಿಯರ ಶಿಕ್ಷಣ ಯಾರಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾದೀತು? ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸದ್ಗುಣ-ಸದಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದಾನು?

* ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರವಶತೆಯ ಮಾತು ಬಂದಿಲ್ಲ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರ-ಮನುಷ್ಯನು ಗಂಗೆಯ ಪ್ರವಾಹವಾದರೋ ತಡೆಯಲಾರನು, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲನು. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ವರ್ಣೋಚಿತ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇನೋ ಬಿಡಲಾರನು, ಆದರೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಪರಮಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಸ ಬಲ್ಲನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರನು ಸರ್ವಥಾ ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಿರ್ಬಲ ಹಾಗೂ ಪರತಂತ್ರನಲ್ಲ. ನಿರ್ಬಲತೆ ಮತ್ತು ಪರತಂತ್ರತೆ ಕೇವಲ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದ ರಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಈಗ ಈ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-

(1) ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 34ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನ ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರುಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್-ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಅರ್ಥಾತ್-ಶಿಷ್ಯನು-ಗುರುವಿನ, ಪುತ್ರನು-ಮಾತಾ-ಪಿತೃಗಳ, ಪತ್ನಿಯು-ಪತಿಯ, ಆಳು-ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ತನ್ನ ಮನಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಗಳ ಆಜ್ಞೆಗನು ಸಾರ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಎಂದಾದರು ಬೇರೆ ಹೊಸ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ನಾವು ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ‘ರಾಗ’ ಅಳಿದುಹೋದೀತು. ಎಂದಾದರು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರಲು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞೆ ಇರುವುದರಿಂದ ನಾವು ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ‘ದ್ವೇಷ’ ಅಳಿದುಹೋದೀತು.

(2) ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ — ಮನುಷ್ಯನು ಮಮತೆಯುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಸಹಿತ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಅವನ ಬಳಿ ತನ್ನದಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಕೈಗೊಂಬೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ, ಅವನ ಇಚ್ಛೆಗನುಸಾರವೇ ಅವನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶೀಭೂತರಾಗದೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ (3/34) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅರ್ಪಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ (18/62) ಸ್ವಭಾವ ಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಬಂಧನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನುಷ್ಯನು ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡಿದರೂ ಅವನು ಒಮ್ಮೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಗಳಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ದೃಢವಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಭಾವವು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಮಾಡುವ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರೋ ಅವರಿಬ್ಬರ (ಸಾಧಕ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರ) ಕರ್ಮಗಳು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಆದರ್ಶ ವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅನುಕರಣೀಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ (3/21).

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — (1) ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವ (2) ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಎಂಬ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವವು ಸ್ವತಃ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಸ್ವ-ಸ್ವಭಾವ’ವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಆಗಂತುಕವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಪರ-ಸ್ವಭಾವ’ ವಾಗಿದೆ. ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವ ವಾದರೋ ಸಜಾತೀಯವಾದ್ದರಿಂದ ಜನ್ಯವಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವವು ವಿಜಾತೀಯವಾದ್ದರಿಂದ ಜನ್ಯ (-ಆಸಕ್ತಿ ಜನ್ಯ, ಕುಸಂಗಜನ್ಯ) ವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವು ದಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನು ಸಾರವೇ ತನ್ನ ವರ್ಣ-ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಬೇಕಾದರೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದು ಯುದ್ಧಮಾಡು, ಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಯುದ್ಧಮಾಡು, ಯುದ್ಧವಾದರೋ ನಿನಗೆ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾದೀತು. ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವಿದ್ದೀತು, ಅದರಿಂದ ವಿಹಿತಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾದೀತು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರವಿರಲಾರದು. ಅಹಂಕಾರವೇ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದು. ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾಗದವ, ಪ್ರಕೃತಿಯು ಮಹಾನ್ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನುಸಾರ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಶನಾದ ಹಾಗೂ ಅಶುದ್ಧಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬಲ್ಲನು?

ಜೀವಿಯು ಸ್ವಯಂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ; ಸ್ವಯಂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಭಾವವು ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿದುದಾಗಿದೆ; ಸ್ವಯಂ ಚೇತನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವ ಜಡವಾಗಿದೆ- ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜೀವಿಯು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಪರವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-61)

ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದ್ದೇಶೇರ್ಜುನ ತಿಷ್ಠತಿ ।

ಭ್ರಾಮಯನ್ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಯಂತ್ರಾರೂಢಾನಿ ಮಾಯಯಾ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಈಶ್ವರಃ - ಈಶ್ವರನು, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಹೃದ್ದೇಶೇ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ತಿಷ್ಠತಿ - ಇರುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು) ಮಾಯಯಾ - ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಯಂತ್ರಾರೂಢಾನಿ - ಶರೀರರೂಪೀ ಯಂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ, ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು (ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ) ಭ್ರಾಮಯನ್ - ಅಲೆಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.॥61॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಈಶ್ವರನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಶರೀರ ರೂಪೀ ಯಂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಅಲೆಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.॥61॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್....ಯಂತ್ರಾ ರೂಢಾನಿ ಮಾಯಯಾ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಈಶ್ವರನು ಎಲ್ಲರ ಶಾಸಕ, ನಿಯಾಮಕ, ಎಲ್ಲರನ್ನು ಭರಣ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ನಿರಪೇಕ್ಷನಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಸಂಚಾಲಕ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯಾರು ಶರೀರವನ್ನು ‘ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವರೋ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಲೆಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ವಿದ್ಯುಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಚಾಲಿತ ಯಂತ್ರ-ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಹತ್ತಿ ಕುಳಿತರೆ ಅವನು ಪರವಶನಾಗಿ ರೈಲಿನಂತೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ರೈಲಿನಿಂದ ಇಳಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ರೈಲಿನಂತೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರ ರೂಪೀ ಯಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ‘ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವರೆಗೆ ಈಶ್ವರನು ಅವನನ್ನು ಅವನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ* ಸಂಚಾಲಿತ ನಾಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

* ಸ್ವಭಾವವು ಕಾರಣ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸ್ವಭಾವವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ನಾನು-ನನ್ನದೆಂಬ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವವು ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವವು ಅಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ ಸ್ವಭಾವವು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಅರ್ಥಾತ್-ಶುದ್ಧವಾದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರವಶತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿ (ಸ್ವಭಾವ)ಯ ಪರವಶತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಈಶ್ವರನ ಮಾಯೆಯು ಅವನನ್ನು ಸಂಚಾಲಿತ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಈಶ್ವರನೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಲೆಸುತ್ತಾನೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾಗ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು, ಇದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು- ಎಂಬ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು? ಏಕೆಂದರೆ, ಯಂತ್ರಾರೂಢನಾದ ಕಾರಣ ನಾವು ಯಂತ್ರದ ಮತ್ತು ಯಂತ್ರದ ಸಂಚಾಲಕ ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಅಧೀನವಾದೆವು, ಪರತಂತ್ರರಾದೆವು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಯಂತ್ರದ ಸಂಚಾಲಕ (ಪ್ರೇರಕ) ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವುದಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದರ ಉತ್ತರ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಚಾಲಿತವಾಗುವ ಯಂತ್ರಗಳು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತವೆ. ಒಂದೇ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಚಾಲಿತವಾದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೋ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಯವುದೋ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಉರಿಯುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದರ ತೀರಾ ವಿರುದ್ಧ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿದ್ಯುತ್ತಿಗೆ-ನಾನು ಕೇವಲ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯನ್ನು ಆಗಿಸುವೆನು ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೇ ಉರಿಸುವೆನು ಎಂಬ ಆಗ್ರಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಂತ್ರಗಳಿಗೂ ನಾವು ಮಂಜು ಗಡ್ಡೆಯನ್ನೆ ಮಾಡುವೆವು ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೆ ಉರಿಸುವೆವು ಎಂಬ ಆಗ್ರಹವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಂತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು ಯಂತ್ರವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಯಾರಿಸಿರುವನೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಬೆಂಕಿ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ದೇವತೆ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಶರೀರರೂಪೀ ಯಂತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಆರೂಢವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆ ಎಲ್ಲ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಈಶ್ವರನು ಸಂಚಾಲಿತವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಸ್ವಭಾವವಿರುತ್ತದೋ ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಈಶ್ವರನಿಂದ ಪ್ರೇರಣೆ ಪಡೆದು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನದೆಂಬ ಸಂಬಂಧ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವನ ಸ್ವಭಾವ (ಒಳ್ಳೆಯದು ಕೆಟ್ಟ) ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ (ಸಜ್ಜನ) ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗು ತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ (ದುಷ್ಟ) ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಕೆಟ್ಟ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನ ಕೈವಾಡವಿಲ್ಲ. ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟ ಸ್ವಭಾವದ್ದೇ ಕೈವಾಡವಿದೆ.

ವಿದ್ಯುತ್ತು ಯಂತ್ರದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಅದನ್ನು ಸಂಚಾಲಿತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಹೀಗೆಯೇ ಈಶ್ವರನು ಪ್ರಾಣಿಯ (ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ) ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನನ್ನು ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಭಾವವಿರುವಂತೆ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವವು. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ-ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೂ ಪರತಂತ್ರರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ದೇವತೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯೇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯಶರೀರವು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೆಂದೇ ಸಿಕ್ಕಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ಆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಮಾಡಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಈಶ್ವರನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ- ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಎಲ್ಲಕಡೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಬಾವಿಯಿಂದಲೇ ನೀರು ಸಿಗುವಂತೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಹೃದಯವು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಜ್ಞ (ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ- ‘ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್’ (3/15).

ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರ

ಸಾಧಕರು ಭಜನೆ, ಕೀರ್ತನೆ, ಧ್ಯಾನಾಧಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ‘ಭಗವಂತನು ದೂರವಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಈಗ ಸಿಗಲಾರನು, ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗಲಾರನು, ಇನ್ನು ನಾನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ; ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಪ್ರಾಯಶಃ ಭಗವಂತ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸುವುದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು-ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅವನು ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದ್ದರೆ ನಾನು ಮಾಡುವ ಜಪದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ; ನಾನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಇದ್ದಾನೆ; ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಹೇಳುವ ‘ನಾನು-ನಾನು’ ಆ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ. ಆ ‘ನನ್ನ’ ಇರುವ ಆಧಾರವಾದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಾನುತನವಾದರೋ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ನಾನುತನದಿಂದಲೂ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಭಜನೆ-ಜಪ-ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒ್ಪಪುವುದರಿಂದ ನಾನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಎರಡು (ಬೇರೆ-ಬೇರೆ) ಆಯಿತು-ಇದು ದ್ವೈತಾಪತ್ತಿ ಆದೀತು. ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸಮಾಧಾನ-ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದ ರಿಂದ ದ್ವೈತಾಪತ್ತಿ ಬರದೆ ಅಹಂಕಾರ (ನಾನೆಂಬುದು)ವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಕಂಡು ಬರುವ ಬೇರೆಯಾದ ತನ್ನ ಸತ್ತೆಯಿಂದಲೇ ದ್ವೈತಾಪತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನವ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ನೆರೆಬಂದಾಗ ಅದರ ನೀರು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಮಳೆ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ಅದರ ನೀರು ಪುನಃ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ನೀರು ಹೊಂಡದಲ್ಲಿ ಶೇಖರವಾಗುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್-ಗಂಗೆಯಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಗಂಗೋಝಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಗಂಗೋಝ್ಜವನ್ನು ಮಧ್ಯದಂತೆ ಮಹಾನ್ ಅಪವಿತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಗಂಗೆಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಕಾರಣ ಅದು ಹೊಲಸಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕೀಟಾಣುಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಅದು ರೋಗಗಳ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪುನಃ ಎಂದಾದರೂ ಜೋರಾಗಿ ನೆರೆ ಬಂದರೆ ಆ ಗಂಗೋಝಜುವು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಲೇ ಅದರ ಏಕದೇಶೀಯತೆ, ಅಪವಿತ್ರತೆ, ಅಶುದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗಿ ಪುನಃ ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರ ಗಂಗಾಜಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದಾಗ ಇವನಲ್ಲಿ, ಪರಿಚ್ಛನ್ನತೆ, ಪರಾಧೀನತೆ, ಜಡತೆ, ವಿಷಮತೆ, ಅಭಾವ, ಅಶಾಂತಿ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ದೋಷ (ವಿಕಾರ)ಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ, ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಭಿನ್ನತೆ, ಪರಾಧೀನತೆ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕಾರಣ-ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ ಸ್ವರೂಪ) ನಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲ. ದೋಷಗಳಾದರೋ ಅಹಂತೆ (ನಾನೆಂಬ) ಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತವೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಭ್ರಾಮಯನ್’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಚಾಲನೆಯು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ- ‘ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ’ (10/8). ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸ್ವ-ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನೇನೋ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಗ್ರಹವಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಆಗ್ರಹವಿಲ್ಲ ದಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕಾಮನೆ- ಮಮತೆ-ಆಸಕ್ತಿಗೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಪುಣ್ಯ ಅಥವಾ ಪಾಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ನರಕಗಳಿಗೆ, ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಪ್ರೇರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಗನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಯಂತ್ರಾರೂಢವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರವಶತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸಲು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-62)

ತಮೇವ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ ।

ತತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಂ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಶಾಶ್ವತಮ್ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು) ಸರ್ವಭಾವೇನ - ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ, ತವ್,ಏವ - ಆ ಈಶ್ವರನನ್ನೇ, ಶರಣಮ್, ಗಚ್ಛ - ಶರಣುಹೋಗು, ತತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ - ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ (ನೀನು) ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿ (ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಉಪರತಿ) ಯನ್ನು ಶಾಶ್ವತಮ್ - (ಮತ್ತು) ಅವಿನಾಶೀ, ಸ್ಥಾನಮ್ - ಪರಮ ಪದವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 62 ॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೋದ್ಭವ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಈಶ್ವರನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೋಗು, ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀನು ಪರಮ ಶಾಂತಿ (ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಉಪರತಿ) ಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — [ಸಂತ ಮಹಾತ್ಮರು ಮುಂದಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವರ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ-ವಿಶ್ವಾಸ ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೊಂದು ದೌರ್ಬಲ್ಯವಾಗಿದೆ.* ಆದರೆ ಅವರು ಹೊರಟುಹೋದಾಗ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅಳುತ್ತಾನೆ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಶಾಶ್ವತಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ನೀನೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗಿ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಬಾಧೆಗಳಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗುವೆ; ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅನಿಸಬಹುದು, ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂತು.]

* ‘ಅತಿ ಪರಿಚಯಾದವಜ್ಞಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲಿ ಯಾರೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಅವಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ತಮೇವ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛ’ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಈಶ್ವರನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸಂಚಾಲಕನಾದ ಅವನಿಗೇ ಶರಣು ಹೋಗು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಪದಾರ್ಥ, ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದರ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯದೆ ಕೇವಲ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸು.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಮನುಷ್ಯನು ಶರೀರರೂಪೀ ಯಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ನಾನು ನನ್ನದೆಂಬ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಈಶ್ವರನು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಲೆಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ಶರೀರ ರೂಪೀ ಯಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ನಾನು-ನನ್ನದು ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವಿಡದೆ ನೀನು ಕೇವಲ ಆ ಈಶ್ವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಸರ್ವಭಾವೇನ’ ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಶರಣು ಹೋಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನದೇ ಚಿಂತನೆಯಾಗಲೀ, ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಅವನದೇ ಪೂಜೆಯಾಗಲೀ, ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅವನದೇ ಭಜನೆಯಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರಲೀ. ಆ ವಿಧಾನವು ಬೇಕಾದರೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅನುಕೂಲವಿರಲೀ, ಪ್ರತಿಕೂಲವಿರಲೀ, ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ- ಆಹಾ! ಭಗವಂತನಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಕೃಪೆ ಇದೆ! ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳದೇ ನನ್ನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ, ನನಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲೆಂದೇ ಅವನು ಇಂತಹ ವಿಧಾನ ಮಾಡಿರುವನು ಎಂದು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನ ವಾಗಬೇಕು.

‘ತತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಂ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿಶಾಶ್ವತಮ್’ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಶಾಶ್ವತ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು (56ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಮತ್ತು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀನು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತಸ್ಥಾನ (ಪದ)ವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಪದವನ್ನೇ ‘ಪರಾ ಶಾಂತಿ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪರಾ ಶಾಂತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಾನ’ (ಪರಮಪದ) ಎರಡನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಾ ಶಾಂತಿ’ ಯ ಅರ್ಥ-ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಉಪರತಿ ಮತ್ತು ‘ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಾನ’ ದ ಅರ್ಥ-ಪರಮ ಪದವೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಭಗವಂತನು ‘ತಮೇವ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛ’ ಪದಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಈಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ-ಏನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಈಶ್ವರನಲ್ಲವೇ? ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಅವನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗು’ ಹೀಗೆ (ಪರೋಕ್ಷ ರೀತಿಯಿಂದ) ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಇದರ ಸಮಾಧಾನ-ಭಗವಂತನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಈಶ್ವರನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನೇ ‘ಗುಹ್ಯಾದ್ಗುಹ್ಯತರಮ್’ (18/63) ಅರ್ಥಾತ್-ಗುಹ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಗುಹ್ಯತರವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಆದರೆ ತನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ (18/64) ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಗುಹ್ಯತಮ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಈಶ್ವರನಿಂದಲೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಭಗವಂತನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿರುವನು-ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ, ಅವಿನಾಶೀ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯೋಗಮಾಯೆ ಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ (4/6); ನಾನು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದೇನೆ- ಹೀಗೆ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (5/29); ಆದರೂ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ (9/24). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನ್ವಯ-ವ್ಯತಿರೇಕದಿಂದಲೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಈಶ್ವರತ್ವ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದ್ದೇಶೇರ್ಜುನ ತಿಷ್ಠತಿ’ (18/61) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು 15ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ’ (15/15) ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಇವರು ಇಬ್ಬರಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ತಮೇವ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಇದರ ಕಾರಣ-ಹಿಂದಿನ 56ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಶಾಶ್ವತ ಅವಿನಾಶೀ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು 57ನೇ 58ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟು ‘ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಏನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ-ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಪತನವಾದೀತು ಎಂದು ಗದರಿಸಿದನು. 59ನೇ 60ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ-ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲಾರೆ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಾಡಿರುವ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವು ನಿಲ್ಲಲಾರದು ಮತ್ತು ನೀನು ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಭಗವಂತನು ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಗೆ ಭಗವಂತನು-ನೀನು ನನಗೆ ಶರಣಾಗಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನನ್ನೇ ಶರಣು ಹೋಗು ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ವಿರಾಜಮಾನ ಈಶ್ವರನೇ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಜೀವಿಯು ಈಶ್ವರನದೇ ಅಂಶ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈಶ್ವರನಿಗೇ ಶರಣಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಯು ಈಶ್ವರನ ವಶ (ಶರಣ)ದಲ್ಲಿ ಆಗುವವರೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯವಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಜಡತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ಮಯತೆಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದಂತೆಲ್ಲ ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ-ನೀನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-63)

ಇತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಮಾಖ್ಯಾತಂ ಗುಹ್ಯಾದ್ಗುಹ್ಯತರಂ ಮಯಾ ।

ವಿಮೃಶ್ಯೈತದಶೇಷೇಣ ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು ॥

ಇತಿ - ಈ, ಗುಹ್ಯಾತ್ - ಗುಹ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ, ಗುಹ್ಯತರಮ್ - ಗುಹ್ಯವಾದ, ಜ್ಞಾನಮ್ - (ಶರಣಾಗತಿ ರೂಪೀ) ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಮಯಾ - ನಾನು, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಆಖ್ಯಾತಮ್ - ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ, ಏತತ್ - (ಈಗ ನೀನು) ಇದನ್ನು, ಅಶೇಷೇಣ - ಚೆನ್ನಾಗಿ, ವಿಮೃಶ್ಯ-ವಿಚಾರಮಾಡಿ, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಇಚ್ಛಸಿ - ಬಯಸುವೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಕುರು - ಮಾಡು. ॥63॥

ಈ ಗುಹ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗುಹ್ಯವಾದ ಶರಣಾಗತಿರೂಪೀ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ. ಈಗ ನೀನು ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡು. ॥63॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಮಾಖ್ಯಾತಂ ಗುಹ್ಯಾದ್ಗುಹ್ಯತರಂ ಮಯಾ’- ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ಮಾತನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷವಾಗಿಸಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಈ ಗುಹ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗುಹ್ಯತರವಾದ ಶರಣಾಗತಿರೂಪೀ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ‘ಗುಹ್ಯ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಶರಣಾಗತಿಯು ‘ಗುಹ್ಯತರವಾಗಿದೆ.*

* ಯೋಗಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (2/51); ಜ್ಞಾನಯೋದಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ (4/38); ಯೋಗಯುಕ್ತ ಮುನಿಯು ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (5/6); ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ ಶಾಂತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ (5/12) ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಜಡತೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು-ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನಾನೇ ಉಪದೇಶಮಾಡಿದ್ದೆ, ಅದೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ (4/3); ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ (9/4); ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ (15/18) ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಗವತ್ತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮಾತುಗಳು ‘ಗುಹ್ಯತಮ’ ವಾಗಿವೆ.

ನೀನು ಕೇವಲ ನನಗೇ ಶರಣು ಬಾ, ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಮಾಡುವುದಿರುವುದಿಲ್ಲ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವೆ, ನೀನು ಶೋಕ-ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬೇಡ (18/66) ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ’ವಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಯೋಗ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ‘ಪರಮಗುಹ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/68/75)

‘ವಿಮೃಶ್ಯೈತದಶೇಷೇಣ’ — ಗುಹ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಗುಹ್ಯತರ ಶರಣಾಗತಿರೂಪೀ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ನಾನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡು. ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 57-58ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಭಕ್ತಿ (ಶರಣಾಗತಿ)ಯ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ‘ಏತತ್’ ಪದದಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿವೆಯೋ, ಅವನ್ನು ‘ಅಶೇಷೇಣ’ ಪದದಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.+

‘ವಿಮೃಶ್ಯೈತದಶೇಷೇಣ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ-ಎಲ್ಲಾದರು ಅರ್ಜುನನು ನನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯಧಿಕ ಕೃಪಾಳು ತನದ ಒಂದು ಗೂಢಾಭಿಸಂಧಿ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಕಡೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಕೊಟ್ಟರೆ ನಿಜವಾದ ಮಾತು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅವನ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದೀತು, ಮತ್ತೆ ಅವನು ನನ್ನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಲಾರನು.

+ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾತುಗಳು ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ- ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ (6/47); ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವವರು ಮಾಯೆಯಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ (7/14); ಎಲ್ಲವು ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ- ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನಗೆ (ಭಗವಂತನ) ಶರಣಾಗುವ ಮಹಾತ್ಮರು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭರಾಗಿದ್ದಾರೆ (7/19); ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾನು ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದೇನೆ (8/14); ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಮ ಪುರುಷನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (8/22); ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಆಶ್ರಿತ ಮಹಾತ್ಮರು ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ (9/13); ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಭಕ್ತರು ನಿರಂತರ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಾಗೂ ನನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (9/14); ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಾನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ (9/22) ಭಕ್ತನ ಮೂಲಕ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಪಿತ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ (9/26); ನೀನು ಮಾಡುವ ಹವನ, ಕೊಡುವ ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಿಸುವ ತಪಸ್ಸು ಎಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು (9/27); ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ನೀನು ಶುಭಾಶುಭ ಫಲರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ (9/28); ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು, ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗು, ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನಾಗು ಮತ್ತು ನನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡು (9/34); ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಭಕ್ತರ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ದೂರಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (10/9-11); ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡಲು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಬರಬಲ್ಲೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲನು (11/54); ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (11/55); ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನು ಅತಿ ಉತ್ತಮ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (12/2); ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ನನಗೆ ಪರಾಯಣರಾದವರನ್ನು ನಾನು ತುಂಬಾ ಬೇಗ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ (12/6,7); ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಮನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಿತು (12/8); ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ (14/26); ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನು ಸರ್ವವಿತ್ ಆಗುತ್ತಾನೆ (15-19) ಇತ್ಯಾದಿ, ಇತ್ಯಾದಿ.

‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’ — ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಕುರಿತು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿದ್ದಂತೆ ಮಾಡು. ನೀನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಹಾಗೇ ಮಾಡು-ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದ ರಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಕೃಪಾಳುತನ ಮತ್ತು ಹಿತೈಷಿತನವೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಮೊದಲು ‘ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ’ (7/2), ‘ಇದಂ ತು ತೇ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನಸೂಯವೇ’ (9/1) ‘ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ’ (10/1) ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವನು, ಆದರೆ ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೃಪೆ’ ಇದೆ.

‘ನ ಶ್ರೋಷ್ಯಸಿ ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ’ (18/58) ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗದರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ‘ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ’ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಭಾವ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯಿತು.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನತನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನ ‘ಅತ್ಯಧಿಕ ಕೃಪೆ’ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆ ತುಂಬಿದೆ. ಕಾರಣ-ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ಗದರಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬಿದ್ದಷ್ಟು ‘ನ ಶ್ರೋಷ್ಯಸಿ ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಪ್ರಭಾವ ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಾದರೋ ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಗಾಬರಿಗೊಂಡನು! ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ತಿಳಿಸಿದರು, ಆತ್ಮೀಯತೆಯಿಂದ ಗದರಿಸಿದರೂ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾತು ಹೇಳಿದರೂ ನಾನು ಏನೂ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ, ಇದು ನನ್ನ ದೊಡ್ಡತಪ್ಪಾಯಿತು; ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ- ‘ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು. ಈಗಲಾದರೋ ನಾನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ! ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ದುಃಖಿತನಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳದೆಯೇ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’- ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳದೆ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದ ಸೆಳೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಚೆಂಡನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ, ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ನಿರಾಕಾರ ಈಶ್ವರನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಸಮಗ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಬರಿದಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು. ನಿರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಸಾಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿರಾಕಾರ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ವಿಮೃಶ್ಯೈತದಶೇಷೇಣ’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ-ನನ್ನ ಈ ಪೂರ್ಣ ಉಪದೇಶದ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೋ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಪೂರ್ಣ ಉಪದೇಶದ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು ಅರ್ಜುನನ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತುಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಸಾರವನ್ನು ವಕ್ತಾ ತಿಳಿದಷ್ಟು ಶ್ರೋತಾ ತಿಳಿಯಲಾರನು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು- ‘ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡು’ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದ ತನ್ನ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ಹೆದರಿ ಹೋದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-64)

ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಂ ಭೂಯಃ ಶ್ರುಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ ।

ಇಷ್ಟೋಽಸಿ ಮೇ ಧೃಢಮಿತಿ ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ಹಿತಮ್ ॥

ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್ - ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಷ್ಯವಾದ, ಪರಮಮ್ - ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ, ವಚಃ - ವಚನವನ್ನು (ನೀನು) ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ, ಶ್ರುಣು - ಕೇಳು, (ನೀನು) ಮೇ - ನನ್ನ ದೃಢಮ್ - ಅತ್ಯಂತ, ಇಷ್ಟಃ - ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರ, ಅಸಿ - ನಾಗಿರುವೆ. ತತಃ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಇತಿ - ಈ (ವಿಶೇಷ) ಹಿತಮ್ - ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು (ನಾನು) ತೇ - ನಿನಗೆ, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು. ॥64॥

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ವಚನವನ್ನು ನೀನು ಪುನಃ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ನೀನು ನನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಶೇಷ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುವೆನು. ॥64॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಂ ಭೂಯಃ ಶ್ರುಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ’ — ಮೊದಲು 63ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಗುಹ್ಯ (ಕರ್ಮಯೋಗದ) ಮತ್ತು ಗುಹ್ಯತರ (ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ನಿರಾಕಾರದ ಶರಣಾಗತಿಯ) ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ‘ಇದಂ ತು ತೇ ಗುಹ್ಯತಮಮ್’ (9/1) ಹಾಗೂ ‘ಇತಿ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್’ (15/20)- ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಗುಹ್ಯತಮ (ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ) ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು, ಆದರೆ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಮಾತನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಗಾಬರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಭಗವಂತನು- ನಾನು ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಅರ್ಥಾತ್-ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳುವೆನು, ನೀನು ನನ್ನ ಪರಮ, ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲರೆದುರಿಗೆ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವ ಮಾತಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು 67ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇದಂತೇ ನಾತಪಸ್ಕಾಯ ನಾಭಕ್ತಾಯ ಕದಾಚನ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಅಸಹಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಅಭಕ್ತನಿಗೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ನಿಷೇಧಮಾಡಿ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ (66ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ - ಎಂಬ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಮಾತನ್ನು ಇರಿಸಿರುವನು. ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಇದು ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯಮಯ ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇಶವಾಗಿದೆ.*

* ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಭೂಯ ಏವ ಮಹಾಬಾಹೋ ಶ್ರುಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಂ ಭೂಯಃ ಶ್ರುಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ಏವಮಹಾಬಾಹೋ’ ಇದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಪದಬಂದಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕೇವಲ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳೇ ಬದಲಾಗಿವೆ, ಉಳಿದ ಹತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳು ಅವೇ ಇವೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯ ಏವ ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ಮಚ್ಚಿತಾಃ’ (10/9) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ’ (18/57-58) ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಂ ಭೂಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮಚಿತ್ತಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಸಾಮಾನ್ಯರೀತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದೂರವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ತೇಹಂ ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ’ (10/1) ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ಹಿತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಮನಾ ಭವ’ (9/34) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆಗಲೇ ‘ಭೂಯ ಏವ ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಂ ಭೂಯಃ’ ಹೇಳಿ ಕೂಡಲೇ ‘ಮನ್ಮನಾಭವ’ (18/65) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಪದವುಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇಬಾರಿ ಬಂದಂತೆ ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ ಇಂತಹ ವಾಕ್ಯವು ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ ಸಮ್ಮೂಢ ಚೇತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಶಿಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶ ಕೊಡಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ (66ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ನೀನು ಧರ್ಮ ನಿರ್ಣಯದ ಭಾರವನ್ನು ತನ್ನಮೇಲೆ ಹೊರಬೇಡ, ಆ ಭಾರವನ್ನು ನನಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು-ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡು ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ನನಗೆ ಶರಣು ಬಾ. ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಪಾಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯಾವ ಭಯವಿದೆಯೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆನು. ನೀನು ಎಲ್ಲ ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಪರಮ ವಚನ’ವಾಗಿದೆ.

‘ಭೂಯಃ ಶ್ರುಣು’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಾನು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮೊದಲೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪುನಃ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಈ ಮಾತಿನ ಕುರಿತು ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನವಿಡು.

ಈ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ‘ಮತ್ಪರಃ.......ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸತತಂ ಭವ’ (18/57) ಮತ್ತು ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತರಿಷ್ಯಸಿ’ (18/58) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೂ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಮೊದಲು ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಆ ಮಾತಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಪುನಃ ಅದೇ ಮಾತಿನಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನ ಗಮನ ಹರಿಸಲು ಮತ್ತು ಆ ಮಾತಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ಇಷ್ಟೋಽಸಿ ಮೇ ದೃಢಮಿತಿ’ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು-‘ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅನುಯಾಯಿಗೆ, ಅಜ್ಞಾಪಾಲಕನಿಗೆ, ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ಇಂತಹ ಮಾತು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷೆ ಬೇರೆ ಏನು ಕೊಡಬಹುದು! ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲಿ-ಭಗವಂತನು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಅಥವಾ ಸಂದೇಹ ವಿಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ- ‘ನೀನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ವಷ್ಟಪಡಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು? ಬೇರೆಯವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ, ಸಂದೇಹ, ಗೊಂದಲವಿದ್ದರೆ ಆಗ ಸ್ವಷ್ಟಪಡಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಇಷ್ಟಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾವ-ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನನ್ನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವರೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಇಷ್ಟದೇವರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತಿಯವಿಷಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಈ ನಿಯಮವಿದೆ- ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂ ತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11) ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾವ ಭಕ್ತನು ಹೇಗೆ ನನಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೋ, ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಿಲ್ಲ. ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಉದ್ಧವನ ಬಳಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ನಿನ್ನಂತಹ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿರುವಷ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಶಂಕರನು, ಬಲರಾಮನು, ಹೇಚ್ಚೇಕೆ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಲಕ್ಷಿಯೂ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಆತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಿಯರಾಗಿಲ್ಲ.*

* ನ ತಥಾ ಮೇ ಪ್ರಿಯತಮ ಆತ್ಮಯೋನಿರ್ನ ಶಂಕರಃ । ನ ಚ ಸಂಕರ್ಷಣೋ ನ ಶ್ರೀರ್ನೈವಾತ್ಮಾ ಚ ಯಥಾ ಭವಾನ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 11/14/15)

‘ದೃಢಮ್’ - ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನೀನು ಒಮ್ಮೆ ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವೆ (2/7) ಆಗ ನಿನಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಭಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಯಾರು ನನಗೆ ಶರಣು ಬಂದು ಒಮ್ಮೆಯಾದರೂ ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ‘ನಾನು ನಿನ್ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಭಯ (ಸುರಕ್ಷಿತ) ನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ- ಇದು ನನ್ನ ವ್ರತವಾಗಿದೆ.+

+ ಸಕೃದೇವ ಪ್ರಪನ್ನಾಯ ತವಾಸ್ಮೀತಿ ಚ ಯಾಚತೇ । ಅಭಯಂ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋ ದದಾಮ್ಯೇತದ್ ವ್ರತಂ ಮಮ ॥

(ವಾ. ರಾ. 6/18/33)

‘ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ಹಿತಮ್’ - ನೀನು ನನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಅತ್ಯಂತಗೋಪನೀಯ, ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುವೆನು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ನಾನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿರುವ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನನಗೆ ಶರಣಾಗುವುದರಿಂದ ನನಗೇನಾದರು ಲಾಭವಾಗಬಹು ಎಂಬುದಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ ನಿನ್ನದೇ ಹಿತವಾದೀತು. ಇದರಿಂದ-ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಹಿತವು ಬೇರೆಯದರ ಆಸರೆಯನ್ನು ಪಡೆಯದೇ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಶರಣಾಗುವ ಮಾತಿನಲ್ಲೆ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗದೆ ಜೀವಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಹಿತವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾರದೇ ಆಸರೆ ಪಡೆದರೆ ಆ ಆಸರೆ ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದರ ಆಸರೆ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದೀತು? ಅವುಗಳ ಆಸರೆ ನಿಲ್ಲಲಾರದು, ಆದರೆ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ, ದುಃಖ ಇವುಗಳು ಉಳಿದುಬಿಟ್ಟಾವು. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ದೂರವಾದ ಕೆಂಡವು ನೀರಿನ ಆಶ್ರಯಪಡೆದರೆ ಇದ್ದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಇದ್ದಲನ್ನು ನೂರು ಮಣ ಸಾಬುನು ಹಾಕಿ ತೊಳೆದರೂ ಬೆಳ್ಳಗಾಗದು’. ಆದರೆ ಅದೇ ಇದ್ದಲನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದರೆ ಅದು ಕೆಂಡ (ಅಗ್ನಿರೂಪ) ವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಈ ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾದಾಗ ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇದ್ದು ದುಃಖ ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಇವನು ಭಗವತ್ಸ್ಪರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ತಮೇವ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛ’ (18/62) ಇದರಲ್ಲಿ ನಿರಾಕಾರದ ಶರಣಾಗತಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ (18/66) ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರದ ಶರಣಾಗತಿ ಇದೆ. ನಿರಾಕಾರಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯಾದೀತು; ಆದರೆ ಸಾಕಾರದ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗಿಹೋದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಕಾರದ ಶರಣಾಗತಿಯು ‘ಸರ್ವ್ಯಗುಹ್ಯತಮ’ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೇ ‘ಪರಮ ವಚನ’ವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 10ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ‘ಶ್ರುಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.

ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ - ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ- ‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಮ್’ (2/7) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ನೀನು ನನ್ನ ಇಷ್ಟ ಮಿತ್ರನಾಗಿರುವೆ- ‘ಇಷ್ಟೋಽಸಿ’! ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಗುರುವಾದರೋ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಶಿಷ್ಯನಾಗಿಸದೆ ತನ್ನ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾತೂ ಕೂಡ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಹಿತದ ಮಾತಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ಹಿತಮ್’ ಎಂದುಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-65)

ಮನ್ಮನಾ ಭವ ಮದ್ಭಕ್ತೋ ಮದ್ಯಾಜೀ ಮಾಂ ನಮಸ್ಕುರು ।

ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ ಸತ್ಯಂ ತೇ ಪ್ರತಿಜಾನೇ ಪ್ರಿಯೋಸಿ ಮೇ ॥

ಯದ್ಭಕ್ತಃ - (ನೀನು) ನನ್ನ ಭಕ್ತ, ಭವ - ಆಗು, ಮನ್ಮನಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು, ಮದ್ಯಾಜೀ - ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತಹವನಾಗು (ಮತ್ತು) ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ನಮಸ್ಕುರು - ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡು (ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು) ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏಷ್ಯಸಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳವೆ (ಇದನ್ನು ನಾನು) ತೇ - ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ, ಸತ್ಯಮ್ - ಸತ್ಯವಾಗಿ, ಪ್ರತಿಜಾನೇ - ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತೇನೆ; (ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು) ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ. ॥65॥

ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು, ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವಂತಹವನಾಗು ಮತ್ತು ನನಗೇ ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ಹೀಗೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ. ॥65॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಸಾಧಕನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಅಹಂತೆ (ನಾನೆಂಬ)ಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು. ಕಾರಣ-ಅಹಂತೆಯು ಬದಲಾಗದೆ ಸಾಧನೆಯು ಸುಗಮವಾಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹಂತೆಯು ಬದಲಾದಾಗ ಸಾಧನೆಯು ಸುಗಮವಾಗಿ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಆಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಆಗಬೇಕು.

ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಯಾರದಾದರ ಶಿಷ್ಯನಾದಾಗ ‘ನಾನಾದರೋ ಗುರುವಿನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಿವಾಹವಾದ ಮೇಲೆ ಕನ್ಯೆಯು ‘ನಾನು ಗಂಡನ ಮನೆಯವಳು’ ಎಂದು ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಕುಲದ ಸಂಬಂಧ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಧಕನು- ‘ನಾನಾದರೋ ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದವನಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚವೂ ನನ್ನದಲ್ಲ’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಅಹಂತೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅಹಂತೆಯು ಬದಲಾದಾಗ ಮಮತೆಯೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬದಲಾಗಿಹೋಗುತ್ತದೆಘೆ

‘ಮನ್ಮನಾ ಭವ’ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಮೇಲೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ- ತನ್ನವನಾದವನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮನ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಜಪ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನವು ತುಂಬಾ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಮದ್ಯಾಜೀ’ — ಅಹಂತೆ ಬದಲಾದಾಗ ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನವನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ಭಗವಂತನ ಸೇವಾರೂಪವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಧಕನು ಮೊದಲು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸಗಳು ಈಗ ಭಗವಂತನ ಕೆಲಸಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ದೃಢವಾದಂತೆಲ್ಲ ಅವನ ಸೇವಾ-ಭಾವ, ಪೂಜಾ-ಭಾವದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತಾಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲೀ, ಮನೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿ, ಶರೀರದ ಕೆಲಸಮಾಡಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ಮೇಲು-ಕೀಳು ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಮಾಡಲಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯ ಭಾವವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಧೋರಣೆ ಅವನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮಾಂ ನಮಸ್ಕುರು’ — ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡಿ ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತ ನಾಗಬೇಕು. ನಾನು ಪ್ರಭುವಿನ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವೆನು- ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾವವಿರಿಸಿ, ಏನೆಲ್ಲ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದಿರಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಂಗಲಮಯ ವಿಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಪರಮ ಸಂತೋಷಿಯಾಗಬೇಕು.

ಭಗವಂತನು ನನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಿಧಾನ ಮಾಡಿದರೂ, ಅದು ಮಂಗಲಮಯವೇ ಆದೀತು. ಪೂರ್ಣಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಯಲೀ, ತಿಳಿಯದಿರಲಿ- ಈ ಮಾತುಬೇರೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನವಾದರೋ ನನಗಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿರದೆ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಕೃಪೆಗೈದು ನನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕಳಿಸಿರುವ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪರಮಸುಹೃದ್ ವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವೆಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಅವರನ್ನು ಪರಮಶುದ್ಧವಾಗಿಸಿ ತನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ- ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವವು ದೃಢವಾಗುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

‘ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ ಸತ್ಯಂ ತೇ ಪ್ರತಿಜಾನೇ ಪ್ರಿಯೋಸಿ ಮೇ’ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗುವುದರಿಂದ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾದ್ದರಿಂದ, ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವನಾದ್ದರಿಂದ, ನನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೆ ಪಡೆಯುವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನಲ್ಲೇ ವಾಸಮಾಡುವೆ.* ಹೀಗೆ ನಾನು ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

* ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುವುದು, ಅವನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ತೊಡಗುವುದು, ಅವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು- ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಾಧನೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಆದಾಗ ಉಳಿದ ಮೂರೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.

‘ಪ್ರಿಯೋಸಿ ಮೇ’ — ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನಿಗೆ ಜೀವಮಾತ್ರರ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರೇಮವಿದೆ. ತನ್ನ ಅಂಶನಾದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯನಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಬೇಕಾದರೆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಎಭಂತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಲೀ, ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕಲೀ, ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಜೀವಿಗಳ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನ ಈ ಕೃಪಾಪೂರ್ಣ ವಿಧಾನವು ಅವನ ಪ್ರೀತಿಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿಸಿ ‘ಪ್ರಿಯೋಸಿ ಮೇ’ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇವಲ ಜೀವರೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವಿಯೋಗವಾಗುವಂತಹ ಪ್ರಪಂಚ (ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಕುಟುಂಬ, ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು) ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನವನೆಂದು ಎಂದೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಜೀವಿಯೇ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯು ನಿತ್ಯ ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜೀವಿಯು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿತ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅವನಿಂದಾಗುವ ತಪ್ಪು. ಇದೇ ಕಾರಣ-ಸಂಬಂಧಿಯು ಉಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವೇ ಅನರ್ಥದ ಹೇತುವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದು, ಒಪ್ಪದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಯಾರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಬೇಕು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದೇ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ - ‘ನಿನಗೆ ಸಮಗ್ರ (ಮಾಮ್)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋದೀತು’ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ- ‘ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಂ ಯಥಾ ಜ್ಞಾಸ್ಯಸಿ ತಚ್ಛ್ರುಣು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮತ್ತೆ ‘ನಿನಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಉಂಟಾದೀತು’ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು 7ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ- ‘ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್’ (7/18) ‘ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋತ್ಯರ್ಥಮಹಂ ಸ ಚ ಮಮ ಪ್ರಿಯಃ’ (7/17) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಸಾರವಾದಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-66)

ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ ।

ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಶುಚಃ ॥

ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ - ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು, ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ - ಬಿಟ್ಟು(ನೀನು) ಏಕಮ್ - ಕೇವಲ, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ಶರಣಮ್, ವ್ರಜ - ಶರಣಾಗು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತ್ವಾ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯಃ - ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ, ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ - ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆ, ಮಾ, ಶುಚಃ - ಚಿಂತಿಸಬೇಡ. ॥66॥

ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಕೇವಲ ನನಗೇ ಶರಣಾಗು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆ, ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ. ॥66॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ - ಭಗವಂತನು-ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯ, ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅರ್ಥಾತ್ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏನು ಮಾಡಬಾರದು-ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಓರ್ವ ನನಗೆ ಶರಣಾಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಾರವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪತಿವ್ರತೆಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ತನ್ನ ಶರೀರದ ಜತನ-ಶೃಂಗಾರವೂ ಕೂಡ ಪತಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಮನೆ, ಕುಟುಂಬ, ವಸ್ತು, ಪುತ್ರ-ಪುತ್ರಿಯರು ಮತ್ತು ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಶರೀರವನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನದಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಪತಿದೇವರದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾಳೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಪತಿವ್ರತೆಯು ಪತಿಪರಾಯಣಳಾಗಿ ಪತಿಯ ಗೋತ್ರದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಗೋತ್ರವನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನೂ ಕೂಡ ಶರೀರದಿಂದ ಹಿಡಿದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಗೋತ್ರ, ಜಾತಿ, ಹೆಸರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ನಿರ್ಭಯ, ನಿಃಶೋಕ, ನಿಶ್ಚಿಂತ ಮತ್ತು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 41 ರಿಂದ 44ನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಸ್ವಭಾವಜ ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿವೆ, ಪುನಃ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಅನಂತರ 47ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ (ಪ್ರಕರಣದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ) 48ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದ್ದರಿಂದ ತಾನಾಗಿಯೇ ‘ಧರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ-ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಸರಿಯಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕನುಸಾರವೂ ಸರಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ (18/73) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನು. ಕೇವಲ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಅಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್-ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಕರ್ತವ್ಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಡಬಲ್ಲನು! ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 6ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.*

* ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡದಿರಲು ಉದ್ದವಾದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನೇ ಹೇಳಿರುವನು- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯಾಗಲೀ, ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲೀ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು (5ನೇಶ್ಲೋಕ); ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಒಳಗಿನಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (6ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಮಾಡುವವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ (7ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಶರೀರದ ನಿರ್ವಾಹವೂ ನಡೆಯಲಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲೇ ಬೇಕು (8ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಬಂಧನದ ಭಯದಿಂದಲೂ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ಬಿಟ್ಟು ತನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವೂ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ (9ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕರ್ತವ್ಯ ಸಹಿತ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ-ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾದೀತು ಮತ್ತು ಇದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ನಿಮಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿಕೊಡುವಂತಹುದಾದೀತು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವರು (10ನೇಶ್ಲೋಕ); ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಇಬ್ಬರೂ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ (11ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ದೊರಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುವವನು ಕಳ್ಳನಾಗಿದ್ದಾನೆ (12ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಕರ್ತವ್ಯ -ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪಾಪಿಯು ಪಾಪವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ (13ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವವನ ಬದುಕು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ (16ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಆಸಕ್ತಿ-ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (19ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಜನಕಾದಿ ಜ್ಞಾನೀಗಳೂ ಕೂಡ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವರು; ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೂಡ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು (20ನೇಶ್ಲೋಕ); ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಿ-ನಾನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಾನು ವರ್ಣ ಸಂಕರತೆಯ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (23, 24ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಆಸ್ತಿಕ ಅಜ್ಞಾನಿಯಂತೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು (25ನೇ ಶ್ಲೋಕ); ಜ್ಞಾನಿಯು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬದ್ಧಿ ಭೇದವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡದೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅವರಿಂದಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಬೇಕು (26ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಈ ಪ್ರಕಾರ 3ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಗೀತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾಗ-ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಿಕ್ಷೆ ಎತ್ತುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು (2/5); ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದನು (2/31 ರಿಂದ 38). ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಏನನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು? ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಈಗ ಮಾಡುವುದಿದೆ. ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿ ಸುವುದು-ಎಂಬ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವರು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟು- ಸಾವಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ- ‘ಏವಂತ್ರಯೀ ಧರ್ಮಮನು ಪ್ರಸನ್ನ್ನಾ ಗತಾಗತಂ ಕಾಮಕಾಮಾ ಲಭಂತೇ’ (9/21) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನದೇ ಆಶ್ರಯಪಡೆದಾಗ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಅರ್ಜುನನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೀಗೇ ಆಗಿದೆ.

ಕರ್ಣನೊಡನೆ ಅರ್ಜುನನ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಕರ್ಣನ ರಥದ ಚಕ್ರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿಯಿತು. ಕರ್ಣನು ರಥದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು ರಥದ ಚಕ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಲು ತೊಡಗಿದನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಅಯ್ಯಾ! ನಾನು ಚಕ್ರವನ್ನು ಎತ್ತುವವರೆಗೆ ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪ ನಿಲ್ಲು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ರಥದ ಮೇಲೆ ಇರುವೆ, ನಾನು ರಥಹೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು ನಿನ್ನಂತಹ ರಥಿಕನಿಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ನೀನು ಸಹಸ್ರಾರ್ಜುನನಂತೆ ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಕರ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಣನಲ್ಲಿ -‘ನಿನ್ನಂತಹ ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಧರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ, ಪಾಪವಲ್ಲ.+ ನೀನು ಈಗತಾನೇ ಆರು ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು ಸೇರಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಮುತ್ತಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಿಲ್ಲ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಧರ್ಮದ ಮಾತು ನೆನಪಾದುದು ಸೌಭಾಗ್ಯವೇ ಸರಿ! ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವವನಿಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುವ ಯಾವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅರ್ಜುನನು ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗಿಸ ತೊಡಗಿದನು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ತಪ್ಪುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಭಗಂತನಿಗೆ ಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೇ ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನೂ ಕೂಡ.

+ ಆತತಾಯಿನಮಾಯಾತಂ ಹನ್ಯಾದೇವಾವಿಚಾರಯನ್ ॥ ನಾತತಾಯಿವಧೇ ದೋಷೋ ಹಂತುರ್ಭವತಿ ಕಶ್ಚನ ।

(ಮನುಸ್ಮೃತಿ 8/350-351)

ತನ್ನ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡದೆಯೇ ಕೊಂದು ಹಾಕಬೇಕು. ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಸಂದೇಹವಿತ್ತು (2/6). ನಾವು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೆ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ನಾಶಮಾಡುವುದು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೇ ಬೆಳೆದೀತು (1/40 ರಿಂದ 44). ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ನಾವು ನೋಡಿದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಏನು ಮಾಡಬಾರದು, ಧರ್ಮವೆಂದರೇನು? ಅಧರ್ಮವೆಂದರೇನು? ಈ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿ? ನೀನು ಧರ್ಮ ನಿರ್ಣಯದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡು. ಇದೇ ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.

‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ ಈ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ‘ಏಕಮ್’ ಪದವು ‘ಮಾಮ್’ ಇದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ಮಾಮ್’ (ಭಗವಂತನು) ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅನೇಕರಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಏಕಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ಅನನ್ಯ’ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಅರ್ಜುನನು ‘ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ (3/2) ಮತ್ತು ‘ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಮ್’ (5/1) ಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ‘ಏಕಮ್’ ಪದದಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದೇ ‘ಏಕಮ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ-ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಿವೆಯೋ, ಆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸಾಧನೆ ಒಂದು ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅವಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅವೆಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯ ಪುರ್ವಾಪರವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಾರ ಮತ್ತು ಶಿರೋಮಣಿ ಸಾಧನೆಯು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ವಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಹಾಡಿರುವನು. ದುಸ್ತರ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಲು ಸುಲಭದ ಉಪಾಯ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯೇ ಆಗಿದೆ+ (7/14); ಅನನ್ಯಚೇತಾ ಅವನಿಗೆ ನಾನು ಸುಲಭನಾಗಿದ್ದೇನೆ* (8/14); ಪರಮ ಪುರುಷನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ (8/22); ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಾನೇ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ (9/22); ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ (11/54); ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರನ್ನು ನಾನು ಬಹುಬೇಗನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ (12/6-7); ಗುಣಾತೀತ ನಾಗುವ ಉಪಾಯವು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ (14/26) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆ ಹಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಇಡೀ ಗೀತೆಯ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ಉಪೇಯ, ಸಾಧನ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

+ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದವು ಅನನ್ಯತೆಯದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

* ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅನನ್ಯ ಚೇತಾಃ’ ಪದವು ಅನನ್ಯ ಆಶ್ರಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಯಂ’ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕು. ಕಾರಣ- ‘ಸ್ವಯಂ’ ಶರಣಾಗತವಾದರೆ ಮನ, ಬುದ್ದಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಮುಂತಾದವೂ ಕೂಡ ಅದರಲ್ಲೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಬೇರೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಶುಚಃ’ - ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಪಾಪಗಳುಂಟಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ, ಆ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನೊಡ್ಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಮಾನ್ಯತೆ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಅವನ ಪಾಪಗಳು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲವು?** ಮತ್ತು ಅವನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಡ್ಡಲಾದೀತು? ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗು ವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವ ಪ್ರಲೋಭನೆ ಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಶರಣಾಗತನಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಕೊಡಬಹುದಿತ್ತು, ಶರಣಾಗತನಾದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲ.

** ಸನಮುಖ ಹೋಇ ಜೀವ ಮೋಹಿ ಜಬಹೀಂ । ಜನ್ಮ ಕೋಟಿ ಅಘ ನಾಸಹಿಂ ತಬಹೀಂ ॥

(ಮಾನಸ 5/44/1)

‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆನು’ - ಇದರ ಭಾವ-ನೀನು ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಮತ್ತು ಶರಣಾದ ಮೇಲೆಯೂ ನಿನ್ನ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ, ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗದಿದ್ದರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗದಿದ್ದರೆ; ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ, ಭಗವದ್ದರ್ಶನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಯೋಗ್ಯತೆ, ಅನಧಿಕಾರತೆ, ನಿರ್ಬಲತೆ ಇವುಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳಿಂದ ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ, ಭಯಪಡಬೇಡ. ಕಾರಣ-ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾದಾಗ ಆ ಕೊರತೆ ನಿನ್ನದು ಹೇಗೆ ಇದ್ದೀತು? ಅದನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ನಿನ್ನ ಕೆಲಸ ಹೇಗಾದೀತು? ಆ ಕೊರತೆ ನನ್ನ ಕೊರತೆಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಆ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ದೂರಗೊಳಿಸುವುದು, ಅವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ನಿನಗಾದರೋ ಒಂದೇ ಕೆಲಸವಿದೆ-ಅದು ನಿರ್ಭಯ, ನಿಃಶೋಕ, ನಿಶ್ಚಿಂತ ಮತ್ತು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ನನ್ನ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದು. ಆದರೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಯ, ಚಿಂತೆ, ಭ್ರಮೆ, ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಬಂದರೆ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದಾವು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಭಾರ ನಿನ್ನಮೇಲೆ ಬಂದು ಹೋದೀತು. ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವುದು ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಂಕವಾಗಿದೆ.

ವಿಭೀಷಣನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ವಿಭೀಷಣನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದೋಷವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಒಮ್ಮೆ ವಿಭೀಷಣನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ವಿಪ್ರಘೋಷ ಎಂಬ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಒಂದು ಅಜ್ಞಾತ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ನಡೆಯಿತು. ಇವರ ಕುರಿತು ಅಲ್ಲಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಹಿಡಿದು ತುಂಬಾ ಹೊಡೆದರೂ ಅವನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವನನ್ನು ಸಂಕೋಲೆಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ಒಂದು ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಕೂಡಿ ಹಾಕಿದರು. ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂಧಿತನಾದ ವಿಯಷ ತಿಳಿದಾಗ ಅವನು ಪುಷ್ಟಕವಿಮಾನದ ಮೂಲಕ ತತ್ಕಾಲ ವಿಪ್ರಘೋಷ ಎಂಬ ಊರಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಆದರ ಸತ್ಕಾರ ತುಂಬಾ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಹೇಳಿದರು- ಮಹಾರಾಜಾ! ಇವನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ತುಂಬಾ ಹೊಡೆದರೂ ಇವನು ಸತ್ತಿಲ್ಲ! ಆಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹೇಳಿದನು-ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ! ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ನಾನು ಕಲ್ಪದವರೆಗಿನ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವೆನು. ಅವನು ಹೇಗೆ ಸಾಯಬಲ್ಲನು. ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಅವನಾದರೋ ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಸ್ವತಃ ನಾನು ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ. ದಾಸನ ಅಪರಾಧದ ಹೊಣೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನ ಒಡೆಯನ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಒಡೆಯನೇ ಆ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಬದಲಾಗಿ ನೀವುಗಳು ನನಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡಿರಿ.+ ಭಗವಂತನ ಈ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು ಮತ್ತು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದರು.

+ ವರಂ ಮಮೈವ ಮರಣಂ ಮದ್ಭಕ್ತೋ ಹನ್ಯತೇ ಕಥಮ್ । ರಾಜ್ಯಮಾಯುರ್ಮಯಾ ದತ್ತಂ ತಥೈವ ಸ ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥
ಭೃತ್ಯಾಪರಾಧೇ ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ವಾಮಿನೋ ದಂಡ ಇಷ್ಯತೇ । ರಾಮವಾಕ್ಯಂ ದ್ವಿಜಾಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿಸ್ಮಯಾದಿದಮಬ್ರುವನ್ ॥

(ಪದ್ಮ-ಪಾತಾಳ-104/150-151)

ತಾತ್ಪರ್ಯ-‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’- ಈ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಮುಂದೆ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಪಾತ್ರತೇ, ಅಧಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಾರವಾಗಿದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಗು ಕೂಡ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಬಲದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮನೆಯನ್ನೇ ಕುಣಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅದು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅಳತೊಡಗಿದಾಗ ಮನೆಯವರೆಲ್ಲರೂ ಎದ್ದು ಅದನ್ನು ಸಮಾಧಾನ ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆ ನೋಡದೆ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗಿರುವ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಕಡೆಗೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

‘ಮಾ ಶುಚಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-

(1) ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ನೀನು ಚಿಂತಿಸಿದರೆ ಇದು ನನ್ನ ಕುರಿತು ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ, ನಿನ್ನ ಅಭಿಮಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಂಕವಾಗಿದೆ.

ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸ, ಭರವಸೆ ಇಡದಿರುವುದೇ ನನ್ನ ಕುರಿತು ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ದೋಷಗಳಿಂದ ಚಿಂತಿಸುವುದು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಬಲದ ಅಭಿಮಾನವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ದೋಷಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲು ತನ್ನ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯ ಕಂಡು ಬರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವ ಚಿಂತೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಲು ಚಿಂತೆಯಾಗದೆ ದುಃಖವಾದರೆ, ದುಃಖವಾಗು ವುದು ಇಷ್ಟೊಂದು ದೋಷವಲ್ಲ. ಸಣ್ಣ ಮಗುವಿನ ಹತ್ತಿರ ನಾಯಿಬಂದರೆ ಅದು ನಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅಳುತ್ತದೆ, ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ದೋಷಗಳು ಕೆಟ್ಟದೆನಿಸುವುದು ದೋಷವಾಗಿರದೆ ಚಿಂತಿಸುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಚಿಂತೆ ಮಾಡುವುದರ ಅರ್ಥ-ತನ್ನೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ತನ್ನ ಬಲದ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆ* ಮತ್ತು ಇದೇ ನಿನ್ನ ಅಭಿಮಾನವಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿಯೂ ನೀನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಾದರೆ ನಿನ್ನ ಚಿಂತೆ ಹೇಗೆ ದೂರಾಗಬಹುದು? ಜನರು ನೋಡಿದರೆ ಇವನು ಭಗವಂತನಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದು ಚಿತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ಭಗವಂತನು ಇವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ ಎಂದು ಹೇಳುವರು. ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡದೆ ಚಿಂತೆಮಾಡಿದರೆ ಕೊರತೆ ನಿನ್ನದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಳಂಕ ಬರುತ್ತದೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ, ನನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು ನೀನು ಬಿಟ್ಟ ಬಿಡು.

* ಕೌರವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆ ಸೇಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ದ್ರೌಪದಿಯು ತನ್ನ ಸೀರೆಯನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ಬಲದ ಆಶ್ರಯವಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕರೆಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ಬರುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯು ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರವಾದಾಗ ದುಃಶಾಸನನು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸೆಳೆದು-ಸೆಳೆದು ಬಳಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸೀರೆಗಳ ರಾಶಿಯೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಯಾವುದೇ ಅಂಗವು ಬಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.

(2) ನಿನ್ನ ಭಾವ, ವೃತ್ತಿಗಳು, ಆಚರಣ ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲವಾದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಇವುಗಳ ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬೇಡ. ಇವುಗಳ ಚಿಂತೆ ನಾನು ಮಾಡುವೆನು.

(3) ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 7ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪುನಃ 8ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ- ಈ ಭೂಮಂಡಲದ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ನ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತರೂ ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯ ದೊರೆತರೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೊರಗಿಸುವ ನನ್ನ ಶೋಕವು ದೂರವಾಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ನೀನು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭೌತಿಕ ನಾಶವುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಯಾರ ಶೋಕವು ಎಂದೂ ದೂರವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆಗಲಾರದು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ನಿನ್ನ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿಯೂ ಭಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ! ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ.

(4) ಶರಣಾಗತನಾದ ಮೇಲೆ ಭಕ್ತನು ಲೋಕ- ಪರಲೋಕ, ಸದ್ಗತಿ-ದುರ್ಗತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಯಾವುದೇ ಮಾತಿನ ಚಿಂತೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಭಕ್ತನು ಹೇಳಿರುವನು-

ದಿವಿ ವಾ ಭುವಿ ವಾ ಮಮಾಸ್ತು ವಾಸೋ

ನರಕೇ ವಾ ನರಕಾಂತಕ ಪ್ರಕಾಮವ್

ಅವಧೀರಿತ ಶಾರದಾರವಿಂದೌ

ಚರಣೌತೇ ಮರಣೇಪಿ ಚಿಂತಯಾಮಿ ॥

ಹೇ ನರಕಾಸುರನನ್ನು ಕೊಂದಿರುವ ಪ್ರಭೋ! ನೀನು ನನಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರಿಸು, ಬೇಕಾದರೆ ಭೂ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಇರಿಸು, ಬೇಕಾದರೆ ಯಥೇಚ್ಛ ನರಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸು ಅರ್ಥಾತ್- ನೀನು ಬಯಸಿದಲ್ಲಿ ಇರಿಸು. ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಏನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಶರತ್ ಋತುವಿನ ಕಮಲದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ನಿನ್ನ ಅತಿ ಸುಂದರ ಚರಣಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತಹ ಭಯಂಕರ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಮರೆಯದಂತೆ ಮಾಡು.

ಶರಣಾಗತಿ-ಸಂಬಂಧೀ ವಿಶೇಷವಿಚಾರ

ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಭಾವವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಅವನ ಭಯ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ, ಶಂಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳ ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ದೋಷಗಳ ಆಧಾರ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಭಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳೂ ಭಗವಂತನ ವಿಮುಖತೆಯಲ್ಲೆ ನಿಂತಿವೆ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗಲೂ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಆಶ್ರಯದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅವು ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದ ದೃಢತೆಯಾದಾಗ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.+ ಅವುಗಳು ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧವು ದೃಢವಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಭಯ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ, ಶಂಕೆ, ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆ ಆಗದಿರುವುದೇ ಸಂಬಂಧವು ದೃಢವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈಗ ಇದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವಾ.

+ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದ ದೃಢತೆಯಾದಾಗ ಸಂಸಾರ-ಶರೀರದ ಆಶ್ರಯವು ಸರ್ವಥಾ ಇರದಿದ್ದಾಗ ಬದುಕುವ ಆಸೆ, ಸಾಯುವ ಭಯ, ಮಾಡುವ ರಾಗ, ಪಡೆಯುವ ಲಾಲಸೆ-ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

(1) ನಿರ್ಭಯವಾಗುವುದು - ಆಚರಣೆಗಳ ಕೊರತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಂತರಿಕ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಾವು, ಚೇಳು, ಹುಲಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನ ಇವೆರಡೂ ಭಯಗಳು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪತಂಜಲಿಯವರು ಹೇಳಿದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವನ್ನು ಐದನೇ ಕ್ಲೇಶವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ* ಹಾಗೂ ಅದು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ+ ಆ ಭಯವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ.**

* ‘ಅವಿದ್ಯಾಸ್ಮಿತಾರಾಗದ್ವೇಷಾಭಿನಿವೇಶಾಃ ಕ್ಲೇಶಾಃ’ । (ಯೋಗದರ್ಶನ 2/3)

+ ಸ್ವರಸವಾಹೀ ವಿದುಷೋಪಿ ತಥಾರೂಢೋಽಭಿನಿವೇಶಃ । (ಯೋಗದರ್ಶನ 2/9)

** ತಥಾ ನ ತೇ ಮಾಧವ ತಾವಕಾಃ ಕ್ಚಚಿದ್ ಭ್ರಶ್ಯಂತಿ ಮಾರ್ಗಾತ್ತ್ವಯಿ ಬದ್ಧಸೌಹೃದಾಃ ।
ತ್ವಯಾಭಿಗುಪ್ತಾ ವಿಚರಂತಿ ನಿರ್ಭಯಾ ವಿನಾಯಕಾ ನೀಕಪಮೂರ್ಧಸು ಪ್ರಭೋ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/2/33)

ಭಗವಂತಾ! ಯಾರು ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರಿಗೆ ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೀತಿ ನೆಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಅವರು ಎಂದೂ ಜ್ಞಾನಾಭಿಮಾನಿಗಳಂತೆ ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಪತನರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಭುವೇ! ಅವರು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವ ಸೇನೆಯ ಸರದಾರರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಯಾವುದೇ ವಿಘ್ನವು ಅವರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಡೆಯನ್ನು ಒಡ್ಡಲಾರದು.

ಈಗ ನನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳು ಹಾಳಾಗಿ ಹೋದಾವು! ಇಂತಹ ಭಯದ ಭಾವವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನು ಒಳಗಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ಹಾಕಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ‘ನಾನು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗಿದ್ದೇನೆ, ಈಗ ನನಗೆ ಯಾವ ಮಾತಿನ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ನನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದ ರಿಂದಲೇ ನಾನು ಇವನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರದಾದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನ್ನು ನನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಮಲಿನತೆಯಾಗಿದೆ- ‘ಮಮತಾ ಮಲ ಜರಿ ಜಾಇ’ (ಮಾನಸ 7/117ಕ). ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಇವುಗಳನ್ನು ನನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾರೆ. ವೃತ್ತಿಗಳು ನನ್ನದು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ನನಗೆ ಭಯವು ಯಾವ ಮಾತಿನದು? ಈಗಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ ಕೃಪೆ ಇದೆ! ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷದ, ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಅವನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದ್ವೈತವಾಗಿ ಹೋದೀತು, ಅರ್ಥಾತ್- ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಭಕ್ತ ಇವರು ಎರಡಾಗುವರು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ- ‘ದ್ವಿತೀಯಾದ್ವೈ ಭಯಂ ಭವತಿ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 1/4/2) ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಕೆಲವರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಂಕೆಯು ನಿರಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಭಯವು ಬೇರೆಯವರಿಂದೇನೋ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆತ್ಮೀಯನಿಂದ ಭಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಭಯವು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ತನ್ನಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ವಿದ್ದಾಗಲೇ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ಸಂಬಂಧವಿರಲಾರದು. ಕಾರಣ-ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಜಡವಾಗಿದೆ ಇನ್ನೊಂದು ಚೇತನ, ಒಂದು ವಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ನಿರ್ವಿಕಾರಿ. ಒಂದು ಪರಿವರ್ತಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಅಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ, ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ.

ಭಗವಂತನು ದ್ವಿತೀಯನಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಆತ್ಮೀಯ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜೀವಿಯು ಅವನ ಸನಾತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಅವನಿಂದ ಭಯ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿರ್ಭಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಥೂಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಮಗುವಿಗೆ ತಾಯಿಯಿಂದ ದೂರವಿದ್ದಾಗ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಾಯಿಯ ಮಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ಅದರ ಭಯ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತಾಯಿಯು ಅದಕ್ಕೆ ತನ್ನವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಇದಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಮಗು ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ಲ್ಲಾದರೋ ಭೇದಭಾವ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭೇದಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ.

(2) ನಿಃಶೋಕನಾಗುವುದು’- ಕಳೆದುಹೋದ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಳೆದು ಹೋದ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸು ವುದು ಭಾರೀದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಏನಾಗ ಬೇಕಿತ್ತೋ ಅದು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಏನು ಆಗಲಾರದೋ ಅದು ಎಂದೂ ಆಗಲಾರದು ಹಾಗೂ ಈಗ ಏನು ಆಗುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅದು ಸರಿಯಾಗಿ (ವಾಸ್ತವಿಕ) ಆಗುತ್ತಲೇ ಇದೆ; ಮತ್ತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುವ ಯಾವ ಮಾತು ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಭವಿನ ಈ ಮಂಗಲಮಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ಸದಾಕಾಲ ನಿಃಶೋಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಶೋಕವು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

(3) ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗುವುದು- ಭಕ್ತನು ತನ್ನದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಸ್ತುಗಳ ಸಹಿತ ತನ್ನನ್ನೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಕೊಂಡಾಗ ಅವನಿಗೆ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಚಿಂತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್- ಈಗ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಹೇಗಾದೀತು? ಎಲ್ಲಿ ಇರುವುದು? ನನ್ನ ಅವಸ್ಥೆ ಏನಾದೀತು? ಯಾವ ಗತಿಯಾದೀತು? ಇತ್ಯಾದಿ ಚಿಂತೆಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದ ಮೇಲೆ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ-ನನ್ನ ಜೀವನವು ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾಗದಿದ್ದರೆ ಭಕ್ತರ ಮಾತು ನನ್ನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಬಂತು? ಅರ್ಥಾತ್-ಬಂದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳು ಸರಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೊಂದು ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ನನ್ನದಾಗಿವೆ, ವೃತ್ತಿಗಳು’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ದೋಷವಾಗಿದೆ, ವೃತ್ತಿಗಳು ಅಷ್ಟೊಂದು ದೋಷಿಗಳಲ್ಲ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನತನವೇ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ನನ್ನದಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರಣಾಗತನು ಮನ ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅಶುದ್ಧಿಯ ಚಿಂತೆ ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳು ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲ-ಇಂತಹ ಭಾವವನ್ನು ಎಂದೂ ತರಬಾರದು. ಯಾವುದೋ ಕಾರಣವಶ, ಅಚಾನಕ ಇಂತಹ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬಂದು ಬಿಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಆರ್ತಭಾವದಿಂದ ಹೇ ನನ್ನೊಡೆಯಾ! ಹೇ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯೇ! ಕಾಪಾಡು! ಕಾಪಾಡು!! ಕಾಪಾಡು!!! ಹೀಗೆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಕರೆಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನನ್ನೊಡೆಯ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯು ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈಗ ನಾನು ಏಕೆ ಚಿಂತಿಸಲಿ? ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೂ ಹೇಳಿರು ವನು-ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ (ಮಾ ಶುಚಃ). ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡು, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಡಬೇಕು. ಹೇನಾಥಾ! ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಾಗಿದೆ, ನಿನೇ ಬಲ್ಲೆ!

ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಪ್ರಭವಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಇವೆರಡು ಮಾತುಗಳು ತುಂಬಾ ವಿರೋಧಿ ಯಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶರಣಾದರೆ ಚಿಂತೆ ಏತರದು? ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಯಾದರೆ ಶರಣಾಗತಿ ಎಂತಹುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರಣಾಗತನು-ಭಗವಂತನು- ‘ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ, ಇಂತಹ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ನಾನು ಏನಾದರು ಮಾಡಬೇಕಾದೀತೇ? ನಾನಾದರೋ ಸರಿ ನಿನ್ನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಬೇಕು. ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ನನ್ನವು ಎಂಬ ಭಾವ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಬಾರದಿರಲಿ, ಹೇನಾಥಾ! ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ-ಇವುಗಳು ಎಂದೂ ನನ್ನವು ಎಂದು ಕಾಣದಿರಲಿ, ಆದರೂ ಹೇ ನಾಥಾ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟಮೇಲೆಯೂ ಈ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಎಂದಾದರು ನನ್ನವು ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಈಗ ಈ ಅಪರಾಧದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡು-ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿರಬೇಕು.

(4) ನಿಃಶಂಕನಾಗುವುದು- ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ- ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೋ ಇಲ್ಲವೋ? ಭಗವಂತನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನೋ ಇಲ್ಲವೋ! ಎಂಬುದಾಗಿ ಎಂದೂ ಸಂದೇಹಪಡಬಾರದು. ನಾನಾದರೋ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೆ, ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿರುವೆನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ನಾನೇ ನನ್ನ ಮೂರ್ಖತೆ ಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆ-ವಿಮುಖನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೆ. ಆದರೂ ನಾನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಅವನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲಾರೆನು, ಆಗುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲು ಬಯಸಿದರೂ ಹೇಗೆ ಬೇರೆಯಾಗಬಲ್ಲೆನು? ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನೇ ಹೇಳಿರುವನು- ಈ ಜೀವಿಯು ನನ್ನದೇ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ಮಮ ಏವ ಅಂಶಃ’ (15/7). ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ- ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಲೇ ಶಂಕೆಗಳು- ಸಂದೇಹ ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಶಂಕೆಗಳಿಗೆ- ಸಂದೇಹಗಳಿಗಾಗಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸ್ಪದವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

5) ಪರೀಕ್ಷೆಮಾಡದಿರುವುದು-ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ-ನಾನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಂತಿಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇರಬೇಕಿತ್ತು ಎಂದು ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಇಂತಿಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿರದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿ ಶರಣಾದೆ? ಅಲ್ಲದೆ ‘ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ (12/13 ರಿಂದ 19ರ ತನಕ) ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಕೊರತೆ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಿತು! ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಬೇಕು.* ಇಂತಹ ಭಾವ ಬರುತ್ತಲೇ ಈ ಕೊರತೆ ಉಳಿಯಲಾರದು, ಅಳಿದು ಹೋದೀತು. ಕಾರಣ-ಮೊದಲು ಅದ್ವೆಷ್ಟಾದಿ ಗುಣಗಳು ಎಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಿತ್ತೋ ಅಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಈಗಿಲ್ಲ ಇದು ಅವನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಶರಣಾಗತನಾದಾಗ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತವೆ.

* ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಗ್ರಾಮೀಣ ಒಂದು ಕಥೆ ಇದೆ- ಓರ್ವ ತಾಯಿಗೆ ಮೂರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಹಿರಿಯರಿಬ್ಬರು ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೂರನೇಯ ಕಿರಿಯವನು ಸಾದಾ ಸರಳನಾಗಿದ್ದು ಮುಗ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನು. ಅವರದ್ದ ತಾಯಿ ಸತ್ತು ಹೋದಳು. ಹಿರಿಯರಿಬ್ಬರೂ ಕಿರಿಯವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು-ತಮ್ಮಾ! ನೀನು ಅಮ್ಮನ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಬಾ, ಈ ಕೆಲಸವೊಂದನ್ನು ಮಾಡು. ಅವನೆಂದ ಸರಿ. ಅವನು ಅಮ್ಮನ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟ. ಮನೆಯಿಂದ ಗಂಗೆಯು 300 ಮೈಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಕಾಲು ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾ-ಹೋಗುತ್ತಾ ಅವನು ಬಳಲಿ ಹೋದನು. ಅವನು ಯಾರನ್ನೋ ಕೇಳಿದನು- ಸ್ವಾಮಿ! ಗಂಗೆಯು ಇನ್ನು ಎಷ್ಟು ದೂರವಿದೆ? ಅವನೆಂದ ಗಂಗೆಯು ಇನ್ನು 150 ಮೈಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದ-ನಾನು ಗಂಗೆಗೆ ಎಂದು ತಲುಪುದು, ಮರಳಿ ಎಂದು ಬರುದು? ಹೀಗೆ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅವನು ಆ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಎಸೆದು, ಊರಿನಿಂದ ಮಳೆಯ ಸಿಹಿನೀರನ್ನು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಗಂಗೆಗೆ ಹೋದರೆ ಮರಳುವಾಗ ಗಂಗಾಜಲ ತರುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು ಹಾಗೂ ಊರನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಅಣ್ಣಂದಿರು ಯೋಚಿಸಿದರು- ಇವನು ಗಂಗೆಯವರೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಗಂಗೆಯವರೆಗೆ ಹೋಗಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಕೇಳಿದ ನೀನು ಗಂಗೆಯವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಬಂದೆಯಾ? ಅವನೆಂದ-ಹೌದು! ಗಂಗೆಯವರೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಸರಿಯಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಂದಿರುವೆನು. ಹೀಗೆ ಸುಳ್ಳೇಹೇಳಿದನು. ಆಣ್ಣಂದಿರು-ಇವನು ನಿಜಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದೆಣಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಾದರು.

ಮರುದಿನ ಬೆಳಿಗೆ ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು-ತಮ್ಮಾ! ನೀನು ನಿಜವಾಗಿ ಗಂಗೆಯವರೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಬಂದೆಯಾ? ಅವನೆಂದ ಹೌದು! ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಬಂದಿರುವೆನು. ಅಣ್ಣನೆಂದ ನೋಡು! ರಾತ್ರೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಅಮ್ಮ ಬಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಗಂಗೆಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ನಡುವೆಯೇ ಎಸೆದು ಬಂದಿರುವನು. ಈಗ ನೀನೇ ಹೇಳು ಅಮ್ಮನ ಮಾತು ನಿಜವೇ? ನಿನ್ನ ಮಾತು ನಿಜವೇ? ಸಣ್ಣ ತಮ್ಮ ಹೇಳಿದನು- ಅಮ್ಮನು ಈಕಡೆ ಏಕೆ ಬಂದಳು? ಆಕಡೆ ಏಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ? ಅರ್ಥಾತ್-150 ಮೈಲಿಯಾದರೋ ನಾನು ಮುಟ್ಟಿಸಿದ್ದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಾರದೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಗಂಗೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದಳಲ್ಲ!

ಈ ಕಥೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಮೇಲೆ - ‘ಭಕ್ತರ, ಸಂತರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಒರೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ, ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಈ ಅಮ್ಮನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಬಂದಳು, ಮುಂದಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ’ ನಾನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದರೆ ಈಗ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಕೊರತೆ ಏಕೆ ಉಳಿಯಿತು? ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ? ಇಂತಹ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದಾದರೋ ಸಾಧಕನು ಶರಣಾಗತವಾದಾನು ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣತೆಯೂ ಬಂದೀತು. ಆದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬಾರದಿದ್ದರೆ ‘ನಾನು ಶಣಾಗತನಲ್ಲ’ ಈ ಮಾನ್ಯತೆ ಇದ್ದರೆ ಮೋಸವಾದೀತು.

(6) ವಿಪರೀತ ಧಾರಣೆ ಮಾಡದಿರುವುದು- ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಿಪರೀತ ಧಾರಣೆಯಾದರೂ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ನಾನು ಒಪ್ಪುವುದು, ಒಪ್ಪದಿರುವುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಇರುವ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವು ಕಡಿಯದಿರುವಂತಹುದು, ಅಖಂಡ, ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಈ ಸಂಬಂಧದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ ಇದು ನನ್ನ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಆ ಅಪರಾಧ ಅಳಿದುಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ವಿಪರೀತ ಧಾರಣೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?

ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಪ್ರಭುವಿನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಭಯ, ಶೋಕ, ಚಿಂತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಶರಣ-ಭಾವವು ತಾನಾಗಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ವಿವಾಹವಾದ ಮೇಲೆ ಕನ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ಮತ್ತು ಪತಿಯ ಮನೆಯ ಸಂಬಂಧ ತಾನಾಗಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವು ಆ ಕನ್ಯೆಯು ಅಜ್ಜಿ-ಮುತ್ತಜ್ಜಿ ಯಾದಾಗ ಅವಳ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ‘ನಾನು ಇಲ್ಲಿಯವಳಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಬರದಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ- ನಾನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿಯವಳೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಇವರೆಲ್ಲ ನನ್ನವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮೊಮ್ಮಗನ ಪತ್ನೀ ಬಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ದಂಡತೆ ನಡೆಸಿದರೆ, ಗೊಂದಲವೆಬ್ಬಿಸಿದರೆ ಆ ಅಜ್ಜಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಎಲ್ಲೋ ಹುಟ್ಟಿದ ಹೆಣ್ಣು ನನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಕೆಡಿಸಿಬಿಟ್ಟಳು. ಆದರೆ ಆ ಮುದುಕಿಗೆ ನಾನೂ ಬೇರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು ಎಂಬ ಮಾತು ನೆನಪೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿಯೂ ಇಷ್ಟು ದೃಢತೆಯಾಗುವುದಾದರೆ, ಭಗವಂತನ ಅಂಶವೇ ಆದ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯ ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗಿರುವ ನಿತ್ಯಸಂಬಂಧವು ದೃಢವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ವರ್ಯವೇನಿದೆ? ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದ ದೃಢತೆಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಪ್ರಭುವಿನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಾಗ ಆ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಭಾವ, ಆಚರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕೊಂಚ ಕೊರತೆ ಉಳಿದುಬಿಟ್ಟರೂ, ಎಂದಾದರು ವಿಪರೀತ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾದರೂ, ಅಥವಾ ಯಾವುದೋ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು (ಪರವಶತೆಯಿಂದ) ಎಂದಾದರು ಕಿಂಚಿತ್ತು ಯಾವುದಾದರು ದುಷ್ಕರ್ಮ ನಡೆದು ಹೋದರೂ, ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಾಪ ಉಂಟಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗಾಗಿ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ, ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಅವನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.*

* ಸ್ಪಪಾದ ಮೂಲಂ ಭಜತಃ ಪ್ರಿಯಸ್ಯ ತ್ಯಕ್ತಾನ್ಯಭಾವಸ್ಯ ಹರಿಃ ಪರೇಶಃ ।
ವಿಕರ್ಮ ಯಚ್ಚೋತ್ಪತಿತಂ ಕಥಂಚಿದ್ ಧುನೋತಿ ಸರ್ವಂ ಹೃದಿ ಸಂನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ -11/5/42)

ಯಾವ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಮೂಲಕ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಯಾವುದಾದರು ಪಾಪ-ಕರ್ಮ ಆಗಿ ಹೋದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜ ಮಾನನಾದ ಪರಮಪುರುಷ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಅವಗುಣಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್- ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭಕ್ತರ ದೋಷಗಳು ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅವನಿಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಕ್ತನೊಂದಿಗಿರುವ ಆತ್ಮೀಯ ತೇಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ-ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಭಕ್ತನು ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ದೋಷಗಳು ಆಗಂತುಕವಾದ್ದರಿಂದ ಬಂದು-ಹೋಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಈ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ನೆಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಮಗುವು ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ತಾಯಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕೇವಲ ಮಗುವಿನಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಕೆಸರಿನತ್ತ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮಗುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಕೆಸರಿನಕಡೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಾಯಿಯು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲೀ, ಗೊಳಿಸದಿರಲಿ, ಆದರೆ ಮಗುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಳೆ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತಾಯಿಯೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ತೊಳೆಯುವವರೆ ಮುಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾರೆ ಎಂಬ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ತುಂಬಿದ್ದರೂ, ಭಗವಂತನನ್ನು ದ್ರೌಪದಿ ಕೂಗಿದಾಕ್ಷಣ ಅವನು ತಟ್ಟನೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತ ನೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಗಾಢವಾದ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇತ್ತು.

ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿರುತ್ತವೆ-

(1) ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು (2) ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವು ಸಮಾನ ರೀತಿಯಿಂದ್ದರೂ ‘ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಭಾವದಲ್ಲಿ ‘ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಇಚ್ಚೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಭಗವಂತನಿಂದ ತನ್ನ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಇರಬಲ್ಲದು ಆದರೆ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಗವನಿಂದ ತನ್ನ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಇರಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ನಾನು ಭಗವಂತನವನಾಗಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ನನಗಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಮಾಡಲಿ’ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು, ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರಲಿ. ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವನ ಪೂರ್ಣ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮ ಮನ್ಸಿನಂತೇ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನನಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂಕೋಚವಾಗಬೇಕು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾತು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಸಂಕೋಚವಾಗದೆ ಸಂತೋಷವಾದರೆ ಇದು ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲ. ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಂತೋಷವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಮಮತೆಯುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಸಹಿತ ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು. ಅವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಭುವಿನವನೇ ಆಗಿದ್ದನು. ಈಗ ಮಾಡುವ ಮಾಡಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಭಗವಂತನದೇ ಆಯಿತು. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅತಿಕಠಿಣ ಮತ್ತು ಅತಿ ಭಯಂಕರ ಘಟನೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನಮೇಲೆ ಪ್ರಭುವಿನ ಮಹಾನ್ ಕೃಪೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಆನಂದಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಗರುಡನು ಕೇಳಿದಾಗ ಕಾಶಭುಶುಂಡಿಯವರು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಶರೀರದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದರು, ಅದರಲ್ಲಿ-ಲೋಮಶ ಋಷಿಗಳು ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು (ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು) ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀಚ ಚಾಂಡಾಲ ಪಕ್ಷಿ (ಕಾಗೆ) ಯಾಗಿಸಿದರು; ಆದರೆ ಕಾಕಭುಶುಂಡಿಯವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಭಯವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ದೀನತೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶುದ್ಧ ವಿಧಾನವನ್ನೇ ತಿಳಿದರು. ಕೇವಲ ತಿಳಿಯುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಉರ ಪ್ರೇರಕ ರಘುಬಂಸ ಬಿಭೂಷನ’ (ಮಾನಸ 7/113/1) ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರು. ಇಂತಹ ಭಯಂಕರ ಶಾಪ ದೊರೆತರೂ ಕಾಕ ಭುಶುಂಡಿಯವರ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಲೋಮಶ ಋಷಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯಭಕ್ತರೆಂದು ತಿಳಿದು, ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದು, ಬಾಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದರು ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಕಾಕಭುಶಂಡಿಯವರ ಶಿರದಲ್ಲಿ ಕೈಯನ್ನಿಟ್ಟು- ‘ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಬಾಧ ಅಖಂಡ ರಾಮಭಕ್ತಿ ಇದ್ದೀತು. ನೀನು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ. ನೀವು ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳ ಗಣಿಯಾಗಿ ಹೋಗುವಿರಿ. ನೀವು ಬಯಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವಿರಿ. ನೀವು ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಾನದ ಬಂದು ಯೋಜನ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಮಾಯಾಕಂಟಕವು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಬರಲಾರದು’ ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನೇಕ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡುತ್ತಲೇ ಆಕಾಶ ವಾಣಿಯಾಗಿ ಹೇ ಋಷಿಯೇ! ನೀನು ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲ ನಿಜವಾಗುವುದು. ಇವರು ಮನ, ವಾಣೀ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಡಿಯಿತು. ಇದೇ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುವ ಕಾಕಭುಶುಂಡಿಯವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ -

ಭಗತಿ ಪಚ್ಛ ಹಠ ಕರಿ ರಹೇಉಂ ದೀನ್ಹಿ ಮಹಾ ರಿಷಿ ಸಾಪ ।

ಮುನಿ ದುರ್ಲಭ ಬರ ಪಾಯಉಂ ದೇಖಹು ಭಜನ ಪ್ರತಾಪ ॥

(ಮಾನಸ-7/114 ಖ)

ನಾನು ಹಠಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದೆನು. ಅದರಿಂದ ಲೋಮಶರು ನನಗೆ ಶಾಪಕೊಟ್ಟರು; ಆದರೂ ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಮುನಿಗಳಿಗೂ ದುಲರ್ಭವಾದ ವರದಾನವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದೆ; ಭಜನೆಯ ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ನೋಡಿರಿ!

ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಜನ ಪ್ರತಾಪ’ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥ-ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಮಯ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವುದು. ಅತಿ ವಿಪರೀತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರೇಮದ ಲಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ವರ್ಧಮಾನವಾಗಿದೆ.

ತನ್ನದಾದ ವಸ್ತುವೇ ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ- ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಜೀವರನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ- ‘ಸಬ ಮಮಪ್ರಿಯ ಸಬ ಮಮ ಉಪಜಾಏ’ (ಮಾನಸ 7/86/2) ಮತ್ತು ಈ ಜೀವಿಗೂ ಕೂಡ ಪ್ರಭುವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಜೀವಿಯು ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ತನ್ನದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಭುವಿನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಹೌದು, ಇದು ಬೇರೆ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇವನು ವಿಮುಖನಾದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ತಾನಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಂದೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು. ಕಾರಣ ಜೀವಿಯು ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಆತ್ಮೀಯತೆಯು ಅಕ್ಷುಣ್ಣ, ಅಖಂಡವಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ಭಕ್ತರ ರಕ್ಷಣೆ, ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ- ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳಿಗಾಗಿ ಆಗಾಗ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ (4/8). ಈ ಮೂರೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಆತ್ಮೀಯತೇಯೇ ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಭಕ್ತರ ರಕ್ಷಣೆ, ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾನಪನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ? ಅರ್ಥಾತ್- ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವು ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಾದರೋ ಈ ಮೂರೂ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಕೃಪಾಳುತ್ವ, ಪ್ರೀತಿ, ಹಿತೈಷಿತ್ವ, ಸುಹೃದಯತೆ ಮತ್ತು ನಿರಪೇಕ್ಷ ಉದಾರತೆಯೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ - ‘ಮದ್ಭಕ್ತೋ ಭವ, ಮನ್ಮನಾ ಭವ, ಮದ್ಯಾಜೀ ಭವ, ಮಾಂ ನಮಸ್ಕುರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾತುಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಕೇವಲ ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸಮ್ಮುಖ ನಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲೀ; ಏಕೆಂದರೆ, ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟಿ ಸಾಯುವುದು, ಎಲ್ಲಾ ವಿಪತ್ತುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುವುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲ ವಿಧಾನಗಳು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಕೃಪೆಯ ಕಡೆಗೆ ಜೀವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಟು ಹೋದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಇರುತ್ತದೆ? ಜೀವಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಳಮಳ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು- ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ ಇಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ‘ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (5/29) ಮತ್ತು ಅವರು ಕರ್ಮ ಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಗಮ ವಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲರು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜೀವಿಯ ಉದ್ಧಾರ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗ, ಲಯಯೋಗ, ಹಠಯೋಗ, ರಾಜಯೋಗ, ಮಂತ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ತತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕವೇ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯೇ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರ ಲ್ಲಾದರೋ ಸಾಧಕನು ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಾಧನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಾದರೋ-ಇನ್ನು ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ವೃತ್ತಿಗಳು ಶುದ್ಧವಾಗಲಿಲ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಂತಿಸುವುದೆಂದರೆ ಕೋತಿಮರಿಯಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಕೋತಿಯ ಮರಿಯು ಸ್ವತಃ ಅದರ ತಾಯಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಕೋತಿಯು ಹಾರುವಾಗ, ನೆಗೆಯುವಾಗ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಮರಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತನಿಗಾದರೋ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಬೇಕು; ಅರ್ಥಾತ್- ಭಗವಂತನು ದರ್ಶನ ಕೊಡಲಿ, ಕೊಡದಿರಲಿ; ಪ್ರೇಮ ಕೊಡಲೀ, ಕೊಡದಿರಲೀ; ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲಿ, ಸರಿಪಡಿಸದಿರಲೀ, ನಮ್ಮನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲೀ, ಗೊಳಿಸದಿರಲಿ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು. ಅವನಾದರೋ ಬೆಕ್ಕಿನ ಮರಿಯಾಗ ಬೇಕು. ಬೆಕ್ಕಿನ ಮರಿಯು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಮೇಲೇ ನಿರ್ಭರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೆಕ್ಕು ಬೇಕಾದಲ್ಲಿ ಇಡಲಿ, ಬೇಕಾದಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ. ತಾಯಿ ಬೆಕ್ಕು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮರಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊದರೆ ಮರಿಕಾಲು ಮುದುಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ಪ್ರಪಂಚದ ಕಡೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಕೈ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮುದುಡಿಕೊಂಡು* ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ, ನಾಮ-ಜಪ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

* ಭಕ್ತನು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯೆಂದೇ, ತಿಳಿದು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನಗಾಗಿ ಕಿಚಿಂತ್ತಾದರೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ- ಇದೇ ಅವನ ಕೈ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮುದುರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಕುಂಬಾರನು ಮಣ್ಣನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತು ತಂದರೆ ಕುಂಬಾರನ ಇಚ್ಛೆ, ಮತ್ತೆ ಆ ಮಣ್ಣನ್ನು ನೆನೆಸಿ, ನಾದಿದರೆ ಅವನ ಇಚ್ಛೆ, ಪುನಃ ಚಕ್ರದಮೇಲಿಟ್ಟು ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಅವನ ಇಚ್ಛೆ. ಮಣ್ಣು ಎಂದೂ ಕುಂಬಾರನಿಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ ನೀನು ಮಡಿಕೆ ಮಾಡು, ಕುಡಿಕೆ ಮಾಡು ಎಂದು. ಕುಂಬಾರನು ಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ಮಾಡಲಿ ಅವನ ಇಚ್ಛೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ನಿಶ್ಚಿಂತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಭಯನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯು ಅವನನ್ನು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅವನು ಚಿಂತಿಸಿದಷ್ಟು, ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದಷ್ಟು ಆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಶರಣಾಗತನಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವ ವಿಲಕ್ಷಣ, ವಿಚಿತ್ರ, ಅಖಂಡ, ಕೃಪೆಯು ಬರುತ್ತದೋ, ಚಿಂತಿಸುವುದರಿಂದ ಅದು ಕೃಪೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಬೇಸ್ತನು ಮೀನುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ನದಿಯಲ್ಲಿ ಬಲೆ ಬಿಸಿದರೆ, ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಎಲ್ಲ ಮಿನುಗಳು ಹಿಡಿಯಲ್ಪ ಡುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಬಲೆ ಬೀಸುವ ಬೆಸ್ತನ ಕಾಲು ಬುಡದಲ್ಲಿರುವ ಮಿನು ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಮಾಯೆ (ಪ್ರಪಂಚ) ಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಜೀವಿಯು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹುಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಮಾಯಾಪತಿ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾದವರು ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ- ‘ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ಮಾಯಾಮೇತಾಂ ತರಂತಿ ತೇ’ (7/14). ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಒಂದೇ ಅಂಶವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಬೆಸ್ತನಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸುವ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸುವ ಭಾವ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಭಾವವಾದರೋ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮಾಯಾ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿಸಿ ತನಗೆ ಶರಣಾಗಿಸುವುದು ಆಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಅವನು-‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಜೀವಿಯು ಸಂಯೋಗಜನ್ಯ ಸುಖದ ಲೋಲು ಪತೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಬೀಸುಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಕಾಳುಗಳೆಲ್ಲ ಪುಡಿಯಾಗಿ ಹಿಟ್ಟಾಗುತ್ತವೆ,+ ಆದರೂ ಅದರ ಆಧಾರ ಮೇಟಿ (ಕೀಲು)ಯ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಕಾಳುಗಳು ಪುಡಿಯಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇಡೀ ಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಪುಡಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ದುಃಖ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾರ ಆಧಾರದಿಂದ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರವು ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಆ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆಯುವ ಜೀವಿಗಳು ಪುಡಿಯಾಗದೆ ಇಡೀಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ - ‘ಕೋಈ ಹರಿಜನ ಊಬರೇ, ಕೀಲ ಮಾಕಡೀ ಪಾಸ’. ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಳುಗಳಾ ದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮೇಟಿಯ ಹತ್ತಿರ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವು ಬದುಕುಳಿಯುವ ಯಾವ ಉಪಾಯವು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಆಶ್ರಯಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನ ಅಂಶನಾಗಿಯೂ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರು, ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಏನಾದರು ಬಯಸುವವರೇ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ದುಃಖ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

+ ಚಲತೀ ಚಿಕ್ಕೀ ದೇಖಕರ ದಿಯಾಕಬೀರಾ ರೋಯ ದೋ ಪಾಟನ ಮೇಂ ಆಯಕೇ ಸಾಬುತ ಬಚಾ ನ ಕೋಯ ॥

ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ-ಇವರ ಸಂಬಂಧ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧ ಕೇವಲ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಬಂಧವಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪರಾಧೀನನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಆಳಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನ ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಚಿನ್ಮಯನಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಒಡೆಯನಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಯಾವುದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡರೆ ಇದೇ ನಿಜವಾದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಾಧೀನತೆಯಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ವಿದ್ಯಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ-ಸಂಪತ್ತು, ತ್ಯಾಗ, ವೈರಾಗ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಯವುದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ತನ್ನ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದರೆ, ಇದು ಆ ವಿದ್ಯಾದಿಗಳ ಪರಾಧೀನತೆ, ದಾಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಹಣದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ವಿಶೇಷತೆಯು ನಿಜವಾಗಿ ಹಣದ್ದಾಯಿತು, ಸ್ವಂತದ್ದಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಹಣದ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಹಣದ ಗುಲಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವನನ್ನು ಈ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತುಚ್ಛವಾಗಿಸುತ್ತವೆ, ಪದದಲಿತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿ ಸದಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ನಿರ್ಭರನಾದನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಅಲೌಕಿಕತೆ, ವಿಲಕ್ಷಣತೆ, ವಿಚಿತ್ರತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಬೇಕಾದರೆ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಮುಕುಟಮಣಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೀ, ಬೇಕಾದರೆ ತನ್ನ ಒಡೆಯನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೀ- ಆದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಭುವಿನ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಅವರ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಕೂಡ ಚಿನ್ಮಯವಾಗುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಅತ್ಯಂತಾಭಾವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸೇರಿಹೋದರು, ಕೊನೆಗೆ ಅವರ ಶರೀರವೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಮಿರಾ ಬಾಯಿಯು ಶರೀರಸಹಿತ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋದಳು. ಕೇವಲ ಪರಿಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳ ಸೀರೆಯತುದಿಯಷ್ಟು ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಹೋಯಿತು, ಇನ್ನೇನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಸಂತ ಶಿರೋಮಣಿ ತುಕಾರಾಮರು ಸಶರೀರವಾಗಿ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. (ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದಾಸವರೇಣ್ಯ ಶ್ರೀಪುರಂದರ ದಾಸರು ಸದೇಹವಾಗಿ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು, ಅಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನೀ ಕನಕದಾಸರೂ ತಿರುಪತಿ ಶ್ರೀವೆಂಕಟರಮಣನಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯರಾದರು).

ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಚಿನ್ಮಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜ್ಞಾನಿಯು ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿದು ಕೊಂಡು, ಅಸತ್ತಿನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ ಅವನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗುತ್ತವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕೇವಲ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲೆ ಇದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್-ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ಮಯ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ ಜಡತೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸತ್ತೆಯೇ ಇರುವುದಿ ಲ್ಲವೋ, ಆ ಚಿನ್ಮಯತೆಯು ಅವನ ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಚಿನ್ಮಯ ವಾಗುತ್ತವೆ. ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವರ ಶರೀರವು ಚಿನ್ಮಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಹೌದು.

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಶರಣಾದಾಗ ಶರಣಾಗತನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಾದರೋ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವವಳು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನಳಾಗಿರುವ ಮಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಿ ತಾಯಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಗೂ ಪ್ರಭುವಿನ ಶರಣಾಗತನಮೇಲೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಸ್ನೇಹವಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಎಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾಳೋ ಇದನ್ನು ಯಾರೂ ವರ್ಣಿಸಲಾರರು. ಲೌಕಿಕ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯಳಿಗೆ ಪಿತೃಭಕ್ತ ಪುತ್ರನು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪ್ರಭುವು ತನ್ನ ಭಕ್ತನನ್ನು ನೋಡಲು ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಮಾತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೂ ಪ್ರಭುವಿನೊಂದಿಗೆ ಗರುಡನ ಮೇಲೇರಿ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಸಾಮವೇದ ಮಂತ್ರಗಳ ಗಾಯನವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಯಸದೆ ಕೇವಲ ಮಾತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನೇ ಬಯಸಿದರೆ, ಅವನ ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣ ಮಾತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೆನೋ ಬರುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವಳ ವಾಹನ ದಿವಾಂಧ ಗೂಬೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವಾಹನವುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಮದಾಂಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಭೋಗ್ಯಳೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಅವನ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನಾದರೋ ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನೆ ಕೆಟ್ಟದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮಹಾನ್ ಅಧಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮೂರನೇಮಾತು- ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮ ವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನಳಾಗಿ ಇರುವ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುವಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಬಂದೇ ಬರುತ್ತಾನೆಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ.

ಶರಣಾಗತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ-ಶ್ರೀರಾಮ ಚಂದ್ರ ಸೀತಾದೇವಿ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ ಇವರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಮರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಳ್ಳಿ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಬಳ್ಳಿಯ ಕೋಮಲವಾದ ತಂತುಗಳೂ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಆ ತುಂತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಚಿಗುರುಗಳು ಇದ್ದವು ಹಾಗೂ ಕೆಲವುಕಡೆ ಕೆಂಪುವರ್ಣದ ಎಲೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಎಲೆ-ಹೂವುಗಳಿಂದ ಬಳ್ಳಿಯು ತುಂಬಿಹೋಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ವೃಕ್ಷದ ಸುಂದರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಮರವು ತುಂಬಾ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕಾಣುತಿತ್ತು. ಆ ವೃಕ್ಷದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು- ನೋಡು ಹನುಮಂತಾ! ಈ ಬಳ್ಳಿಯು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಮರದ ಸುತ್ತಲೂ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಬಳ್ಳಿಯು ತನ್ನ ಸುಂದರ ಸುಗಂಧಿತ ಫಲ ಪುಷ್ಟಗಳಿಂದ, ಹಸುರಾದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಈ ವೃಕ್ಷದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ! ಇದರಿಂದ ಕಾಡಿನ ಬೇರೆಲ್ಲ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಈ ಮರವು ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ! ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಈ ವೃಕ್ಷದಿಂದಾಗಿ ಇಡೀ ಕಾಡೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಬಳ್ಳಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ. ಧನ್ಯವಾಗಿದೆ ಈ ಬಳ್ಳಿ!

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುಖದಿಂದ ಬಳ್ಳಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸೀತಾದೇವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಬಳಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ- ಮಗು ಮಾರುತೀ ನೋಡು! ನೀನು ಗಮನಿಸಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ನೋಡು! ಈ ಬಳ್ಳಿಯು ಮೇಲೇರುವುದು ಎಲೆ-ಹೂಗಳಿಂದ ಹಬ್ಬುವುದು, ತಂತುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು ಇವೆಲ್ಲ ವೃಕ್ಷದ ಆಶ್ರಯವಿದೆ, ವೃಕ್ಷದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಈ ಬಳ್ಳಿಯ ಶೋಭೆಯೂ ಕೂಡ ಮರದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಮಹಿಮೆಯಾದರೋ ವೃಕ್ಷದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಆಧಾರವಾದರೋ ಮರವೇ ಆಗಿದೆ. ಮರದ ಆಸರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬಳ್ಳಿಯು ಸ್ವತಃ ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲುದು? ಹೇಗೆ ಹಬ್ಬೀತು? ಈಗ ಹೇಳು ಹನುಮಂತಾ! ಮಹಿಮೆ ವೃಕ್ಷದ್ದಾಗಲಿಲ್ಲವೇ.

ಶ್ರೀರಾಮನೆಂದ-ಏನು ಹನುಮಂತಾ! ಈ ಮಹಿಮೆ ಯಾದರೋ ಬಳ್ಳಿಯದೇ ಆಯಿತಲ್ಲ? ಹನುಮಂತ ಹೇಳಿದ- ನನಗಾದರೋ ಮೂರನೇ ಮಾತೇ ತೋಚುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಕೇಳಿದಳು- ಅದೇನು ಮಗು!

ಹನುಮಂತ ಹೇಳಿದ- ಅಮ್ಮಾ! ಮರ ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಯ ನೆರಳು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗಾದರೋ ಇವೆರಡರ ನೆರಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನನಗಾದರೋ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಛಾಯೆ (ಚರಣಗಳ ಆಶ್ರಯ)ಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೇವಕ ಸುತ ಪತಿ ಮಾತು ಭರೋಸೇಂ । ರಹಇ ಅಸೋಚ ಬನಇ ಪ್ರಭು ಪೋಸೇಂ ॥

(ಮಾನಸ-4/3/2)

ಹೀಗೆಯೇ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ದಿವ್ಯ ಆಹ್ಲಾದಿನೀ ಶಕ್ತಿ- ಎರಡೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವರಾದರೋ ಅವೆರಡನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ಕೇವಲ ಅವನ ಆಹ್ಲಾದಿನೀ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಿಗಾದರೋ ಪ್ರಭು ಮತ್ತು ಅವನ ಆಹ್ಲಾದಿನಿ ಶಕ್ತಿ- ಎರಡರ ಆಶ್ರಯವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

ಒಮ್ಮೆ ಓರ್ವ ಅಂಧಸಂತರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಯುಮನೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ನದಿಯಲ್ಲಿ ನೆರೆ ಬಂತು. ಅದರಿಂದ ಒಂದು ಕಡೆ ಯಮುನೆಯ ದಡವು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು ಅದರಿಂದ ಆ ಸಂತರೂ ನೀರುಪಾಲಾದರು, ಕೈಯ ಕೋಲು ಹರಿದು ಹೋಯಿತು. ಮೊದಲೇ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಈಜುವುದಾದರು ಯಾವ ಕಡೆಗೆ? ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾತು ನೆನಪಾಗುತ್ತಲೇ ಪ್ರಯಾಸರಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ಸಡಿಲಾಗಿಸಿದರು. ಆಗ ಯಾರೋ ಕೈಹಿಡಿದು ದಡಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿಹಾಕಿದಂತೆ ಅವರಿಗನಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಕೋಲು ಕೈಗೆ ಬಂತು ಹಾಗೂ ಅದರ ಆಸರೆಯಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರು-ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರವಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನದಿಂದ ಏನಾಗುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಅನೇಕ ಕುರಿಗಳು ಒಮ್ಮೆ ಕಾಡಿಗೆ ಮೇಯಲು ಹೋಗಿದ್ದವು. ಅದರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಕುರಿ ಮೇಯುತ್ತಾ- ಮೇಯುತ್ತಾ ಒಂದು ಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿತು. ಅದು ಅದರಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲು ತುಂಬಾ ಹೊತ್ತಾಯಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಕುರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮನೆ ಸೇರಿದವು. ಕತ್ತಲಾಗುತಿತ್ತು. ಆ ಕುರಿಯು ಅಲೆಯುತ್ತಾ-ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಒಂದು ಸರೋವರದ ದಡಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಅಲ್ಲಿ ನೆನೆದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದ ಬಂದು ಚರಣ ಚಿನ್ಹೆಮೂಡಿತ್ತು. ಅದು ಆ ಚರಣ ಚಿನ್ಹಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗಿ ಅದರ ಬಳಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟಿತು. ರಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಚಿರತೆ, ತೊಳ, ಹುಲಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕುರಿಯನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಕುರಿ ಹೇಳಿತು-ಮೊದಲು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ ನಾನು ಯಾರಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು, ಮತ್ತೆ ತಿನ್ನಿ. ಆ ಚರಣ ಚಿನ್ಹವನ್ನು ನೋಡಿ- ಅರೇ! ಇದಾದರೋ ಸಿಂಹನ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ, ಬೇಗ ಓಡಿ ಇಲ್ಲಿಂದ. ಸಿಂಹ ಬಂದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟ್ಟೀತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಓಡಿಹೋದುವು. ಕೊನೆಗೆ ಆ ಚರಣ ಚಿನ್ಹವಿದ್ದ ಸಿಂಹವೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದು ಕುರಿಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿತು-ನೀನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಕುಳಿತಿರುವೆ? ಕುರಿಹೇಳಿತು- ಈ ಚರಣ ಚಿನ್ಹ್ಹೆ ನೋಡಿಕೋ, ಮತ್ತೆ ಮಾತಾಡು. ಯಾರ ಚರಣ ಚಿನ್ಹೆ ಇದಾಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ನಾನು ಶರಣಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವೆ. ಸಿಂಹ ನೋಡಿತು. ಓಹೋ! ಇದಾದರೋ ನನ್ನ ಚರಣ ಚಿನ್ಹೆಯಾಗಿದೆ, ಈ ಕುರಿಯು ನನಗೇ ಶರಣಾಗಿದೆ! ಸಿಂಹವು ಕುರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಇತ್ತು, ನೀನು ಹೆದರಬೇಡ, ನಿರ್ಭಯನಾಗಿರು ಎಂದು ಹೇಳಿತು.

ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಆನೆ ಬಂದಾಗ ಸಿಂಹವು ಆನೆಗೆ ಹೇಳಿತು-ನೀನು ಈ ಕುರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಇದನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತಾ ಸದಾಕಾಲ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಗೊತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ ನಾನು ಯಾರು ಎಂದು? ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟೇನು. ಸಿಂಹದ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಆನೆಯು ಗಡ-ಗಡ ನಡುಗಿತು. ಅದು ತನ್ನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಸಟ್ಟನೆ ಕುರಿಯನ್ನು ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಹತ್ತಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈಗ ಆ ಕುರಿಯು ನಿಭರ್ಯವಾಗಿ ಆನೆಯ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಕುತಿತು ಕೊಂಡೇ ಮರಗಳ ಮೇಲಿನ ಚಿಗುರು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಆನಂದವಾಗಿ ಇತ್ತು.

ಹೀಗೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದಾಗ, ಅವನ ಚರಣಗಳ ಆಸರೆ ಪಡೆದಾಗ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ, ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ, ಬಾಧೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಭಯ ನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಯಾರೂ ಭಯಭೀತನಾಗಿಸಲಾರರು, ಅವನ ಯಾವುದೇ ಕೆಡುಕನ್ನು ಮಾಡಲಾರರು.

ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಕಾಮ, ಭಯ, ದ್ವೇಷ, ಕ್ರೋಧ, ಸ್ನೇಹ ಇವುಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗುತ್ತದೆ.* ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕಾಮ, ಭಯ, ದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆದಾಗ, ಅವರಾದರೋ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋದರು. ಆದರೆ ಯಾರು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಲಿಲ್ಲವೋ, ಉದಾಸೀನರಾಗಿದ್ದರೋ, ಅವರು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿ ಉಳಿದರು! ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ನಾರದರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—

* (1) ಕಾಮಾದ್ ದ್ವೇಷಾದ್ ಭಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಾದ್ ಯಥಾ ಭಕ್ತ್ಯೇಶ್ವರೇ ಮನಃ ।
ಆವೇಶ್ಯ ತದಘಂ ಹಿತ್ವಾ ಬಹವಸ್ತದ್ಗತಿಂ ಗತಾಃ ॥
ಗೋಪ್ಯಃ ಕಾಮಾದ್ ಭಯಾತ್ ಕಂಸೋ ದ್ವೇಷಾಚ್ಚೈದ್ಯಾದಯೋ ನೃಪಾಃ ।
ಸಂಬಂಧಾದ್ ವೃಷ್ಣಯಃ ಸ್ನೇಹಾದ್ ಯೂಯಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ವಯಂ ವಿಭೋ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ -7/1/29-30)

ಒಬ್ಬರಲ್ಲ ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮದಿಂದ, ದ್ವೇಷದಿಂದ, ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಭಕ್ತರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ಗೋಪಿಯರು ಕಾಮದಿಂದ, ಕಂಸನುಭಯದಿಂದ, ಶಿಶುಪಾಲ-ದಂತವಕ್ತ್ರಾದಿ ರಾಜರು ದ್ವೇಷದಿಂದ, ಯದುವಂಶೀಯರು ಪರಿವಾರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ನಿವೆಲ್ಲ (ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿ)ರೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಮತ್ತು ನಾವೆಲ್ಲ (ನಾರದಾದಿ) ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ್ದೇವೆ.

(2) ಸತ್ಸಂಗೇನ ಹಿ ದೈತೇಯಾ ಯಾತುಧಾನಾ ಮೃಗಾಃ ಖಗಾಃ । ಗಂಧರ್ವಾಪ್ಸರಸೋ ನಾಗಾಃ ಸಿದ್ಧಾಶ್ಚಾರಣಗುಹ್ಯಕಾಃ ॥
ವಿದ್ಯಾಧರಾ ಮನುಷ್ಯೇಷು ವೈಶ್ಯಾಃ ಶೂದ್ರಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯೋಂತ್ಯಜಾಃ । ರಜಸ್ತಮಃ ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಯುಗೇನಘ ॥
ಬಹವೋ ಮತ್ಪದಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಸ್ತ್ವಶ್ಚಾಷ್ಟ್ರಕಾಯಾಧವಾದಯಃ । ವೃಷಪರ್ವಾ ಬಲಿರ್ಬಾಣೋ ಮಯಶ್ಚಾಥ ವಿಭೀಷಣಃ ॥
ಸುಗ್ರಿವೋ ಹನುಮಾನೃಕ್ಷೋ ಗಜೋ ಗೃಧ್ರೋ ವಣಿಕ್ಪಥಃ । ವ್ಯಾಧಃ ಕುಬ್ಜಾ ವ್ರಜೇ ಗೋಪ್ಯೋ ಯಜ್ಞಪತ್ನ್ಯಸ್ತಥಾಪರೇ ॥
ತೇ ನಾಧೀತಶ್ರುತಿಗಣಾ ನೋಪಾಸಿತಮಹತ್ತಮಾಃ । ಅವ್ರತಾತಪ್ತತಪಸಃ ಸತ್ಸಂಗಾನ್ಮಾಮುಪಾಗತಾಃ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-11/12/3-7)

ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ನಿಷ್ಪಾಪ ಉದ್ಭವನೇ! ಇದು ಒಂದು ಯುಗದ್ದಲ್ಲ ಎಲ್ಲ ಯುಗದ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸತ್ಸಂಗ

ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ದೈತ್ಯರು-ರಾಕ್ಷರು, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರು, ನಾಗ-ಸಿದ್ಧ, ಚಾರಣ-ಗುಹ್ಯಕ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧರರಿಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರೂ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಜರೇ ಆದಿ ರಜೋಗುಣೀ, ತಮೋಗುಣೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನೇಕ ಜೀವರು ನನ್ನ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವರು. ವೃತ್ರಾಸುರ, ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ವೃಷಪರ್ವಾ, ಬಲಿ, ಬಾಣಾಸುರ, ದಾನವ ಮಯ, ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ಗಜೇಂದ್ರ, ಜಟಾಯು, ತುಲಾಧಾರವೈಶ್ಯ, ಧರ್ಮವ್ಯಾಧ, ಕುಬ್ಜಾ, ವ್ರಜದಗೋಪಿಕೆಯರು, ಯಜ್ಞಪತ್ನಿಯರು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಸತ್ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಆ ಜನರು ವೇದಗಳ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಹಾಪುರಷರ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಕೃಚ್ಛ್ರಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸತ್ಸಂಗ-ನನ್ನ ಸಂಬಂಧದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿರುವರು.

‘ನಾಸ್ತಿ ತೇಷು ಜಾತಿವಿದ್ಯಾರೂಪಕುಲಧನ ಕ್ರಿಯಾದಿಭೇದಃ’ (ನಾರದಭಕ್ತಿಸೂತ್ರ 72)

ಆ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ವಿದ್ಯೆ, ರೂಪ, ಕುಲ, ಧನ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಭೇದವಿಲ್ಲ.

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಎಷ್ಟೊ ಜಾತಿ, ವಿದ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೇದಗಳಾಗ ಬಲ್ಲವು. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತರಾಗಿ ರುವವರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.+ ಕಾರಣ ಅವರೆಲ್ಲರು ಭಗವಂತನವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ- ‘ಯತಸ್ತದೀಯಾಃ’ (ನಾರದ ಭಕ್ತಿಸೂತ್ರ-73) ಪ್ರಪಂಚದವರಲ್ಲ. ಭಗವಾನ್ ಅಚ್ಯುತ ನವರೇ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ಅಚ್ಯುತ ಗೋತ್ರ’ ದವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.*

+ (1) ಪುಂಸ್ತ್ವೇ ಸ್ತ್ರೀತ್ವೇ ವಿಶೇಷೋ ವಾ ಜಾತಿ ನಾಮಾಶ್ರಮಾದಯಃ । ನ ಕಾರಣಂ ಮದ್ಭಜನೇ ಭಕ್ತಿರೇವ ಹಿ ಕಾರಣಮ್ ॥

(ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ರಾ . ಅರಣ್ಯ-10/20)

ನನ್ನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷ, ಸ್ತ್ರೀ ಇವರ ಭೇದವಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಜಾತಿ, ನಾಮ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳು ಕಾರಣವಲ್ಲ. ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

(2) ಕಿಂ ಜನ್ಮನಾ ಸಕಲವರ್ಣಜನೋತ್ತಮೇನ ಕಿಂ ವಿದ್ಯಯಾ ಸಕಲಶಾಸ್ತ್ರವಿಚಾರವತ್ಯಾ ।
ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಚೇತಸಿ ಸದಾ ಪರಮೇಶಭಕ್ತಿಃ ಕೋನ್ಯಸ್ತತಸ್ತ್ರಿಭುವನೇ ಪುರುಷೋಸ್ತಿ ಧನ್ಯಃ ॥

(ಬ್ರಸಂ-ಭ-17)

ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ವರ್ಣ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲ) ದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಏನಾಯಿತು? ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಏನಾಯಿತು? ಅರ್ಥಾತ್-ಏನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ, ಈ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನ ಧನ್ಯ ಪುರುಷನು ಯಾರು ಆಗಬಲ್ಲನು?

(3) ವ್ಯಾಧಸ್ಯಾಚರಣಂ ಧ್ರುವಸ್ಯ ಚ ವಯೋ ವಿದ್ಯಾಗಜೇಂದ್ರಸ್ಯ ಕಾ ಕಾ ಜಾತಿರ್ವಿದುರಸ್ಯ ಯಾದವಪತೇರುಗ್ರಸ್ಯ ಕಿಂ ಪೌರುಷಮ್ ।
ಕುಬ್ಜಾಯಾಃ ಕಿಮು ನಾಮ ರೂಪಮಧಿಕಂ ಕಿಂ ತತ್ಸುದಾಮ್ನೋ ಧನಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ತುಷ್ಯತಿ ಕೇವಲಂ ನ ಚ ಗುಣೈರ್ಭಕ್ತಿಪ್ರಿಯೋ ಮಾಧವಃ ॥

(ಪದ್ಯಾವಲಿ-8)

ವ್ಯಾಧನ ಆಚರಣೆ ಏನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿತ್ತು? ಧ್ರುವನಿಗೆ ಏನು ಮಹಾ ವಯಸಿತ್ತು! ಗಜೇಂದ್ರನ ಬಳಿ ಯಾವವಿದ್ಯೆ ಇತ್ತು? ವಿದುರನ ಯಾವ ಉತ್ತಮ ಜಾತಿ ಇತ್ತು? ಯಾದವ ಪತಿ ಉಗ್ರಸೇನನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪರಾಕ್ರಮವಿತ್ತು? ಕುಜ್ಜೆಯೇನು ಮಹಾ ಸುಂದರಿಯಾಗಿದ್ದಳೇ? ಸುದಾಮನ ಬಳಿ ಯಾವಧನವಿತ್ತು? ಆದರೂ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಕಾರಣ -ಭಗವಂತನಿಗೆ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯೇ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆಚರಣೆ, ವಿದ್ಯಾ ಗುಣಗಳಿಂದಲ್ಲ.

* ಪಿತೃಗೋತ್ರೀ ಯಥಾ ಕನ್ಯಾ ಸ್ವಾಮಿಗೋತ್ರೇಣ ಗೋತ್ರಿಕಾ । ಶ್ರೀರಾಮಭಕ್ತಿಮಾತ್ರೇಣಾಚ್ಯುತಗೋತ್ರೇಣ ಗೋತ್ರಕಃ ॥

(ನಾರದ ಪಾಂಚರಾತ್ರ)

ಶರಣಾಗತಿಯ ರಹಸ್ಯ

ಶರಣಾಗತಿಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಬಲ್ಲನು. ಆದರೂ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಳುವ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಓದುಗರಲ್ಲಿ ವಿನಂತಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ- ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಮಾತುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಮಾಡಬೇಡಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರು ಯಾವುದೇ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ರಹಸ್ಯವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆಯೇ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಬೇಗ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ- ಕೇಳುವ ಪಾತ್ರರು ತುಂಬಾಕಡಿಮೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ಭಗವಂತನು ಶರಣಾಗತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತು ಹೇಳಿರುವನು-

(1) ‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ (18/66) ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ನನಗೇ ಶರಣಾಗು.

(2) ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ’ (15/19) ‘ಆ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’. ‘ತಮೇವ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ’ (18/62)’ ನೀನು ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗು’.

ನಾವು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಶರಣಾಗಬಹುದು? ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಶರಣಾಗಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್- ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಐಶ್ಚರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡದೆ, ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗ ಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾಮನೆ ಇಡಬಾರದು.

ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ ರಹಸ್ಯವು-ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಗುಣಗಳಿವೆ, ಪ್ರಭಾವಿದೆ, ತತ್ತ್ವವಿದೆ, ರಹಸ್ಯವಿದೆ, ಮಹಿಮೆ ಇದೆ, ಲೀಲೆಗಳು ಇವೆ, ನಾಮವಿದೆ, ಧಾಮವಿದೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಐಶ್ಚರ್ಯವಿದೆ, ಮಾಧುರ್ಯವಿದೆ, ಸೌಂದರ್ಯವಿದೆ-ಈ ವಿಭೂತಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನೊಬ್ಬನೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಭಾವ ಅವನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೇ ಶರಣಾದನು, ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಬಾರದು.

ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಅಥೈಸುವುದೆಂದರೆ-ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ನಾಮ, ಧಾಮ, ಐಶ್ಚರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದು, ಅವುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದಿರುವುದು, ಈಗ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿರುವುದು, ಇದು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವಿಸಿದರೆ ಮಹಾನ್ ಅನರ್ಥವಾದೀತು.

ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಶರಣಾಗುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಕೇವಲ ಭಗವಂತನು ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಅವನು ಐಶ್ಚರ್ಯ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೆ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದು ಹಾಗೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಏನೂ ಐಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದೇ. ಅವನು ತುಂಬಾ ದಯಾಳು ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದು ಹಾಗೂ ಅವನಂತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಠೋರರು, ನಿಷ್ಠುರರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದರೂ ಒಳ್ಳೆಯದೇ. ಅವನಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಪ್ರಭಾವವಿದೆ ಎಂದರೂ ಒಳ್ಳೆ ಮಾತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವೂ ಇಲ್ಲವೆಂದರೂ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದೇ. ಶರಣಾಗತನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತುಗಳ ಯಾವ ಪರಿವೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಭಗವಂತನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೇ ನನ್ನವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’. ಎಂಬ ಒಂದೇ ಭಾವ ಅವನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.* ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತುಗಳ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಐಶ್ಚರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗುವವು ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ಪರಿವೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಶರಣಾಗತಿಯಾದೀತು.

* (1) ಅಸುಂದರಃ ಸುಂದರಶೇಖರೋ ವಾ ಗುಣೈರ್ವಿಹೀನೋ ಗುಣಿನಾಂ ವರೋ ವಾ ।
ದ್ವೇಷೀ ಮಯಿ ಸ್ಯಾತ್ ಕರುಣಾಂಬುಧಿರ್ವಾ ಶ್ಯಾಮಃ ಸ ಏವಾದ್ಯ ಗತಿರ್ಮಮಾಯವ್ ॥

ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅಸುಂದರನಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸುಂದರ ಶಿರೋಮಣಿ ಇರಲಿ, ಗುಣ ಹೀನ ನಿರಲಿ ಅಥವಾ ಗುಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿರಲೀ, ನನ್ನ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷಮಾಡಲಿ ಅಥವಾ ಕರುಣಾಸಿಂಧು-ರೂಪದಿಂದ ಕೃಪೆಮಾಡುತ್ತಿರಲೀ, ಅವನು ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಇರಲಿ, ಅವನೇ ನನಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

(2) ಆಶ್ಲಿಷ್ಯ ವಾ ಪಾದರತಾಂ ಪಿನಷ್ಟು ಮಾಮದರ್ಶನಾನ್ಮರ್ಮಹತಾಂ ಕರೋತು ವಾ ।
ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ವಿದಧಾತು ಲಂಪಟೋ ಮತ್ಪ್ರಾಣನಾಥಸ್ತು ಸ ಏವ ನಾಪರಃ॥

(ಶಿಕ್ಷಾಷ್ಟಕ. 8)

ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಹರ್ಷಿತ ಮಾಡಲಿ ಅಥವಾ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಲುಬುಡಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ತುಳಿದು ಬಿಡಲಿ, ಅಥವಾ ದರ್ಶನ ಕೊಡದೆ ಮರ್ಮಾಹತನಾಗಿಸಲಿ. ಆ ಪರಮ ಸ್ವತಂತ್ರಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಬಯಸಿದಂತೆಮಾಡಲಿ, ಅವನಾದರೋ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣನಾಥನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಬೇರೆಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲಿ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವಾದಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಶರಣಾಗದೆ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವಾದಿಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಾದರು ಶ್ರೀಮಂತ ಮನುಷ್ಯನ ಆದರ ಮಾಡಿದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಆದರವು ಆ ಮನುಷ್ಯನದ್ದಾಗಿರದೆ ಹಣದ್ದಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಆದರಿಸಿದರೆ ಆ ಆದರವು ಅವನದ್ದಾಗಿರದೆ ಮಂತ್ರಿಪದವಿಯ ಆದರವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಬಲಿಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಆದರಿಸಿದರೆ ಅವನ ಬಲದ ಆದರವಾಯಿತು, ಅವನದ್ದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿ (ಶ್ರೀಮಂತರಾದಿ) ಯ ಆದರ ಮಾಡಿದರೆ ಇದರಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತರ ಧನ, ಅಥವಾ ಮಂತ್ರಿಯ ಪದವಿ ಹೊರಟು ಹೋದೀತು ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗುವವು ಎಂಬ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರಬೇಕು, ಅವನ ಗುಣಗಳಾದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲ.

ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಪಾರ್ವತಿಯ ಇದಿರು ಶಿವನ ಅನೇಕ ಅವಗುಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನೇಕ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವಳಿಗೆ ಶಿವನನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಹೇಳಿದಾಗ ಪಾರ್ವತಿಯು ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಿರಿಸಿದಳು.

ಮಹಾದೇವ ಅವಗುಣ ಭವನ ಬಿಷ್ಣು ಸಕಲ ಗುನ ಧಾಮ ।

ಜೆಹಿ ಕರ ಮನು ರಮ ಜಾಹಿ ಸನ ತೆಹಿ ತೇಹೀ ಸ ನ ಕಾಮ ॥

(ಮಾನಸ 1/80)

ಮಹಾದೇವನು ಅವಗುಣಗಳ ಭವನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವು ಸಮಸ್ತ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಧಾಮವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದಿಟ್ಟು ಕೊಂಡರೂ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಯಾರಲ್ಲಿ ರಮಮಾಣ ವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗಾದರೋ ಅವನಿಂದಲೇ ಉಪಯೋಗವಿದೆ.

ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವವನಿಗೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರೇಮಿಸುವವನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿಗಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಸಿಗಲಾರದು. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದೆ ಇರುವ ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತನೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಂಧಿಸಬಲ್ಲನು, ಅವನನ್ನು ಮಾರಲೂ ಬಲ್ಲನು! ಭಗವಂತನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ-ಅವನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರಿಸಿರುವನು. ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಆದರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಭಾವದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೆಂದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಕಾಮನೆ ಇದೆ, ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಆದರವಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇರುವವರೆಗೆ ನಾವು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗಲಾರದು. ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೇ ದೃಷ್ಟಿ ಇದ್ದರೆ ನಾವು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವೆವು, ಭಗವಂತನವರಾಗುವೆವು.

ಪೂತನಾ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ವಿಷ ಸವರಿಕೊಂಡು ಸ್ತನವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಉಣಿಸಿದರೆ ಅವಳಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತಾಯಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟನು.* ಅರ್ಥಾತ್-ಯಶೋದಾ ತಾಯಿಗೆ ದೊರಕಿದ ಮುಕ್ತಿಯೇ ಪೂತನಾಳಿಗೂ ದೊರೆಯಿತು. ಬಾಯಿಗೆ ವಿಷ ಉಣಿಸುವವಳಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಮುಕ್ತಿಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟನೆಂದರೆ, ಈಗ ಪ್ರತಿದಿನ ಹಾಲು ಕುಡಿಸುವ ತಾಯಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಏನು ಕೊಡುವನು? ಅನಂತ ಜೀವರಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ ಕೊಡುವಂತಹ ಭಗವಂತನು ತಾಯಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಹೋದನು, ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡನು. ತಾಯಿಯು ಕೋಲು ತೋರಿಸಿದರೆ ಹೆದರಿ ಅಳುವಷ್ಟು ವಶೀ ಭೂತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ತಾಯಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ಚರ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಭಗವಂತನಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾರು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

* ಅಹೋ ಬಕೀ ಯಂ ಸ್ತನಕಾಲಕೂಟಂ ಜಿಘಾಂಸಯಾಪಾಯಯದಷ್ಯಸಾಧ್ವೀ ।
ಲೇಭೇ ಗತಿಂ ಧಾತ್ರ್ಯುಚಿತಾಂ ತತೋನ್ಯಂ ಕಂ ವಾ ದಯಾಲುಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜೇಮ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-3/2/23)

ಆಹಾ! ಈ ಪಾಪಿನೀ ಪುತನೆಯು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ತನಗಳಿಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಕಾಲಕೂಟ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಸಿಯೂ ಅವಳು ತಾಯಿಗೆ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಳು. ಅವನು ಎಷ್ಟೊಂದು ದಯಾಳು ಆಗಿದ್ದಾನೆ? ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರ ಶರಣು ಹೋಗುವುದು?

ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವ ರಹಸ್ಯವು-ನಮ್ಮ ಶರೀರ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆ, ಮನ ಶುದ್ಧ-ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಾವು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ, ನಾವು ಕಲಿತಿದ್ದೇವೆ, ನಾವು ಯಶಸ್ವೀಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ, ನಮಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಮಾನ-ಆದರವಿದೆ- ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾವೂ ಏನೋ ಆಗಿದ್ದೇವೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು ನಿಜವಾದ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದ ಮೇಲೆ ಶರಣಾಗತನು-ನಮ್ಮ ಶರೀರ ಹೀಗೆ ಇರಬೇಕು, ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಹೀಗೇ ಇರಬೇಕು, ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಹೀಗೇ ಇರಬೇಕು, ನಮ್ಮ ಧ್ಯಾನ ಹೀಗೇ ತೊಡಗಬೇಕು; ನಮ್ಮ ಭಾವನೆ ಹೀಗೇ ಇರಬೇಕು, ನಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇಂತಿಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರಬೇಕು, ನಮ್ಮ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆ ಇರಬೇಕು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಬೇಕು, ಕಥಾ-ಕೀರ್ತನೆ ಕೇಳುವಾಗ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯಬೇಕು, ಕಂಠ ಗದ್ಗದ ವಾಗಬೇಕು; ಆದರೆ ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ನಾವಾದರೋ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಶರಣಾದೇವು ಮುಂತಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲೇ ಬಾರದು. ಈ ಮಾತುಗಳು ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯ ಒರೆಗಲ್ಲು ಅಲ್ಲ. ಅನನ್ಯ ಶರಣಾದವನು-ಶರೀರ ಕಾಯಿಲೆ ಬಿದ್ದಿದೆಯೇ, ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೇ? ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗಿದೆಯೇ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೇ! ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇದೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೇ? ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಖತೆ ಇದೆಯೇ, ವಿದ್ವತ್ತಿದೆಯೇ? ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೇ ಮುಂತಾಗಿ ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಕಸ-ಕಡ್ಡಿಯಾಗಿವೆ. ಅವನ್ನು ನಾನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ. ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರೆ ನಾನು ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚೀತು. ಅಥವಾ ನಾನಾದರೋ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದೆ ಆದರೆ ಭಕ್ತರ ಗುಣಗಳು (12/13 ರಿಂದ 19)ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರಾಶನಾಗಬೇಕಾದೀತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಗುಣಗಳು ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಅವುಗಳ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾದೀತು ಅಥವಾ ಕಂಡು ಬಾರದಿದ್ದರೆ ನಿರಾಶೆ ಆದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದ ಮೇಲೆ ಈ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡದಿರುವುದೇ ಒಳ್ಳೆಯದಿದೆ. ಇದನ್ನು-ನಾವು ಬೇಕಾದರೆ ವೈರ-ವಿರೋಧ ಮಾಡಬಹುದು, ಬೇಕಾದರೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡಬಹುದು, ಮಮತೆ ಇಡಬಹುದು, ಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಅರ್ಥವಿಸಬಾರದು. ಈ ಅರ್ಥ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಈ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವೇ ಇರಬಾರದು. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬರುವವು, ಆದರೆ ಇವುಗಳು ಬರುವುದು, ಬಾರದಿರುವುದು ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವಿಡಬಾರದು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಒರೆಹಚ್ಚಬಾರದು.

ನಿಜವಾದ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಗುಣಗಳ ಕಡೆಗೂ ನೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಭಕ್ತರು ಹೇಗಾದರು, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರು ಹೀಗೀಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅಂತಹ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ಕಡೆಗೂ ನೊಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಜನರು- ಇವನು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನಾದರೆ ಕಾಯಿಲೆ ಹೇಗೆ ಬಿದ್ದನು? ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾದರೆ ಜ್ವರ ಏಕೆ ಬಂತು? ಅವನ ಮೇಲೆ ದುಃಖಗಳು ಏಕೆ ಬಂದವು? ಬದಲಿಗೆ ಮಗ ಹೇಗೆ ಸತ್ತನು? ಅವನ ಹಣ ಏಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು? ಅವನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಪಯಶ ಏಕೆ ಆಯಿತು? ಅನಾದರ ಏಕೆ ಆಯಿತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಒರೆಗೆ ಹಚ್ಚುವುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಹೆಚ್ಚು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಜನರಿಗೆ ಏನು ತಿಳಿಸುವುದು! ಇವರು ಸತ್ಸಂಗದ ಸಮೀಪವೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಭಕ್ತಿ ಎಂದರೇನು? ಶರಣಾಗತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಎಂಬುದು ಅರಿವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ದರಿದ್ರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಪಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನ ನಿಂದೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಿಗಾದರೋ ನಿಂದೆ-ಪ್ರಶಂಸೆ, ರೋಗ-ನಿರೋಗತೆ, ಮುಂತಾದವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ‘ನಾನಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ’ ಅಷ್ಟೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈಗ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ, ಏನಿಲ್ಲ! ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ, ಏನಿಲ್ಲ! ಪ್ರಭುವು ಹೀಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಾರೋ ಓರ್ವ ಸಂತರ ಬಳಿ ಕೇಳಿದರು-ನೀವು ಯಾವ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದೀರಿ? ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯ ಮಾಡುವವನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದೀರಾ? ಸಂತರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು -‘ನಮ್ಮ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭುವಿನ ಒಂದು ಐಶ್ವರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇನು ವಿಶೇಷ ಮಾತಲ್ಲ.’ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ಹೀಗೆ ಇರಬೇಕು. ಐಶ್ವರ್ಯಾದಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗಬಾರದು.

ಋಷಿಕೇಶದ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಸಂಜೆ ಸತ್ಸಂಗ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ತುಂಬಾ ಸೆಕೆ ಇತ್ತು. ಗಂಗೆಯ ಕಡೆಯಿಂದ ತಣ್ಣನೆಯ ಗಾಳಿಯು ಬೀಸಿತು. ಆಗ ಓರ್ವ ಸಜ್ಜನರು ಹೇಳಿದರು-‘ಆಹಾ! ಎಂತಹ ತಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ’. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವವರು ಹೇಳಿದರು-ಗಾಳಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಸಮಯ ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು? ಈಗ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬಂತು, ಈಗ ಬಿಸಿಗಾಳಿ ಬಂತು ಈ ಕಡೆಗೆ ನಿನ್ನ ಗಮನ ಹೇಗೆ ಹೋಯಿತು? ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೆ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬಂತು, ಬಿಸಿಗಾಳಿ ಬಂತು, ಸುಖ ಬಂತು-ದುಃಖ ಬಂತು ಈ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ವಿರುವ ತನಕ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವೆಲ್ಲಿ? ಈ ವಿಷಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಒಂದು ಕಥೆ ಕೇಳಿತ್ತು. ಕಥೆಯಾದರೋ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ನಿಷ್ಕರ್ಷ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ.

ಓರ್ವ ಕುಲಟೆ ಹೆಣ್ಣಿದ್ದಳು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಾ ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ಯಾರೋ ಪುರುಷನಿಂದ ಸಂಕೇತ ಬಂದಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಕರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಸೀದಿ ಇದ್ದು, ದಾರಿ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾಗಿತ್ತು. ದಾರಿ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಓವ ವೌಲಿಯು ನಮಾಜು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಕುಲಟೆ ಲಗುಬಗೆಯಿಂದ ಹೋಗುವಾಗ ಅವಳ ಕಾಲು ವೌಲಿಗೆ ತಗಲಿತು. ಇದರಿಂದ ವೌಲಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಿಟ್ಟುಬಂತು ಎಂತಹ ಹೆಂಗಸು ಇವಳು. ಇವಳು ಕಾಲುತಾಗಿಸಿ ನಾನ್ನನ್ನು ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿಸಿದಳಲ್ಲ! ಅವನು ಅಲ್ಲೇ ಕುಳಿತು ಅವಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುವುದನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಕುಲಟೆಯು ಮರಳಿ ಬರುವಾಗ ಮೌಲಿಯು ಅವಳನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾ, ಎಂತಹ ಮೂರ್ಖನಿದ್ದಿಯೇ ನೀನು. ನಾನು ನಮಾಜು ಮಾಡುತ್ತಾ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನೀನು ಕಾಲಿಂದ ತುಳಿದುಬಿಟ್ಟೆಯಲ್ಲ! ಆಗ ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು- ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಓರ್ವ ಪುರುಷನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ ನನಗೆ ಇದರ ಅರಿವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನೀನು ದೇವರ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸಿದೆ ನಾನು ಅವಳೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆಂದು! ನೀನು ಕೇವಲ ಕುರಾನ ಓದುವ ನಾಟಕ ವಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ನೀನು ದೇವರ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕರಗಿ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೆಯಾ? ಯಾರು ಬಂದರು, ಯಾರು ಹೋದರು ಮನುಷ್ಯನಿದ್ದನೋ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ತೋ, ಏನಿತ್ತೋ, ಯಾರ ಕಾಲು ತಗುಲಿತು ಈಕಡೆ ನಿನ್ನ ಗಮನ ಏಕೆ ಹೋಯಿತು? ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಓರ್ವ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾವುದಾದರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹೇಗೆ ಹೋದೀತು? ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳ ಅರಿವು ಹೇಗೆ ಹತ್ತುತ್ತದೆ? ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳ ಅರಿವು ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ಶರಣಾದನು?

ಕೌರವ-ಪಾಂಡವರು ಬಾಲಕರಿದ್ದಾಗ ಅವರು ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಲಿತು ಮುಗಿದು ಸಿದ್ಧರಾದಾಗ ಅವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದು ಮರದ ಮೇಲೆ ಕೃತ್ರಿಮ ಪಕ್ಷಿಯೊಂದನ್ನು ಇಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಕತ್ತಿಗೆ ಬಾಣ ಹೊಡೆಯಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಬರತೊಡಗಿದರು. ದ್ರೋಣಾ ಚಾರ್ಯರು ಮೊದಲು ಎಲ್ಲರ ಬಳಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು-ಅಲ್ಲಿ ಮರದ ಮೇಲೆ ಏನು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ? ಕೆಲವರು ಹೇಳಿದರು ಮರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಕೆಲವರೆಂದರು ಕೊಂಬೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಕೆಲವರೆಂದರು ನಮಗೆ ಪಕ್ಷಿಕಾಣುತ್ತದೆ, ಕೊಕ್ಕು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವರನ್ನು ದೂರ ಗೊಳಿಸಿದರು. ಅರ್ಜುನನ ಸರದಿ ಬಂದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಳಲಾಯಿತು-ನಿನಗೇನು ಕಾಣುತ್ತದೆ? ಅರ್ಜುನನೆಂದ ನನಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಪಕ್ಷಿಯ ಕತ್ತು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಬೇರೆನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಬಾಣ ಹೊಡೆಯಲು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಕಂಠವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಗುರಿಯ ಮೇಲೆ ಸರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಪಕ್ಷಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಮರ, ಕೊಂಬೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂದಾದರೆ ಗುರಿ ಹೇಗೆ ಸಾಧಿಸುವುದು? ಈಗಲಾದರೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಡಿ ಹೋಯಿತು. ಗುರಿನೆಟ್ಟಾಗ ಅದೇ ಕಂಡೀತು, ಗುರಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಕಾಣಲಾರದು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷ್ಯ ಒಂದೇ ಆಗುವವರೆಗೆ ಅವನು ಅನನ್ಯ ಹೇಗಾದನು? ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ‘ಅನನ್ಯಯೋಗ’ವಾಗಬೇಕು- ‘ಮಯಿಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ ಭಕ್ತಿರವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ’ (13/10). ‘ಅನ್ಯಯೋಗ’ವಾಗಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಶರೀರ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹವ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಹಾಯಕತೆ ಇರಬಾರದು. ಅಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿರಬೇಕು.

ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಳಸೀದಾಸರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಹೇಳಿದರು-ನೀವು ಯಾವ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಿರೋ ಅವನಾದರೋ ಹನ್ನೆರಡು ಕಲೆಯ ಅವತಾರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸೂರದಾಸರು ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುವ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹದಿನಾರು ಕಲೆಯ ಅವತಾರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಳಸೀದಾಸರು ಅವನ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಹೇಳಿದರು- ಆಹಾ! ನೀವು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿದಿರಿ! ನಾನಾದರೋ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ದಶರಥನಂದನನೆಂದು ತಿಳಿದೇ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಈಗ ಅರಿವಾಯಿತು ಅವನು ಹನ್ನೆರಡು ಕಲೆಯ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅವನು? ಇಂದು ನೀವು ಹೊಸಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ತುಂಬಾ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದಿರಿ. ಆಗ ‘ಕೃಷ್ಣನು ಹದಿನಾರು ಕಲೆಗಳ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರು ಕೇಳಲೇ ಇಲ್ಲ, ಈ ಕಡೆಗೆ ಅವರ ಗಮನವೇ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳಿ ರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ದಶರಥನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿರುವ ಬಾಲರಾಮನೇ ನಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ಇಷ್ಟದೇವ ಮಮ ಬಾಲಕ ರಾಮಾ’ (ಮಾನಸ 7/75/3) ರಾಜಾಧಿರಾಜ ರಾಮಚಂದ್ರನಲ್ಲ, ಬಾಲಕನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು. ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ- ನಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವರಾದರೋ ಲಡ್ಡುಗೋಪಾಲ, ನಂದನಂದನ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಬಾಲರಾಮನಿಗೆ, ನಂದನಂದನನಿಗೆ ಸಂತರಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿ ಭಗವಂತನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಯಶೋದೆಯ ಅಂಗಳದ ಯಾವ ರಜ (ಧೂಳು)ದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಆಡುತ್ತಾನೋ ಆ ರಜವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವನಿಗೆ ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಕಾರದ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ತಾಯಿ ಯಶೋದೆಯು ಆ ಧೂಳನ್ನು ಗುಡಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಎಸೆದು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳಿಗಾಗಿ ಅದು ಕಸವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಮುಕ್ತಿ ಯಾರಿಗೆ ಬೇಕು? ತಾಯಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕೇವಲ ಕೃಷ್ಣನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಕಡೆಗಿಲ್ಲ, ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಇಲ್ಲ.

ಸಂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭೇಟಿ ಮಾಡುವು ದಾದರೆ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗಡಿಗರು ಇರಬಾರದು, ಸಾಮಾನೂ ಇರಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಸಾಮಾನು-ಸಂಗಡಿಗರಿಲ್ಲದೆ ಅವನನ್ನು ಭೇಟ್ಟಿಯಾಗಿರಿ. ಸಂಗಡಿಗರ ಆಸರೆ ಜೊತೆಯ ಲ್ಲಿದ್ದರೆ ನೀನು ಏಕೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭೇಟ್ಟಿಯಾದೆ? ಮತ್ತು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿದ್ಯಾ, ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಮಾನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದರ ತೆರೆ (ವ್ಯವಧಾನ) ಇದ್ದೀತು. ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾ ಗುತ್ತದೆಯೇ? ಅಲ್ಲಾದರೋ ಬಟ್ಟೆಯ ವ್ಯವಧಾನವಿರುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯೇ ಅಲ್ಲ, ಧರಿಸಿದ ಮಾಲೆಗಳು ಅಡ್ಡ ಬಂದರೆ ಮಿಲನವೇನಾಯಿತು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಗಡಿಗರು-ಸಾಮಾನು ಇರದಿರಲಿ; ಮತ್ತೆ ಆಗುವ ಭಗವಂತನ ಮಿಲನವು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಓರ್ವ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಓರ್ವ ವ್ರಜವಾಸೀ ಗೊಲ್ಲನು ಭೇಟಿಯಾದನು. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾತ್ಮರು ಕೇಳಿದರು-ನೀನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಅವನೆಂದ-ನಾನಾದರೋ ಕೃಷ್ಣನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾತ್ಮರು ಹೇಳಿದರು ನಾವು ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ನೀನು ಏನಾಗಿದ್ದಿ? ಅವನೆಂದ-‘ನಾನು ಫನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾತ್ಮರು ಕೇಳಿದರು-ಫನನ್ಯ ಭಕ್ತನೆಂದರೆ ಏನು? ಅವನೂ ಕೇಳಿದ-ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನೆಂದರೇನು? ಮಹಾತ್ಮರೆಂದರು-ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನು-ಸೂರ್ಯ, ಗಣೇಶ, ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾರನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿರುವವನೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನೆಂದ-ಸ್ವಾಮಿ! ನಾನಾದರೋ ಇವರ ಹೆಸರೇ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಇವರು ಏನಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಏನಿಲ್ಲ! ನನಗಾದರೋ ಇವರ ಪತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲ; ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಫನನ್ಯ ನಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮವೇನು? ಆತ್ಮವೆಂದರೇನು? ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಏನಿರುತ್ತದೆ? ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಶರಣಾಗತನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಹೋಗಬಾರದು.

ವ್ರಜದ ಮಾತಾಗಿದೆ-ಒಂದು ದಿನ ವ್ರಜದ ಒಂದು ಕೆರೆಯ ಬಳಿ ಯಾರೊಂದಿಗೋ ಓರ್ವ ಮಹಾತ್ಮರು ಬ್ರಹ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಪರಮಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ, ಜೀವಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓರ್ವ ಗೋಪಿಯು ನೀರು ಕೊಂಡುಹೋಗಲು ಬಂದಳು. ಅವಳು ಇವರೇನು ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕಿವಿಕೊಟ್ಟಳು. ಆ ಗೋಪಿಯು ಇನ್ನೋರ್ವ ಗೋಪಿಯ ಬಳಿ ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ಕೇಳಿದಳು- ನೋಡೇ! ಈ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದರೇನಿರುತ್ತದೆ? ಅವಳೆಂದಳು- ನಮ್ಮ ಕೃಷ್ಣನ ಯಾರಾದರು ನೆಂಟ-ರಿಷ್ಟರಿರಬಹುದು! ನಾವಾದರೋ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ! ಈ ಜನರೆಲ್ಲ ಅವರ ಕುರಿತು ಮಾತಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ನಮಗಾದರೋ ಓರ್ವ ನಂದನಂದನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಏನಾದರು ಕೆಲಸವಿದ್ದರೆ ನಂದರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿಬಿಡುವೆವು, ಗಿರಿರಾಜನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಬಿಡುವೆವು-ಸ್ವಾಮಿ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು. ಕಿಟ್ಟಣ್ಣನಾದರೋ ಮುಗ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇನು ತಿಳಿದಾನು ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಿಯಾನು? ಅವನಿಂದ ಏನು ಸಿಗಬಹುದು? ಎಲೈ ಸಖಿಯೇ! ಆ ಕೃಷ್ಣನು ನಮ್ಮವನಾಗಿದ್ದಾನೆ? ಮತ್ತೇನು ಸಿಗಬಹುದು? ನಾವೂ ಒಬ್ಬಂಟಿಗರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಹಾಗೂ ಆ ಕೃಷ್ಣನೂ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಯಾವ ಸಾಮಾನೂ ಇಲ್ಲ, ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಮಾನೂ ಇಲ್ಲ. ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆತ್ತಲೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ- ‘ನಗನ ಮೂರತಿ-ಬಾಲ ಗುಪಾಲಕೀ, ಕತರನೀ ಬರನೀ ಜಗ-ಜಾಲಕೀ’ ಈಗ ಇಂತಹ ಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಏನು ಸಿಗಬಹುದು?

ಯಶೋದಾದೇವಿಯು ಬಲರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ- ಬಲರಾಮಾ ನೋಡು! ಈ ಕೃಷ್ಣ ತುಂಬಾ ಮುಗ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನೀನು ಇವನ ಗಮನವಿಡು, ಇವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ದೂರ ಹೊರಟು ಹೋದಾನು. ಅಮ್ಮಾ! ಈ ಕಿಟ್ಟಣ್ಣ ತುಂಬಾ ಚಂಚಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವಾಗ ಎಲ್ಲಾದರು ಹುತ್ತ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕೈ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ, ಈಗ ಯಾವುದಾದರು ಹಾವುಕಡಿದರೆ? ತಾಯಿ ಹೇಳಿದರು- ಮಗೂ! ಇನ್ನು ಅವನು ಸಣ್ಣ ಅಬೋಧ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನೀನು ದೊಡ್ಡವನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಗಮನವಿಡುತ್ತಾ ಹೋಗು. ಈಗ ಬಲರಾಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷ್ಣನಾದರೋ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಗೊಲ್ಲರ ಬಳಿ ಹೇಳಿದರೆ, ಇಂತಹ ನಿಮ್ಮ ಭಗವಂತನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮವನಾದರೋ ಹೀಗಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಪುಟ್ಟ ಕೃಷ್ಣನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಏನು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲನು?

ಓರ್ವ ಸಂತರು ಗೋಪಿಯರ ಬಳಿ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಕೃಷ್ಣನು ಎಷ್ಟೊಂದು ಐಶ್ವರ್ಯಶಾಲಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಮಾಧುರ್ಯವಿದೆ, ಅವನ ಬಳಿ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಖಜಾನೆಯೇ ಇದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಗೋಪಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು- ಸ್ವಾಮೀ! ಆ ಖಜಾನೆಯ ಕೀಲಿಕೈ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆ! ಕೃಷ್ಣನ ಬಳಿ ಏನಿದೆ? ಅವನ ಬಳಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಾದರು ಬೇಡಿದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಕೊಡುವನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಏನಾದರು ಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅವರು ಕೃಷ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬಾರದು. ಯಾರಿಗೆ ಏನೂ ಬೇಡವೋ ಅವರೇ ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಬಯಸುವ ಭಾವವೇ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್- ವಿಪತ್ತು, ಸಾವು ಇತ್ಯಾದಿ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ‘ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಹಾಯ ಮಾಡು, ರಕ್ಷಿಸು’ ಇಂತಹ ಭಾವವೂ ಇರಬಾರದು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-

ಜಾಹಿ ನ ಚಾಹಿಅ ಕಬಹುಂ ಕಛು ತುಮ್ಹ ಸನ ಸಹಜ ಸನೇಹು ।

ಬಸಹು ನಿರಂತರ ತಾಸು ಮನ ಸೋ ರಾಉರ ನಿಜ ಗೇಹು ॥

(ಮಾನಸ 2/131)

ಯಾರಿಗೆ ಎಂದೂ ಏನೂ ಬೇಡವೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೇಮವಿದೆಯೋ, ನೀನು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ವಾಸಮಾಡು; ಅದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮನೆಯಾಗಿದೆ.

ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ,-‘ತುಮ್ಹ ಸನ ಸಹಜ ಸನೇಹು’. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಬಯಕೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅದು ಭಗವಂತನ ಸ್ವಂತಮನೆಯಾಗಿದೆ- ‘ಸೋ ರಾಉರ ನಿಜ ಗೇಹು’. ಬಯಕೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಭಗವಂತನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಅದು ಭಗವಂತನ ನಿಜವಾದ ಮನೆಯಲ್ಲ. ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಸಹಜ ಸ್ನೇಹವಿರಲೀ, ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬೆರಕೆ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್- ಯಾವ ಬಯಕೆಯೂ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ. ಎಲ್ಲಾದರು ಬಯಕೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಎಂತಹುದು? ಅಲ್ಲಾದರೋ ಆಸಕ್ತಿ, ವಾಸನಾ, ಮೋಹ, ಮಮತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೋಪಿಯರು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. —

ಮಾ ಯಾತ ಪಾಂಥಾಃ ಪಥಿಭೀಮರಥ್ಯಾಂ

ದಿಗಂಬರಃ ಕೋಪಿ ತಮಾಲನೀಲಃ ।

ವಿನ್ಯಸ್ತಹಸ್ತೋಪಿ ನಿತಂಬಬಿಂಬೇ

ಧೂತಃ ಸಮಾಕರ್ಷತಿ ಚಿತ್ತವಿತ್ತಮ್ ॥

ಅಯ್ಯಾ ದಾರಿಹೋಕನೇ! ಆ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೋಗಬೇಡ, ಅದು ತುಂಬಾ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಟಿಯಮೇಲೆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ತಮಾಲವೃಕ್ಷದಂತೆ ನೀಲ ಬಣ್ಣದ ಓರ್ವ ಬತ್ತಲೆ ಬಾಲಕನಿಂತಿದ್ದಾನಲ್ಲ, ಅವನು ಕೇವಲ ನೋಡಲು ಮಾತ್ರ ಅವಧೂತನಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಬಳಿಯಿಂದ ಹೋಗುವ ಯಾರೇ ದಾರಿಹೋಕರ ಚಿತ್ತರೂಪೀ ಧನವನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಆ ಕಪ್ಪಾದ ಬತ್ತಲೆ ಬಾಲಕ ನಿಂತಿದ್ದಾನಲ್ಲ! ಅವನಿಂದ ನೀನು ಲೂಟಿಯಾಗುವೆ, ಬರಿದಾಗುವೆ! ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಬಿಡುವಂತಹ ಕಳ್ಳನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕಡೆ ಹೋಗಲೇ ಬೇಡ, ಮೊದಲೇ ಯೋಚಿಸು. ಎಲ್ಲಾದರೂ ಹೊರಟುಹೋದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಹೋಗಿಯೇ ಬಿಡುವೆ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬದುಕ ಬೇಕೆಂದು ಯಾರಾದರು ಬಯಸಿದರೆ ಆ ಕಡೆ ಹೋಗಬೇಡ! ಅವನ ಹೆಸರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲವೆ! ಸೆಳೆಯುವವ ನಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಮ್ಮೆ ಸೆಳೆದು ಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಬಿಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ಪರಿಚಯವಾಗದಿರುವವರೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಅವನಿಂದ ಪರಿಚಯವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದೇ ಹೋಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರಲಾರೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿರುಪಯೋಗಿಯಾಗುವೆ.

ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹೌದು!

ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಜನೆಯೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಂದ ತಾನಾಗಿ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಜನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ನಾಮ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ರುಚಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಏಕೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳವೆ? ಈ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹೊರಗೆ ಬಿಡುವುದು ಈ ಕೆಲಸ ಏಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವೆ? ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಕೇಳಿದರೆ, ಅಯ್ಯಾ! ಇದು ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ಇದಲ್ಲದೆ ನಾವು ಬದುಕಲಾರೆವು ಎಂದೇ ಹೇಳುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನು ಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇರಲಾರನು. ಯಾರಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವನೋ ಅವನ ವಿಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ವ್ಯಾಕುಲತೆ, ತುಂಬಾ ಒದ್ದಾಡಲು ತೊಡಗುವನು- ‘ತದ್ವಿಸ್ಮರಣೇ ಪರಮ ವ್ಯಾಕುಲತೇತಿ’ (ನಾರದ ಭಕ್ತಿ ಸೂತ್ರ-19). ಇಂತಹ ಭಕ್ತನ ಬಳಿ ಯಾರಾದರು- ಅರ್ಧ ಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮರೆಯುವುದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ಇದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಬಿಡುವನು. ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ-

ತ್ರಿಭುವನವಿಭವಹೇತವೇಪ್ಯಕುಂಠ-

ಸೃತ್ಮಿರಜಿತಾತ್ಮಸುರಾದಿಭಿರ್ವಿಮೃಗ್ಯಾತ್ ।

ನ ಚಲತಿ ಭಗವತ್ಪದಾರವಿಂದಾ-

ಲ್ಲವನಿಮಿಷಾರ್ಧಮಪಿ ಯಃ ಸ ವೈಷ್ಣವಾಗ್ಯ್ರಃ ॥

(11/2/53)

ಮುರೂ ಲೋಕಗಳ ಸಮಸ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಆ ದೇವದುರ್ಲಭ ಭಗವಚ್ಚರಣಕಮಲಗಳನ್ನು ಯಾರು ಅರ್ಧ ನಿಮಿಷಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾರನೋ ಅವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಗವದ್ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ನ ಪಾರಮೇಷ್ಠ್ಯಂ ನ ಮಹೇಂದ್ರಧಿಷ್ಣ್ಯಂ

ನ ಸಾರ್ವಭೌಮಂ ನ ರಸಾಧಿಪತ್ಯಮ್ ।

ನ ಯೋಗಸಿದ್ಧೀರಪುನರ್ಭವಂ ವಾ

ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಾತ್ಮೇಚ್ಛತಿ ಮದ್ ವಿನಾನ್ಯತ್ ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ-11/14/14)

ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ‘ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಭಕ್ತನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪದ, ಇಂದ್ರನ ಪದ, ಸಮಸ್ತ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯ, ಪಾತಾಳಾದಿ ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ, ಯೋಗದ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ಕೂಡ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

ಅರಥ ನ ಧರಮ ನ ಕಾಮ ರುಚಿ ಗತಿ ನ ಚಹಉಂ ನಿರಬಾನ

ಜನಮ ಜನಮ ರತಿ ರಾಮ ಪದ ಯಹ ಬರದಾನು ನ ಆನ ।

(ಮಾನಸ 2/204)

ನನಗೆ ಅರ್ಥದ, ಧರ್ಮದ, ಕಾಮದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರಲಿ, ಸಾಕು! ಇದೇ ವರವನ್ನು ನಾನು ಬೇಡತ್ತೇನೆ. ಬೇರೆನೂ ಇಲ್ಲ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ‘ನಿತ್ಯ’ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗೆ ‘ತಾತ್ತ್ವಿಕ’ ಸಂಬಂಧ ವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಿಗೆ ‘ಆತ್ಮೀಯ’ ಸಂಬಂಧ ವಿರುತ್ತದೆ. ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಅನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ. ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ (ತತ್ತ್ವಬೋಧ) ಇದೆ. ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೇ (ಪ್ರೇಮ) ಇದೆ. ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಶಾಂತರಸವಿದೆ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅಖಂಡರಸವಿದೆ. ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅನಂತರಸವಿದೆ. ಅನಂತರಸದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಯ ಹಸಿವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರಸದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರಣಾಗತಿ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ ಪದದ ಅರ್ಥ-ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮ(ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ)ದ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದಿರಲಿ. ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ - ‘ತ ಇಮೇವಸ್ಥಿತಾ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಾನಿ ಚ’ (1/33) ಎಂದು ಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ‘ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು-‘ಪ್ರಾಣಗಳ ತ್ಯಾಗ’ ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸದೆ ‘ಪ್ರಾಣಗಳ ಆಶ್ರಯ (ಆಸೆ)ದ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಣಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಯಾರಾದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ಅಸಂಭವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ‘ಅನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಶೂರಾ ಮದರ್ಥೇ ತ್ಯಕ್ತ ಜೀವಿತಾಃ’ ಎಂದು ಬಂದರೆ, ಇದರ ಅರ್ಥ-ಅನೇಕ ಬೇರೆ ಶೂರ-ವೀರರು ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಇದರ ಅರ್ಥ- ಈ ಶೂರವೀರರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಧರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯದ ತ್ಯಾಗ’ವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಶೂರವೀರರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಗಳ ಅಥವಾ ಜೀವನದ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಬೇರೆ ಧರ್ಮಗಳ ಪರಿವೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಧರ್ಮಗಳ (ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ) ಮಹತ್ತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವಿರುವಷ್ಟು ಧರ್ಮಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮ (ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ)ದಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ಮಯತೆಯ ಸಂಬಂಧ ವಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದಿಂದ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶರಣಾಗತಿ ಸ್ವಯಂದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಹೊರಗಿನಿಂದ (ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ) ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೇಮ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಒಳಗಿನಿಂದ ಯಾವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಯಾವುದರ ಆಶ್ರಯವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಕೇವಲ ಭಗವಂತನದೇ ಆಶ್ರಯವಿರುವುದು.

ಯಹ ವಿನತೀ ರಘುಬೀರ ಗುಸಾಈ ।

ಔರ ಆಸ-ಬಿಸ್ವಾಸ-ಭರೋಸೋ, ಹರೌ ಜೀವ-ಜಡತಾಈ ॥

(ವಿನಯ ಪತ್ರಿಕೆ-103)

ಏಕ ಭರೋಸೋ ಏಕ ಬಲ ಏಕ ಆಸ ಬಿಸ್ವಾಸ ।

ಏಕ ರಾಮ ಘನ ಸ್ಯಾಮ ಹಿತ ಚಾತಕ ತುಲಸೀದಾಸ ॥

(ದೋಹಾವಲಿ 277)

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಪ್ರದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆ ಸಣ್ಣ ಮಗು ತನ್ನ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡರೆ ತಾಯಿ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿ, ಶರಣಾಗತಿಯ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತ ಸ್ವಭಾವವು- ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11) ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೇವಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯೇ ಶರಣಾಗತಿಯ ಫಲವಿಲ್ಲ. ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿ ಅನಂತ ರಸವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು! ಸಾಧಕರು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಇಚ್ಚೆಯನ್ನಿರಿಸದೆ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕು. ಏನನ್ನಾದರು ಬಯಸುವುದ ರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೇ (ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು) ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಏನನ್ನು ಬಯಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ (ಅನಂತ) ಸಿಗುತ್ತದೆ! ಭಗವಂತನು ಕೂಡ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತನಿಗೆ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಋಣಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಶರಣಾಗತಿಯು ಗೀತೆಯ ಸಾರವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ ಮಾಡಿ ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲೇ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದ ಪೂರ್ಣತೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯು ಅರ್ಧಂಬರ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಕರಿಷ್ಯೆ ವಚನಂ ತವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನು ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ವಚನವನ್ನು ಅನಧಿಕಾರಿಗಳ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-67)

ಇದಂ ತೇ ನಾತಪಸ್ಕಾಯ ನಾಭಕ್ತಾಯ ಕದಾಚನ ।

ನ ಚಾಶುಶ್ರೂಷವೇ ವಾಚ್ಯಂ ನ ಚ ಮಾಂ ಯೋಭ್ಯಸೂಯತಿ ॥

ಇದಮ್ - ಈ ಸರ್ವಗುಹ್ಯ ವಚನವನ್ನು, ತೇ - ನೀನು, ಅತಪಸ್ಕಾಯ - ಅತಪಸ್ವಿಗೇ, ನ,ವಾಚ್ಯಮ್ - ಹೇಳಬಾರದು, ಅಭಕ್ತಾಯ - ಅಭಕ್ತನಿಗೂ, ಕದಾಚನ - ಎಂದೂ, ನ - ಹೇಳಬಾರದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶುಶ್ರೂಷವೇ - ಯಾರು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ನ - (ಅವನಿಗೂ) ಹೇಳಬಾರದು. ಚ - ಹಾಗೂ, ಯಃ - ಯಾರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅಭ್ಯಸೂಯತಿ - ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇಡುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೂ, ನ - ಹೇಳಬಾರದು. ॥ 67 ॥

ಈ ಸರ್ವಗುಹ್ಯ ವಚನವನ್ನು ನೀನು ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಹೇಳಬಾರದು, ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಾರದು ಮತ್ತು ಕೇಳಲು ಬಯಸದವನಿಗೂ ಹೇಳಬಾರದು ಹಾಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡುವವನಿಗೂ ಹೇಳಬಾರದು.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ ಇದಂ ತೇ ನಾತಪಸ್ಕಾಯ’ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ’- ಈ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ವಚನಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದವ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಾಗ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬರುವ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು, ವಿಪರೀತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಸಹಿಸುವ ಹೆಸರು ತಪಸ್ಸಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಪವಿತ್ರತೆ ಬರದೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತು ಧರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು- ತಪಸ್ವಿಯಲ್ಲದ ವನಿಗೆ ಈ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಹಿಷ್ಣು ಅರ್ಥಾತ್ - ಸಹನ ಶೀಲತೆ ಇಲ್ಲದವನೂ ಕೂಡ ಅತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೂ ಈ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತವ್ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು. ಈ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

(1) ದ್ವಂದ್ವಸಹಿಷ್ಣುತೆ-ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ, ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು- ‘ತೇ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹನಿರ್ಮುಕ್ತಾ’ಃ (7/28); ‘ದ್ವಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸುಖದುಃಖಸಂಜ್ಞೈಃ’ (15/5).

(2) ವೇಗಸಹಿಷ್ಣುತೆ- ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೊಭ, ದ್ವೇಷ ಇವುಗಳ ವೇಗಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಗೋಡದಿರುವುದು- ‘ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಂ ವೇಗಮ್’ (5/23).

(3) ಪರಮತಸಹಿಷ್ಣುತೆ- ಬೇರೆಯವರ ಮತದ ಮಹಿಮೆ ಕೇಳಿ, ತನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಾಗದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಮತದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗದಿರುವುದು* ‘ಏಕಂ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಚ ಯೋಗಂ ಚ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ’ (5/5).

* ಪರಸ್ಪರ ಮತಭೇದ ವಿರುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಜೀವನ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಮತವು ಮೆಚ್ಚದಿರುವುದು, ಅವರ ಮತವನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದು, ಅವರ ಮತವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ದೋಷವಾಗಿದೆ.

(4) ಪರೋತ್ಕರ್ಷಸಹಿಷ್ಣುತೆ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ, ಅಂತಸ್ತು, ತ್ಯಾಗ, ತಪಸ್ಸು ಇವುಗಳ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ, ಬೇರೆಯವರ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರಾದಿಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರ ಆಗದಿರುವುದು- ‘ವಿಮತ್ಸರಃ’ (4/22); ‘ಹರ್ಷಾಮರ್ಷ ಭಯೋದ್ವೇಗೈರ್ಮುಕ್ತಃ’ (12/15).

ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಗಳು ಸಿದ್ಧರದ್ದಾಗಿವೆ. ಈ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಗಳೇ ಯಾರ ಲಕ್ಷ್ಯವೋ ಅವನೇ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ಅತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಇಂತಹ ಅತಪಸ್ವೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಸಹಿಷ್ಣು+ವಿಗೆ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳದಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ- ‘ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ನೀನು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ನನಗೆ ಶರಣು ಬಾ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆ ಅಥವಾ ದೋಷಗಳು ಬಂದರೆ ಅವನು ನನ್ನ ಈ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಮಾತನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಅನಾದರಿಸುವನು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾದೀತು.

+ ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಅಸೂಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಸಹಿಸದಿರುವುದು ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷನೋಡುವುದು ಆಸೂಯಾ ಆಗಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ-ಯಾರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು, ಆಚರಣೆ, ಭಾವಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ‘ನೀನು ನನಗೆ ಶರಣು ಬಂದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆನು, ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ’ ಎಂಬ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ‘ನಾನು ಏಕೆ ಚಿಂತಿಸಲಿ? ಚಿಂತೆ ಭಗವಂತನು ಮಾಡವನು’ ಹೀಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗು ವನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಮಾತಿನ ದುರುಪಯೋಗವಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಕುಪಾತ್ರನಿಗೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಬೇಡ.

‘ನಾಭಕ್ತಾಯ ಕದಾಚನ’- ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾದವನಿಗೆ, ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಭರವಸೆ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ ಇಲ್ಲದಿರುವವನಿಗೂ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ - ‘ಭಗವಂತನಾದರೋ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸ್ವಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆಯವರು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ನಡೆಯ ಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವವನು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಏನು ಸುಧಾರಿಸಬಲ್ಲನು? ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರೆ ಏನು ಲಾಭವಾದೀತು? ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಪರೀತ ಧಾರಣೆಯಾಗಬಲ್ಲವು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ದುರ್ಭಾವವಿಟ್ಟು ಅವನು ತನ್ನ ಪತನವಾಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಅಭಕ್ತನಿಗೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಾರದು.

‘ನ ಚಾಶುಶ್ರೂಷವೇ ವಾಚ್ಯಮ್’ — ಯಾರು ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲಿಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೂ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವನು, ಅವನಿಗೆ ಕೇಳಲು ಒಳ್ಳೆಯ ದೆನಿಸದು, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಈ ಮಾತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರದು. ಇದೂ ಒಂದು ಅವನಿಂದ ಅಪರಾಧವಾದೀತು. ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳಲು ಬಯಸದವನಿಗೆ ಹೇಳಬಾರದು.

‘ನ ಚ ಮಾಂ ಯೋಭ್ಯಸೂಯತಿ’ — ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವವನಿಗೂ ಹೇಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಅತ್ಯಂತ ಮಲಿನವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದರಲ್ಲಿ ದೋಷಾ ರೋಪಣೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಿಯಾನು.

ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮಹಾನ್ ಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಪತನವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿರಿಸುವುದು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಈ ದೋಷವು ಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಈ ಭಯಂಕರ ದೋಷದಿಂದ ದೂರವುಳಿಯ ಬೇಕು. ಭಗವಂತನೂ (3/31) ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ ಅನಸೂಯಂತಃ’ ಪದಗಳಿಂದ-ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಗೀತೆಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ (18/71) ಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನನಸೂಯಶ್ಚ’ ಪದಗಳಿಂದ-ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಮತ್ತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ವೈಕುಂಠಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಈ ಗೋಪ್ಯವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೇಳಬಾರದು-ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಈ ಗೋಷ್ಯವಾದ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಂಚಿತ ವಾಗಿಸುವುದಲ್ಲ, ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಅವನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು (ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯಾರನ್ನಾದರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ) ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಿ ಮಹಾನ್ ಪತನದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದಿರಲಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಲು ನಿಷೇಧಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಅಭಕ್ತನಿಗೆ ಮತ್ತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನಿಗೆ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅಭಕ್ತ ಹಾಗೂ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವಷ್ಟು ದೋಷ ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೇಳಲು ಬಯಸದವನಿಗೆ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ.

‘ಅಭಕ್ತ’ ಇದರ ಅರ್ಥ-ಭಕ್ತಿಯ ವಿರೋಧಿ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವಿರುವವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಕ್ತ’ ನೆಂದು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದು ಅವನಲ್ಲಿ ಅರಿಯದೆ ಅಸೂಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಬರಬಲ್ಲವೋ,* ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಆ ದೋಷಗಳು ತಾನಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತವೆ.

* ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಜೊತೆಗೆ ಆಸೂಯಾ ದೋಷಗಳು ಇರಬಲ್ಲವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಅಸೂಯಾ ದೋಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು - ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತೋನಸೂಯಂತಃ’ (3/31), ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನನ ಸೂಯಶ್ಚ’ (18/71)

‘ಅಶುಶ್ರೂಷವೇ’- ಇದರ ಅರ್ಥ-ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ಕೇಳಲು ಬಯಸದೇ ಇರುವವನು. ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಕೇಳಲು ಬಯಸದಿರುವವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶುಶ್ರೂಷವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರು ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವನೋ, ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನಗೆ (ಭಗವಂತನಿಗೆ) ಪ್ರಿಯನು ಯಾರೂ ಆಗಲಾರನು ಇದು ಗೀತೆಯ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-68)

ಯ ಇದಂ ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಂ ಮದ್ಭಕ್ತೇಷ್ವಭಿಧಾಸ್ಯತಿ ।

ಭಕ್ತಿಂ ಮಯಿ ಪರಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾಮೇವೈಷ್ಯತ್ಯಸಂಶಯಃ ॥

ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಪರಾಮ್, ಭಕ್ತಿಮ್ - ಪರಾಭಕ್ತಿ, ಕೃತ್ವಾ - ಮಾಡಿ, ಯಃ - ಯಾರು, ಇದಮ್ - ಈ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಗುಹ್ಯಮ್ - ಗೋಪ್ಯವಾದ ಸಂವಾದ (ಗೀತೆಯನ್ನು) ವನ್ನು, ಮದ್ಭಕ್ತೇಷು - ನನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ, ಅಭಿಧಾಸ್ಯತಿ - ಹೇಳುವನೋ (ಅವನು) ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏಷ್ಯತಿ - ಪಡೆಯುವನು, ಅಸಂಶಯಃ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ. ॥68॥

ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಯಾರು ಈ ಪರಮ ಗೋಷ್ಯವಾದ ಸಂವಾದ (ಗೀತೆಯನ್ನು)ವನ್ನು ನನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವನೋ ಅವನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ. ॥68॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಭಕ್ತಿಂ ಮಯಿ ಪರಾಂ ಕೃತ್ವಾ’ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾ ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಈ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಹಣ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಉಡುಗರೆ-ಪೂಜೆ- ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಹೇಳದೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಲೀ, ಭಗವದ್ಭಾವಗಳ ಮನನವಾಗಲೀ, ಈ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಚಾರವಾಗಲೀ, ಇವುಗಳ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಲೀ, ಕೇಳಿ ಜನರ ದುಃಖ, ಉರಿ ಸಂತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ದೂರವಾಗಲೀ, ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲೀ- ಇಂತಹ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೇಳುವನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಯೇ ಪರಾಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಹೇಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 54ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಪರಾಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್’ ಪದದಿಂದ-ಬ್ರಹ್ಮ ಭೂತನಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಪರಾಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಇರುವ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕಾಮನೆ ಇಡದೆ ಕೇವಲ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದ ಅಭಿಲಾಷೆ ಇಡುವುದೇ ಪರಾಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿಂ ಮಯಿ ಪರಾಂ ಕೃತ್ವಾ’ - ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಭಕ್ತಿಯನ್ನಿರಿಸಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಯ ಇದಂ ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಮ್’ — ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಪರಮಗುಹ್ಯ ಗೀತಾಗ್ರಥವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಇಡೀ ಗೀತೆಯ ಸಂವಾದವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.‘ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಮ್’ ಪದಗಳಲ್ಲೇ ಗುಹ್ಯ, ಗುಹ್ಯತರ, ಗುಹ್ಯತಮ ಮತ್ತು ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ-ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ.

‘ಮದ್ಭಕ್ತೇಷ್ವಭಿಧಾಸ್ಯತಿ’ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವವನು, ಆದರ ಬುದ್ಧಿ, ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವವನು ಮತ್ತು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವವನು ಭಕ್ತನಾದಾನು. ಇಂತಹ ನನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂವಾದವನ್ನು ಹೇಳುವವನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು.

ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಭಕ್ತಾಯ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನವಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಕ್ತೇಷು’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನವಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಎಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ರೋತೃಗಳು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವ ದೋಷಗಳುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದರೆ, ವಕ್ತಾನಿಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ನಿಷೇಧ ಅನ್ವಯಿಸಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ವಕ್ತಾ ಕೇವಲ ಅದೇ (ದೋಷಿ) ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಗೀತೆ ಹೇಲುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ! ಯಾರಾದರು ಪಾರಿವಾಳಗಳಿಗೆ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ, ಪರಿವಾಳಗಳು ಕಾಳುತಿನ್ನುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಂದು ಕಾಗೆ ಬಂದು ಕಾಳು ತಿಂದರೆ ಅದನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾರೆಯೇ? ಏಕೆಂದರೆ, ಕಾಳು ಹಾಕುವವನ ಗುರಿ ಪಾರಿವಾಳಗಳಿಗೆ ಕಾಳು ಹಾಕುವುದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಕಾಗೆಗಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಾದರೂ ಗೀತೆಯ ಪ್ರವಚನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಆ ಪ್ರವಚನವನ್ನು ಕೇಳಲು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಹೊಸಬನು ಬಂದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ಎದ್ದು ಹೋದರೆ ವಕ್ತಾನ ಗಮನ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಕ್ತಾನ ಲಕ್ಷವಾದರೋ ಕೇಳುವ ಜನರಕಡೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೇ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಮಾಮೇವೈಷ್ಯತ್ಯಸಂಶಯಃ’ — ಗೀತೆ ಹೇಳುವವನ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವ ಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (18/46) ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಶೌಚ-ಸ್ನಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಾರೀರಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನೂ ಕೂಡ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಫಲರೂಪೀ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (9/27, 28). ಇದು ಗೀತೆಯ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರಕಲೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಯಾರು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ!

(ಶ್ಲೋಕ-69)

ನ ಚ ತಸ್ಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು ಕಶ್ಚಿನ್ಮೇ ಪ್ರಿಯಕೃತ್ತಮಃ ।

ಭವಿತಾ ನ ಚ ಮೇ ತಸ್ಮಾದನ್ಯಃ ಪ್ರಿಯತರೋ ಭುವಿ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅವನಂತೆ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಪ್ರಿಯಕೃತ್ತಮಃ - ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕೆಲಸಮಾಡುವವನು, ಮನುಷ್ಯೇಷು - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೂ, ನ - ಇಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭುವಿ - ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಅವನಂತೆ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ, ಪ್ರಿಯತರಃ - ಪ್ರಿಯನಾದವನೂ ಚ - ಕೂಡ, ನ,ಭವಿತಾ - ಆಗಲಾರನು. ॥69॥

ಅವನಂತೆ ಅತ್ಯಂತಪ್ರಿಯವಾದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅವನಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾದವನೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಆಗಲಾರನು. ॥69॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನ ಚ ತಸ್ಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು ಕಶ್ಚಿನ್ಮೇ ಪ್ರಿಯಕೃತ್ತಮಃ’ — ತನ್ನಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕ ಪ್ರಾಕೃತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಹತ್ತ್ವ, ಆಸೆ, ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಿಸುಕೊಳ್ಳುವವನು ಮತ್ತು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವನು ಪರಾಭಕ್ತಿ (ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 68ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ಯ ಅಂತರ್ಗತ ಬರಲಾರನು. ಯಾರಿಗೆ ಪ್ರಾಕೃತಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವು ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಭಗವದ್ದರ್ಶನ, ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಗೀತೆಗನುಸಾರ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನೋ ಅವನೇ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬರಬಲ್ಲನು. ಇಂತಹ ಪುರುಷನೇ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅದು ನಿಲ್ಲಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವಂತಹ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಧಿಕಾರಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿಯೇ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು-ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅವನಂತೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕೃತ್ತಮ ಅರ್ಥಾತ್-ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಗೀತಾಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನನ್ನ ಬೇರೆಯಾವುದೇ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಪ್ರಿಯಕೃತ್ತಮಃ’ ಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕೃತ್’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನದಾದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲ, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಗೀತೆಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಿಯಕೃತ್ತಮ-ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯಮಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ ಕೃತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಲು ಮನುಷ್ಯರಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ವದ, ಪರಾಕ್ರಮದ ಮಾತಲ್ಲ. ದೇವತಾ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ನಾರಕೀಯ ಜೀವರು, ಕೀಟ-ಪತಂಗ, ವೃಕ್ಷ-ಲತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ, ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ನಾಗುವುದಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಸಫಲತೆಯಾಗಿದೆ.

‘ಭವಿತಾ ನ ಚ ಮೇತಸ್ಮಾದನ್ಯಃ ಪ್ರಿಯತರೋ ಭುವಿ’ — ಯಾರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೂ ಗೀತೆಗನುಸಾರ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಂತಹ (ಪ್ರಿಯ ಕೃತ್ತಮನಂತೆ) ಉದ್ದೇಶ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲವೋ; ಆದರೂ ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಆದರ ವಿದೆ ಹಾಗೂ ಗೀತೆಯ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಗೀತೆ ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಗೀತೆಯನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಜನರನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಭೂ-ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಪ್ರಿಯತರ ಆಗಿರಲಾರನು.

ತನ್ನ ಧರ್ಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದರೋ ಆಗಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಪ್ರಿಯತರನಾಗಲಾರನು. ಪ್ರಿಯತರ ನಾದರೋ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವವನೇ ಆಗಬಲ್ಲನು.

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಂತೆಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ, ಸುಗಮ ಮತ್ತು ಸರಳ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ, ಅವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರಬಲ್ಲರು. ತಾತ್ಪಯ-ಗೀತೆಯನ್ನು ಆದರಿಸುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂದೂ, ಮುಸಲ್ಮಾನ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್, ಯಹೂದೀ, ಪಾರಸೀ, ಬೌದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವವನಿರಲೀ, ಯಾವುದೇ ದೇಶ, ವೇಶ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳವನಿರಲೀ, ತಮ್ಮ ರುಚಿಗನುಸಾರ ಯಾವುದೇ ಶೈಲೀ, ಉಪಾಯ, ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿರುವವ ನಿರಲಿ, ಅವನು ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಆಗ್ರಹವನ್ನಿರಿಸದೆ, ಪಕ್ಷಪಾತ, ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುವ ಚೇಷ್ಟೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತಹ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾಮನೆ ಇರಿಸದೆ, ತನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ತನ್ನ ಗುಂಪು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶವಿರಿಸದೆ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಉದ್ದೇಶ ವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಗೀತೆಗನುಸಾರ ನಡೆದರೆ (ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥ, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ವಕ ಪಾಲಿಸು ತ್ತಾನೋ) ಅವನೂ ಕೂಡ ಜೀವನ ಸಂಬಂಧೀ ಹಾಗೂ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಮಲಗಿ-ಏಳುವುದು, ಇತ್ಯಾದಿ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಮಹಾನ್ ಆನಂದ, ಮಹಾನ್ ಸುಖವನ್ನು (6/22) ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

ಗೀತೆಯು ವೇಶ, ಆಶ್ರಮ, ಅವಸ್ಥೆ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಲು ಹೇಳದೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಭಾವ, ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯ ಇಂತಹ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಹೇಳುವನೋ, ಅದರಿಂದ ಆ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಪಥದಲ್ಲಿ ಮುಂದರಿಯುವ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಸಿಗಬಹುದು, ಶಂಕೆಗಳ ಸಮಾಧಾನವಾದೀತು, ಸಾಧನೆಯ ತೊಡಕು ಬಿಚ್ಚಿಹೋದೀತು, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದ ಭಾದೆಗಳು ದೂರವಾದಾವು, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೇಗನೇ ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಬಲ್ಲರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯರಾದಾರು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಯ ಉದ್ಧಾರದಿಂದ ಸಂತೋಷ ಪಡುವನು, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವನು.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದರ ಪ್ರಚಾರದ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಗೀತೆಯು ಯುದ್ಧದಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ - ‘ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ’ (2/38) ‘ಯತ್ಕರೋಷಿ ಯದಶ್ನಾಸಿ’ (9/27), ‘ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ’ (18/46) ಇತ್ಯಾದಿ. ಯುದ್ಧದಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (ಘೋರಕರ್ಮ)ಯಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಬಲ್ಲದು ಎಂದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗಾಗಲಾಗದು?

ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ - ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದವರು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವನು. —

(ಶ್ಲೋಕ-70)

ಅಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ ಚ ಯ ಇಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂವಾದಮಾವಯೋಃ ।

ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ ತೇನಾಹಮಿಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾಮಿತಿ ಮೇ ಮತಿಃ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಆವಯೋಃ - ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಧರ್ಮ್ಯಮ್ - ಧರ್ಮಮಯ, ಸಂವಾದಮ್ - ಸಂವಾದವನ್ನು, ಅಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ - ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವನೋ, ತೇನ - ಅವನಿಂದ, ಚ - ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ - ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ, ಇಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾಮ್ - ಪೂಜಿತನಾಗುವೆನು, ಇತಿ - ಎಂದು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಮತಿಃ - ಮತವಾಗಿದೆ. ॥70॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಈ ಧರ್ಮಮಯ ಸಂವಾದವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವನೋ, ಅವನಿಂದ ಕೂಡ ನಾನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುವೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ॥70॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಅಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ ಚ ಯ ಇಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂವಾದಮಾವಯೋಃ’ — ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಈ ಸಂವಾದವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ, ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಸಾರರೂಪೀ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ನಾನು-ನೀನು ಜೊತೆಗಿದ್ದು ಅನೇಕ ವರ್ಷ ಗಳಾದರೂ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಇಂತಹ ಸಂವಾದ ಎಂದೂ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ ಇದು ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಧರ್ಮಮಯ ಸಂವಾದವಾದರೋ ಯಾವುದಾದರು ವಿಲಕ್ಷಣ, ಅಲೌಕಿಕ ಅವಕಾಶ ಬಂದಾಗಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬೇಸರ ಬರುವವರೆಗೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ಅಥವಾ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಳಮಳ ಉಂಟಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನ ನಿಜವಾದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಶ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕುಲನಾದಾಗ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ದಾರಿ ಕಾಣದಿರುವಾಗ, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತು, ವ್ಯಕ್ತಿ, ಘಟನೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮೆಚ್ಚದಿರುವಾಗ ಏಕಮಾತ್ರ ಹೃದಯದ ಸಂದೇಹ ದೂರಮಾಡಲು ಚಡಿಪಡಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಬಲವಾದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಕಡೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಆಗ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಾನ ಸಿಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೃದಯಬಿಚ್ಚಿ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ, ಶಿಷ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಹೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರತೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯಿಂದ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುವಂತಹ ಮಾತುಗಳು ಹೊರ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವಾಗ ಕರುವು ತಾಯಿಯ ಕೆಚ್ಚಲಿಗೆ ಆಗಾಗ ಕುಟ್ಟುತ್ತಾ, ಕೆಚ್ಚಲಿನಿಂದ ಹಾಲು ಹೀರುವಾಗ ಹಸುವಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ಹಾಲು ಕೆಚ್ಚಲಿಗೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಇಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವು ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರು ವಾಗ ಹೇಳುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಉತ್ತರಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕೇಳುಗನಿಗೆ ಹೊಸ ವಿಷಯಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾದಾಗಲೇ ವಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಶ್ರೋತಾ ಇವರ ಸಂವಾದ ಉಚ್ಚ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಜುನನು ಇಂತಹ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೂ ಇಂತಹ ಮಾತು ಹೇಳಲು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ.....(2/54) ಇಲ್ಲಿಂದ ಕೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದನು, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಅವರಿಬ್ಬರ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಿಂದ ಸಂವಾದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವೇದಗಳು ಹಾಗೂ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಹೃದಯದ ನಿಜವಾದ ಭಾವವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಧರಿಸುವುದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅತಿಭಯಂಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ಧ್ಯೇಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಅತಿಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥತಿ ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಗಾಬರಿಪಡದೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲೆಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಹೆಚ್ಚಿದಷ್ಟು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಅವಸ್ಥೆ ಭಯಂಕರವಾದೀತು. ಅನುಕೂಲತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಅನುಕೂಲತೆಯ ರಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಭಯ ಅಳಿಯುತ್ತಾ ಹೋದೀತು. ರಾಗ ಮತ್ತು ಭಯ ಎರಡೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವುದರಿಂದ ಸಮತೆ ಬಂದೀತು. ಸಮತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯು ಇದನ್ನೇ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಧ್ಯಾನ ಯೋಗ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಲಕ್ಷಣ-ವಿಲಕ್ಷಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಧ್ಯೇಷ್ಯತೆ’ — ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಈ ಸಂವಾದವನ್ನು ಯಾರಾದರು ಹೇಗೇಗೆ ಓದುವರೋ, ಪಾರಾಯಣೆಮಾಡು ವರೋ, ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡುವರೋ, ಇದರ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವರೋ ಹಾಗೆ-ಹಾಗೆಯೇ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು. ಅವರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಅವರ ಶಂಕೆಗಳ ಸಮಾಧಾನ ವಾದೀತು. ಸಮಾಧಾನವಾದಂತೆಲ್ಲ ಇದರಲ್ಲಿ ರುಚಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಉಂಟಾದೀತು. ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲ ಆಳವಾದ ಭಾವಗಳು ಅವನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬಂದಾವು ಮತ್ತು ಭಾವಗಳು ಅವನ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ, ವರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರತೊಡಗುವವು. ಆದರಪೂರ್ವಕ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದ ರಿಂದ ಅವನು ಗೀತೆಯ ಮೂರ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜೀವನವು ಗೀತಾರೂಪೀ ಅಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡೀತು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ನಡೆದಾಡುವ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯೇ ಆಗಿ ಹೋದಾನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಜನರಿಗೆ ಗೀತೆಯ ನೆನಪು ಬರತೊಡಗೀತು; ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹವನ್ನು ನೋಡಿ ತಾಯಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಜನರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನೆನಪು ಬರುತ್ತದೆ.*

* ಜಾನಿ ಲಖನ ಸಮ ದೇಹಿಂ ಅಸೀಸಾ । ಜಿಅಹು ಸುಖೀ ಸಯ ಲಾಖ ಬರೀಸಾ ॥
ನಿರಖಿ ನಿಷಾದು ನಗರ ನರ ನಾರೀ । ಭಏ ಸುಖೀ ಜನು ಲಖನು ನಿಹಾರೀ॥

(ಮಾನಸ -2/196/3)

ನಿಷಾದ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಣಿಯರು ಅವನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡಿ-ನೀನು ನೂರು ಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕಿರು ಎಂದು ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ನಗರದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಿಗೆ ನಿಷಾದ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಆಗುವಷ್ಟು ಸಂತೋಷವಾಯಿತು.

‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ ತೇನಾಹ ಮಿಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾಮ್’ — ಯಜ್ಞಗಳು-ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ ಎಂದು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತವೆ. ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞವು ‘ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಆವಶ್ಯಕ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಪುರುಷರಿಂದ ಅದರ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರ ಕುರಿತು ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ವಿಚಾರಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗು ತ್ತಾನೋ ಅದು ‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ-ನಿನ್ನ ನನ್ನ ಸಂವಾದವನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾನು ಅವನ ಮೂಲಕವೂ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಯಾರಾದರು ಭಗವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನ ನೆನಪು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರೆ, ಅವನು ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳುವನು. ಹೀಗೆಯೇ ಯಾರಾದುರು ಗೀತೆಯ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಭಗವಂತನಿಗೆ ತನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನ, ಅವನ ಉತ್ಕಂಠತಾಪೂರ್ವಕ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಉಪದೇಶದ ನೆನಪು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಪಾರಾಯಣ, ಅಭ್ಯಾಸಾದಿಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣ-ಪಾರಾಯಣ, ಅಭ್ಯಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡುವವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಭಾವಗಳನುಸಾರ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯಜ್ಞಾನವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಫುರಿತವಾಗ ತೊಡಗುತ್ತದೆ.

‘ಇತಿ ಮೇ ಮತಿಃ’ — ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾರಾದರು ಗೀತೆಯ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ನಾನು ಅದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನಾನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತೇನೆ- ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ’ (9/4) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ಕಿವಿಗಳಿವೆ- ‘ಸರ್ವತಃ ಶ್ರುತಿಮಲ್ಲೋಕೇ’ (13/13). ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪಾರಾಯಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರೇಮ, ದಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಮುದ್ರವೇ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೋಪದೇಶದ ನೆನಪಿನಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ತೊಯ್ದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವ - ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುವವನು ಅಷ್ಟು ಆಳವಾದ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಇಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಕೇವಲ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾತ್ರ, ನೆನಪುಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಇಡೀ ಸಂವಾದದ (ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮತ್ತು ನಾನು ಇತ್ತಿರುವ ಆಳವಾದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಉತ್ತರಗಳು) ಒಂದು ಆಳವಾದ ಮಧುರ ಸ್ಮೃತಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಬರತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವನು ನನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಸೇವೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಜನರು ಸೇರಿದ್ದರು. ಓರ್ವ ಪಾದ್ರಿಯು ಆ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗನನ್ನು ಕರಕೊಂಡು ಬಂದನು. ಆ ಹುಡುಗನು ಮೊದಲು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಪಾದರಿಯು ಆ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಹತ್ತು-ಹದಿನೈಯ್ದು ನಿಮಿಷದ ಒಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಕಲಿಸಿದನು, ಜೊತೆಗೆ ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಏಳುವುದು ನಿಲ್ಲುವುದು, ಆ ಕಡೆ-ಈಕಡೆ ನೋಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿದನು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚ ಮಟ್ಟದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿತ್ತು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ವಿಷಯವೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ಆಳವಾಗಿತ್ತು. ಪಾದರಿಯು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಕೊಡಲು ಆ ಹುಡುಗನನ್ನು ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಹುಡುಗ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಠೀವಿಯಿಂದ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ನೋಡತೊಡಗಿದ ಮಾತಾಡುವ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಮಾತಾಡತೊಡಗಿದ. ಅವನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿದ್ದವನು ಮಾತಾಡಲು ಬರುತ್ತಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ, ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವನಂತೆ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದನು, ಕುಳಿತಿರುವ ಸಭಾಸದರು ಕೇಳಿ ಆನಂದದಿಂದ ಕುಣಿದಾಡಿ ದರು. ಸಭಾಸದರು ಸಂತಸಗೊಂಡು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯು ತ್ತಲೇ ಹಣದ ಸುರಿಮಳೆಗರೆದರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರು ಆ ಹುಡುಗನನ್ನು ಹೆಗಲಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮರೆಸಿದರು. ಆದರೂ ಆ ಬಾಲಕನಿಗೆ ನಾನೇನು ಹೇಳಿದೆ ಎಂಬದು ಗೊತ್ತೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಬಡಪಾಯಿ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಓದಿರಲಿಲ್ಲ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸಭಾಸದರೆಲ್ಲರೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರಾದರು ಗೀತೆಯ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು, ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಹೋದರೂ ಭಗವಂತನಾದರೋ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು, ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ಅವನ ಅಧ್ಯಯನ ರೂಪೀ, ಪಾರಾಯಣ ರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದರೋ ಸಂತಸ ಪಟ್ಟರು, ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಸಭಾಸದರೂ ತುಂಬಾ ಸಂತಸಪಟ್ಟರು ಹಾಗೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬಾಲಕರನ್ನು ಆದರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆಯೇ ಗೀತಾ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುವವನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಯಾಗ ಇತ್ಯಾದಿ ತೀರ್ಥಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಯೋಗಿಗಳು, ದಿವ್ಯನಾಗಗಳು, ಗೋಪಾಲಕರು, ಗೋಪಿಯರು, ನಾರದರು, ಉದ್ಭವ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.*

* ಗೀತಾಯಾಃ ಪುಸ್ತಕಂ ಯತ್ರ ಯತ್ರಪಾಠಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ತತ್ರ ಸರ್ವಾಣಿ ತೀರ್ಥಾನಿ ಪ್ರಯಾಗಾದೀನಿ ತತ್ರ ವೈ ॥
ಸರ್ವೇ ದೇವಾಶ್ಚ ಋಷಯೋ ಯೋಗಿನಃ ಪನ್ನಗಾಶ್ಚಯೇ । ಗೋಪಾಲಾ ಗೋಪಿಕಾ ವಾಪಿ ನಾರದೋದ್ಧವ ಪಾರ್ಷ ದೈಃ ॥
ಸಹಾಯೋ ಜಾಯತೇ ಶೀಘ್ರಂ ಯತ್ರ ಗೀತಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಯತ್ರ ಗೀತಾವಿಚಾರಶ್ಚ ಪಠನಂ ಪಾಠನಂ ಶ್ರುತಮ್ ॥
ತತ್ರಾಹಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಪೃಥ್ವಿ ನಿವಸಾಮಿ ಸದೈವ ಹಿ ॥

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ- ‘ಶ್ರೇಯಾನ್ದ್ರವ್ಯಮಯಾದ್ಯಜ್ಞಾಜ್ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ ಪರಂತಪ’ (4/33) ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನದ್ದೇ ಇಷ್ಟು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ವಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಯಾರು ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾರನೋ ಅವನೇನು ಮಾಡಬೇಕು? ಇದರ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-71)

ಶ್ರದ್ಧಾವಾನನಸೂಯಶ್ಚ ಶೃಣುಯಾದಪಿ ಯೋ ನರಃ ।

ಸೋಪಿ ಮುಕ್ತಃ ಶುಭಾನ್ಲ್ಲೋಕಾನ್ ಪ್ರಾಪ್ನು ಯಾತ್ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥

ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ - ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನಸೂಯಃ - ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾದ, ಯಃ - ಯಾವ, ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು (ಈ ಗೀತಾಗ್ರಂಥವನ್ನು) ಶ್ರುಣುಯಾತ್, ಅಪಿ - ಕೇಳಿದರೂ ಕೂಡ, ಸಃ ಅಪಿ - ಅವನು, ಕೂಡ ಮುಕ್ತಃ - ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರ ಶುಭಾನ್ - ಶುಭವಾದ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥71॥

ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಮತ್ತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಗೀತಾಗ್ರಂಥವನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಅವನು ಕೂಡ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರ ಶುಭ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥71॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನನಸೂಯಶ್ಚ......ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್’ - ಗೀತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೇಳಿರುವನೋ, ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪೂಜ್ಯಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಹಾಗಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವವನ ಹೆಸರು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೋಡದವನ ಹೆಸರು ‘ಅನಸೂಯಃ’ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಮತ್ತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನು ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು ಅವನೂ ಕೂಡ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರ ಶುಭ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಯಾರು ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗಾದರೋ ಹೇಳುವು ದೇನಿದೆ! ಆದರೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಆ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಶುಭ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಭ್ರಮೆ, ಪ್ರಮಾದ, ಲಿಪ್ಸಾ ಮತ್ತು ಕರಣಾಪಾಟವ ಈ ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳಿರುತ್ತವೆ.* ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಣಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷ ವಾಗಿರಲಾರದು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ದೋಷ ಉಳಿಯಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ನಿರ್ದೋಷದ ಪರಮಾವಧಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಭಗವಂತನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಶಯದ ಸಂಭವವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳುವವನಿಗೆ ಯಾವುದಾದರು ವಿಷಯ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಕಡಿಮೆ ಬಂದರೆ, ವಿಚಾರದಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಮಾತು ಅರ್ಥವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ಕೊರತೆ ಇದೆ, ನಾನು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು-ಈ ಭಾವವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಧರಿಸಿದಾಗ ಅಸೂಯಾದೋಷ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾದರೂ ಅಸೂಯಾ ದೋಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

* (1) ವಕ್ತಾ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಃಸಂದೇಹ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ‘ಭ್ರಮೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. (2) ವಕ್ತಾನು ವಿವೇಚನೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ, ಉಪೇಕ್ಷೆ, ಉದಾಸೀನತೆ, ತತ್ಪರತೆಯ ಕೊರತೆ, ಜನರು ತಿಳಿಯಲಿ ತಿಳಿಯದಿರಲೀ ಇದರ ಪರಿವೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ‘ಪ್ರಮಾದ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. (3) ವಕ್ತಾನಿಗೆ ಹಣ-ಕಾಸು, ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ, ಸುಖ-ಸುವಿಧೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕ ಏನನ್ನಾದರು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ‘ಲಿಪ್ಸಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು (4) ವಕ್ತಾನು ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ವಾಣೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆ ಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪಟುತ್ವ, ಕುಶಲತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನು ಶ್ರೋತೃಗಳ ಭಾಷೆ, ಭಾವ, ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದನ್ನು ‘ಕರಣಾಪಾಟವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಚೈತನ್ಯ ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳ ಓರ್ವ ಭಕ್ತನಿದ್ದನು. ಅವನು ದಿನಾಲು ಗೀತೆಯ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗುತ್ತಿದ್ದ, ಗದ್ಗದನಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಅಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧಿಗಳು ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಚೈತನ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳಲ್ಲಿ ದೂರು ಕೊಟ್ಟರು. ಪ್ರಭುಗಳೇ ನೋಡಿರಿ! ಅವನು ತುಂಬಾ ಪಾಖಂಡ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಪಾರಾಯಣೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಚೈತನ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಳಿಗೆ ಕರೆದು ಕೇಳಿದರು-ನೀನು ಗೀತೆಯ ಪಾರಾಯಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ, ಏನು ನಿನಗೆ ಗೀತೆಯು ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯುತ್ತದೋ? ಅವನೆಂದ-ಇಲ್ಲ ಪ್ರಭು! ಪುನಃ ಕೇಳಿದರು ಹಾಗಾದರೆ ನೀನು ಏಕೆ ಅಳುತ್ತಿರುವೆ? ಅವನು ಹೇಳಿದನು-ನಾನು ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಎಂದು ಓದಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಾನು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಎಂದು ಓದಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ನಡುವೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನ ಏನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಏನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ಅವರಿಬ್ಬರ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಆನಂದಿತನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಅವನ ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಚೈತನ್ಯಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ತುಂಬಾ ಸಂತಸ ಗೊಂಡರು, ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರ ಶುಭ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಸಕಾಮ ಭಾವಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞ, ಅನುಷ್ಠಾನಾದಿ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಅವರ ಕುರಿತು-ಅವರು ಪದೇ-ಪದೇ ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/21). ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮ, ದರ್ಶನಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಇಂತಹ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವರ ಅನುಸಾರ ವೈಕುಂಠ, ಸಾಕೇತ, ಗೋಲೋಕ, ಕೈಲಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ ದಿವ್ಯ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಅಸೂಯಾ ದೋಷ ರಹಿತ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನಿಗೆ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಆ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ‘ಶುಭಾನ್ ಲ್ಲೋಕಾನ್ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್’- ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯ ವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೇಳುವ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಶ್ರೋತೃವು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕ ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಭಗವಲ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗು ತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು, ಕಡಿಮೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿ ಇದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು.

ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದ ಮಾತಾದರೋ ಏನು! ಗೀತೆಯನ್ನು ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವು ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಓರ್ವ ಸಿಪಾಹಿ ಇದ್ದನು. ಅವನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾತ್ರಿಯ ಬೆಳದಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಒಂದು ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಅವನು ಅವಳಲ್ಲಿ ಮಾತು ಕತೆ ನಡೆಸಿದಾಗ ಅ ಸ್ತ್ರೀ ಕೇಳಿದಳು ನಾನು ಬರಲಾ ಸಿಪಾಯಿ ಎಂದ-ಹಾಂ ಬಾ. ಸಿಪಾಯಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಅವಳು ಅವನ ಹಿಂದೆ ಬಂದೇ ಬಿಟ್ಟಳು. ಅವಳು ನಿಜವಾಗಿ ಓರ್ವ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಈಗ ಅವಳು ಪ್ರತಿದಿನ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಪಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮಲಗುತ್ತಾಳೆ, ಸಂಗಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎದ್ದು ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಈ ರೀತಿ ಅವಳು ಆ ಸಿಪಾಯಿನ್ನು ಶೋಷಿಸ ತೊಡಗಿದಳು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ರಕ್ತ ಕುಡಿದು, ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಒಮ್ಮೆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮಲಗಿದ್ದರು, ದೀಪ ಉರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಸಿಪಾಯಿ ಎಂದ ದೀಪ ಆರಿಸು. ಅವಳು ಮಲಗಿದ್ದಲ್ಲಿಂದಲೇ ಕೈ ಉದ್ದವಾಗಿಸಿ ದೀಪ ಆರಿಸಿದಳು. ಈಗ ಸಿಪಾಯಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು ಇವಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲ, ಇವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು. ಅವನು ತುಂಬಾ ಗಾಬರಿಯಾಗಿದನು. ರಾಕ್ಷಸಿಯು ನೀನು ಯಾರಿಗಾದರು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸಿದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಡುವೆನು ಎಂದು ಗದರಿಸಿದಳು. ಈ ರೀತಿ ಅವಳು ದಿನಾಲೂ ರಾತ್ರಿ ಬಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸೀಪಾಯಿಯ ಶರೀರ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಸೊರಗುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು. ಜನರು ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿದರು-ಏನಯ್ಯ! ನೀನು ಇಷ್ಟೊಂದು ಏಕೆ ಸೊರಗಿರುವೆ? ಏನು ವಿಷಯ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳಯ್ಯ! ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಯಾರಿಗೂ ಏನನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ದಿನ ಅವನು ಅಂಗಡಿಯಿಂದ ಔಷಧ ತರಲು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಅಂಗಡಿಯವನು ಔಷಧವನ್ನು ಕಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟನು. ಸಿಪಾಯಿ ಆ ಪೊಟ್ಟಣವನ್ನು ಜೇಬಿನಲ್ಲಿರಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಬಂದಾಗ ಅವಳು ದೂರ ನಿಂತಕೊಂಡೇ ಹೇಳಿದಳು- ನಿನ್ನ ಜೇಬಿನಲ್ಲಿರುವ ಆ ಪೊಟ್ಟಣ ತೆಗೆದು ಬಿಸಾಡಿ ಬಿಡು. ಅದಿರುವಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಬರಲಾರೆ. ಸಿಪಾಯಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಯಿತು ಈ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಏನೋ ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಇಂದು ಈ ರಾಕ್ಷಸಿ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸಿಯು ತುಂಬಾ ಹೇಳಿದಳೂ ಅವಳ ಮಾತು ಕೇಳದೆ ಪಟ್ಟಣ ಎಸೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯಿಂದ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದೆ ಹೊರಟು ಹೋದಳು. ಸಿಪಾಯಿಯು ಜೇಬಿನಿಂದ ಪೊಟ್ಟಣ ತೆಗೆದು ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ಗೀತೆಯ ಹರಿದಿರುವ ಒಂದು ಹಾಳೆ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಭಾವ ನೋಡಿ ಆ ಸಿಪಾಯಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜೇಬಿನಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯನ್ನಿರಿಸ ತೊಡಗಿದ. ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಅವನ ಬಳಿ ಬರಲಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೀತಾ ಶ್ರವಣದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗಿದೆ, ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದು ಭಗವಂತನು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಶ್ರವಣದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-72)

ಕಚ್ಚಿದೇತಚ್ಛ್ರತಂ ಪಾರ್ಥ ತ್ವಯೈಕಾಗ್ರೇಣ ಚೇತಸಾ ।

ಕಚ್ಚಿದಜ್ಞಾನಸಮ್ಮೋಹಃ ಪ್ರನಷ್ಟಸ್ತೇ ಧನಂಜಯ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾ ನಂದನಾ! ಕಚ್ಚಿತ್ - ಏನು, ತ್ವಯಾ - ನೀನು, ಏಕಾಗ್ರೇಣ - ಏಕಾಗ್ರ, ಚೇತಸಾ - ಚಿತ್ತದಿಂದ, ಏತತ್ - ಇದನ್ನು, ಶ್ರುತಮ್ - ಕೇಳಿದೆಯಾ? (ಮತ್ತು) ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ಕಚ್ಚಿತ್ - ಏನು, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಅಜ್ಞಾನಸಮ್ಮೋಹಃ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮೋಹವು, ಪ್ರನಷ್ಟಃ - ನಷ್ಟವಾಯಿತೇ? ॥ 72 ॥

ಹೇ ಪ್ರಥಾನಂದನಾ! ಏನು ನೀನು ಏಕಾಗ್ರ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದೆಯಾ? ಹಾಗೂ ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ಏನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ನಿನ್ನ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಯಿತೇ? ॥ 72 ॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ಕಚ್ಚಿದೇತಚ್ಛ್ರತಂ ಪಾರ್ಥ ತ್ವಯೈಕಾಗ್ರೇಣ ಚೇತಸಾ’- ‘ಏತತ್’ ಶಬ್ದವು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದ ವಾಚಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪ 71ನೇ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. 69ನೇ-70-ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ಪ್ರಚಾರ ಹಾಗೂ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿನ 71ನೇ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ- ‘ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಹಾಗೂ ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು’- ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳಿದೆಯಾ? ಅರ್ಥಾತ್- ನೀನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಮತ್ತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿರಹಿತನಾಗಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆಯೊ ಇಲ್ಲವೋ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಏಕಾಗ್ರೇಣ ಚೇತಸಾ’- ಎಂದು ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪ್ಯವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಈಗ ಮೊದಲು 64ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದೆ. 67ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇದಂ ತೇ ನಾತಪಸ್ಕಾಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ನಾನು ಪರಮ ವಚನವೆಂದು ಹೇಳಿದೆನೋ ಆ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮಾತನ್ನು (66ನೇ ಶ್ಲೋಕ) ನೀನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ? ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಟ್ಟೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ? ಎಂದಾಗಿದೆ.

‘ಕಚ್ಚಿದಜ್ಞಾನಸಮ್ಮೋಹಃ ಪ್ರನಷ್ಟಸ್ತೇ ಧನಂಜಯ’- ಭಗವಂತನು ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ- ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ನಿನ್ನ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಯಿತೇ ಇಲ್ಲವೇ? ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಿಕೊಂಡೆ ಮತ್ತು ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲವಾದರೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಈ ರಹಸ್ಯಮಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕೇಳಲೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿರಹಿತನಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುವವನ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಇದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ.

‘ಪಾರ್ಥ’- ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮೀಯತೆಯಿಂದ ತುಂಬಾ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ -ನಿನ್ನ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಯಿತೇ ಇಲ್ಲವೇ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದ 25ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೇಳಲು ಉನ್ಮುಖನಾಗಿಸಲು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಮಾತಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು ಮತ್ತು ‘ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಈ ಕುಟುಂಬದವರನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೋಹವು ಜಾಗ್ರತವಾಗಲಿ ಹಾಗೂ ಆ ಮೋಹದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಅವನಲ್ಲಿ ಚಡಪಡಿಕೆ ಉಂಟಾಗಲಿ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ನನಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಿ ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಲೀ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮೋಹವನ್ನು ದೂರವಾಗುವ ಮಾತಿನ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಧನಂಜಯ’- ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು- ನೀನು ಲೌಕಿಕ ಧನದಿಂದ ಧನಂಜಯ (ರಾಜರ ಧನವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ನಾಗಿರುವೆ. ಈಗ ಈ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವರೂಪೀ ಧನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಮೋಹವನ್ನ ನಾಶಮಾಡಿಕೋ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಧನಂಜಯ’ ನಾಗು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.—

(ಶ್ಲೋಕ-73)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಯಾಚ್ಯುತ ।

ಸ್ಥಿತೋಽಸ್ಮಿ ಗತಸಂದೇಹಃ ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ ॥

ಅಚ್ಯುತ - ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ತ್ವತ್ ಪ್ರಸಾದಾತ್ - ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ (ನನ್ನ) ಮೋಹಃ - ಮೋಹವು ನಷ್ಟಃ - ನಷ್ಟವಾಯಿತು (ಮತ್ತು) ಮಯಾ - ನಾನು, ಸ್ಮೃತಿಃ - ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು, ಲಬ್ಧಾ - ಪಡೆದುಕೊಂಡೆ. ಗತಸಂದೇಹಃ - (ನಾನು) ಸಂದೇಹರಹಿತನಾಗಿ, ಸ್ಥಿತಃ, ಅಸ್ಮಿ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತವ - (ಈಗ ನಾನು) ನಿನ್ನ, ವಚನಮ್ - ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು, ಕರಿಷ್ಯೇ - ಪಾಲಿಸುವೆನು. ॥ 73 ॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು-ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಾನು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೆನು. ನಾನು ಸಂದೇಹರಹಿತನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಯಾಚ್ಯುತ’- ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿರುವನು. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಜೀವಿಯಾದರೋ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಎಂದೂ ಚ್ಯುತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಏಕರಸವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶನ ಗೊಳಿಸಲು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿರುವನು. ಮೊದಲಿಗೆ (1/21) ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ-ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಂತಹ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎರಡನೇ ಬಾರಿ (11/42) ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪ ವನ್ನು ಸುತ್ತಿಸಿ-ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಆಗಲೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಸಲ ಇಲ್ಲಿ (73ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಸಂದೇಹರಹಿತನಾಗಿ- ‘ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಲಿಲ್ಲ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಾದರೋ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದ ಹೀಗೆ ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳಾದುವು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಅವಸ್ಥೆ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಇತ್ತು ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನು ಏಕರಸನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು- ‘ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ (2/7) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಶರಣಾಗತಿಯ ಪೂರ್ಣತೆಯಾಯಿತು.

ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ- ‘ನಿನಗೆ ತುಂಬಾ ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ-ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ! ಎಂಬ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಭಾವ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಭಗವಂತನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹೋದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶ ದೊರೆಯಿತು. ಆ ಪ್ರಕಾಶದ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮುಖದಿಂದ- ‘ನನ್ನ ಮೋಹವು ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು’ ‘ಮೊಹೋಯಂ ವಿಗತೋ ಮಮ’ (11/1) ಎಂಬ ಮಾತು ಹೊರಟಿತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನು-ಇದು ನಿನ್ನದು ಮೂಢಭಾವವಾಗಿದೆ, ನೀನು ವ್ಯಥಿತ ಮತ್ತು ಮೋಹಿತನಾಗಬೇಡ- ‘ಮಾ ತೇ ವ್ಯಥಾ ಮಾ ಚ ವಿಮೂಢಭಾವಃ’ (11/49) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹವು ಆಗ ನಾಶವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗತ್ತುದೆ. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಭಗವಂತನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅರ್ಜುನನು-ನನ್ನ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನನಗೆ ತತ್ತ್ವದ ಅನಾದಿ ಸ್ಮೃತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು ‘ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿಲಬ್ಧಾ’* ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

* ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ (2/52) ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (2/53) ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಯಿತು.

ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಪ್ರಮೇಯದ ಜ್ಞಾನ ವಾಗುತ್ತದೆ.+ ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಅಪ್ರಮೆಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಲಾರನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂತರ್ಗತ ಬರುವ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲವು ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂತರ್ಗತ ಬರುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣವು ಪ್ರಮಾತಾನ ಅಂತರ್ಗತ ಬರುವಂತಹುದು.

+ ನಮಗಾಗುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚವು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದು ವಿವೇಕ ವಿಚಾರದ ವಿಷಯವಾಗಿರದೆ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರದ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿಯೋ ಅದು ವಿವೇಕ ವಿಚಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ವಸ್ತುವು ಪ್ರಕಾಶಕವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ಶ್ರದ್ಧಾ-ವಿಶ್ವಾಸದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ, ವಿಚಾರದ್ದಲ್ಲ.

ಯಾವ ಜನರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಯಾರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಅನುಭವೀ ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮಿ ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರು ಅವರ ವಚನಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಾದರೋ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಪ್ರಮಾಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನಿಗೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಕನಿಗಾದರೋ ಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರು ಪ್ರಮಾಣರಾಗಬಲ್ಲರು, ಆದರೆ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವರಿಗೆ, ನಾಸ್ತಿಕರಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರು ಪ್ರಮಾಣರಾಗಲಾರರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅನುಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಇರುವ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮೂಲಕ ಯುಕ್ತಿ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸಂತ-ಮಹಾಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಯಾವುದರಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಪ್ರಮಾಣ’ವಾಗುತ್ತದೆ; ಯಾವುದರ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಪ್ರಮೇಯ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ತಿಳಿಯುವವನಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಪ್ರಮಾತಾ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್- ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣ ‘ಪ್ರಮಾಣ’ ವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಪಂಚವು ‘ಪ್ರಮೇಯ’ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ (ಚೇತನ) ಪ್ರಮಾತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಮಾತಾ ಓರ್ವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣ ಅನೇಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಮಾಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಅನುಮಾನ, ಆಗಮ- ಈ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಅನುಮಾನ, ಉಪಮಾನ ಮತ್ತು ಶಬ್ದ-ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮಾಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಈ ನಾಲ್ಕಲ್ಲದೆ ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿ, ಅನುಪಲಬ್ಧಿ ಮತ್ತು ಐತಿಹ್ಯ- ಈ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮತಭೇದವಿವೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಮಾತಾನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಮತಭೇದವಿಲ್ಲ. ಈ ಪತ್ಯಕ್ಷ, ಅನುಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ವೃತ್ತಿರೂಪವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಮಾತಾ ವೃತ್ತಿರೂಪೀಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ಅನುಭವರೂಪೀಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಈಗ ಈ ‘ಸ್ಮೃತಿ’ ಶಬ್ದದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ-

(1) ಅನುಭೂತವಿಷಯಾಸಂಪ್ರಮೋಷಃ ಸ್ಮೃತಿಃ । (ಯೋಗದರ್ಶನ 1/11) ಅನುಭೂತ ವಿಷಯವು ಅಡಗದೆ ಇರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ.

(2) ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತಿಃ । (ತರ್ಕಸಂಗ್ರಹ) ಎಲ್ಲ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಜನ್ಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸ್ಮೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಸ್ಮೃತಿಯು ಅಂತಃಕರಣದ ಒಂದು ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರಮಾಣ, ವಿಪರ್ಯಯ, ವಿಕಲ್ಪ, ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ-ಐದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅಕ್ಲಿಷ್ಟ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿ ರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ವೃತ್ತಿರೂಪೀ ಸ್ಮೃತಿಯು ‘ಕ್ಲಿಷ್ಟ’ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಸಂ ಬಂಧೀ ವೃತ್ತಿರೂಪೀ ಸ್ಮೃತಿಯು ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟ’ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ದೂರವಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ವೃತ್ತಿಗಳ ಕಾರಣ ‘ಅವಿದ್ಯೆ’ ಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅವಿದ್ಯೆಗಿಂತ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮೃತಿಯು ಸ್ವಯಂನಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ಕರಣ ಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ಮೃತಿಯು ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದು ಎಂದೂ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ, ಅಂತಃ ಕರಣದ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮೃತಿ-ಎರಡೂ ಇರುತ್ತವೆ.

ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಅಥವಾ ಮರೆವು ಅಸತ್ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತು ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಸ್ಮೃತಿಯು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಇದೆ. ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಅಂತ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅಂತ್ಯವಾದಾಗ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಇದನ್ನು ‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ಯಾವ ಸ್ಮೃತಿಯು ಸುಷುಪ್ತಿ ರೂಪದಿಂದ ಇತ್ತೋ ಅದು ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಣಬಿದ್ದಿದೆ-ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಅಂತರವಿದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಮೃತಿ-ವಿಸ್ಮೃತಿ ಎರಡೂ ಹೆಣದಂತೆ ಜಡ ಇವೆ, ಆದರೆ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿ ಸುಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಜಡವಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಜಡವನ್ನು ಆದರಿಸುವುದರಿಂದ ಮಲಗಿದಂತೆ ಮೇಲಿನಿಂದ ಆ ಸ್ಮೃತಿಯು ಲುಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆವೃತ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆ ಆವರಣವು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಆ ಸ್ಮೃತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇದ್ದ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುವುದು ‘ಸ್ಮೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆವರಣ ದೂರವಾಗುವುದು ‘ಲಬ್ಧಾ’ ಆಗಿದೆ.

ಸಾಧಕರ ಅಭಿರುಚಿಗನುಸಾರ ಅದೇ ಸ್ಮೃತಿಯ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ- (1) ಕರ್ಮಯೋಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಸ್ಮೃತಿ. (2) ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿ. (3) ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಅರ್ಥಾತ್-ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ಮೃತಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳ ಸ್ಮೃತಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳು ವೃತ್ತಿಯ ವಿಷಯವಾದಾಗ ಇವನ್ನು ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಇವು ಮೂರೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿತ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಈ ಸಾಧನೆಗಳ ವಿಸತ್ಮತಿಯಾಗಿದೆ, ಅಭಾವವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಅಸತ್ ಪ್ರಪಂಚದ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಆದರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅವುಗಳಿಗೆ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ರಾಗ ಉಂಟಾಯಿತು-ಇದು ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ವಿಸ್ಮೃತಿ (ಆವಣ)ಆಗಿದೆ. ಅಸತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಯಿತು-ಇದು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇಮ ಮುಚ್ಚಿಯೋಯಿತು-ಇದು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ಸ್ವರೂಪದ ವಿಸ್ಮೃತಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ವಿಮುಖತೆಯ ನಾಶವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ಸ್ಮೃತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಅಪ್ರಾಪ್ತದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿರದೆ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ನಿತ್ಯ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಏಕರಸ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ವೃತ್ತಿರೂಪೀ ಸ್ಮೃತಿಯ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗ ಬಲ್ಲದು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಪರಿವರ್ತತನಶೀಲವಾಗಿದೆ.

ಇವೆಲ್ಲದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಪ್ರಪಂಚದ ಹಾಗೂ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವು ಬೆರೆತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ವಿಸ್ಮೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚ-ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಮೃತಿ ಸ್ವಯಂನಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕರಣಾದಿಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಹೇಗೆಂದರೆ-ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಇರುವಿಕೆಯ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮಾಣದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕರಣಾದಿಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಆ ಸ್ಮೃತಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಒಂದು ವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಸ್ಮೃತಿಯು ತತ್ಕಾಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಡವಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗಲೀ ಇಲ್ಲ. ಕರ್ಣನು ಕುಂತಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದ. ಆದರೆ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಕುಂತಿಯು ಅವನನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಅಧಿರಥನೆಂಬ ಸೂತನ ಪತ್ನೀ ರಾಧೆಯು ಅವನನ್ನು ಸಾಕಿದಳು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ರಾಧೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದ. ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕುಂತೀಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬ ಅರಿವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಮೃತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ‘ನಾನು ಕುಂತೀಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗಲು ಎಷ್ಟು ಸಮಯ ಹಿಡಿಯಿತು! ಎಷ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮ ಅಥವಾ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತೇ? ಎಷ್ಟು ಧೈರ್ಯ ಬಂತು? ಮೊದಲು ಆ ಕಡೆ ಗಮನ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಈಗ ಅತ್ತ ಗಮನ ಹೋಯಿತು- ಕೇವಲ ಇಷ್ಟೇ ಮಾತು ಇದೆ.

ಸ್ವರೂಪವು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿದೆ, ಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧ, ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನದಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪದ ವಿಸ್ಮೃತಿ, ಅರ್ಥಾತ್-ವಿಮುಖತೆಯಿಂದಲೇ ಜೀವಿಯು ಸಕಾಮ, ಬದ್ಧ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿಯು ವೃತ್ತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆವಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾದಾಗ ಸ್ಮೃತಿಯು ಜಾಗ್ರತವಾದೀತು. ಸ್ಮೃತಿಯು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾರ ಸಹಯೋಗದ ಅಥವಾ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾರಣ ಜಡತೆಯ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಜಡತೆಯ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಸ್ಮೃತಿಯು ಅನುಭವಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಅಭ್ಯಾಸ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಮ್ಮೆ ಸ್ಮೃತಿ ಜಾಗ್ರತವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದರ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸ್ಮೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮಖನಾದಾಗ ಕೃಪೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದಾಗ ಭಗವಂತನ ಸಮ್ಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗ್ತುದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು-‘ನಾನು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು’ - ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’. ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯ ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ - ‘ಹೇ ನಾಥಾ! ಈಗ ನಾನು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು.

ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಈ ಸ್ಮೃತಿಯ ಉಪಲಬ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ಸಮ್ಮುಖತೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಮೃತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ, ಅಖಂಡರೂಪದಿಂದ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಆ ಕೃಪೆಯ ಅನುಭವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

‘ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ ಮಯಾಚ್ಯುತ’ - ಪದಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾವ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅದರ ಸ್ಮೃತಿಯು ನನಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಂಟಾಯಿತು-ನಾನು ನಿನ್ನವನೇ ಆಗಿದ್ದೆ, ನಿನ್ನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನವನೇ ಆಗಿರುವೆನು. ಈಗ ಬಂದಿರುವ ಸ್ಮೃತಿಯು ನಾನು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಬಂದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಇದು ನಾನು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದ ಫಲವಾಗಿರದೆ ಈ ಸ್ಮೃತಿಯಾದರೋ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಮೊದಲು ನಾನು ಶರಣಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಕೊಡಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದೆ ಹಾಗೂ ಪುನಃ ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ನನಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬೋಧವಾಗುವವರೆಗೆ ನೀನು ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದೆ. ಇದರಲ್ಲಾದರೋ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಹೇಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗಬೇಕಿತ್ತೋ ಹಾಗೆ ನಾನು ಸಮ್ಮುಖನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ನೀನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಕೃಪಾಪರವಶನಾಗಿ, ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ಕೇಳದೆಯೇ ತನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ. (18/64-65-66) ಇದೇ ಅಹೈತುಕೀ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮೋಹ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

‘ಸ್ಥಿತೋಽಸ್ಮಿ ಗತಸಂದೇಹಃ ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ - ಅರ್ಜುನ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕೇ, ಬೇಡವೇ (ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯಃ 2/6) ಎಂಬ ಇದ್ದ ಸಂದೇಹವು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಾನು ನನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ ಎಂಬ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯದಂತೆ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ಈಗ ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ಮಾಡುವೆನು ಅರ್ಥಾತ್-ಈಗಲಾದರೋ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುವುದು ಸರಿ- ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ ಇದೊಂದೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ. ಈಗ ನನಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿಲ್ಲ. ಈಗಲಾದರೋ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಲೋಕಸಂಗ್ರ ಹಾರ್ಥ ಯುದ್ಧಾದಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವೆನು.

ಈಗ ಗಮನಿಸುವಂತಹ ಒಂದು ಮಾತಿದೆ-ಮೊದಲು ಕುಟುಂಬದ ಸ್ಮರಣೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಆ ಮೋಹದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮನೆ, ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೋಹ, ಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶ, ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶದಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಕೃಯೆ ಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು (2/62-63). ಅರ್ಜುನನೂ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪ್ರಕೃಯೆಯನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡುತ್ತಾ-ನನ್ನ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟವಾದ ಸ್ಮೃತಿಯು ದೊರೆಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-‘ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸೃತ್ಮಿರ್ಲಬ್ಧಾ’. ಸ್ಮೃತಿ ನಷ್ಟವಾದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು-ನನ್ನ ಸಂದೇಹ ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು ‘ಗತಸಂದೇಹಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ‘ಸ್ಥಿತೋಽಸ್ಮಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಪ್ರಕೃಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ನಾನು ನಿನ್ನ ಶ್ರೀ ಮುಖದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳಿರುವೆನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಸಮ್ಮೋಹವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವೆ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮೋಹದ ಪರಂಪರೆ ಎಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವೆ ಆದೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆನಪಿದೆ. ಆದರೂ ನನ್ನ ಮೋಹನಾಶವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿಯ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಎರಡೂ ವಿಷಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮದಿಂದ ಸಮ್ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾತು ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮೋಹವು ಮೂಲ ಅಜ್ಞಾನದವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡು ಬಂದರೂ, ಆಳವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಭಿನ್ನತೆ ಕಾಣಲಾರದು. ಅಲ್ಲಿಯ ವಿಷಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 61ರಿಂದ 63ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಅರ್ಥಾತ್- ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಕೇವಲ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಆದರೆ ನನಗೆ ಪರಾಯಣ ನಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಪತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾಗುವುದರಿಂದ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಂಬ ಉತ್ಥಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದು ಪತನದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖ ನಾದಾಗ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಆಗುವ ಕೆಲಸವು, ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅಹಂಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಮಿಕ ಮಾತು

ಅರ್ಜುನನು- ‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ’ ನನಗೆ ಸ್ಮೃತಿ ದೊರೆಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಹಾಗಾದರೆ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತು? ಜೀವಿಯು ಅಸತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅಸತ್ತಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು, ಇದರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಸತ್-ಸ್ವರೂಪದ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಯಿತು. ವಿಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಅಸತ್ತಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಕೊರತೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರವೆಂದು (ನಾನೆಂಬುದು) ತಿಳಿಯುವ ಹಾಗೂ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು (ನನ್ನದು) ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣ ಇವನು ಅಸತ್ ಶರೀರದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವನ್ನು ತನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ವಿನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಹಾಗಾಗಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಶರೀರ ಹುಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ತನ್ನ ಉತ್ಪಾದಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು.

ಮೊದಲು ತಪ್ಪಾಯಿತೇ ಅಥವಾ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂದ ಮೊದಲಾಯಿತೋ? ಅರ್ಥಾತ್-ತಪ್ಪಿನಿಂದಾಗಿ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವಾಯಿತೇ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ತಪ್ಪಾಯಿತೇ? ಎಂದು ಯಾರಾದರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ- ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಜೀವಿಯನ್ನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಸುಖಿಯಾಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಒಬ್ಬನಾಗಿರಲು ಮನಸ್ಸಾಗಲಿಲ್ಲ - ‘ಏಕಾಕೀ ನ ರಮತೆ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ 1/4/3), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಆಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಶರೀರವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಆಟಗಾರರು ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾದಾಗಲೇ ಆಟ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಡುವ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಇವನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು ಮತ್ತು ವಿವೇಕ (ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ಜ್ಞಾನ) ವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಇವನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿವೇಕವು ಸಿಗದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇವನು ಪಶುವಿನಂತೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದನು, ಇವನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯತ್ವದ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷತೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಿವೇಕದ ಕಾರಣ ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕುಡ ಮನುಷ್ಯನು ದೊರೆತಿರುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ (ಪ್ರಪಂಚದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹದ ಸುಖದಲ್ಲಿ) ಆಸಕ್ತನಾದನು. ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ತಪ್ಪಾಯಿತು.

ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಸತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ ಇವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಆಸಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಕಾರಣ -ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕಂಡು ಬರುವ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸುಖದ ಕಡೆಗೆ ಇವನು ದೃಷ್ಟಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವೇನಾದೀತು ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. (ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುವವರು ಸಾಧಕರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಇಡದವರು ಸಂಸಾರಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ.) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಸತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ತಪ್ಪು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಹೇಗೆ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ? ಇವನು ತನ್ನ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಅಸತ್ತನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮ್ಮುಖನಾದಾಗ ಈ ತಪ್ಪು ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಸ್ಮೃತಿಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಅಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ತಪ್ಪಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಅಸತ್ತಿಗೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ತಪ್ಪು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆದರೇನು ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತಪ್ಪಿನ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಉಂಟು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲವಾಗುವ ವಸ್ತುವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಂತ ಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನ್ನು ಅವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿಸಬಲ್ಲನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತಾನೇ ಉಂಟು ಮಾಡಿದ ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಲು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಸಬಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಪ್ಪನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ತಪ್ಪು ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿಯು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಕೃತ-ಕೃತ್ಯ, ಜ್ಞಾತ-ಜ್ಞಾತವ್ಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತ-ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹುಟ್ಟಿರುವನು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ, ಅವಸ್ಥೆಗಳ, ಘಟನೆಗಳ, ಸಂಯೋಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಅವನಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಅದೇ ಆಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರಣ-ವಿಯೋಗದ ಸಂಯೋಗ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಂಯೋಗದ ವಿಯೋಗವು ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ವಿಯೋಗವೇ ಇದೆ, ಸಂಯೋಗ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂಬದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ವಸ್ತುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿಯೋಗ ನಿರಂತರ ಆಗುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಯೋಗವೇ ನಿಜವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಯೋಗದ ಅನುಭವ ಆಗುವುದೇ ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ- ‘ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ ದುಃಖಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಂ ಯೋಗ ಸಂಜ್ಜ್ಞಿತಮ್’ (6/23). ಈ ಯೋಗವು ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ನಮಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವಿದೆ* ಮತ್ತು ಶರೀರ-ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯವಿಯೋಗವಿದೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಯೋಗದ ಸದ್ಭಾವನೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿತ್ಯಯೋಗವು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸದ್ಭಾವನೆ ಅಳಿಯುತ್ತಲೇ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ವಿಯೋಗ ಎಂದೂ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲ.

* ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಯೋಗವಿದೆ.

ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ವಿಸ್ಮೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ನಿತ್ಯವಿಯೋಗದ ಅನುಭವವಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್- ‘ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಸಂಯೋಗ ಇರಲೇ ಇಲ್ಲ, ಈಗಲೂ ಇಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಆಗಲಾರದು, ಹೀಗೆ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಲೌಕಿಕ ಸ್ಮೃತಿಯಾದರೋ ವಿಸ್ಮೃತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲೌಕಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಸ್ಮೃತಿಯು ವಿಸ್ಮೃತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದಿರದೆ ಅನುಭವ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವದ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಸ್ಮೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್- ಅನುಭವವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಿಜವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗದೆ ವಿಮುಖತೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ಅದರ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಯಿತು - ಈ ರೀತಿ ತತ್ತ್ವದ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.+ ಇಂತಹ ವಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಆಗಿಹೋದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ - ‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ಪುನರ್ಮೋಹಮ್’ (4/35) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಮೋಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಭಾವರೂಪೀ ಅಸತ್ತನ್ನು ಭಾವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಯಿಂದ ವೃತ್ತಿ ದೂರವಾಯಿತು-ಇದನ್ನೇ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವೃತ್ತಿಯು ದೂರವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಯು ತೊಡಗುವುದು-ಇದೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಿದೆ, ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಯಿಂದ ವೃತ್ತಿಯು ದೂರವಾದಾಗ ಅಥವಾ ವಿಮುಖತೆಯಾದಾಗಲೂ ತತ್ತ್ವವು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಅಭಾವರೂಪೀ ಅಸತ್ತನ್ನು ಅಭಾವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿದರೆ ಭಾವರೂಪೀ ತತ್ತ್ವವು ತಾನಾಗಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದೀತು.

+ ಜ್ಞಾನವಾದಾಗ ಹೊಸತನ ಏನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್-ಮೊದಲು ಅಜ್ಞಾನವಿತ್ತು, ಈಗ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಯಿತು ಹೀಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ-ಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇತ್ತು, ಕೇವಲ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಅತ್ತ ಹರಿದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಅನುಭವವಾಗತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಅಜ್ಞಾನವಿತ್ತು ಮತ್ತೆ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಯಿತು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದರೆ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಾದಿತನ ಬಂದೀತು, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನವು ಸಾದಿಯಾಗಿರದೆ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾದಿಯಾಗಿರುವುದು ಸಾಂತವಿರುತ್ತದೆ, ಅನಾದಿಯಾಗಿರುವುದೇ ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ವಿಚಾರ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ-ಒಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು ವಿಚಾರ ಉದಯವಾಗುವುದು. ಮಾಡಲಾಗುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಉದಯವಾಗುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲ. ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಿಚಾರ ಉದಾಯವಾದಾಗ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತತ್ತ್ವಬೋಧವು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಚಾರ ಉದಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ತತ್ತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸತ್-ಅಸತ್ತಿನ ವಿಚಾರ-ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಸತ್ ಬಿಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಪ್ರಪಂಚವು ಇಲ್ಲವೇ ಇ್ಲಲ, ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇರಲಾರದು, ಇರುವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ-ಈ ವಿಚಾರದ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಚಾರ ಉದಯ ವಾಗುತ್ತಲೇ ವಿವೇಕವು ಬೋಧವಾಗಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪ್ರಪಂಚವು ಲುಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಸ್ತು ಅಳಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿರುವುದು ಉಳಿದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ವಿಚಾರದ ಉದಯವಾಗುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಅಪರಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡೆವು, ಅರ್ಥಾತ್- ಅದನ್ನು ನಮ್ಮದು ಮತ್ತು ನಮಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುದೇ ನಾವು ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಾವೇ ಬೆಳೆಸಿದ್ದೇವೆ, ಇದನ್ನು ಬಿಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ಅಪರಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಪರಾದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದದಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾದೀತು. ಅಪರಾದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೆದ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಶರೀರ ನನ್ನದು ಮತ್ತು ನನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ’- ಈ ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವಕೊಡಬೇಕು. ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ‘ಅಪರಾ ನನ್ನದು ಹಾಗೂ ನನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ’ ಈ ಸ್ಮೃತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದ್ವೈತ ಅಥವಾ ಅದ್ವೈತ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗದೆ ದ್ವೈತ-ಅದ್ವೈತದಿಂದ ಅತೀತ ವಾಸ್ತವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ-ದ್ವೈತ-ಅದ್ವೈತ ವಾದರೋ ಮೋಹವಾಗಿದೆ* ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

* ‘ದ್ವೈತಾದ್ವೈತಮಹಾಮೋಹಃ’ (ಮಾಹೇಶ್ವರತಂತ್ರ) ‘ಅಹೋಮಾಯಾ ಮಹಾಮೋಹೌ ದ್ವೈತಾದ್ವೈತವಿಕಲ್ಪನಾ’

(ಅವಧೂತಗೀತಾ 1/61)

ಜೀವಿಯು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಸ್ವತಃ ಪರಮಾತ್ಮನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಿದೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ವಾದರೋ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸ್ಮೃತಿಯೇ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸ್ಮೃತಿಯು ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮ್’ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ’ ಆಗಿದೆ. ಈ ಅನುಭವವು ಕೇವಲ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ- ‘ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್’. ವಚನಗಳು ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಕೃಪೆಯು ಅಸೀಮ ವಾಗುತ್ತದೆ.

ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಕರ್ತೃತ್ವವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲ. ಕಾರಣ-ಚಿಂತನೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾ ಗುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಪರ ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ, ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ಅಹಂ ಇದೆ, ಅಹಂಗಿಂತ ಪರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿಂತನೆಯಾದರೋ ನಾವು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿಸ್ಮೃತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ತತ್ತ್ವವಾದರೋ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ತಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಯುತ್ತಲೇ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ಥಿತೋಸ್ಮಿ ಗತಸಂದೇಹಃ’- ಮೊದಲು ಕ್ಷಾತ್ರ ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಸರಿ ಎನಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ಹಿರಿಯರು ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಪಾಪವೆಂದು ತೋರಿತು; ಆದರೆ ಸ್ಮೃತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲ ಸುಕ್ಕುಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋದುವು. ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ಯುದ್ಧಮಾಡಲೇ, ಬೇಡವೇ?- ಈ ಸಂದೇಹ, ಸಂಶಯ, ಶಂಕೆ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ನನಗಾಗಿ ಈಗ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಬಾಕಿ ಇದೆ- ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’. ಇದೇ ಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಥ’ ಪದದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಂಜಯನು ಈ ಸಂವಾದದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾನೆ. —

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

(ಶ್ಲೋಕ-74)

ಇತ್ಯಹಂ ವಾಸುದೇವಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।

ಸಂವಾದಮಿಮಮಶ್ರೌಷಮದ್ಭುತಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್ ॥

ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವಾಸುದೇವಸ್ಯ - ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವ,ನ ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾತ್ಮನಃ - ಮಹಾತ್ಮಾ, ಪಾರ್ಥಸ್ಯ - ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನನ, ಇಮಮ್ - ಈ, ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್ - ರೋಮಾಂಚಿಂತಗೊಳಿಸುವಂತಹ, ಅದ್ಭುತಮ್ - ಅದ್ಭುತವಾದ, ಸಂವಾದಮ್ - ಸಂವಾದವನ್ನು, ಅಶ್ರೌಷಮ್ - ಕೇಳಿದೆ. ॥74॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು- ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮಾ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನನ ಈ ರೋಮಾಂಚಿತಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸಂವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ॥74॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಇತ್ಯಹಂ ವಾಸುದೇವಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಮಹಾತ್ಮನಃ’- ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಈ ರೀತಿ ನಾನು ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮಾ ಪೃಥಾನಂದನ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಸಂವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ, ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ರೋಮಾಂಚಿತ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಪದದ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 20ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಥವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಕಪಿಧ್ವಜಃ’ ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಜಯನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದರೂಪೀ ಗೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಪದದಿಂದ ಸಂವಾದದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ‘ಮಹಾತ್ಮನಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅರ್ಜುನನು ಎಷ್ಟು ಮಾಹನ್ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ! ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದ-ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸು (1/21). ಎಂದಾಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು (1/24). ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅರ್ಜುನನ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನ ಸಂವಾದವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೆನು.

‘ಸಂವಾದಮಿಮಮಶ್ರೌಷಮದ್ಭುತಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ - ಈ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ರೋಮಹರ್ಷಣತೆ ಏನಿದೆ? ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಪಂಚದ ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯ ರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮನೆ, ಕುಟುಂಬ, ಇವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಾಧು-ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಆಗುವುದರಿಂದಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧಾರಣೆ ಮನೆಮಾಡಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ-ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಅವಸ್ಥೆ, ಘಟನೆ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರಲೇನು, ಅವುಗಳ ಸದುಪಯೋಗ ದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು. ಇಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲ, ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಅತಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿರಲಿ, ಅತಿ ಕನಿಷ್ಠವಾಗಿರಲಿ; ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರಲಿ, ಘೋರವಾಗಿರಲಿ, ವಿಹಿತ ಯುದ್ಧದಂತಹ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ದಿನವಿಡೀ ಮನುಷ್ಯರ ಕತ್ತು ಕತ್ತರಿಸುವುದಿರಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಬಲ್ಲದು, ಮುಕ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲದು.* ಕಾರಣ-ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ರಾಗವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (13/21). ಆ ರಾಗವನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡಲು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡುವುದೇ ಹೇತುವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿಡದೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (5/3). ಇದೇ ಈ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿನ ಅದ್ಭುತತನವಾಗಿದೆ.

* ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವಾಗ ಪ್ರಾಕೃತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಥವಾ ಕನಿಷ್ಠವಾಗಿರುವುದು ಯಾವ ಮಹತ್ವವು ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೌದು! ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಲು ಉಪಾಯ (ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ)ಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿರಬಲ್ಲವು. ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದು ಮುಖ್ಯ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಗ ಅಳಿಯುವುದರಿಂದ ದ್ವೇಷ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಅಳಿದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರು ಬದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರು ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಮುಕ್ತನೇನಾಗಬಲ್ಲನು? ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ನಿಜವಾಗಿ ಮುಕ್ತಾನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವನೋ, ಆ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದೇ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ಅವತರಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗು’ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು-ಇದೇ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ರೋಮಹರ್ಷಣ ಮಾಡುವಂತಹ, ಪ್ರಸನ್ನ ಗೊಳಿಸುವಂತಹ, ಆನಂದ ಕೊಡುವಂತಹ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಾಹಾತ್ಮಾ’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನ್ನು ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಭಕ್ತನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು- ‘ಭಕ್ತೋಸಿ ಮೇ’ (4/3) ಎಂದೂ ಹೇಳಿರುವನು.

ಸಂಬಂಧ — ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಜ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದಕ್ಕೆ ಅವನು ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವೇದವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-75)

ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾಚ್ಛ್ರುತವಾನೇತದ್ಗುಹ್ಯಮಹಂ ಪರಮ್ ।

ಯೋಗಂ ಯೋಗೇಶ್ವರಾತ್ಕೃಷ್ಣಾತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಥಯತಃ ಸ್ವಯಮ್ ॥

ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾತ್ - ವೇದವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸ್ವಯಮ್ - ಸ್ವತಃ, ಏತತ್ - ಈ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಗುಹ್ಯಮ್ - ಗೋಪ್ಯವಾದ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗ (ಗೀತಾ ಗ್ರಂಥಾವನ್ನು), ಸಾಕ್ಷಾತ್ - ಸಾಕ್ಷಾತ್, ಯೋಗೇಶ್ವರಾತ್ -ಯೋಗೇಶ್ವರ, ಕೃಷ್ಣಾತ್ - ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ, ಕಥಯತಃ - ಹೇಳುತ್ತಿರುವ, ಶ್ರುತವಾನ್ - ಕೇಳಿರುವೆ. ॥75॥

ವೇದವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಈ ಪರಮ ಗೋಷ್ಯವಾದ ಯೋಗ (ಗೀತಾಗ್ರಂಥ) ವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕೇಳಿರುವೆ. ॥75॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾತ್ ಶ್ರುತವಾನ್’ - ಸಂಜಯನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮಾ ಅರ್ಜುನರ ಪೂರ್ಣ ಸಂವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ಈಗ ಅದೇ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅವನು-ಇಂತಹ ಪರಮ ಗೋಷ್ಯವಾದ ಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕೇಳಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನು- ‘ಯತ್ತೇಹಂ ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹಿತಕಾಮ್ಯಮಾ’ (10/1), ‘ಇಷ್ಟೋಽಸಿ ಮೇ ದೃಢಮಿತಿ ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ಹಿತಮ್’ (18/64) ‘ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ ಸತ್ಯಂ ತೇ ಪ್ರತಿಜಾನೇ ಪ್ರಿಯೋಽಸಿ ಮೇ’ (18/65), ‘ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಶುಚಃ’ (18/66) ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಿಯ ವಚನಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಹೃದಯ ಬಿಚ್ಚಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವೇದವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯೇ ಆಗಿದೆ, ಅರ್ಥಾತ್-ಆ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಿರುವೆನು.

‘ಏತದ್ ಗುಹ್ಯಂ ಪರಂ ಯೋಗಮ್’ - ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರ ‘ಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್-ಯೋಗ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಗೋಪನೀಯ ವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಗೋಷ್ಯವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂವಾದವು ನೋಡಲು-ಕೇಳಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಜೀವಿಗೆ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ಹೆಸರು ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆ ನಿತ್ಯಯೋಗದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಆ ಯೋಗಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಗೀತೆಯೂ ‘ಯೋಗ’ ಅರ್ಥಾತ್ - ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ’ ವಾಗಿದೆ.

‘ಯೋಗೇಶ್ವರಾತ್ಕೃಷ್ಣಾತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಥಯತಃ ಸ್ವಯಮ್’ - ಸಂಜಯನ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಮೇರೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸದಿಂದ ತುಂಬಿ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮುಖದಿಂದ ನಾನು ಕೇಳಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಜಯನಿಗೆ- ‘ಯೋಗೇಶ್ವರಾತ್, ಕೃಷ್ಣಾತ್, ಸಾಕ್ಷಾತ್, ಕಥಯತಃ, ಸ್ವಯಮ್’ - ಈ ಐದು ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು? ಸಂಜಯನು ಈ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ-ನಾನು ಈ ಸಂವಾದವನ್ನು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರೋ ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು ಎಂಬ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ; ಇದನ್ನಾದರೋ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕೇಳಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಅರ್ಜುನನು ‘ತ್ವತ್ ಪ್ರಸಾದಾತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/73) ಮತ್ತು ಸಂಜಯನು ‘ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿ ದೊರಕಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಸಂಜಯನಿಗೆ ವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿ ದೊರಕಿತ್ತು.

(ಶ್ಲೋಕ-76)

ರಾಜನ್ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ಸಂವಾದಮಿಮಮದ್ಭುತಮ್ ।

ಕೇಶವಾರ್ಜುನಯೋಃ ಪುಣ್ಯಂ ಹೃಷ್ಯಾಮಿ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ॥

ರಾಜನ್ - ಹೇರಾಜನೇ! ಕೇಶವಾರ್ಜುನಯೋಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಪುಣ್ಯಮ್ - ಪವಿತ್ರ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅದ್ಭುತಮ್ - ಅದ್ಭುತ, ಸಂವಾದಮ್ - ಸಂವಾದವನ್ನು, ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ, ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ - ನೆನೆ-ನೆನೆಯುತ್ತಾ, (ನಾನು) ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ - ಪದೇ-ಪದೇ, ಹೃಷ್ಯಾಮಿ - ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥76॥

ಹೇ ರಾಜನೇ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಈ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಅದ್ಬುತವಾದ ಸಂವಾದವನ್ನು ನೆನೆ-ನೆನೆದು ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥76॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ರಾಜನ್ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ....ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ’ - ಹೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಈ ಸಂವಾದವು ತುಂಬಾ ಅಲೌಕಿಕ, ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ನಡೆದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು! ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಇಂತಹ ಎಷ್ಟು ರಹಸ್ಯ ತುಂಬಿದೆ! ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂವಾದವನ್ನು ನೆನೆ-ನೆನೆದು ನಾನು ತುಂಬಾ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಶ್ರೀಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಇವರ ಈ ಅದ್ಭುತ ಸಂವಾದದ ಮಹಿಮೆಯೂ ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತ ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನ ಇವರು ಸದಾಕಾಲ ಜೊತೆಗಿದ್ದರೂ ಇವರಿಬ್ಬರ ಇಂತಹ ಸಂವಾದ ಎಂದೂ ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಗಾಬರಿಯಾದನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕುಟುಂಬದ ಮೋಹ ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಅವನು ಕ್ಷಾತ್ರ ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಮತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅವನ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.* ಅರ್ಜುನನೂ ಕುಡ ‘ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೇ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೇ?’ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾರದಾದನು. ಇದೇ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು, ಅವನಿಗೆ ಸನ್ಮುಖನಾದನು. ಸನ್ಮುಖನಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆ ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನನ ಅನನ್ಯ ಭಾವನೆ, ಉತ್ಕಂಠತೆಯ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದನು, ಅರ್ಥಾತ್-ಐಶ್ವರ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋದನು ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಕಟ ಅಭಿಲಾಷಾಸಂಪನ್ನ ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ಅಟಲಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಭಗವಂತನ ಸಂವಾದದ ಮಹಿಮೆ ಏನೆಂದು ಹೇಳಲಿ? ಅದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ.

* ಇಂದಿನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಕಾರಣ-ಧನ, ಕುಟುಂಬ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ವಿದ್ಯಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರ (ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ) ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಅದುಮಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಈ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುವ ತತ್ತ್ವವು ಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಇವರಿಂದ ಕೇಳಲು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತನ ಭಾರೀವಿಲಕ್ಷಣ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ಸ್ವಷ್ಟವಾದ ಮಾತುಗಳು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಓದಲು-ಕೇಳಲು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಂತಹ ಘೋರ ಕರ್ಮದಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು- ಈ ಮಾತು ಈ ಸಂವಾದದಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಂವಾದವು ದೊಡ್ಡ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ-‘ಸಂವಾದಮಿಮಮದ್ಭುತವ್’. ಕೇವಲ ಸಂವಾದದಲ್ಲೇ ಇಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದ್ದರೆ ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಾಣಿಯು ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.+ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಮತ್ತೆ ಅದರ ವಿಚಿತ್ರತೆ-ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಕೌರವ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ರಾಜನೀತಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಋಷಿಮುನಿಗಳೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಷ್ಟು ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಅದರಲ್ಲಿತ್ತು,* ಮತ್ತೆ ಈ (ಗೀತೆ) ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ! ಭಗವಂತನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಉದ್ಧವನು ತಿಳಿದಾಗ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಒಟ್ಟಿಗೆ 37 ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಿಟ್ಟನು (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾ 11/19/28 ರಿಂದ 32).

+ ವಾಚಂ ತಾಂ ವಚನಾರ್ಹಸ್ಯ ಶಿಕ್ಷಾಕ್ಷರಸಮನ್ವಿತಾವ್ ಅಶ್ರೌಷಮಹಮಿಷ್ಟಾರ್ಥಾಂ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೃದಯಹಾರಿಣೀವ್॥

(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ 59/17)

(ಸಂಜಯ ಹೇಳಿದನು-) ಅನಂತರ ನಾನು ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಆ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು. ಅದರ ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಷರ ಶಿಕ್ಷಾಪ್ರದವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಅಭೀಷ್ಟ ಅರ್ಥದ-ಪ್ರತಿಪಾದನ ಮಾಡುವಂತಹದು ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿತ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿತ್ತು.

ನ ಶಕ್ಯಂ ತನ್ಮಯಾ ಭೂಯಸ್ತಥಾ ವಕ್ತುಮಶೇಷತಃ॥ ಪರಂ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಥಿತಂ ಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ತನ್ಮಯಾ ।

(ಮಹಾ-ಆಶ್ವ 16/12-13)

(ಭಗವಂತ ಹೇಳಿದನು-) ಅದೆಲ್ಲವೂ ಅದೇ ರೂಪದಿಂದ ಪುನಃ ಹೇಳುವುದು ನನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೆ.

* ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತಾ ವಾಚಃ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮ ಮಾಧವ॥ ತ್ವಯೋಚ್ಯಮಾನಾಃ ಕುರುಷು ರಾಜಮಧ್ಯೇ ಪರಂತಪ ।

(ಮಹಾ- ಉದ್ಯೋಗ 83/68/69)

(ಪರಶುರಾಮರು ಹೇಳಿದರು-) ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಾಪ ಕೊಡುವ ಹೇ ಮಾಧವಾ! ಅಲ್ಲಿ ಕೌರವರು ಮತ್ತು ರಾಜರ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಗುವ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ನಾವು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.

‘ಹೃಷ್ಯಾಮಿ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ’ - ಕರ್ಮ-ಜ್ಞಾನ-ಭಕ್ತಿಯ ಇಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಮಾತುಗಳು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಲು ಸಿಗಲೇ ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಜಯನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದನು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು-

ಮಾಯಾಂ ನ ಸೇವೇ ಭದ್ರಂ ತೇ ನ ವೃಥಾ ಧರ್ಮಮಾಚರೇ ।

ಶುದ್ಧಭಾವಂ ಗತೋ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾದ್ ವೇದ್ಮಿ ಜನಾರ್ದನಮ್ ॥

(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ 69/5)

ಮಹಾರಾಜಾ! ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ, ನಾನು ಎಂದೂ ಮಾಯೆ (ಛಲ-ಕಪಟ) ಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯರ್ಥ (ಪಾಖಂಡ ಪೂರ್ಣ) ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಚನಗಳಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗಿದೆಯೇ ಹಾಗೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೊದಲಾದರೋ ಸಂಜಯನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಚನಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಈಗ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು.

(ಶ್ಲೋಕ-77)

ತಚ್ಚ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ರೂಪಮತ್ಯದ್ಭುತಂ ಹರೇಃ ।

ವಿಸ್ಮಯೋ ಮೇ ಮಹಾನ್ರಾಜನ್ಹೃಷ್ಯಾಮಿ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ ॥

ರಾಜನ್ - ಹೇ ರಾಜನೇ! ಹರೇಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ, ತತ್ - ಆ, ಅತಿ - ಅತ್ಯಂತ, ಅದ್ಭುತಮ್ - ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೂಪಮ್ -ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನೂ, ಚ - ಕೂಡ, ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ, ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ - ನೆನೆ-ನೆನೆದು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಮಹಾನ್ - ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ, ವಿಸ್ಮಯಃ - ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಚ - ಮತ್ತು (ನಾನು) ಪುನಃ, ಪುನಃ - ಪುನಃ, ಪುನಃ, ಹೃಷ್ಯಾಮಿ - ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥77॥

ಹೇ ರಾಜನೇ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವಾದ ವಿರಾಟ ರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ನೆನೆ-ನೆನೆದು ನನಗೆ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥77॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ತಚ್ಚ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ....ಪುನಃ ಪುನಃ’ - ಸಂಜಯನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದವನ್ನೇನೋ ‘ಅದ್ಭುತ’ ವೆಂದು ಹೇಳಿದನು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ‘ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಂವಾದವನ್ನು ಈಗಲೂ ಓದಬಲ್ಲೆವು, ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲೆವು, ಆದರೆ ಆ ವಿರಾಟ ರೂಪದ ದರ್ಶನ ಈಗ ಆಗಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ರೂಪವು ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.

ಹನ್ನೊಂದನೆ ಅಧ್ಯಾಯದ 9ನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಸ್ಮಯೋ ಮೇ ಮಹಾನ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಇಂತಹ ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಂತನ ರೂಪವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದ ರಿಂದ ಮಹಾನ್ ವಿಸ್ಮಯವೇ ಆಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು-ಅರ್ಜುನನಿಗಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರವಿತನಾಗಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ನನಗಾದರೋ ವ್ಯಾಸದೇವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೋಡಲು ಸಿಕ್ಕಿತು.

ಭಗವಂತನು ರಾಮಾವತಾರದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿದನು ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತೆ ಯಶೋದೆಗೆ, ಕೌರವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧ ನಾದಿಗಳಿಗೆ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿದರೂ ಆ ರೂಪವು ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರ ದಾಡೆಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ- ದೊಡ್ಡ ಯೋಧರು ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಹಾನ್ ಸಂಹಾರ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ರೂಪವನ್ನು ನೆನೆದು ಸಂಜಯನು-ರಾಜನೇ! ಇದೆಲ್ಲವೂ ವೇದವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನನಗೆ ನೋಡಲು ದೊರೆಯಿತು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇಂತಹ ರೂಪವು ನನ್ನಂತಹವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವ — ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ಸೀಮಿತವಾಗಿ ತೋರಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನು ಹೆದರದೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಇನ್ನು ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರುತ್ತಿದ್ದನು ಆದರೆ ಸಂಜಯನು ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಪಡುತ್ತಿರುವನು.

ಭಗವಂತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಾದರೋ ಸಂಜಯನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿದನು. ಮತ್ತೆ ಅದ್ಭುತ ಸಂವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಾಗೂ ಅದ್ಭುತ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸಂವಾದಕ್ಕಿಂತಲೂ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವೂ ಅದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಜಯನು ಸಂವಾದ ವನ್ನು ಅದ್ಭುತವೆಂದು ಹೇಳಿದನು - ‘ಸಂವಾದಮಿಮಮದ್ಭುತಮ್’ (18/76) ಮತ್ತು ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವೆಂದು ಹೇಳಿದನು- ‘ರೂಪಮತ್ಯದ್ಭುತಮ್’.

ಸಂಬಂಧ — ಗೀತೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಗೂಢಾಭಿಸಂಧಿರೂಪೀ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾದೀತು? ಅರ್ಥಾತ್-ನನ್ನ ಪುತ್ರರ ವಿಜಯವಾದಿತೋ ಅಥವಾ ಪಾಂಡು ಪುತ್ರರದೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇತ್ತು. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-78)

ಯತ್ರ ಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಯತ್ರ ಪಾರ್ಥೋ ಧನುರ್ಧರಃ ।

ತತ್ರ ಶ್ರೀರ್ವಿಜಯೋ ಭೂತಿರ್ಧ್ರುವಾ ನೀತಿರ್ಮತಿರ್ಮಮ ॥

ಯತ್ರ - ಎಲ್ಲಿ, ಯೇಗೇಶ್ವರಃ - ಯೋಗೇಶ್ವರ, ಕೃಷ್ಣಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ(ಮತ್ತು) ಯತ್ರ - ಎಲ್ಲಿ, ಧನುರ್ಧರಃ - ಗಾಂಡೀವಧನುಷ್ಯಧಾರೀ, ಪಾರ್ಥಃ - ಅರ್ಜುನನಿದ್ದಾನೋ, ತತ್ರ - ಅಲ್ಲೇ ಶ್ರೀಃ - ಶ್ರೀಯು, ವಿಜಯಃ - ವಿಜಯವು, ಭೂತಿಃ -ವಿಭೂತಿ (ಮತ್ತು) ಧ್ರುವಾ - ಅಚಲ ನೀತಿಃ - ನೀತಿಯಾಗಿದೆ-ಮಮ-(ಹೀಗೆ) ನನ್ನ, ಮತಿಃ - ಮತವಾಗಿದೆ. ॥78॥

ಎಲ್ಲಿ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಗಾಂಡೀವ ಧನುರ್ಧಾರೀ ಅರ್ಜುನನಿದ್ದಾನೋ, ಅಲ್ಲೇ ಶ್ರೀ, ವಿಜಯ, ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದ ನೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ॥78॥

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ — ‘ಯತ್ರಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಯತ್ರ ಪಾರ್ಥೋ ಧನುರ್ಧರಃ’- ಸಂಜಯ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ರಾಜನೇ! ಎಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ, ಅವನಿಗೆ ಸಮ್ಮತಿಕೊಡುತ್ತಿರುವ, ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರ, ಮಹಾನ್ ಬಲಶಾಲಿ, ಮಹಾನ್ ಐಶ್ವರ್ಯ ಶಾಲಿ, ಮಹಾನ್ ವಿದ್ಯಾವಂತ, ಮಹಾನ್ ಚತುರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತಹ, ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತ ಗಾಂಡೀವ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನಿದ್ದಾನೋ, ಅದೇ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ, ವಿಜಯ, ವಿಭೂತಿ, ಅಚಲನೀತಿ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇವೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಮ್ಮತಿಯು ಆ ಕಡೆಗೆ ಇದೆ.

ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರಃ’* ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಈಗ ಅದೇ ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೇಶ್ವರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳ ಈಶ್ವರ (ಒಡೆಯ) ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾದರೋ ಪ್ರೇರಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಧನುರ್ಧಾರೀ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರೇರ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

* ಯೋಗಿಶ್ವರ ಅರ್ಥಾತ್ ಯೋಗಿಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗುವುದು ಸರಳವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಅರ್ಥಾತ್-ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗುವುದು ಕೊನೆಯನೆಲೆಯಾಗಿದೆ- ‘ಸಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಸಾ ಪರಾ ಗತಿಃ’

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ‘ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರ’ ‘ಯೋಗೇಶ್ವರ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಕಲಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಕಲಿಯ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಅವನ ಯೋಗವು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸರ್ವಜ್ಞತೆ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ವೈಭವಶಾಲೀ ಗುಣಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಇರುತ್ತದೆ, ಆ ಗುಣಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹೇಗೆ ತಂದೆಯ ತಂದೆ, ಮತ್ತೆ ತಂದೆಯ-ತಂದೆ ಈ ಪರಂಪರೆ ಕೊನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಪರಮಪಿತಾ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಷ್ಟು ಗುಣಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಸಮಾಪ್ತಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಘೋಷಣೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಾಗ ಕೌರವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖ ಊದಿದರು. ಭೀಷ್ಮರು ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಅಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಶಂಖ ಊದುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾದರೋ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಶಂಖವನ್ನೂದಿ ಯುದ್ಧದ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಶಂಖವನ್ನೂದುವ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಇದ್ದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವನು ಶಂಖವನ್ನೂದುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದರೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುಖ್ಯ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರಿಬ್ಬರೇ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಶಂಖ ಊದಿದ್ದರು. ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಸಂಜಯನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ (ಶಂಖವಾದನ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ) ಇಬ್ಬರ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇವರಿಬ್ಬರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಇಬ್ಬರ ಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇಡೀ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಸಂಬೋಧನವು 38 ಬಾರಿ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಇಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬೋಧನ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಕೂಡ ‘ಕೃಷ್ಣ’ನೆಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣ’ ನೆಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು 9 ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಸಂಬೊಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬೊಧನೆಯ ಆವೃತ್ತಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಂಜಯನೂ ಕೂಡ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಥ ಈ ಎರಡೇ ಹೆಸರು ಹೇಳಿರುವನು.

‘ತತ್ರ ಶ್ರೀರ್ವಿಜಯೋ ಭೂತಿರ್ಧ್ರುವಾ ನೀತಿರ್ಮತಿರ್ಮಮ’ - ಲಕ್ಷ್ಮೆ, ಶೋಭೆ, ಸಂಪತ್ತು- ಇವೆಲ್ಲ ‘ಶ್ರೀ’ ಶಬ್ದದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಎಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಪತಿ ಭಗವಾನ್ ಕೃಷ್ಣನಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ಶ್ರೀ ಇದ್ದೀತು.

ವಿಜಯ- ಈ ಹೆಸರು ಅರ್ಜುನನದ್ದೂ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೂರ ವೀರತೆಯದೂ ಆಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿ ವಿಜಯರೂಪೀ ಅರ್ಜುನನಿರುವನೋ, ಅಲ್ಲಿ ಶೂರವೀರತೆ, ಉತ್ಸಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷಾತ್ರ-ಐಶ್ವರ್ಯ ಇರುವವು.

ಹೀಗೆಯೇ ಎಲ್ಲಿ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ‘ವಿಭೂತಿ’ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಹತ್ತ್ವ, ಪ್ರಭಾವ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಭಗವದ್ಗುಣಗಳು ಇರುವವು. ಎಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಅರ್ಜುನನಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ‘ಧ್ರುವಾ ನೀತಿ’ ಅಚಲನೀತಿ, ನ್ಯಾಯ, ಧರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿರುವವು.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಶ್ರೀ, ವಿಜಯ, ವಿಭೂತಿ, ಧ್ರವಾ ನೀತಿ-ಇವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳು ಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿವೆ. ಯೋಗೇಶ್ವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಧನುರ್ಧಾರಿ ಅರ್ಜುನ-ಇವರಿಬ್ಬರು ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಅನಂತ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅನಂತಮಾಧುರ್ಯ, ಅನಂತ ಸೌಶೀಲ್ಯ, ಅನಂತ ಸೌಜನ್ಯ, ಅನಂತ ಸೌಂದರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ದಿವ್ಯಗುಣಗಳು ಇರುವವು.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ವಿಜಯದ ಗೂಢಾಭಿಸಂಧಿರೂಪೀ ಇರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಂಜಯನು ಇಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ರೀತಿಯಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ- ಪಾಂಡು ಪುತ್ರರ ವಿಜಯವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ.

ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ ಸುಸಂಪನ್ನಃ ಪ್ರೀತಯೇ ಪಾರ್ಥಸಾರಥೇಃ ।

ಅಂಗೀಕರೋತು ತತ್ಸರ್ವಂ ಮುಕುಂದೋ ಭಕ್ತವತ್ಸಲಃ ॥

ನೇತ್ರವೇದಖಯುಗ್ಮೇ ಹಿ ಬಹುಧಾನ್ಯೇ ಚ ವತ್ಸರೇ । +

ಸಂಜೀವನೀ ಮುಮೂಕ್ಷೂಣಾಂ ಮಾಧವೇ ಪೂರ್ಣತಾಮಿಯಾತ್ ॥

+ ವಿಕ್ರಮ ಸಂವತ್ಸರೇ 2042 (ಎರಡು ಸಾವಿರದ ನಲವತ್ತೆರಡು)

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಮೋಕ್ಷಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗೋ ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥18॥

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂ, ತತ್. ಸತ್ ಈ ಭಗವನ್ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಛಾರಣಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಮಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೋಪನಿಷದ್ರೂಪೀ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಮೋಕ್ಷಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ವೆಂಬ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ॥18॥

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷದ್ದೂ ಸಂನ್ಯಾಸ ಅರ್ಥಾತ್ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೋ ಇಂತಹ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಕಾರಣ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಮೋಕ್ಷ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪದ, ಅಕ್ಷರ, ಉವಾಚ

(1) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 3, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 8, ಶ್ಲೋಕಗಳ 989 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 13 ಪದಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ 1013 ಇವೆ.

(2) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಥಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ’ ಇದರ 7, ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ 25, ಶ್ಲೋಕಗಳ 2496 ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಕೆಯ 48 ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಿಗೆ 2576 ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು 32 ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದಾಗಿವೆ.

(3) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉವಾಚಗಳಿವೆ- ಎರಡು ‘ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ’ ಒಂದು ‘ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ’ ಒಂದು ‘ಸಂಜಯ ಉವಾಚ’

ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಛಂದಗಳು

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ 78 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ 12ನೇ, 46ನೇ ಮತ್ತು 52ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’; 23ನೇ 32ನೇ, 37ನೇ, 41ನೇ, 45ನೇ 56ನೇ ಮತ್ತು 70ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ’; 33ನೇ 36ನೇ, 47ನೇ ಮತ್ತು 75ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’; 13ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’; 26ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ರಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ರ-ವಿಪುಲಾ’; 38ನೇ ಮತ್ತು 64 ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ನ-ವಿಪುಲಾ; 49ನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪ್ರಥಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಮ-ವಿಪುಲಾ’ ಮತ್ತು ತೃತೀಯ ಚರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಗಣ’ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ‘ಭ-ವಿಪುಲಾ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಗಳುಳ್ಳ ಛಂದಗಳಿವೆ. ಉಳಿದ 59 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ‘ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರ’ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

 

ಆರತಿ

ಜಯ ಭಗವದ್ಗೀತೆ, ಜಯ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ।

ಹರಿ-ಹಿಯ-ಕಮಲ-ವಿಹಾರಿಣಿ, ಸುಂದರ ಸುಪುನೀತೆ ॥ ಜಯ ॥

ಕರ್ಮ - ಸುಮರ್ಮ - ಪ್ರಕಾಶಿನಿ, ಕಾಮಾಸಕ್ತಿಹರಾ ।

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ - ವಿಕಾಶಿನಿ, ವಿದ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಾ ॥ ಜಯ ॥

ನಿಶ್ಚಲ - ಭಕ್ತಿ - ವಿದಾಯಿನಿ, ನಿರ್ಮಲ ಮಲಹಾರೀ ।

ಶರಣ-ರಹಸ್ಯ-ಪ್ರದಾಯಿನಿ, ಸಬ ವಿಧಿ ಸುಖಕಾರೀ ॥ ಜಯ ॥

ರಾಗ-ದ್ವೇಷ-ವಿದಾರಿಣಿ, ಕಾರಿಣಿ ಮೋದ ಸದಾ ।

ಭವ-ಭಯ-ಹಾರಿಣಿ ತಾರಿಣಿ, ಪರಮಾನಂದಪ್ರದಾ ॥ ಜಯ ॥

ಆಸುರ-ಭಾವ- ವಿನಾಶಿನಿ, ನಾಶಿನಿ ತಮ - ರಜನೀ ।

ದೈವೀ ಸದ್ಗುಣದಾಯಿನಿ, ಹರಿ ರಸಿಕಾ ಸಜನೀ ॥ ಜಯ ॥

ಸಮತಾ, ತ್ಯಾಗ ಸಿಖಾವನಿ, ಹರಿ-ಮುಖಕೀ ಬಾನೀ ।

ಸಕಲ ಶಾಸ್ತ್ರಕೀ ಸ್ವಾಮಿನಿ, ಶ್ರುತಿಯೋಂಕಿ ರಾನೀ ॥ ಜಯ ॥

ದಯಾ - ಸುಧಾ ಬರಸಾವನಿ ಮಾತು! ಕೃಪಾ ಕೀಜೈ ।

ಹರಿ-ಪದ-ಪ್ರೇಮ ದಾನ ಕರ ಅಪನೋ ಕರ ಲೀಜೈ ॥ ಜಯ ॥

 

ಕೊನೆಯ ಪುಟ